Ο Δάσκαλος, Αντώνης Μανιτάκης (1944-2026)

Οι μαθητές του θα κρατήσουμε πολλά από τον Αντώνη Μανιτάκη. Πρώτα απ’ όλα, παρακολουθούσε συνεχώς την επιστημονική βιβλιογραφία και αρθρογραφία. Ο Μανιτάκης διάβαζε πολύ, κάτι καθόλου αυτονόητο στις μέρες μας. Όταν κυκλοφορούσε ένα νέο βιβλίο μας, πολλές φορές προτού ακόμη προλάβουμε να του το στείλουμε, μας έστελνε αυτός ένα e-mail ή sms με τις πρώτες σκέψεις του και ενθαρρυντικά λόγια. Γιατί έτσι πίστευε ότι έπρεπε να συμπεριφέρεται απέναντι στους νεότερους συναδέλφους του. Όχι «πατερναλιστικά» και «διδακτικά», αλλά με μια απλή και όμορφη υπόμνηση ότι είναι δίπλα μας και ότι παρακολουθεί το έργο μας.     

Ο Αντώνης Μανιτάκης έγραψε πάρα πολλά βιβλία και άρθρα: ήταν ένας «οδοδείκτης» στο χώρο του συνταγματικού δικαίου. Δύσκολα ασφαλώς θα μπορούσε κάποιος να συμπυκνώσει σε λίγες γραμμές το επιστημονικό του έργο. Θα μπορούσε όμως να διακρίνει κάποια βασικά χαρακτηριστικά. Πρώτα απ’ όλα, ο Αντώνης Μανιτάκης είχε συναίσθηση και του πολιτικού χαρακτήρα του συντάγματος και της σχετικής αυτονομίας που πρέπει να διέπει τον συνταγματικό λόγο έναντι της πολιτικής. Περαιτέρω, ο Μανιτάκης ανέδειξε την ιδιαιτερότητα του συντάγματος έναντι του κοινού νόμου ή, κατ’ άλλη διατύπωση, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του συνταγματικού δικαίου έναντι των άλλων κλάδων του δικαίου. Όπως έγραφε, «το Σύνταγμα ασχολείται μόνον με τα θεμελιώδη της έννομης συμβίωσής μας. Δεν ρυθμίζει τα δευτερεύοντα και ειδικά. Δεν ασχολείται με τη συγκυρία, ούτε με τα μεταβαλλόμενα και τρέχοντα. Τα τελευταία ανήκουν στην ύλη του νόμου. Το Σύνταγμα τοποθετείται πάνω από τη συγκυρία. Δεν είναι και δεν πρέπει να είναι συγκυριακό κείμενο». Οι διατυπώσεις του αυτές δεν πρέπει βέβαια να παρερμηνευθούν προς την κατεύθυνση ότι δήθεν το σύνταγμα δεν εξελίσσεται και δεν προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες. Όλως αντιθέτως: ο Μανιτάκης ήταν σε επίγνωση του «ζωντανού» χαρακτήρα του συντάγματος, κάτι που ήταν ιδιαίτερα εμφανές και στη διδασκαλία και στα γραπτά του. Άλλωστε, ο τιμητικός τόμος που εκδόθηκε το 2019 προς τιμήν του είχε τον χαρακτηριστικό τίτλο: Το Σύνταγμα εν εξελίξει.      

Ο Μανιτάκης δεν ήταν μόνο συνταγματολόγος και δεν συμμετείχε στον δημόσιο βίο μόνο μέσω των προφορικών και γραπτών του παρεμβάσεων στο χώρο του συνταγματικού δικαίου. Ήταν και πολίτης. Συμμετείχε στα κοινά και του Πανεπιστημίου έχοντας διατελέσει και Κοσμήτορας της Σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών, ενώ διετέλεσε αναπληρωτής πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης, πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης τη διετία 2012-2013. Γιατί, όσο και εάν αγαπούσε τη διδασκαλία και το Πανεπιστήμιο, δεν σταμάτησε ποτέ να πιστεύει ότι ο επιστήμονας είναι πάνω απ’ όλα πολίτης που θα πρέπει να προσφέρει στην κοινωνία και να συμμετέχει στα κοινά.    

Ας επανέλθουμε όμως στο συνταγματικό δίκαιο. Η παρακαταθήκη του Αντώνη Μανιτάκη αποτυπώνεται στο αποχαιρετιστήριο κείμενό του προς τον μεγάλο δάσκαλό μας, τον Αριστόβουλο Μάνεση και συμπυκνώνεται σε τρία αξιώματα που ανέφερε συνεχώς και ο Μάνεσης:

Το ένα του Sieyès: «Το Σύνταγμα είναι ένα σύνολο υποχρεωτικών κανόνων, αλλιώς δεν είναι τίποτε». Ένα του Montesquieu: «Κάθε άνθρωπος που ασκεί εξουσία τείνει να την καταχρασθεί, προχωρεί ώσπου να συναντήσει φραγμούς». Και ένα της Rosa Luxemburg: «H ελευθερία μόνο για τους οπαδούς της εξουσίας, οσονδήποτε πολυάριθμοι και αν είναι, δεν είναι ελευθερία. Ελευθερία είναι πάντα, τουλάχιστον, η ελευθερία εκείνου που σκέπτεται διαφορετικά».

Μετά την πανδημία, ο Μανιτάκης προσέθεσε και ένα τέταρτο αξίωμα, κάτι που αποδεικνύει ότι η σκέψη του δεν ήταν ποτέ στατική. Καταρχάς, διαπίστωσε ότι η πανδημία «έγινε αιτία και αφορμή να γνωρίσουμε βιώματα και εμπειρίες τέτοιες, που μας αναγκάζουν σήμερα να αναθεωρήσουμε απόψεις, να διερωτηθούμε για τις βεβαιότητές μας, να εγκαταλείψουμε ακόμη και εδραιωμένες πεποιθήσεις ή ακλόνητα πιστεύω μας και τελικά να αναζητήσουμε να μάθουμε πράγματα άγνωστα και απρόβλεπτα». Με αφετηρία τις σκέψεις αυτές, άσκησε κριτική στην απόλυτη δικαιωματοκρατική προσέγγιση χωρίς συναίσθηση των ορίων των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των πολιτών:

Η ειδωλολατρία του ατόμου οδήγησε ωστόσο και νομιμοποίησε ως έκτρωμα και παρενέργεια τον ατομικισμό, το εγωκεντρικό και εγωιστικό άτομο, που ζει αδιαφορώντας για τους άλλους, τους διπλανούς του και την κοινωνία. Το δικαιωματούχο άτομο έχει, σύμφωνα με αυτήν την θεώρηση, μόνο δικαιώματα απέναντι στο κράτος και στην κοινωνία, χωρίς αντίστοιχες υποχρεώσεις και ευθύνες, χωρίς να αισθάνεται ότι οφείλει και αυτό κάτι απέναντι στο κράτος και στην κοινωνία, ότι ζει χάρις και σε αυτά τα δύο και με αυτά μαζί.  

Αυτός ήταν ο Αντώνης Μανιτάκης. Ο άνθρωπος, ο πολίτης, ο συνταγματολόγος. Σε ευχαριστούμε πολύ, Δάσκαλε!