Σύνδεση συνδρομητών

Ο ορίζοντας της γραφής του Μισέλ Φάις

Πέμπτη, 15 Ιουλίου 2021 08:19
Φωτογραφία του Μισέλ Φάις, από την έκθεση Ύστερο Βλέμμα (Χώρος Τἐχνης 24, 1996).
Μισέλ Φάις
Φωτογραφία του Μισέλ Φάις, από την έκθεση Ύστερο Βλέμμα (Χώρος Τἐχνης 24, 1996).

Η ανέκδοτη ακαδημαϊκή κριτικογραφία (1996-2019) στο έργο του

Βραβευμένος με το βραβείο μυθιστορήματος του περιοδικού Αναγνώστης για την Ερευνήτρια, το τελευταίο του μυθιστόρημα, ο Μισέλ Φάις, συνεργάτης του Books' Journal, συμπληρώνει 27 χρόνια στη λογοτεχνία με πλούσιο έργο που, πλέον, απασχολεί συστηματικά και την ακαδημαϊκή κριτικογραφία. Η μελέτη που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στο τεύχος 120, Ιούνιος 2021, της έντυπης έκδοσης του Books' Journal. 

Φέτος συμπληρώνονται είκοσι επτά χρόνια από την πρώτη εμφάνιση του Μισέλ Φάις στον χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Πολυσχιδής και πολυπράγμων, ο Φάις έχει να επιδείξει πλούσιο πεζογραφικό έργο (επτά μυθιστορήματα, δύο νουβέλες, μία συλλογή διηγημάτων),[1] σημαντικό μέρος του οποίου έχει μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες.[2] Η δραματουργία,[3] η φωτογραφία[4] και η σεναριογραφία[5], επίσης, συνδιαμορφώνουν δυναμικά τον ορίζοντα της γραφής του.

Η κριτικογραφία για το σώμα κειμένων του Φάις εμπλουτίζεται διαρκώς με άρθρα, αφιερώματα και μελέτες, δημοσιευμένα σε εφημερίδες, περιοδικά ή βιβλία. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια συνοπτική παρουσίαση της ανέκδοτης κριτικογραφίας για το έργο του· συγκεκριμένα, καταγράφει τις ακαδημαϊκές εργασίες που εκπονήθηκαν στο πλαίσιο μεταπτυχιακών και διδακτορικών προγραμμάτων κατά την περίοδο 1996-2019. Η ομαδοποίηση των εργασιών γίνεται στη βάση του κατά πόσον εστιάζουν αποκλειστικά και μόνο με το έργο του Φάις ή ανοίγουν το κάδρο, υιοθετόντας μια συγκριτική προσέγγιση.

 

Ι. Αναγνώσεις εστιασμένες στο έργο του Φάις

Δύο μόλις χρόνια μετά την έκδοση της Αυτοβιογραφίας ενός βιβλίου, η Sandra Ecobescu εκπόνησε την πρώτη ακαδημαϊκή μελέτη που ασχολείται κατ’ αποκλειστικότητα με το πρώτο μυθιστόρημα του Φάις.[6] Εντάσσοντάς το στη μακρά παράδοση της αυτοβιογραφικής γραφής, η Ecobescu επικεντρώνεται στην κατασκευή του ενδο-αφηγηματικού αρχείου της μυθιστορηματικής Κομοτηνής, στο ρόλο της μνήμης στην αναπαράσταση του παρελθόντος και στη χρήση μεταμοντέρνων «τεχνασμάτων». Η συγγραφέας προετοίμασε το έδαφος για την ένταξη του κειμένου στη σφαίρα της μεταμοντέρνας αυτοβιογραφικής μυθοπλασίας, ενώ παράλληλα επισήμανε την αποσπασματικότητα και την πολυφωνικότητα ως κύρια χαρακτηριστικά της γραφής του Φάις.

Η διπλωματική του Bart Soethaert, αφοσιωμένου αναγνώστη του έργου του Φάις, αποτελεί ορόσημο για την ακαδημαϊκή κριτικογραφία.[7] Ο Soethaert εστιάζει στο διαμορφούμενο «γράφον υποκείμενο», το οποίο παρουσιάζει ως τον αφηγηματικό χώρο εντός του οποίου συνυπάρχουν, άλλοτε συμβιωτικά κι άλλοτε ανταγωνιστικά, τα διαφορετικά “discours” της γραφής του Φάις. Η προσέγγιση του Soethaert είναι διακειμενική: κάθε άξονας της μελέτης του (ανάλυση μεταφορών, μοτίβων, αφηγηματικών τεχνικών) θεμελιώνεται στη βάση μιας συγκριτικής ανάγνωσης των κειμένων της δεκαετίας 1994-2004. Καίριας σημασίας είναι ο διαχωρισμός των έργων της πρώτης δεκαετίας σε δύο κατηγορίες: αφενός αυτήν της αυτοβιογραφίας, αφετέρου εκείνη της ετερογραφίας, με κείμενα στα οποία επιχειρείται η όσμωση του αυτοβιογραφικού λόγου με το φίλτρο της μυθιστορηματικής βιογραφίας.[8]

Η Μαριάννα Μιχαήλ ασχολείται στο δεύτερο μέρος της διπλωματικής της εργασίας της με τον κειμενικό ναρκισσισμό στην Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου.[9] Η συγγραφέας εντοπίζει στοιχεία αυτοσυνειδησίας, αυτοαναφορικότητας και αυτοκριτικής στο κείμενο, το οποίο διαβάζει ως μεταμυθοπλασία. Η συγγραφέας επικεντρώνεται τόσο στον διηγητικό ναρκισσισμό που επιτυγχάνεται μέσω της πολυεπίπεδης αυτοαναφορικότητας όσο και στον γλωσσικό ναρκισσισμό που επιτυγχάνεται μέσω της πολυφωνικότητας και της αποδιοργάνωσης του λόγου. 

Η γράφουσα το παρόν αφιέρωσε στην Αυτοβιογραφία ενός Βιβλίου ένα κεφάλαιο της διατριβής της με θέμα την ανάδυση και εξέλιξη της ελληνικής εκδοχής του “autofiction” κατά την περίοδο 1971-1995.[10] Το γαλλοκεντρικό σχήμα του autofiction επιλέχθηκε ως θεωρητικό πλαίσιο προκειμένου να προσδιοριστεί ένα συγκεκριμένο είδος αυτοβιογραφικής μυθοπλασίας όπου ο αφηγητής/πρωταγωνιστής παρουσιάζεται κατά κανόνα ως συγγραφέας που εξερευνά ταυτόχρονα τη διαδικασία της συγγραφής του έργου και της αφηγηματοποίησης του πολυπρόσωπου συγγραφικού υποκειμένου.[11] Η αναγνωστική μου πρόταση στηρίχθηκε στην ιδέα της πόλης ως μεταφορά για το ίδιο το συγγραφικό υποκείμενο και τις πολλαπλές αντανακλάσεις του, προσέγγιση που μου επέτρεψε εν τέλει να διατυπώσω τη θέση ότι ο Φάις επέκτεινε δραστικά τα όρια του autofiction στα ελληνικά.

Η Ζωή Κλειτσιώτου αξιοποιεί με τη σειρά της το θεωρητικό πλαίσιο του autofiction στη διπλωματική της εργασία αναλύοντας τις διαφορές του με την παραδοσιακή αυτοβιογραφική γραφή.[12] Καλύπτοντας το σύνολο του δημοσιευμένου μέχρι το 2017 έργου του Φάις, συμπεριλαμβανομένων και των φωτογραφικών του λευκωμάτων, η εργασία της Κλειτσιώτου εμπλουτίζει την ευρύτερη συζήτηση περί ταυτοτήτων στα κείμενα του συγγραφέα με μια λεπτομερή αποδελτίωση των έμφυλων και κοινωνικών ταυτοτήτων στη βάση του διπόλου “ταυτότητας” και “ετερότητας”.

 

ΙΙ. Συγκριτικές προσεγγίσεις

Στη διπλωματική της εργασία με θέμα τη λογοτεχνία των τεκμηρίων, η Καλλιόπη Ξηρουχάκη εξερευνά την ενσωμάτωση εξωλογοτεχνικών κειμένων όπως ντοκουμέντα αλλά και δημόσιο και ιδιωτικό αρχειακό υλικό στη μυθοπλασία των Βαλτινού, Φάις και Σκάσση.[13] Η ερευνήτρια διαβάζει την Αυτοβιογραφία ενός Βιβλίου ως ένα τεκμηριωτικό μυθιστόρημα, όπου ο αφηγητής, που είναι ταυτόχρονα ο πρωταγωνιστής και ο συγγραφέας του κειμένου, αποθησαυρίζει και ανασκευάζει ετερόκλητα ντοκουμέντα για την παλαιότερη και σύγχρονη ιστορία και κοινωνία της Κομοτηνής. Η εργασία ολοκληρώνεται με μια ευσύνοπτη σύγκριση της τεκμηριωτικής μυθοπλασίας των προαναφερθέντων συγγραφέων με όρους ενός αναγνωστικού παιχνιδιού ανάμεσα στον συγγραφέα-ρεπόρτερ και στον αναγνώστη που μετεωρίζεται ανάμεσα στην αλήθεια και την αληθοφάνεια. 

Τα μυθιστορηματικά πορτρέτα του Βιζυηνού αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης της Εύας Γανίδου.[14] Η συγγραφέας προσεγγίζει χρονολογικά οκτώ επιλεγμένα κείμενα που καλύπτουν το χρονικό φάσμα ενός ολόκληρου αιώνα και καταγράφει την πορεία από τις καθαυτόν μυθιστορηματικές βιογραφίες των Δημήτρη Καλογερόπουλου, Σπύρου Ακροπολίτη, Στέφανου Δανδή, Ιω.Δ. Κανδύλη προς τις μεταπλασμένες βιογραφικές μυθοπλασίες των Μάρως Δούκα, Μισέλ Φάις και Δημήτρη Παπαχρήστου. Η συγγραφέας ξεχωρίζει την περίπτωση της Ελληνικής αϋπνίας λόγω του ριζικού μετασχηματισμού του βιογραφικού υλικού για τον Βιζυηνό που επιτυγχάνει ο Φάις επιστρατεύοντας τον μηχανισμό της επιστολογραφίας και στήνοντας παράλληλα μια γέφυρα που συνδέει τον Βιζυηνό με τον Κάφκα.

Η Δήμητρα Κιτσίνου εξετάζει στη μεταπτυχιακή της εργασία μυθιστορήματα της περιόδου 1983-2004 με ήρωες καλλιτέχνες, συμπεριλαμβάνοντας στη λίστα των επιλεγμένων έργων τις δύο βιογραφικές μυθοπλασίες του Φάις: Το μέλι και η στάχτη του Θεού και Ελληνική Αϋπνία.[15] Η συγγραφέας αναλύει τον τρόπο σύνθεσης των πορτρέτων των καλλιτεχνών-πρωταγωνιστών και τον τρόπο διαχείρισης του βιογραφικού υλικού στις περιπτώσεις ιστορικών προσώπων. Ιδιαίτερα για τα κείμενα του Φάις γίνεται λόγος για τη λειτουργία της μνήμης καθώς και για την χρήση της αλληλογραφίας και των τεκμηρίων (μαρτυριών και αποσπασμάτων από τα γραπτά του πρωταγωνιστή) ως εργαλεία αναπαράστασης του καλλιτεχνικού βίου.

Το φωτογραφικό λεύκωμα του Φάις Η πόλη στα γόνατα επιλέγει ως ενδεικτικό κείμενο για τη συγκριτική της εργασία η Πηνελόπη Συμεωνίδου.[16] Η Συμεωνίδου στηρίζει την ανάγνωσή της στο μοτίβο του flâneur, όπου flâneur γίνεται ο συγγραφέας-φωτογράφος που αφουγκραζόμενος τον αποσπασματικό, σχεδόν παραληρηματικό λόγο των παριών της πόλης (μεταναστών, ναρκομανών, ρακοσυλλεκτών κ.ά.) συνθέτει το πορτρέτο της Αθήνας. Κατόπιν μιας σύνοψης των επιμέρους αφηγηματικών υπο-ενοτήτων σε συνδυασμό με το φωτογραφικό υλικό, η Συμεωνίδου ολοκληρώνει την εργασία της με μια συγκριτική ανάγνωση του λευκώματος του Φάις με το λεύκωμα Ομόνοια 1980 του Γιώργου Ιωάννου (1980) και το μυθιστόρημα Η Βικτώρια (Δεν) Υπάρχει του Γιάννη Τσίρμπα (2013).

Στην πιο πρόσφατη διπλωματική μελέτη που εκπονήθηκε για το έργο του Φάις, η Κωνσταντίνα Μαλιάτσου προσφέρει μια εμπεριστατωμένη σύγκριση των κειμένων των Φάις και Sebald.[17] H συγγραφέας χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία του κολάζ ως όχημα για να ερευνήσει τη σχέση ιστορίας και μνήμης και τη διαμεσολάβηση της τελευταίας στη μυθιστορηματική αναπαράσταση του παρελθόντος. Με δεδομένη την αποσπασματικότητα και τη ρευστότητα του νοήματος στα κείμενα κολάζ, η συγγραφέας αντιμετωπίζει τις αφηγηματικές ταυτότητες ως μεταβαλλόμενες και διασπασμένες κατασκευές που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση της δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας και εγγράφονται στο γενικότερο εγχείρημα της κατασκευής του παρελθόντος στα πλαίσια της συγγραφικής διαδικασίας.

*  *  *

Oλοκληρώνοντας την εποπτική παρουσίαση της ακαδημαϊκής κριτικογραφίας για το έργο του Φάις, παρατηρούμε ότι ως κείμενο ορόσημο, η Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου συγκεντρώνει την μερίδα του λέοντος του ερευνητικού ενδιαφέροντος μέχρι και τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας. Την τελευταία πενταετία, ωστόσο, διαμορφώνεται μια σαφής τάση προς τις συγκριτικές αναγνώσεις και την εξέταση και μεταγενέστερων έργων του συγγραφέα. Εξ αφορμής της συμπερίληψης του θεατρικού μονολόγου Το κίτρινο σκυλί στην πρόσφατη μελέτη της Λίνας Ρόζη για τους θεατρικούς μονολόγους,[18] έχω την αίσθηση ότι η εκπόνηση πανεπιστημιακών εργασιών στο έργο του Φάις είναι ένα πεδίο ανοιχτό και ανατροφοδοτούμενο για περαιτέρω προσεγγίσεις αλλά και ανάδειξη περισσότερων πτυχών της γραφής του.

 

[1] Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου, μυθιστόρημα (Καστανιώτη 1994· αναθεωρημένη επανέκδοση Πατάκη, 2005), Απτο ίδιο ποτήρι, συλλογή διηγημάτων (Καστανιώτη 1999· αναθεωρημένη επανέκδοση Πατάκη, 2011), Aegypius monachus, νουβέλα (Καστανιώτη  2001· αναθεωρημένη επανέκδοση Πατάκη, 2013), Το μέλι και η στάχτη του Θεού, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2002), Ελληνική αϋπνία, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2004), Πορφυρά γέλια, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2010), Kτερίσματα, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2012), Από το πουθενά, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2015),  Lady Cortisol, νουβέλα (Πατάκη, 2016), H Eρευνήτρια, μυθιστόρημα (Πατάκη, 2020).

[2] Η Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου μεταφράστηκε στα γαλλικά και στα ρουμάνικα· η συλλογή διηγημάτων Απτο ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες, στα γαλλικά, ισπανικά και αγγλικά. Οι νουβέλες Aegypius monachus και Lady Cortisol κυκλοφόρησαν μεταφρασμένες στον ενιαίο τόμο Mechanisms of Loss (Yale University Press, 2021).

[3] Μέχρι στιγμής έχουν εκδοθεί τα δύο πρωτότυπα έργα toy: Το Κίτρινο Σκυλί (Πατάκη, 2009) και Το Παγκάκι του Κανένα (Πατάκη, 2014).

[4] Τα φωτογραφικά λευκώματα Ύστερο βλέμμα (Πατάκη, 1996) και Η πόλη στα γόνατα  (Πατάκη, 2002) προέκυψαν από τις δύο ομότιτλες ατομικές εκθέσεις του Φάις, ο οποίος έχει συμμετάσχει και σε πλήθος ομαδικών εκθέσεων.

[5] Ενδεικτικά αναφέρω τη συνεργασία του Φάις με τον Νίκο Παναγιωτόπουλο στο σενάριο των ταινιών Delivery (2004), Αθήνα-Κωνσταντινούπολη (2008) και  Η κόρη του Ρέμπραντ  (2015).

[6] S. Ecobescu (1996), Αναζητώντας τον χαμένο αφηγητή. Μελέτη για το μυθιστόρημα του Μισέλ Φάις: «Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου», Αθήνα: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο].

[7] B. Soethaert (2008), Πέρα από τον Καθρέφτη. Η διαμόρφωση του υποκειμένου στην πεζογραφία (1994-2004) του Μισέλ Φάις, Θεσσαλονίκη [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης]. Αξίζει να τονίσω ότι άρθρα και βιβλιοκρισίες του Soethaert για επιμέρους κείμενα του Φάις έχουν δημοσιευτεί στον ελληνικό Τύπο, σε λογοτεχνικές επιθεωρήσεις και σύμμεικτους τόμους.  

[8] Ο Soethaert ακολουθεί την κατηγοριοποίηση που προτείνει σε δύο άρθρα του ο Ηλίας Γιούρης. Παρότι τα άρθρα αυτά τίθενται εκτός  της παρούσας συζήτησης, παραθέτω τις σχετικές βιβλιογραφικές παραπομπές: Η. Γιούρης (2007), «Μυθοπλασίες της ταυτότητας: οι αυτοβιογραφίες του Μισέλ Φάις (α’)», Νέα Εστία 81.161: 674-710 και Η. Γιούρης (2008), «Μυθοπλασίες της ταυτότητας: οι αυτοβιογραφίες του Μισέλ Φάις (β’)», Νέα Εστία 81.163: 101-141.

[9] Μ. Μιχαήλ (2009), Ναρκισσιστικές γραφές της σύγχρονης μεταμυθοπλασίας: Γιάννης Πάνου από το στόμα της παλιάς Remington/Μισέλ Φάις Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου, Ρέθυμνο: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Κρήτης], διαθέσιμο στο: https://elocus.lib.uoc.gr/dlib/6/7/9/metadata-dlib-c26fc2bc81db3f69e0e1e93ab54bd579_1248774001.tkl. Σημείωση: Η εργασία της Μιχαήλ συμπεριλαμβάνεται σε αυτή την κατηγορία μια και τα μυθιστορήματα των Πάνου και Φάις παρουσιάζονται ξεχωριστά.

[10] S. Ioannidou (2013), Autofiction à la grecque: Greek autobiographical fiction (1971-1995), Λονδίνο: [αδημοσίευτη διατριβή, King’s College London], διαθέσιμο στο: https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/theses/autofiction-a-la-grecque(e49e9d11-4a6d-481e-bc1d-0e76615c8743).html.Βλ. Κεφάλαιο 7, «Pushing autofiction to its limits: The autofiction of a town in Michel Fais’ Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου» (σσ. 207-249). Σημείωση: Το κεφάλαιο αυτό συμπεριλαμβάνεται στην πρώτη κατηγορία μελετών καθώς μπορεί να διαβαστεί και αυτόνομα.

[11] Ο όρος αποδίδεται στα ελληνικά ως αυτομυθοπλασία.

[12] Ζ. Κλειτσιώτου (2017), Ζητήματα ταυτότητας και ετερότητας στον αυτοβιογραφικό λόγο του Μισέλ Φάις, Ρόδος: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Αιγαίου], διαθέσιμο στο: https://hellanicus.lib.aegean.gr/handle/11610/18212.

[13] Κ. Ξηρουχάκη (2014), Τα τεκμήρια στη λογοτεχνία του Θανάση Βαλτινού, του Μισέλ Φάις και του Θωμά Σκάσση, Ρέθυμνο: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Κρήτης], διαθέσιμο στο: https://elocus.lib.uoc.gr/dlib/1/3/a/metadata-dlib-1457525697-259751-2127.tkl.

[14] Ε. Γανίδου (2015), Μυθοπλαστικές βιογραφίες του Γ. Μ. Βιζυηνού, Θεσσαλονίκη: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης], διαθέσιμο στο: https://ikee.lib.auth.gr/record/270072.

[15] Δ. Κιτσίνου (2016), Τρόποι αναπαράστασης του καλλιτεχνικού πορτρέτου σε πεζογραφικά έργα της περιόδου1983-2004, Θεσσαλονίκη: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης], διαθέσιμο στο: http://ikee.lib.auth.gr/record/289211?ln=el.

[16] Π. Συμεωνίδου (2016), Η παρουσία του παρία/του περιθωρίου στο αθηναϊκό άστυ. Μια γενεαλογία των μορφών και του χώρου, Θεσσαλονίκη: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης], διαθέσιμο στο: http://ikee.lib.auth.gr/record/290000?ln=el.

[17] Κ. Μαλιάτσου (2019), Παρελθόν, ιστορία, μνήμη: Αναπαραστάσεις και κατασκευές της πραγματικότητας στη λογοτεχνία κολάζ των Μ. Φάις και W. G. Sebald, Θεσσαλονίκη: [αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης], διαθέσιμο στο: http://ikee.lib.auth.gr/record/319311/?ln=en.

[18] Λ. Ρόζη, Τοπία μονολόγων στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο, Αθήνα: Εκδόσεις Σοκόλη, 2021, σσ.276-277. Βλ. Την αναφορά στο Κίτρινο Σκυλί ως δραματική ανάπλαση της επικαιρότητας από την Ζωή Βερβεροπούλου (σ.426). Ζ. Βερβεροπούλου, «Θέατρο, πραγματικότητα, επικαιρότητα: η σύγχρονη σκηνή ως ΜΜΕ», στο Α. Δημητριάδης κ. ά. (επιμ.), Σκηνική πράξη στο μεταπολεμικό θέατρο: συνέχειες και ρήξεις (τόμος αφιερωμένος στον Νικηφόρο Παπανδρέου). Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις ΑΠΘ, 2014, σσ. 423-434, διαθέσιμο στο: https://www.academia.edu/11492554.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.