Η έλλειψη ορατότητας σχετίζεται όχι με την απουσία πολιτισμού, αλλά με τη μακρόχρονη αποικιακή πολιτική της Ρωσίας. Από τις δεκάδες απαγορεύσεις της ουκρανικής γλώσσας στη Ρωσική Αυτοκρατορία μέχρι τη συστηματική εξόντωση μιας ολόκληρης γενιάς ουκρανών καλλιτεχνών τη δεκαετία του 1930 (η λεγόμενη «Εκτελεσμένη Αναγέννηση») και τους διωγμούς ουκρανών διανοουμένων τη δεκαετία του 1960 στην ΕΣΣΔ, η πολιτική της Ρωσίας παραμένει πιστή στον ιμπεριαλιστικό της χαρακτήρα.
Η διαδικασία αποαποικιοποίησης για την Ουκρανία δεν ήταν εύκολη, ιδιαίτερα στο πεδίο της πολιτισμικής ορατότητας. Μετά την εισβολή της Ρωσίας σε μια πλέον ανεξάρτητη χώρα το 2014, η Ουκρανία τράβηξε για λίγο την προσοχή των πολιτικών, όμως παρέμεινε σχεδόν αόρατη σε πολιτισμικό επίπεδο.
Το 2022 πολλοί δυτικοί διανοούμενοι ισχυρίστηκαν ότι η πολιτική και ο πόλεμος δεν σχετίζονται με τον πολιτισμό. Η Ρωσία διέψευσε αυτή τη φράση: δολοφόνησε πάνω από 250 ανθρώπους της λογοτεχνίας – βιβλιοθηκάριους, μεταφραστές, ποιητές, συγγραφείς. Από την αρχή της ολομέτωπης εισβολής έχει βομβαρδίσει πάνω από 2.205 πολιτιστικά σημεία, ανάμεσά τους περίπου 800 βιβλιοθήκες, έχει κάψει ένα από τα μεγαλύτερα τυπογραφεία της Ευρώπης, το Factor Druk, ενώ βομβαρδισμοί έπληξαν βιβλιοπωλεία και αποθήκες εκδοτικών οίκων, τόσο ανατολικά όσο και δυτικά της χώρας. Η εκδοτική βιομηχανία της Ουκρανίας βρέθηκε αντιμέτωπη με προκλήσεις κοινές για όλους τους τομείς του πολιτισμού: απώλειες και τραυματισμοί ανθρώπων, εκκενώσεις, φυσικός κίνδυνος, καταστροφή υποδομών, μείωση αγοραστικής δύναμης του κοινού.
Στις Ένοπλες Δυνάμεις εντάχθηκαν εκατοντάδες λογοτέχνες. Πολλοί άλλοι δραστηριοποιούνται ως εθελοντές. Παρά ταύτα, οι Ουκρανοί δεν έχασαν ούτε την ταυτότητά τους, ούτε τη δίψα για συνεχή ανάπτυξη. Άνοιξαν καινούργια βιβλιοπωλεία, χτίστηκαν νέες βιβλιοθήκες, οι υποδομές αποκαταστάθηκαν, οι άνθρωποι γράφουν από τα χαρακώματα και οι εκθέσεις βιβλίου συγκεντρώνουν δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Η Ρωσία δεν κατάφερε να σιγάσει τη φωνή των Ουκρανών:
– Το βιβλίο του Ολεξάντρ Μιχέντ, The Language of War, που αναφέρεται στη συλλογική εμπειρία αναστοχασμού του πρώτου έτους της ολομέτωπης εισβολής, μεταφράστηκε από τον εκδοτικό οίκο Penguin Books και προτάθηκε από τους Financial Times ως αναγνωστέο για το 2024.
– Ο Ευγέν Λιρ έγραψε απευθείας στα αγγλικά ένα βιβλίο για το ταξίδι στις στέπες της Χερσώνας, βασισμένο σε μαρτυρίες ανθρώπων που επέζησαν από τη ρωσική κατοχή και τις συνέπειες της ανατίναξης του φράγματος της Νόβα Καχόβκα.
– Η Οξάνα Ζαμπούζκο –φιλόσοφος, συγγραφέας, φεμινίστρια, ποιήτρια και απλώς φαινόμενο της εποχής–, τα έργα της οποίας έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 20 γλώσσες ήδη από το 2014, είχε παρατήσει: «Η ουκρανική κοινωνία έχει περάσει μέσα σε αυτό το διάστημα ένα μεγάλο σχολείο ωριμότητας, τόσο πολιτικής όσο –και πολύ σημαντικότερης– ανθρώπινης».
Μπορείτε να φανταστείτε τι έχει να προσφέρει στον κόσμο αυτή η κοινωνία έπειτα από έντεκα χρόνια πολέμου; Η μεταφρασμένη λογοτεχνία καλείται να γίνει γέφυρα ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς πολιτισμούς, εμπειρίες και στοχασμούς. Για το σκοπό αυτό, η Ουκρανία προσφέρει πολλές επιλογές που διευκολύνουν το έργο των εκδοτών στο εξωτερικό. Οι επιχορηγήσεις, όπως το Tales of EUkraine, το Translate Ukraine και τα προγράμματα του House of Europe, που καλύπτουν το κόστος μετάφρασης και συχνά και της έκδοσης των βιβλίων, αποδεικνύονται αποτελεσματικά εργαλεία για να προσεγγίσει κανείς τον κόσμο της ουκρανικής λογοτεχνίας.
Μεταφρασμένοι στα ελληνικά Ουκρανοί
Δεν είναι λιγότερο σημαντικές οι πρωτοβουλίες των εκδοτών που βλέπουν την έκδοση ενός βιβλίου όχι μόνο ως επαγγελματική δραστηριότητα, αλλά και ως τρόπο στήριξης μιας χώρας που αμύνεται, και που κινδυνεύει να χάσει ακόμη μια γενιά λογοτεχνών λόγω της ρωσικής εισβολής. Μια τέτοια πρωτοβουλία ήταν η έκδοση των ποιημάτων του πεσόντος στη μάχη ποιητή Μαξίμ Κριβτσόβ. Εθελοντές μετέφρασαν τα ποιήματά του και έγραψαν άρθρα για την κατάσταση της κουλτούρας στην Ουκρανία, τα οποία ενσωματώθηκαν στην τελική έκδοση από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις. Η γραφή του Μαξίμ Κριβτσόβ συνομιλεί με τη γραφή του Γιώργου Σαραντάρη όπως παρατήρησε στην παρουσίαση της συλλογής, Τα ποιήματα από την πολεμίστρα, ο επιμελητής της έκδοσης Νίκος Βαλκάνος, και ο Μαξίμ γίνεται «το δικό μας παιδί».
Στην Ελλάδα έχουν μεταφραστεί συνολικά 22 ουκρανικά βιβλία, κυρίως σύγχρονης λογοτεχνίας. Στο βιβλίο Το πιο μεγάλο ταξίδι (Βακχικόν), η Οξάνα Ζαμπούζκο, που αναφέρθηκε παραπάνω, διερωτάται:
Τι απομένει σε έναν συγγραφέα όταν ο πόλεμος τον ξεριζώνει από το γραφείο του, χωρίς υπολογιστή και σκληρό δίσκο, και τον εκτοξεύει στον αέρα, σε μια ξένη χώρα, σε ένα διάφανο «πουθενά» ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, πατώντας το κουμπί της παύσης; Μνήμη. Γλώσσα. Απόθεμα ανείπωτων ιστοριών. Όχι και τόσο λίγο, για την αλήθεια.
Αυτές τις ιστορίες μπορούν να ακούσουν και οι έλληνες αναγνώστες. Κανένα από τα βιβλία που κυκλοφορούν δεν έχει «προπαγανδιστικό χαρακτήρα», όπως συχνά φοβούνται όσοι πλησιάζουν για πρώτη φορά την ουκρανική λογοτεχνία. Αντίθετα, τα βιβλία αυτά δεν προσφέρουν έτοιμες λύσεις, ούτε ξεκάθαρες απαντήσεις· ο αναγνώστης χρειάζεται να περπατήσει μαζί με τους ήρωες, όπως με τον Πάσα στο Ορφανοτροφείο του Σερχίι Ζαντάν, μέχρι να βρει τον ανιψιό του και να κατανοήσει πού βρίσκεται, ψυχικά και σωματικά.
Ο αναγνώστης εισέρχεται σε μια μικρή πόλη στα σύνορα με την Ευρωπαϊκή Ένωση στο Καρμπίντ του Αντρίι Λιούμπκα και παρακολουθεί τις περιπέτειες μιας διεφθαρμένης κοινωνίας, όπου δεν υπάρχει ούτε ένας χαρακτήρας για συμπόνια, υπάρχουν όμως αρκετοί για γέλια.
Στο μεταμοντέρνο μυθιστόρημα του σύγχρονου κλασικού Γιούριι Αντρουχόβιτς, Η Μοσχοβιάδα (World Books), ο αναγνώστης περιπλανιέται μαζί με τον Όττο στην πόλη που βιώνει το τέλος μιας εποχής και βλέπει την αυτοκρατορία να πεθαίνει μέσα σε ένα ατελείωτο χάος. Το 1992, το μυθιστόρημα προέβλεψε πολλές μελλοντικές καταστροφές, που ήδη σε μεγάλο βαθμό έγιναν πραγματικότητα. Ταυτόχρονα, καταλήγει στο αμετάκλητο συμπέρασμα ότι ένα προοδευτικό μέλλον για την Ουκρανία ως ανεξάρτητο κράτος είναι εφικτό μόνο εκτός της αυτοκρατορίας και της ιδεολογικής της επιρροής.
Η Ουκρανία συνεχίζει να παλεύει με τη αποαποικιοποίηση, λύνοντας τα ιστορικά και ιδεολογικά δεσμά της Ρωσίας που προσπαθεί πάλι και πάλι να ολοκληρωθεί ως Αυτοκρατορία. Αυτή η προσπάθεια δεν αφορά μόνο την πολιτική ή την ιστορική μνήμη, αλλά και την πολιτιστική ορατότητα: η λογοτεχνία, οι ιδέες και οι εμπειρίες των Ουκρανών χρειάζονται χώρο για να γίνουν γνωστές στο εξωτερικό. Για να φτάσει αυτή η φωνή στους έλληνες αναγνώστες, τα βιβλία δεν αρκεί απλώς να κυκλοφορήσουν· χρειάζονται προώθηση, παρουσίαση και συνοδεία από εξηγητικό πλαίσιο που να επιτρέπει στο κοινό να κατανοήσει το φαινόμενο της ουκρανικής λογοτεχνίας. Τα προγράμματα επιχορηγήσεων και οι συνεργασίες με εκδότες προσφέρουν πρακτικά εργαλεία, αλλά η αληθινή σύνδεση ανάμεσα στους πολιτισμούς ολοκληρώνεται μόνο όταν τα έργα γνωστοποιούνται, συζητιούνται και γίνονται μέρος της καθημερινής αναγνωστικής εμπειρίας. Άλλωστε αυτός είναι ο σκοπός της μετάφρασης της λογοτεχνίας, όπως αναφέρθηκε πριν - η γεφύρωση των πολιτισμών.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, ακόμη και εκτός πατρίδας, οι πρόσφυγες από την Ουκρανία καταφέρνουν να διατηρούν ζωντανή τη σχέση τους με τη λογοτεχνία. Μέσα από εθελοντικές πρωτοβουλίες στην Αθήνα έχουν οργανωθεί βιβλιοθήκες με σύγχρονα βιβλία – και όχι μόνο μία, αλλά πολλές: στο ουκρανικό σχολείο Τρεμπίτα, στον Ουκρανικό Εκπαιδευτικό Κόμβο, που φιλοξενεί τη βιβλιοθήκη του Κέντρου Οπόρα, ενώ πλήθος βιβλίων διατίθεται στα γραφεία της Ενωμένης Ουκρανικής Διασποράς και της οργάνωσης Η Γη του Πελαργού. Μέσα από βιβλιοπαρουσιάσεις, λογοτεχνικές βραδιές και βιβλιοφιλικές λεσχες όπως η Βιβλιοθεραπεία, δημιουργούν οι ίδιοι ένα χώρο στον οποίο τα βιβλία γίνονται μέρος της καθημερινότητάς τους. Με αυτόν τον τρόπο κρατούν ζωντανή τη σύνδεση με τον πολιτισμό τους, ενώ παράλληλα μαθαίνουν την ελληνική γλώσσα ώστε να κατανοήσουν καλύτερα τη χώρα που τους φιλοξενεί και τον πολιτισμό της.
Προσπάθεια επιβίωσης
Η ουκρανική λογοτεχνία έχει περάσει πολλά: οι κλασικοί συγγραφείς όπως και οι σύγχρονοι, εκείνοι που θητεύουν στη λογοτεχνία φαντασίας και εκείνοι που υπηρετούν την ποίηση με τα γραπτά τους είναι μάρτυρες μιας διαρκούς προσπάθειας επιβίωσης. Σήμερα, αυτή η επιβίωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ορατότητα. Διαβάζοντας και συζητώντας για ουκρανικά βιβλία, δίνετε φωνή σε έναν ολόκληρο λαό και διατηρείτε ζωντανή την ποικιλία των ιστοριών και των μορφών του.
Ταυτόχρονα, ο ίδιος ο αναγνώστης κερδίζει: εξερευνά έναν κόσμο περίπου 900 χιλιόμετρα μακριά, ανακαλύπτει νέες εμπειρίες, κατανοεί άλλες πραγματικότητες και βλέπει με νέα μάτια την αντοχή, τη δημιουργικότητα και την καθημερινή ζωή ενός λαού που συνεχίζει να παλεύει για το μέλλον του – και ποιος δεν θα ήθελε να συμμετέχει σε αυτήν την ανακάλυψη;
Ι. Πουτ
Η Οξάνα Ζαμπούζκο, το 2008, στο Βέλγιο. Στο βιβλίο της Το πιο μεγάλο ταξίδι, που κυκλοφορεί στα ελληνικά, συμπυκνώνει την εμπειρία του πολέμου και διερωτάται: «Τι απομένει σε έναν συγγραφέα όταν ο πόλεμος τον ξεριζώνει από το γραφείο του;»
