Πανεπιστήμιο
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας«Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ, όμως, Κύπρος. Λευκωσία»
Η Παιδεία ως σχέδιο ανάπτυξης — και ως μέτρο του σεβασμού μας προς τον φοιτητή
Οι φωτογραφίες από το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου δείχνουν εντυπωσιακά κτίρια, βιβλιοθήκες, φοιτητικές εστίες, αθλητικούς χώρους και ένα πανεπιστημιακό περιβάλλον που μοιάζει ζωντανό. Η αρχιτεκτονική από μόνη της δεν αποδεικνύει την ποιότητα της Παιδείας. Δείχνει, όμως, κάτι για το πώς ένας θεσμός αντιλαμβάνεται το χώρο της μάθησης και τη θέση του φοιτητή μέσα σ’ αυτόν.

Το Πολυτεχνείο Κύπρου.
Τι είναι, τελικά, η Παιδεία; Κατά τη γνώμη μας, όπως υποστηρίζαμε τότε στην πάλαι ποτέ Δράση με τον Στέφανο Μάνο, τα τρία δυνατά «π» της Ελλάδας είναι η Παιδεία, ο Πολιτισμός και το Περιβάλλον. Πρόκειται για κεφάλαια που η χώρα διαθέτει σε αφθονία, αλλά δεν έχει καταφέρει να τα μετατρέψει σε σταθερή αναπτυξιακή στρατηγική. Και στην Παιδεία, η απόσταση ανάμεσα στις δυνατότητες και στην καθημερινή εμπειρία είναι συχνά μεγάλη.
Η σύγκριση Ελλάδας και Κύπρου δεν πρέπει να γίνει με εύκολους χαρακτηρισμούς. Η Κύπρος δεν είναι ένα ενιαίο, ομοιογενές πανεπιστημιακό σύστημα ούτε κάθε ίδρυμά της αποτελεί πρότυπο. Η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει δημόσια και ιδιωτικά πανεπιστήμια και άλλες δομές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου, για παράδειγμα, διοικείται από Συμβούλιο και Σύγκλητο, με διακριτές διοικητικές και ακαδημαϊκές αρμοδιότητες.
Αντίστοιχα, στην Ελλάδα ο νόμος 4957/2022 διαμόρφωσε νέο πλαίσιο διοίκησης, με Συμβούλιο Διοίκησης, Σύγκλητο, Πρύτανη και Εκτελεστικό Διευθυντή. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν οι θεσμικές προβλέψεις. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν οι κανόνες παράγουν σταθερή διοίκηση, λογοδοσία, διαφάνεια και αποτέλεσμα — ή αν κάθε αλλαγή μένει εγκλωβισμένη στην αντιπαράθεση για την κατανομή της εξουσίας.
Διεθνής προσανατολισμός και σπουδές στα αγγλικά
Ένα από τα πιο εμφανή κενά της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης είναι η περιορισμένη προσφορά αυτοτελών προπτυχιακών προγραμμάτων στα αγγλικά. Υπάρχουν πλέον τέτοιες πρωτοβουλίες και νέες βρίσκονται σε εξέλιξη. Παραμένουν, όμως, λίγες σε σχέση με το μέγεθος, την ιστορία και τις δυνατότητες των ελληνικών πανεπιστημίων. Το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Αθηνών στην Αρχαιολογία, την Ιστορία και τη Φιλολογία της Αρχαίας Ελλάδας αποτέλεσε την πρώτη πλήρως αγγλόφωνη προπτυχιακή του είδους του σε ελληνικό πανεπιστήμιο.
Χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια και στη σύγκριση με την Κύπρο. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου παρουσίασε μόλις τον Νοέμβριο του 2026 τα πρώτα πέντε αγγλόφωνα προπτυχιακά του προγράμματα. Άρα δεν μπορεί να ειπωθεί ότι το δημόσιο κυπριακό πανεπιστήμιο έχει λύσει εδώ και χρόνια το ζήτημα. Η διαφορά βρίσκεται περισσότερο στον ευρύτερο προσανατολισμό της κυπριακής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου δημόσια και ιδιωτικά ιδρύματα επιδιώκουν να προσελκύσουν φοιτητές από διαφορετικές χώρες και να εντάξουν τις σπουδές τους σε ένα διεθνές περιβάλλον.
Η διδασκαλία στα αγγλικά δεν αρκεί από μόνη της. Απαιτούνται οργανωμένες υπηρεσίες υποδοχής, σαφείς διαδικασίες εισαγωγής, υποστήριξη για στέγαση και διαμονή, διεθνής προβολή, υποτροφίες και ουσιαστική σύνδεση των φοιτητών με την πόλη και την πανεπιστημιακή κοινότητα. Αν δεν υπάρχουν αυτά, το αγγλόφωνο πρόγραμμα κινδυνεύει να παραμείνει μια μεμονωμένη βιτρίνα.
Φοιτητές, τίτλοι και ποιότητα σπουδών
Ο εξορθολογισμός του φοιτητικού πληθυσμού δεν σημαίνει απλώς λιγότερους φοιτητές. Σημαίνει ο αριθμός των εισακτέων να αντιστοιχεί στις πραγματικές δυνατότητες κάθε τμήματος: στο διδακτικό προσωπικό, στις αίθουσες, στα εργαστήρια, στις κλινικές, στις υποδομές και στις προοπτικές του γνωστικού αντικειμένου. Σημαίνει επίσης να παρακολουθούμε αν οι φοιτητές ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, αν υποστηρίζονται όταν αντιμετωπίζουν δυσκολίες και αν το πρόγραμμα σπουδών τούς εξοπλίζει με γνώσεις που παραμένουν χρήσιμες.

Η εστία των φοιτητών με εστιατόρια και ομίλους.
Η διεθνής αναγνώριση των ελληνικών τίτλων χρειάζεται επίσης ακριβέστερη συζήτηση. Δεν είναι σωστό να παρουσιάζονται συνολικά ως μη αναγνωρίσιμοι. Ελλάδα και Κύπρος εντάσσονται στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης και στο πλαίσιο της διαδικασίας της Μπολόνια. Επιπλέον, συγκεκριμένα πενταετή ελληνικά προγράμματα έχουν αναγνωριστεί ως integrated master και αντιστοιχούν στο επίπεδο 7 του Εθνικού και Ευρωπαϊκού Πλαισίου Προσόντων.
Το πρόβλημα είναι συχνά η σαφήνεια: πώς περιγράφεται ένας τίτλος στα αγγλικά, ποιο επίπεδο και ποια μαθησιακά αποτελέσματα αντιστοιχούν σε αυτόν, ποια επαγγελματικά δικαιώματα τον συνοδεύουν και πώς αυτά εξηγούνται σε έναν εργοδότη ή ένα πανεπιστήμιο του εξωτερικού. Η λύση δεν είναι να αμφισβητούμε συλλήβδην τους τίτλους μας, αλλά να τους παρουσιάζουμε με τρόπο διαφανή, κατανοητό και συγκρίσιμο.
Από την οικογενειοκρατία στη λογοδοσία
Η πανεπιστημιακή έδρα δεν κληρονομείται θεσμικά. Η εκλογή και η εξέλιξη των μελών ΔΕΠ προβλέπονται από διαδικασίες κρίσης και εκλεκτορικά σώματα. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να εξαφανίσει την καχυποψία όταν οι ακαδημαϊκές διαδρομές φαίνεται να περνούν μέσα από κλειστά δίκτυα, προσωπικές σχέσεις ή οικογενειακές διαδοχές. Οι καταγγελίες περί οικογενειοκρατίας δεν πρέπει να μετατρέπονται σε γενίκευση για όλους τους καθηγητές. Οφείλουν, όμως, να αντιμετωπίζονται με θεσμική διαφάνεια: ανοιχτές προκηρύξεις, ουσιαστική συμμετοχή εξωτερικών κριτών, δημοσιοποίηση των κριτηρίων και αιτιολόγηση των αποφάσεων.
Ανάλογη συζήτηση χρειάζεται και για τη διδασκαλία. Το σύστημα «Εύδοξος» έχει πραγματική χρησιμότητα: προσφέρει στους φοιτητές δωρεάν συγγράμματα και οργανώνει τη διανομή τους. Ο φοιτητής επιλέγει σύγγραμμα από τον κατάλογο που έχει εγκριθεί για το μάθημα. Η ύπαρξη του συστήματος, όμως, δεν εγγυάται από μόνη της σύγχρονη διδασκαλία. Όταν το μάθημα ταυτίζεται στην πράξη με ένα βιβλίο, οι παραδόσεις δεν ανανεώνονται και η αξιολόγηση περιορίζεται στην απομνημόνευση, η εκπαιδευτική εμπειρία φτωχαίνει.
Είναι επίσης βαρύς και δεν πρέπει να διατυπώνεται χωρίς τεκμηρίωση ο ισχυρισμός ότι τα συγγράμματα αποτελούν συνολικά μηχανισμό πλουτισμού των καθηγητών. Υπάρχει, όμως, ζήτημα διαφάνειας όταν ο διδάσκων είναι και συγγραφέας του προτεινόμενου βιβλίου: η σχέση πρέπει να δηλώνεται και να διασφαλίζεται ότι υπάρχουν πραγματικές εναλλακτικές δυνατότητες, ανοιχτό εκπαιδευτικό υλικό και βιβλιογραφία πέρα από το ένα σύγγραμμα.
Το ίδιο ισχύει για τα ευρωπαϊκά προγράμματα και τις συνεργασίες με τον ιδιωτικό τομέα. Δεν είναι ακριβές ότι κανένα ερευνητικό πρόγραμμα δεν χρηματοδοτεί φοιτητές· προβλέπονται, μεταξύ άλλων, ανταποδοτικές υποτροφίες για υποψήφιους διδάκτορες και μεταδιδακτορικούς ερευνητές. Το ζητούμενο είναι η συμμετοχή των νέων ερευνητών να μην εξαρτάται από ευκαιριακές λύσεις. Κάθε χρηματοδότηση πρέπει να προβλέπει σαφώς αμειβόμενες θέσεις έρευνας, υποτροφίες, δικαιώματα και ουσιαστική ένταξη των φοιτητών στο ερευνητικό έργο.
Τα κτίρια ως μέρος της Παιδείας
Η κατάσταση των πανεπιστημιακών κτιρίων είναι ίσως η πιο ορατή πλευρά της θεσμικής αμέλειας. Η δυσκολία δεν είναι μόνο να βρεθούν χρήματα για νέα κτίρια. Είναι να ωριμάσουν οι μελέτες, να ολοκληρωθούν οι αδειοδοτήσεις, να προχωρήσουν οι διαγωνισμοί και να εξασφαλιστεί από την αρχή η συντήρηση. Πανεπιστήμια έχουν καταγράψει χρόνια υποχρηματοδότηση και την ανάγκη για συνεχή έργα συντήρησης, ενώ οι πρόσφατες χρηματοδοτικές πρωτοβουλίες δείχνουν ότι οι ανάγκες αναβάθμισης παραμένουν σημαντικές.
Δεν αρκεί να εγκαινιάζεται ένα νέο κτίριο. Χρειάζεται σταθερό πρόγραμμα για στέγες, θέρμανση και ψύξη, εργαστήρια, προσβασιμότητα, βιβλιοθήκες και κοινόχρηστους χώρους. Η συντήρηση δεν είναι δευτερεύουσα τεχνική εργασία· είναι καθημερινή απόδειξη ότι το πανεπιστήμιο υπολογίζει τους ανθρώπους που το χρησιμοποιούν.

Το Αθλητικό Κέντρο.
Η Κύπρος, λοιπόν, δεν είναι ένα έτοιμο πρότυπο προς αντιγραφή. Προσφέρει, όμως, ένα χρήσιμο ερέθισμα: να αντιμετωπίσουμε την ανώτατη εκπαίδευση ως ολοκληρωμένο αναπτυξιακό σχέδιο — με διοίκηση που λογοδοτεί, σπουδές ανοιχτές στον κόσμο, φοιτητές που συμμετέχουν, έρευνα που τους εντάσσει και κτίρια που συντηρούνται.
Ο αγώνας των φοιτητών του 1973 δεν χρειάζεται να αμφισβητηθεί για να κριθεί το πανεπιστήμιο του σήμερα. Το Πολυτεχνείο ζει όταν η μνήμη του γίνεται απαίτηση για ελευθερία, γνώση και αξιοπρέπεια – όχι άλλοθι για τη διατήρηση ενός συστήματος που αρνείται να ανανεωθεί.
Μια τρύπα στο νερό...
Μόνο απογοήτευση προκαλεί η ανακοίνωση των ονομάτων των τεσσάρων πανεπιστημίων που έλαβαν έγκριση από το υπουργείο Παιδείας για να λειτουργήσουν παραρτήματα στην Ελλάδα. Κι αυτό γιατί, με μια εξαίρεση, πρόκειται για επιστημονικά μέτρια ιδρύματα που δεν θα προσφέρουν τίποτε στην ελληνική ανώτατη παιδεία.
Το Πανεπιστήμιο σε μόνιμη κρίση
Κίμων Χατζημπίρος, Θερμοκήπια κρίσεων. «Βαθύ» Πανεπιστήμιο ή αριστεία;, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2024, 160 σελ.
Το σχέδιο νόμου που περιείχε διατάξεις και για τα μη κρατικά πανεπιστήμια το οποίο πρόσφατα έγινε νόμος του κράτους, παρά την αναστάτωση και την αναταραχή που προκάλεσε και παρά τις αρνητικές ή και τις θετικές αντιδράσεις της κοινωνίας γι’ αυτό, με κανένα τρόπο δεν καθρεφτίζει τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης. Τα προβλήματα υπάρχουν στο δημόσιο πανεπιστήμιο, είναι πολλά και παραμένουν άλυτα. Το νέο βιβλίο του καθηγητή Κίμωνα Χατζημπίρου τα συνοψίζει και, για την υπέρβασή τους, διεκδικεί αριστεία, αξιολόγηση και απόδοση.
Στην πρόσφατη συνέντευξή του στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ, ο Νίκος Ανδρουλάκης δεν έπεισε για την εμβάθυνση στις θέσεις του. Ιδιαίτερα στο ζήτημα των ιδιωτικών πανεπιστημίων έφασκε και αντέφασκε διαρκώς, ανακάτευε τα οικονομικά, τα γεωγραφικά και τα αξιοκρατικά κριτήρια, επαναλαμβάνοντας τις ίδιες παγ(ι)ωμένες και σαφώς ξεπερασμένες θέσεις που έχουν ξεμείνει από προηγούμενους αιώνες και προσιδιάζουν σε άλλα καθεστώτα.
Η απαγόρευση των ξένων πανεπιστημίων στην αρχαία Ρώμη
Κάποια στιγμή, περί τα μέσα του 2ου π.Χ. αιώνα, οι τέχνες των Ελλήνων, γραμματική και ρητορική, γίνονται πολύ ελκυστικές για τους νέους των καλών οικογενειών της Ρώμης, σχολεία ανοίγουν, δημιουργείται μια κίνηση που, όπως έρχεται απ’ έξω, ταράζει την καθαρά λατινική παράδοση. Περισσότερη ανησυχία προκαλεί η ρητορική, εφόσον αυτή μπορεί να επηρεάσει και την πολιτική.
Τι να κάνουμε για την εκπαίδευση: Τέχνη, Τύχη, Τόλμη
Η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση επαναφέρει το ζήτημα της παιδείας ως κεντρική μέριμνα. Και ο υπουργός παιδείας σημείωνε πρόσφατα ότι η παιδεία του σήμερα θα κρίνει το αύριο του τόπου. Ορθώς. Αλλά η φυσιογνωμία του μέλλοντος προσδιορίζεται εν πολλοίς από τον χαρακτήρα των οραμάτων του παρόντος.
Η λανθασμένη αρχή του μορφωτικού μας συστήματος
Ο τίτλος του κειμένου αυτού δεν είναι πρωτότυπος. Ήδη το 1842 ο Μαξ Στίρνερ, ένας από τους φιλοσοφικούς μου ήρωες, είχε δημοσιεύσει ένα κείμενο με τον ίδιο τίτλο, όπου ασκούσε δριμεία κριτική στο γερμανικό σχολικό σύστημα, το οποίο παρέπαιε ανάμεσα σε έναν στείρο διανοητισμό, που ο Στίρνερ αποκαλεί «ουμανισμό», και σε έναν αντιουμανιστικό σχετικιστικό ινστρουμενταλισμό – τον ρεαλισμό. Οι θέσεις του Στίρνερ μου διέσχισαν τη σκέψη όταν διάβασα στα κοινωνικά μέσα για την υπόθεση μιας υποψηφίου των πανελλαδικών εξετάσεων η οποία, όπως καταγγέλλει, δεν μπόρεσε να μπει στην σχολή της προτίμησής της –την Αρχιτεκτονική του Πανεπιστημίου Αθηνών– γιατί δεν κατάφερε να περάσει την ελάχιστη βάση εισαγωγής στο αντικείμενο του ελεύθερου σχεδίου, ενώ στα υπόλοιπα μαθήματα είχε πολύ καλές επιδόσεις και έναν πολύ μεγάλο αριθμό μορίων.
Πρόσωπα και καμπές της νεοελληνικής φιλολογίας
Βενετία Αποστολίδου, Η λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο. Η συγκρότηση της επιστήμης της Νεοελληνικής Φιλολογίας (1942-1982), Αθήνα, Πόλις, 2022, σελ. 560.
Τέσσερις δεκαετίες των μέσων του εικοστού αιώνα (1942-1982) συγκροτούν ένα κρίσιμο χρονικό άνυσμα, στο πλαίσιο του οποίου, μεταξύ πολλών άλλων, εντοπίζεται και η ανάπτυξη της πορείας της Νεοελληνικής Φιλολογίας. μιας επιστήμης, η θεσμικά κατοχυρωμένη πανεπιστημιακή έναρξη της οποίας τοποθετείται στη δεκαετία του 1920. Τεύχος 129
ΑΕΙ: προχωρώντας και υποχωρώντας;
Οι αλλαγές που ανακοινώθηκαν από το Υπουργείο Παιδείας σχετικά με το νέο Σχέδιο Νόμου για τα ΑΕΙ ακολουθούν δυο αντίθετες μεταξύ τους κατευθύνσεις. Από τη μία πλευρά, υπάρχει αυτή της ενίσχυσης της εξωστρέφειας και της διεθνοποίησης των Πανεπιστημίων, της προσέλκυσης ερευνητών από το εξωτερικό, της θεσμοθέτησης διπλών/κοινών προγραμμάτων σπουδών και του εσωτερικού Erasmus, της απελευθέρωσης της έρευνας από γραφειοκρατικές αγκυλώσεις, μέτρα και πολιτικές δηλαδή που έχουν υπηρετούν μια μεταρρυθμιστική δυναμική για το Πανεπιστήμιο.