Σύνδεση συνδρομητών

Άγχος και αθωότητα

Τετάρτη, 18 Νοεμβρίου 2026 00:53
 Εθνική Πινακοθήκη
Θανάσης Απάρτης (1899 - 1972), Σκύλα, 1955. Μπρούντζος, 63 x 107,5 x 21 εκ.
Εθνική Πινακοθήκη

Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Ι: 1958-1986, Ποιήματα ΙΙ: 1995-2018, επιμέλεια σειράς: Ιωάννα Καραμαλή, Μετρονόμος, Αθήνα 2026, 334+443 σελ.

Ενσωματώνοντας τις ηθικές αξίες των παραδεδομένων μοτίβων στις ανάγκες της σύγχρονης ποίησης και επιτρέποντας στο αγροτικό τοπίο να λειτουργήσει ως πηγή αθωότητας και διανοητικής υγείας – ένα τοπίο το οποίο εμφανίζεται παράλληλα ως πεδίο προβολής του άγχους και της σύγχυσης που καταλαμβάνουν τους ανθρώπους από τη μεταπολεμική περίοδο έως και σήμερα.

 

Έγραφα στο προηγούμενο τεύχος (https://booksjournal.gr/panagiotis-k-ioakeimidis/tag/%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82%20%CE%9C%CE%AD%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82) πως οι ληστές του Μάρκου Μέσκου ζουν διχασμένοι ανάμεσα στην πρόθεση να σαρώσουν τον κόσμο και στην επίγνωση της αδυναμίας τους να υπερβούν την πραγματικότητα. Στα Ανώνυμα (1971), όπου ενδύονται τα άμφια μιας ανομολόγητης ιεροσύνης, συνειδητοποιούν κάτι επιπλέον: ότι ο ρόλος τους (όποιος κι αν είναι αυτός – του ταγού, του οπλαρχηγού ή του καπετάνιου) έχει εξαντληθεί. Χειρότερα, έχει χρεοκοπήσει:

                                 

Μ’ αυτούς τους στίχους πλένω τα πόδια σας

αύριον έχουμε δρόμο

ή όχι;

Τη σάλπιγγα κρατώ στα χέρια μου και ραγίζω τον ουρανό

– τι ωφελεί;

Όταν ανθίσουν πάλι τα δέντρα θα ’μαι μόνος

Θα ’μαι μόνος στις όχθες του καλοκαιριού

ενώ το ρεύμα της ζωής

παίρνει άλλη κατεύθυνση.

   

Ωστόσο, πάντα μένουν κάποια ίχνη, ορισμένα υπολείμματα. Τσακισμένοι επίγονοι ίσως, που μετά βίας θυμίζουν τους προκατόχους τους – πάντως, υπάρχουν:

Η θύρα κλειστή-ανοιχτή. Για το μεγάλο κλειδί που ανοίγει τα πάντα ως του γουστάρει. Αρκεί με το χέρι η απόκοσμη βούλα στιγματίζοντας το σπίτι θανατερά. Και παιχνίδι τα σκαλιά για το αερικό δεν καταδέχτηκε την όμορφη γλάστρα μήτε τα ρούχα στη γωνιά κασκέτο παπούτσια σακάκι και που κανείς άλλος δεν μπορούσε να φορέσει.

Σαν μπήκε στο δωμάτιο τού έγνεψε να σηκωθεί. Επειδή το φως λιγοστό και τα παράθυρα σφαλιστά δεν εννόησε με το πρώτο. Έψαξε το στήθος κατά τη μεριά που το παλιό τραύμα. Τη δεύτερη εννόησε οριστικά… Ρικνός ετοιμάστηκε παραμιλώντας και παραμιλώντας. […]

 (Ιδιωτικό Νεκροταφείο - 1975)

Μπορεί ο Διγενής εν προκειμένω να είναι αποσκελετωμένος, να δυσκολευόμαστε να τον αναγνωρίσουμε, να μας προκαλεί κατάθλιψη με την ηττοπάθεια και τη μιζέρια του, αλλά κάτι βαστάει από τη λεοντή του – στο τέλος σηκώνεται και πάει να τα βρει με το θάνατο, ο οποίος εδώ (αξίζει νομίζω τον κόπο να το σημειώσουμε) αντανακλά σε μεγάλο ποσοστό την αίγλη και την αλαζονεία τού εκ παραδόσεως αντιπάλου του. Να, είναι, άραγε και μια αντιστροφή που σκόπιμα επιχειρεί ο ποιητής; Δεν είμαι βέβαιος, μια ιδέα ρίχνω απλώς.

Κάποτε, ο αντάρτης γίνεται ποιμένας. Δεν παύει, ωστόσο, να κάνει ό,τι και οι ληστές ή οι αντάρτες της λαϊκής παράδοσης, υποταγμένος πάντοτε στο ήθος του Μέσκου: προφυλάσσει τα αρνιά του θεού από το κακό, ξαγρυπνάει τις νύχτες για να εξασφαλίσει τον ειρηνικό ύπνο τους:

Μετά αντίο έχετε γεια και ο Μίτιας προστατεύει τα ζώα από το φονικό

των λύκων που πηδάνε στο λαιμό τους και τα πνίγουν στης ομίχλης

τον καιρό

σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει άγρια θηρία χιόνια ανέμους και κρύο.

[…]

Είναι, όμως, και πάλι δισυπόστατος, αυτή τη φορά πολύ καθαρά:

[…]

απρόσιτος γενναίος μακρυνός –τι μοναξιά!– σπάνια

κλαίει πάνω στο βουνό

–βοήθεια! –βοήθεια!... όταν ζητάει τα δέντρα με τις φτέρες στα ποδάρια

τρέχουν σωρό

–βοήθεια –βοήθεια!... μέσα του φωνάζει όταν ξεγεννάει της

δαμάλας το μικρό

[…]

(Ισόβια Ποιήματα, 1977)

Ιδού, λοιπόν, ένας φανερός ζωομορφισμός («σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει…») μέσω του οποίου διατηρείται στο ακέραιο το «αρχέτυπο» του δημοτικού ληστή και ο εσωτερικός κλονισμός του ήρωα που το υπονομεύει αμέσως μετά.

 

Άγιοι ληστές

Αναποδογυρίζω τα χαρτιά περνώντας στον Ίσκιο της γης (1986). Η εικόνα στρέφει στο αντίθετό της (λειτουργική βάση του ποιήματος είναι τώρα ένας ανθρωπομορφισμός), αλλά η ουσία δεν μεταβάλλεται στο παραμικρό:

Στα ονειρικά πετρώματα της Ιστορίας κυνηγημένοι απ’ τη φωτιά και το νερό πάρε μια στιγμή όταν μελανιάζουν τα βουνά από το κρύο και το κέρμα χρυσό βυθίζεται στον κουμπαρά του σύννεφου ποτέ μη σβήνοντας το φυτίλι της καρδιάς κρυφό μέσα στα κρυφά (κι ας λησμονηθεί παρακαλώ) το χωριό Τσέγανη στην ενδοχώρα με τα ψάρια κόκκινα – λοιπόν για το ψηλό μαύρο σκυλί να πούμε περήφανο και μυώδες μα ποιος αφιλότιμος του ’κοψε το πίσω πόδι και σαν παπί φοβισμένο πέτρα την πέτρα πηδούσε λακίζοντας κάθε που το γάβγιζαν τ’ ανύπαρκτα μικρά ψωρόσκυλα.

Δεν χρειάζονται πιστεύω πρόσθετες αποδείξεις για το ότι ο Μέσκος, διαμορφώνοντας μια σχέση αποδοχής-μεταστροφής με την παράδοση, κατορθώνει να υποβάλλει με πολύ πειστικό τρόπο τα θέματά του. Οι ληστές του, περιβεβλημένοι το φωτοστέφανο του αγίου, φορώντας ρούχα πληβείων και παραδομένοι στους φόβους και στις φαντασιώσεις τους μιλούν για τους νεκρούς της ιστορίας, για την ασφυξία της ζωής στη μεταπολεμική κοινωνία, για το θάνατο, για τη μνήμη, ακόμη και για την υποχώρηση της φύσης ως γνωστικής και ηθικής οντότητας. Τονίζω ιδιαίτερα αυτό το τελευταίο διότι με τη γενικότερη συμπεριφορά και τη συγκεκριμένη υφή τους οι ήρωες του Μάρκου Μέσκου μάς βοηθούν να αποκλείσουμε το έργο του από τον βουκολισμό. Αν τους παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι στη συνείδησή τους αντικατοπτρίζονται, αξεχώριστα πλεγμένες, η αντίληψη του αφελούς και η στάση του συναισθηματικού ποιητή, όπως τις περιγράφει στο ιδρυτικό του ευρωπαϊκού ρομαντισμού δοκίμιό του ο Σίλλερ. Προλαβαίνω πάραυτα την εύλογη ένσταση: οπωσδήποτε, ο Μέσκος δεν είναι ρομαντικός. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο ότι η σιλλερική διάκριση δεν ήταν μόνο μεταξύ κλασικών και ρομαντικών, αλλά και ευρύτερα, μεταξύ παλαιών –δηλαδή παραδεδομένων– και νέων – δηλαδή σύγχρονων. Και απ’ αυτή την άποψη μας λέει κάτι ουσιαστικό για τον δικό μας ποιητή. Κατά το μέτρο που τα πρόσωπά του παραμένουν αφελή –αρματολοί και κλέφτες του δημοτικού τραγουδιού ή πρίγκιπες του παραμυθιού– διασώζουν την τιμή, την ηθική ιδέα της φύσης – αγωνίζονται να προβάλουν την ανάμνηση ενός αδιαφοροποίητου και ισορροπημένου συνόλου. Κατά το μέτρο που τα ίδια πρόσωπα γίνονται συναισθηματικά, αποκαλύπτουν τον διασπασμένο και σπασμωδικό κόσμο που μας κυβερνά – προσπαθούν, επί ματαίω, να αποκαταστήσουν τη χαμένη ενότητα στο εσωτερικό τους. Τελικά, ο μόνος που κερδίζει την ενότητα (αντιθετική και, παράλληλα, συμπαγή) είναι ο δημιουργός στο πεδίο της τέχνης του. Και εν προκειμένω, αυτό είναι που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.

 

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

Κριτικός λογοτεχνίας. Βιβλία του: Μίλτος Σαχτούρης: Η παράκαμψη του υπερρεαλισμού (1991), Οδόσημα (1999), Σύγχρονη Ελληνική Πεζογραφία (επιμ. με την Ελισάβετ Κοτζιά, 1995), Η κίνηση του εκκρεμούς. Άτομο και κοινωνία στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, 1974-2017 (2018), Αντώνης Φωστιέρης (2020).

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.