Αρκεί για να κάνει τον Τζορτζ Όργουελ να κοκκινίσει. Το νεοεκδοθέν Толковый словарь государственного языка Российской Федерации (Ερμηνευτικό Λεξικό της Κρατικής Γλώσσας της Ρωσικής Ομοσπονδίας), το οποίο συντάχθηκε από το Κρατικό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης με τη συνδρομή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και του ρωσικού υπουργείου Δικαιοσύνης, δεν είναι πλέον μόνο ένα από τα επίσημα λεξικά της Ρωσικής Ομοσπονδίας, αλλά και ένας ύμνος στο ιδεολογικό πλαίσιο πάνω στο οποίο έχει χτιστεί η εικόνα του καθεστώτος Πούτιν. Πρόκειται για μια ιδεολογία που όχι μόνο στηρίζει την τωρινή ρωσική κυβέρνηση, αλλά έχει καταστεί και σημαντικό εργαλείο της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής.
Η Trad ιδεολογία
Είναι δύσκολο να το θυμηθεί κανείς μπροστά στη σκληρή στρατιωτική επιθετικότητα της Ρωσίας και στις όχι και τόσο λεπτές εκστρατείες παραπληροφόρησης. Ωστόσο, μεγάλο μέρος της σημερινής διεθνούς εικόνας της χώρας έχει διαμορφωθεί από την ανανεωμένη συμμαχία Εκκλησίας και κράτους και από την ικανότητα της Ρωσίας να εμφανίζεται ως ηγετική δύναμη στο παγκόσμιο «παραδοσιοκρατικό» κίνημα, ως ηγέτις χώρα των λεγόμενων Trads. Από τις εκστρατείες σε χώρες της υποσαχάριας Αφρικής ενάντια στις δυτικές προσπάθειες προώθησης της ισότητας των φύλων και των πολιτικών δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ πολιτών έως το πρόγραμμα «Shared Values Visa» που εγκαινιάστηκε το 2024 για να προσελκύσει αντιδραστικούς Δυτικούς, απογοητευμένους από την κοινωνική πρόοδο στις πατρίδες τους, η κυβέρνηση Πούτιν έχει επενδύσει αποφασιστικά στη δημιουργία μιας εκδοχής της «Αγίας Ρωσίας» για τον εικοστό πρώτο αιώνα που φαντάζεται τη χώρα ως την έσχατη ελπίδα του χριστιανισμού, της ευπρέπειας και της ηθικής.
Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες αποκαλύπτουν πόσο εύκολα η ηθικο-παραδοσιοκρατική ατζέντα της Ρωσίας διασχίζει σύνορα και ψηφιακά οικοσυστήματα, στο πλαίσιο ενός κινήματος που είναι εξίσου ποικιλόμορφο όσο και εκτεταμένο. Επιπλέον, αναδεικνύουν ένα κρίσιμο χαρακτηριστικό του κινήματος των Trad, δηλαδή τον διεθνή του χαρακτήρα. Δεν πρόκειται για ένα παραδοσιακό εθνικιστικό ή αντιδραστικό κίνημα περιορισμένο σε μία χώρα και σε ένα λαό καθηλωμένο σε μύθους περί της εθνικής του καταγωγής. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα παγκόσμιο κίνημα που προβάλλει ένα πολιτισμικό μοντέλο σύγκρουσης το οποίο υπερβαίνει τα σύνορα. Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι το κίνημα των Trad έχει βρει τη μεγαλύτερη απήχησή του στη Ρωσία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, τις παλιές υπερδυνάμεις του Ψυχρού Πολέμου, που παραμένουν ακόμη μεθυσμένες από τις εποχές κατά τις οποίες διεκδικούσαν το αποκλειστικό προνόμιο να προσφέρουν στον κόσμο ένα μοναδικό πρότυπο «καλής κοινωνίας».
Σίγουρα, οι λεπτομέρειες αλλάζουν από χώρα σε χώρα και πιθανόν από κανάλι YouTube σε κανάλι YouTube. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν κάποιες σταθερές που συγκρατούν το κίνημα. Η Trad ιδεολογία ορίζεται από την αντίθεσή της προς τον σύγχρονο δυτικό φιλελευθερισμό γενικά, ενώ επικεντρώνεται σχεδόν εμμονικά στις μεταβαλλόμενες κοινωνικές αντιλήψεις για το φύλο και τη σεξουαλικότητα. Οι Trad Wives, γυναίκες influencers των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αναγνωρίσιμες για την αισθητική τύπου cottagecore, ενσαρκώνουν συχνά αυτή την τάση, με μια αθώα αίσθηση «επιστροφής στα βασικά», που καλύπτει πολύ πιο σκοτεινούς πολιτικούς στόχους. Παράλληλα, επικεντρώνονται με ιδιαίτερη επιμονή στους ρόλους τους ως συζύγων και μητέρων και στον «ορθό» τρόπο εκπλήρωσης αυτών των ρόλων.
Πέρα όμως από τις γυαλιστερές φωτογραφίες των Trad Wives στο Instagram, οι ακρότητες των ανδρικών ομολόγων τους, των Podcast Bros, αποκαλύπτουν τι βρίσκεται πραγματικά στην καρδιά του κινήματος. Και ο πυρήνας του είναι πρωτίστως γλωσσικός. Κραυγές για «ελευθερία λόγου» ακούγονται από σχεδόν όλους τους απογοητευμένους νέους άνδρες που έχουν παρασυρθεί από το κύμα των Trads, σε μια απόρριψη που ξεκινά από τις νομικές απαγορεύσεις της ρητορικής μίσους και φτάνει ώς την εφηβική περιφρόνηση για την κοινωνική πίεση να μην είσαι απλώς αγενής. Πρόκειται για ένα κίνημα ακατάπαυστα εμμονικό με το λόγο, με τις αντωνυμίες, με τις ετικέτες και με τα όρια του επιτρεπτού. Ο αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Τζ. Ντ. Βανς, ο οποίος κατά μία έννοια αποτελεί έναν Trad Bro με αξιοσημείωτο τίτλο, χρησιμοποίησε την πρώτη ομιλία του στην Ευρωπαϊκή Ένωση για να υποστηρίξει ότι οι νόμοι για τη ρητορική μίσους είναι μεγαλύτερη απειλή από την Κίνα ή τη Ρωσία, ενώ η κυβέρνηση στην οποία υπηρετεί φρόντισε μέσα στις πρώτες στιγμές της εξουσίας της να «καθαρίσει» τη γραφειοκρατία της ισχυρότερης χώρας του κόσμου από λέξεις που δεν της αρέσουν. Με ανάλογο τρόπο, αμέσως μετά την εισβολή στην Ουκρανία, ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος χρησιμοποίησε το κήρυγμά του της Κυριακής της Συγγνώμης για να ισχυριστεί ότι η εισβολή ήταν αναγκαία, επειδή διαφορετικά τα έθνη της Δύσης θα επέβαλλαν στην Ουκρανία, το λίκνο της σλαβικής Ορθοδοξίας, να «ορκιστεί πίστη» στο ΛΟΑΤΚΙ κίνημα.
Όλα αυτά οδηγούν σε ένα και μόνο συμπέρασμα. Παρά την επιμονή της ότι αποτελεί ένα αντιδραστικό κίνημα του δέκατου ένατου αιώνα ή ακόμη και του Μεσαίωνα, η Trad νοοτροπία είναι βυθισμένη ώς το μεδούλι στον μεταμοντερνισμό και στην εμμονή του με τη γλώσσα, τον έλεγχό της και τις δυνατότητές της να δημιουργεί πραγματικότητα. Φυσικά, η προσπάθεια του αυταρχικού ηγέτη να ελέγξει τη γλώσσα είναι ένα από τα πιο επίμονα χαρακτηριστικά τέτοιων καθεστώτων, χαρακτηριστικό που προηγείται κατά πολύ των αναλύσεων του Φουκώ και του Ντεριντά. Ακριβώς όμως αυτό το γεγονός ενισχύει όσα υποστήριξαν αυτοί οι φιλόσοφοι του εικοστού αιώνα. Η γλώσσα δημιουργεί δυνατότητες και κατασκευάζει πραγματικότητες. Στη θεωρία, οι Trads δεν το παραδέχονται. Πιστεύουν, όπως λένε, σε μια απόλυτη πραγματικότητα, σε γεγονότα που δεν ενδιαφέρονται για τα συναισθήματά σου και σίγουρα όχι για τις λέξεις σου. Οι πράξεις τους όμως λένε κάτι εντελώς διαφορετικό. Πιστεύουν στη δύναμη των λέξεων να κατασκευάζουν πραγματικότητα, όσο και η Τζούντιθ Μπάτλερ.
Οι απαγορευμένες λέξεις
Γι’ αυτό και το νέο λεξικό έχει αποδειχθεί τόσο σημαντικό για το ρωσικό κράτος και την Εκκλησία. Η δύναμη του λεξικού και των λέξεων που ορίζει να δημιουργούν πραγματικότητα εκφράστηκε με απόλυτη σαφήνεια από τον πρύτανη του Πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης, ο οποίος δήλωσε στα κρατικά μέσα ενημέρωσης ότι «το λεξικό γίνεται πρακτικό εργαλείο για την εφαρμογή της κρατικής πολιτικής για τη διατήρηση και την ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών. Με τη βοήθειά του μεταδίδουμε τις αξίες και τις παραδόσεις μας στις επόμενες γενιές και δημιουργούμε ένα αξιόπιστο σύστημα προστασίας των πνευματικών και ηθικών θεμελίων». Έτσι το λεξικό δίνει νέες σημασίες σε λέξεις όπως το έλεος και η αξιοπρέπεια και ορίζει ότι η ζωή αποτελεί «παραδοσιακή ρωσική πνευματική και ηθική αξία» που, όπως υποστηρίζουν οι πολέμιοι των αμβλώσεων, «αρχίζει από τη σύλληψη». Δεν προκαλεί καμία έκπληξη ότι η πολιτική του φύλου και της σεξουαλικότητας, το αγαπημένο θέμα του Trad κινήματος, αποκτά ξεχωριστή προσοχή. Η ομοφυλοφιλία δεν χρειάζεται να καταδικαστεί όταν μπορεί απλώς να οριστεί ως «μορφή σεξουαλικής απόκλισης», ενώ στο λήμμα του γάμου σημειώνεται στο τέλος ότι «ο γάμος μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου αποτελεί ομοφυλοφιλική ερωτική ένωση μεταξύ άνδρα και άνδρα ή γυναίκας και γυναίκας, καταδικαζόμενη από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία και μη υποστηριζόμενη από το ρωσικό κράτος». Αν και δεν είναι ανακριβές, παραμένει απολύτως περιττό στο πλαίσιο ενός ορισμού, εκτός αν θεωρεί κανείς ότι οι ορισμοί φέρουν υλικό βάρος.
Υπάρχουν και άλλα. Το λήμμα για τον αυταρχισμό σημειώνει χαρακτηριστικά ότι θεωρείται «η πιο αποτελεσματική μορφή διακυβέρνησης σε δύσκολες περιόδους για μια χώρα και επιτρέπει την περιορισμένη ύπαρξη συστημάτων αξιών πέρα από τα παραδοσιακά». Παράλληλα, ο όρος εχθρός ορίζεται πρωτίστως ως «εκείνος που η κυρίαρχη εξουσία έχει κρίνει εχθρικό προς τον λαό, την κυβέρνηση ή το κράτος», ενώ το λήμμα για τη δημοκρατία προσθέτει, πέρα από τον τυπικό ορισμό, ότι «στην πολιτική πρακτική των δυτικών χωρών [πρόκειται για] μια μορφή διακυβέρνησης στην οποία οι πολίτες διαθέτουν ορισμένα δικαιώματα και ελευθερίες και οι κρατικοί θεσμοί λειτουργούν προς όφελος των πλέον ισχυρών δρώντων…».
Ακόμη και τα παραδείγματα χρήσης των λέξεων δημιουργούν περιθώρια για ιδεολογικό σχολιασμό. Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει τη λέξη ενότητα στη φράση «η ιστορική ενότητα Λευκορώσων, Ρώσων και Ουκρανών» και τη λέξη καθεστώς στη φράση «το καθεστώς του Κιέβου», ακολουθούμενη από τη διευκρίνιση ότι «στην Ουκρανία από το 2014: η εγκαθιδρυμένη μορφή πολιτικής εξουσίας, η οποία συνιστά απειλή για τα θεμελιώδη δικαιώματα και συμφέροντα του ρωσόφωνου πληθυσμού». Την ίδια στιγμή, οι λέξεις κώλος, πορδή και σκατά έχουν εξαφανιστεί. Δεν υπάρχει χώρος για προϊόντα αφοδεύσεως στην Αγία Ρωσία.
Όλα αυτά μοιάζουν δυστοπικά. Και ορίζουν έναν κόσμο χωρίς σκατά όπου η αυταρχικότητα είναι η αποτελεσματικότερη μορφή διακυβέρνησης για εποχές σαν τη δική μας (διότι ποιος μπορεί να αμφισβητήσει ότι ζούμε σε δύσκολους καιρούς;). Το λεξικό ενός αυταρχικού καθεστώτος όμως καταρρίπτει τη μεταμοντέρνα πλάνη, επαναστατική ή αντιδραστική, όπως ελάχιστα πράγματα μπορούν να το κάνουν. Οι λέξεις έχουν σημασία, αλλά η πραγματικότητα υπάρχει και δεν ενδιαφέρεται για τις προσπάθειές μας να χειριστούμε τη γλώσσα. Και η γλώσσα, ευτυχώς, είναι ένα ολισθηρό πράγμα που επιβιώνει από όλες τις προσπάθειες ελέγχου. Η Γαλλική Ακαδημία δεν κατάφερε να εμποδίσει ούτε έναν έφηβο στην Τουλούζη από το να λέει swag ή babysitting. Οι Βραζιλιάνοι, που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των ομιλητών της πορτογαλικής, αδιαφορούν πλήρως για τα πτυχία της Λισαβόνας. Και η Ελλάδα γνωρίζει πολύ καλά ότι το γλωσσικό ζήτημα είναι στην πραγματικότητα ζήτημα ταυτότητας και όχι γλώσσας. Στην ουσία όλες οι προσπάθειες να περιοριστεί ο προφορικός λόγος και να απαιτηθεί από τις λέξεις να δημιουργούν κόσμους που να συνάδουν με μια συγκεκριμένη ιδεολογία κάνουν τον απαιτητικό να φαίνεται γελοίος.
Και κάπου στη Μόσχα, ένας ομοφυλόφιλος άνδρας θα ξυπνήσει δίπλα στον αγαπημένο του, θα τραβήξει μια ρουφηξιά από το τσιγάρο του, θα σκρολάρει τα πρωινά νέα και θα ψιθυρίσει το ανίκητο «Говно». Σκατά.
