Παιδεία
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας«Εδώ Πολυτεχνείο! Εδώ, όμως, Κύπρος. Λευκωσία»
Η Παιδεία ως σχέδιο ανάπτυξης — και ως μέτρο του σεβασμού μας προς τον φοιτητή
Οι φωτογραφίες από το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου δείχνουν εντυπωσιακά κτίρια, βιβλιοθήκες, φοιτητικές εστίες, αθλητικούς χώρους και ένα πανεπιστημιακό περιβάλλον που μοιάζει ζωντανό. Η αρχιτεκτονική από μόνη της δεν αποδεικνύει την ποιότητα της Παιδείας. Δείχνει, όμως, κάτι για το πώς ένας θεσμός αντιλαμβάνεται το χώρο της μάθησης και τη θέση του φοιτητή μέσα σ’ αυτόν.

Το Πολυτεχνείο Κύπρου.
Τι είναι, τελικά, η Παιδεία; Κατά τη γνώμη μας, όπως υποστηρίζαμε τότε στην πάλαι ποτέ Δράση με τον Στέφανο Μάνο, τα τρία δυνατά «π» της Ελλάδας είναι η Παιδεία, ο Πολιτισμός και το Περιβάλλον. Πρόκειται για κεφάλαια που η χώρα διαθέτει σε αφθονία, αλλά δεν έχει καταφέρει να τα μετατρέψει σε σταθερή αναπτυξιακή στρατηγική. Και στην Παιδεία, η απόσταση ανάμεσα στις δυνατότητες και στην καθημερινή εμπειρία είναι συχνά μεγάλη.
Η σύγκριση Ελλάδας και Κύπρου δεν πρέπει να γίνει με εύκολους χαρακτηρισμούς. Η Κύπρος δεν είναι ένα ενιαίο, ομοιογενές πανεπιστημιακό σύστημα ούτε κάθε ίδρυμά της αποτελεί πρότυπο. Η Κυπριακή Δημοκρατία διαθέτει δημόσια και ιδιωτικά πανεπιστήμια και άλλες δομές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου, για παράδειγμα, διοικείται από Συμβούλιο και Σύγκλητο, με διακριτές διοικητικές και ακαδημαϊκές αρμοδιότητες.
Αντίστοιχα, στην Ελλάδα ο νόμος 4957/2022 διαμόρφωσε νέο πλαίσιο διοίκησης, με Συμβούλιο Διοίκησης, Σύγκλητο, Πρύτανη και Εκτελεστικό Διευθυντή. Επομένως, το πρόβλημα δεν είναι ότι λείπουν οι θεσμικές προβλέψεις. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν οι κανόνες παράγουν σταθερή διοίκηση, λογοδοσία, διαφάνεια και αποτέλεσμα — ή αν κάθε αλλαγή μένει εγκλωβισμένη στην αντιπαράθεση για την κατανομή της εξουσίας.
Διεθνής προσανατολισμός και σπουδές στα αγγλικά
Ένα από τα πιο εμφανή κενά της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης είναι η περιορισμένη προσφορά αυτοτελών προπτυχιακών προγραμμάτων στα αγγλικά. Υπάρχουν πλέον τέτοιες πρωτοβουλίες και νέες βρίσκονται σε εξέλιξη. Παραμένουν, όμως, λίγες σε σχέση με το μέγεθος, την ιστορία και τις δυνατότητες των ελληνικών πανεπιστημίων. Το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Αθηνών στην Αρχαιολογία, την Ιστορία και τη Φιλολογία της Αρχαίας Ελλάδας αποτέλεσε την πρώτη πλήρως αγγλόφωνη προπτυχιακή του είδους του σε ελληνικό πανεπιστήμιο.
Χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια και στη σύγκριση με την Κύπρο. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο Κύπρου παρουσίασε μόλις τον Νοέμβριο του 2026 τα πρώτα πέντε αγγλόφωνα προπτυχιακά του προγράμματα. Άρα δεν μπορεί να ειπωθεί ότι το δημόσιο κυπριακό πανεπιστήμιο έχει λύσει εδώ και χρόνια το ζήτημα. Η διαφορά βρίσκεται περισσότερο στον ευρύτερο προσανατολισμό της κυπριακής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου δημόσια και ιδιωτικά ιδρύματα επιδιώκουν να προσελκύσουν φοιτητές από διαφορετικές χώρες και να εντάξουν τις σπουδές τους σε ένα διεθνές περιβάλλον.
Η διδασκαλία στα αγγλικά δεν αρκεί από μόνη της. Απαιτούνται οργανωμένες υπηρεσίες υποδοχής, σαφείς διαδικασίες εισαγωγής, υποστήριξη για στέγαση και διαμονή, διεθνής προβολή, υποτροφίες και ουσιαστική σύνδεση των φοιτητών με την πόλη και την πανεπιστημιακή κοινότητα. Αν δεν υπάρχουν αυτά, το αγγλόφωνο πρόγραμμα κινδυνεύει να παραμείνει μια μεμονωμένη βιτρίνα.
Φοιτητές, τίτλοι και ποιότητα σπουδών
Ο εξορθολογισμός του φοιτητικού πληθυσμού δεν σημαίνει απλώς λιγότερους φοιτητές. Σημαίνει ο αριθμός των εισακτέων να αντιστοιχεί στις πραγματικές δυνατότητες κάθε τμήματος: στο διδακτικό προσωπικό, στις αίθουσες, στα εργαστήρια, στις κλινικές, στις υποδομές και στις προοπτικές του γνωστικού αντικειμένου. Σημαίνει επίσης να παρακολουθούμε αν οι φοιτητές ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, αν υποστηρίζονται όταν αντιμετωπίζουν δυσκολίες και αν το πρόγραμμα σπουδών τούς εξοπλίζει με γνώσεις που παραμένουν χρήσιμες.

Η εστία των φοιτητών με εστιατόρια και ομίλους.
Η διεθνής αναγνώριση των ελληνικών τίτλων χρειάζεται επίσης ακριβέστερη συζήτηση. Δεν είναι σωστό να παρουσιάζονται συνολικά ως μη αναγνωρίσιμοι. Ελλάδα και Κύπρος εντάσσονται στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης και στο πλαίσιο της διαδικασίας της Μπολόνια. Επιπλέον, συγκεκριμένα πενταετή ελληνικά προγράμματα έχουν αναγνωριστεί ως integrated master και αντιστοιχούν στο επίπεδο 7 του Εθνικού και Ευρωπαϊκού Πλαισίου Προσόντων.
Το πρόβλημα είναι συχνά η σαφήνεια: πώς περιγράφεται ένας τίτλος στα αγγλικά, ποιο επίπεδο και ποια μαθησιακά αποτελέσματα αντιστοιχούν σε αυτόν, ποια επαγγελματικά δικαιώματα τον συνοδεύουν και πώς αυτά εξηγούνται σε έναν εργοδότη ή ένα πανεπιστήμιο του εξωτερικού. Η λύση δεν είναι να αμφισβητούμε συλλήβδην τους τίτλους μας, αλλά να τους παρουσιάζουμε με τρόπο διαφανή, κατανοητό και συγκρίσιμο.
Από την οικογενειοκρατία στη λογοδοσία
Η πανεπιστημιακή έδρα δεν κληρονομείται θεσμικά. Η εκλογή και η εξέλιξη των μελών ΔΕΠ προβλέπονται από διαδικασίες κρίσης και εκλεκτορικά σώματα. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να εξαφανίσει την καχυποψία όταν οι ακαδημαϊκές διαδρομές φαίνεται να περνούν μέσα από κλειστά δίκτυα, προσωπικές σχέσεις ή οικογενειακές διαδοχές. Οι καταγγελίες περί οικογενειοκρατίας δεν πρέπει να μετατρέπονται σε γενίκευση για όλους τους καθηγητές. Οφείλουν, όμως, να αντιμετωπίζονται με θεσμική διαφάνεια: ανοιχτές προκηρύξεις, ουσιαστική συμμετοχή εξωτερικών κριτών, δημοσιοποίηση των κριτηρίων και αιτιολόγηση των αποφάσεων.
Ανάλογη συζήτηση χρειάζεται και για τη διδασκαλία. Το σύστημα «Εύδοξος» έχει πραγματική χρησιμότητα: προσφέρει στους φοιτητές δωρεάν συγγράμματα και οργανώνει τη διανομή τους. Ο φοιτητής επιλέγει σύγγραμμα από τον κατάλογο που έχει εγκριθεί για το μάθημα. Η ύπαρξη του συστήματος, όμως, δεν εγγυάται από μόνη της σύγχρονη διδασκαλία. Όταν το μάθημα ταυτίζεται στην πράξη με ένα βιβλίο, οι παραδόσεις δεν ανανεώνονται και η αξιολόγηση περιορίζεται στην απομνημόνευση, η εκπαιδευτική εμπειρία φτωχαίνει.
Είναι επίσης βαρύς και δεν πρέπει να διατυπώνεται χωρίς τεκμηρίωση ο ισχυρισμός ότι τα συγγράμματα αποτελούν συνολικά μηχανισμό πλουτισμού των καθηγητών. Υπάρχει, όμως, ζήτημα διαφάνειας όταν ο διδάσκων είναι και συγγραφέας του προτεινόμενου βιβλίου: η σχέση πρέπει να δηλώνεται και να διασφαλίζεται ότι υπάρχουν πραγματικές εναλλακτικές δυνατότητες, ανοιχτό εκπαιδευτικό υλικό και βιβλιογραφία πέρα από το ένα σύγγραμμα.
Το ίδιο ισχύει για τα ευρωπαϊκά προγράμματα και τις συνεργασίες με τον ιδιωτικό τομέα. Δεν είναι ακριβές ότι κανένα ερευνητικό πρόγραμμα δεν χρηματοδοτεί φοιτητές· προβλέπονται, μεταξύ άλλων, ανταποδοτικές υποτροφίες για υποψήφιους διδάκτορες και μεταδιδακτορικούς ερευνητές. Το ζητούμενο είναι η συμμετοχή των νέων ερευνητών να μην εξαρτάται από ευκαιριακές λύσεις. Κάθε χρηματοδότηση πρέπει να προβλέπει σαφώς αμειβόμενες θέσεις έρευνας, υποτροφίες, δικαιώματα και ουσιαστική ένταξη των φοιτητών στο ερευνητικό έργο.
Τα κτίρια ως μέρος της Παιδείας
Η κατάσταση των πανεπιστημιακών κτιρίων είναι ίσως η πιο ορατή πλευρά της θεσμικής αμέλειας. Η δυσκολία δεν είναι μόνο να βρεθούν χρήματα για νέα κτίρια. Είναι να ωριμάσουν οι μελέτες, να ολοκληρωθούν οι αδειοδοτήσεις, να προχωρήσουν οι διαγωνισμοί και να εξασφαλιστεί από την αρχή η συντήρηση. Πανεπιστήμια έχουν καταγράψει χρόνια υποχρηματοδότηση και την ανάγκη για συνεχή έργα συντήρησης, ενώ οι πρόσφατες χρηματοδοτικές πρωτοβουλίες δείχνουν ότι οι ανάγκες αναβάθμισης παραμένουν σημαντικές.
Δεν αρκεί να εγκαινιάζεται ένα νέο κτίριο. Χρειάζεται σταθερό πρόγραμμα για στέγες, θέρμανση και ψύξη, εργαστήρια, προσβασιμότητα, βιβλιοθήκες και κοινόχρηστους χώρους. Η συντήρηση δεν είναι δευτερεύουσα τεχνική εργασία· είναι καθημερινή απόδειξη ότι το πανεπιστήμιο υπολογίζει τους ανθρώπους που το χρησιμοποιούν.

Το Αθλητικό Κέντρο.
Η Κύπρος, λοιπόν, δεν είναι ένα έτοιμο πρότυπο προς αντιγραφή. Προσφέρει, όμως, ένα χρήσιμο ερέθισμα: να αντιμετωπίσουμε την ανώτατη εκπαίδευση ως ολοκληρωμένο αναπτυξιακό σχέδιο — με διοίκηση που λογοδοτεί, σπουδές ανοιχτές στον κόσμο, φοιτητές που συμμετέχουν, έρευνα που τους εντάσσει και κτίρια που συντηρούνται.
Ο αγώνας των φοιτητών του 1973 δεν χρειάζεται να αμφισβητηθεί για να κριθεί το πανεπιστήμιο του σήμερα. Το Πολυτεχνείο ζει όταν η μνήμη του γίνεται απαίτηση για ελευθερία, γνώση και αξιοπρέπεια – όχι άλλοθι για τη διατήρηση ενός συστήματος που αρνείται να ανανεωθεί.
Η ακρωτηριασμένη γλώσσα
[…]και τώρα πώς εξέπεσαν, πώς έγιναν,
να ζουν και να ομιλούν βαρβαρικά
βγαλμένοι —ω συμφορά!— απ’ τον Ελληνισμό.
Κ. Π. Καβάφης, «Ποσειδωνειάται»
Ζούμε σε μια χώρα στην οποία κυριαρχεί η κουλτούρα διαμαρτυρίας. Για ό,τι συμβαίνει, ει δυνατόν την ώρα που συμβαίνει (χάρη στο διαδίκτυο και, ιδίως, χάρη στη χρήση των κοινωνικών δικτύων), εκπέμπονται διαμαρτυρίες και αφορισμοί εναντίον προσώπων και θεσμών που εκπροσωπούν ή εικάζεται ότι εκπροσωπούν κάποια εξουσία. Ο ορθός λόγος, που διδάσκεται στα σχολεία, ακόμα και από τους διδάσκοντες τείνει να αντικατασταθεί από κύματα οργής ή αγανάκτησης. Ήδη ξεχάσαμε τι συνέβη στη χώρα όταν τον τόνο του πολιτικού παιχνιδιού έδωσε ένα κίνημα των άκρων, τα στελέχη του οποίου είχαν αυτοπροσδιοριστεί ως «αγανακτισμένοι».
Τι να κάνουμε για την εκπαίδευση: Τέχνη, Τύχη, Τόλμη
Η νεοεκλεγείσα κυβέρνηση επαναφέρει το ζήτημα της παιδείας ως κεντρική μέριμνα. Και ο υπουργός παιδείας σημείωνε πρόσφατα ότι η παιδεία του σήμερα θα κρίνει το αύριο του τόπου. Ορθώς. Αλλά η φυσιογνωμία του μέλλοντος προσδιορίζεται εν πολλοίς από τον χαρακτήρα των οραμάτων του παρόντος.
«Το ηλιθιώτερον έθνος»
Από την αποστήθιση στην κριτική παιδεία: μια πρόταση για τα ανθρωπιστικά μαθήματα. Από το τεύχος 124, Σεπτέμβριος 2022.
Το υπονομευμένο Πανεπιστήμιο
Ακόμα κι οι αναγνώστες ενός περιοδικού όπως το Books’ Journal πρέπει να έχουν κουραστεί από τις συζητήσεις για το ελληνικό Πανεπιστήμιο. Το μέλλον του μοιάζει να μην αφορά ιδιαίτερα την ελληνική κοινωνία, ούτε καν τους φοιτητές, ούτε καν το περιβάλλον τους. Συζητούμε σοβαρά για την ανώτατη εκπαίδευση μόνο όταν υπάρχουν κρούσματα βίας, η οποία παρότι έχει καταργηθεί το άσυλο συνεχίζει να εκδηλώνεται κυρίως σε ορισμένα Πανεπιστήμια, στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη (όπου το πανεπιστημιακό κάμπους είναι μόνιμη εστία παραβατικότητας ποινικών, εμπόρων ναρκωτικών και φυγόδικων), στην Κρήτη (στα Χανιά) και στα Γιάννινα. Ακόμα και οι σοβαρές ενστάσεις, που κατατέθηκαν από το περιοδικό μας, για ό,τι προβλέπει το υπό συζήτηση νέο νομοσχέδιο για την ανώτατη εκπαίδευση, ελάχιστους συγκίνησαν. Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι, πλέον, το Πανεπιστήμιο είναι ακόμα ένας κλάδος του ελληνικού Δημοσίου, και αντιμετωπίζεται όπως κάθε κλάδος του Δημοσίου. Σύντομα δημιουργούνται συντεχνίες που υπερασπίζονται συντεχνιακά συμφέροντα, το σύστημα εργάζεται για να αποφεύγει τις αξιολογήσεις, οι πελατειακές σχέσεις στο Πανεπιστήμιο είναι σοβαρές και ενισχύονται από το ρόλο των κομμάτων. Σαν το Πανεπιστήμιο να λειτουργεί ερήμην της κοινωνίας την οποία αφορά.
Ο καθηγητής
[Μέρες ολόκληρες το κοίταζε, μέρες ολόκληρες το' βλεπε με καμάρι.
Και δεν χαμπάριαζε, καθόλου δεν χαμπά - ρια - ζέ.]
Καθηγητής πανεπιστημίου, με το κατοχυρωμένο εμπορικό σήμα (μπράντα) της Αριστεράς στο μέτωπο, προσπαθεί να μιλήσει πολιτικά, τηρώντας τις Συριζαίες προδιαγραφές και οδηγίες*. Έτσι, ταύτισε την υπουργό Παιδείας με ό,τι πιο απωθητικό κυκλοφορεί σε μια κοινή γνώμη που συνοπτικά καταδικάζει,δίχως δίκες και περιττές διαδικασίες.
H κρίση των κλασικών σπουδών
Το Πανεπιστήμιο του Princeton, στο Νιου Τζέρσεϊ, ανακοίνωσε την κατάργηση της υποχρεωτικότητας στην εκμάθηση αρχαίων ελληνικών και λατινικών, στο πρόγραμμα κλασικών σπουδών. Για ποιο λόγο; Επισήμως, το Πανεπιστήμιο δίνει τη δυνατότητα σε φοιτητές που δεν έμαθαν αρχαία ελληνικά και λατινικά σε καλά δημόσια σχολεία ή σε πανάκριβα ιδιωτικά λύκεια να ξεκινήσουν σπουδές κλασικής φιλολογίας χωρίς προηγούμενη προετοιμασία. Επίσης, το Πανεπιστήμιο δίνει τη δυνατότητα σε όσους δεν θέλουν απαραίτητα να σπουδάσουν φιλολογία να ακολουθήσουν την κατεύθυνση του κλασικού πολιτισμού, διαβάζοντας κείμενα σε μετάφραση. Μια υπόκωφη βοή, όμως, θέλει το Πανεπιστήμιο να υποκύπτει στο ρεύμα της πολιτικής ορθότητας.
Νόμοι υπάρχουν, αλλά ποιος τους τηρεί;
Εδώ και αρκετούς μήνες, ολοένα και περισσότεροι πολίτες δεν τηρούν τα περισσότερα κυβερνητικά μέτρα περιορισμού / lockdown με αφορμή την πανδημία. Δεν αναφέρομαι βεβαίως στα προφανή, όπως ήταν οι συγκεντρώσεις για τον Κουφοντίνα ή τα πρόσφατα κορωνοπάρτυ.
Ο αριστερός μεταμοντερνισμός στην εξουσία
Ana Simões, Maria Paula Diogo, Kosta Gavroglu (επιμ), Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries. Academic Landscapes, Boston Studies in the Philosophy and History of Science – Springer, 2015, 393 σελ.
Είναι στα σχέδια του Υπουργού Παιδείας η απομόνωση των ελληνικών πανεπιστημίων από τον ευρωπαϊκό χώρο, η απόρριψη της αξιολόγησης, η αμφισβήτηση της κινητικότητας των φοιτητών; Μέσω της εισαγωγής του σε τόμο για τα Πανεπιστήμια στην Ευρώπη, ο υπουργός Παιδείας Κώστας Γαβρόγλου φανερώνει τις απόψεις του για την εκπαίδευση και, ασφαλώς, επιτρέπει να κατανοήσουμε τις βασικές επιλογές της πολιτικής του. [ΤΒJ]