Γνώρισα τον Δημήτρη Ραυτόπουλο στα τέλη του 2015, σε παρουσίαση βιβλίου στο βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone. Είχαν ήδη προηγηθεί δύο κυβερνήσεις Τσίπρα και το κλίμα ήταν ιδιαίτερα βαρύ. Η ενδεχόμενη χρεοκοπία της Ελλάδας ήταν ένα θέμα που όλοι συζητούσαν. Ήμουν εισηγητής και μου έκανε εντύπωση που στο ακροατήριο ήταν ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, ένας θρύλος της ανανεωτικής Αριστεράς, με τη σύζυγό του. Όταν τελείωσε η βιβλιοπαρουσίαση, με μεγάλη μου έκπληξη τον είδα να με πλησιάζει και να μου λέει ότι έχει διαβάσει κείμενά μου με τα οποία συμφωνούσε πλήρως.
Υποσχέθηκα να του στείλω τα βιβλία μου και μου είπε ότι θα μου απαντούσε γραπτά, αφού τα διάβαζε.
Έστειλα τα βιβλία και ύστερα από μερικές ημέρες ο Δημήτρης Ραυτόπουλος έγραψε και μου έστειλε επιστολή με ημερομηνία 25 Δεκεμβρίου 2015. Του απάντησα και αυτό προκάλεσε μια ανταλλαγή τριών επιστολών από τον καθένα μας. Ελπίζω να τις βρείτε ενδιαφέρουσες.
Το κύριο σημείο της συζήτησής μας ήταν η θεωρία του μαρξισμού και η σχέση της με τον ολοκληρωτισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο, είχαμε μια διαφορετική προσέγγιση για το ρόλο του Γκράμσι στον «εκπολιτισμό» του μαρξισμού.
Π.Π.
1η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟ
Αθήνα 25 Δεκεμβρίου 2015
Αγαπητέ μου κ. Παπασαραντόπουλε
Ευχαριστώ θερμά για τα βιβλία σας, όχι τυπικά για τη δωρεά αλλά ουσιαστικά, γιατί μου δόθηκε η ευκαιρία να επικοινωνήσω συνολικά με μια πολιτική σκέψη που εκτιμώ, μετά τις σποραδικές αναγνώσεις άρθρων σας.
Θεωρώ σοβαρή, ουσιαστική, συγκροτημένη και διαυγή και –θα πω τη λέξη– προοδευτική (μια δυσφημισμένη έννοια) τη συμβολή σας στον δημόσιο διάλογο – αν τέτοιο πράγμα λειτουργεί παρ’ ημίν.
Η θεματογραφία σας (Το πρόβλημά Μας), η οπτική σας, οι απόψεις σας, μέσα στα παράλληλα ενδιαφέροντά μου, με βρίσκουν σύμφωνο κατά 99%.
Το μείον 1% είναι συζητήσιμο· πολύ γενικά, θα το εντόπιζα στη διαφαινόμενη θετική σας στάση απέναντι σε μια κάποια αριστεροσύνη μαρξιστικής βάσεως.
Με την πάροδο των αιώνων (!) και των καιρών βρίσκω όλο και περισσότερο την πηγή του κακού στη μαρξιστική (και ας μη μιλήσουμε για τη «μαρξιστική») θεωρία· τη βρίσκω εσφαλμένη ανθρωπολογικά, με το αξίωμα της ρουσσωικής ανθρώπινης αρετής και ισότητας· και στην –αντιφατική– γιακωβίνικη αντίληψη της επανάστασης, ως κινήματος, βίας, μίσους / φθόνου.
Μεγάλη συζήτηση, τουλάχιστον για τα «δικά» μου μέτρα. Αλλά η ιστορία, η πραγματικότητα δεν τη διαψεύδει οριστικά; Θέλει κι άλλη διάψευση; Διότι παντού, πάντοτε απέτυχε τραγικά· αυτή η θεωρία / πράξη, αν δεν ήταν εκ θεμελίου εσφαλμένη;
Από την άποψη αυτή, βρίσκω ότι μάλλον σας αδικεί ο τίτλος του μενσεβίκου που απονείματε –χαριτολογώντας έστω– στον εαυτό σας, στον φίλο μας τον Αντρέα και στην παρέα σας. Για μένα μπολσεβίκοι / μενσεβίκοι ήταν όλοι της ίδιας κοπής, μοιραίοι όλοι. Τυχεροί οι μενσεβίκοι που δεν επικράτησαν. Ένοχοι που δεν αντιστάθηκαν.
Στα γραφτά σας όμως βρίσκω και κάτι σπάνιο, στον –ας πούμε– δημόσιο διάλογο· την επαφή, την εναλλαγή με την πράξη, την πράξη την ίδια, την εμπειρία της συμμετοχής σας που γίνεται γραφή πολιτική και την πολιτική σκέψη που δοκιμάζεται στην πράξη. (Αυτό το μαρξικό κριτήριο που καταδικάζει τελεσίδικα και τον ίδιο το μαρξισμό).
Τα πολιτικά αυτά κείμενα (εκ φύσεως επίκαιρα) διαβάζονται και πολύ αργότερα από τη συγκυρία τους, ακριβώς επειδή ικανοποιούν αυτό το μόνιμο κριτήριο· και την προοπτική· την επιβεβαίωση.
Πολύ λιγότερο με τράβηξε –για τους ίδιους λόγους– η ομιλία και η γραφή του Λεωνίδα Κύρκου, τον οποίο θεωρώ εκ των πατέρων του αριστερού λαϊκισμού και χαμαιλεοντισμού· πράγματα που οι ερωτήσεις σας και παρατηρήσεις σας δεν φθάνουν για να διασώσουν.
Ευχαριστώ από καρδιάς και σας εύχομαι δημιουργικό, ευτυχισμένο, απαλλαγμένο νέο έτος 2016 (ωχ! θα έχουμε συντόμως τα εκατοντάχρονα του μεγαλύτερου ναυαγίου της ιστορίας).
Με την αμέριστη εκτίμησή μου
Δ. Ραυτόπουλος
1η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΣΕ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟ
Θεσσαλονίκη 31 Μαΐου 2016
Αγαπητέ και σεβαστέ κ. Ραυτόπουλε,
Έλαβα την, με ημερομηνία 25 Δεκεμβρίου 2015, επιστολή σας και σας απαντώ με καθυστέρηση, για την οποία ειλικρινά απολογούμαι. Το καθημερινό τρέξιμο για την επιβίωση, στις δύσκολες εποχές που ζούμε, μας υποχρεώνει να είμαστε υπερήμεροι σε κάποιες άλλες υποχρεώσεις μας.
Σας ευχαριστώ θερμά για τα καλά σας λόγια και τα ευγενικά σας σχόλια. Είναι ιδιαίτερα τιμητικές οι κρίσεις σας για τα κείμενά μου, ακριβώς επειδή προέρχονται από έναν διανοούμενο για τον οποίο τρέφω απεριόριστη εκτίμηση και σεβασμό. Πολύ περισσότερο που τα κείμενά σας είναι ανεκτίμητα μαθήματα για μένα. Η επιστολή σας ήταν μια απάντηση στο δίλημμα που με ταλαιπωρεί πολύ καιρό, αν αξίζει ή όχι τον κόπο να παλεύει κανείς σε μια άνυδρη χώρα όπου η πνευματικότητα εξαφανίζεται και η ευτέλεια, στο όνομα της Αριστεράς, κυριαρχεί στα πάντα.
Τελικά, αξίζει τον κόπο.
Οι παρατηρήσεις σας για τη μαρξική θεωρία, ως πηγή του κακού, άγγιξαν ευαίσθητες χορδές. Το έχω εδώ και καιρό αποδεχτεί (με πόνο ψυχής) δεδομένου ότι προέρχομαι από τη διανοητική παράδοση της ανανεωτικής Αριστεράς και ο μαρξισμός, στην ευρωπαϊκή του έστω εκδοχή, ήταν συστατικό στοιχείο της πνευματικής μου συγκρότησης. Χαριτολογώντας, πολύ συχνά λέω σε παλαιούς συντρόφους μου ότι όσο μεγαλώνω γίνομαι όλο και περισσότερο βεμπεριανός και όλο και λιγότερο μαρξιστής.
Δεν σας κρύβω ότι συνεχίζω να βρίσκω ως όαση στην έρημο της μαρξικής θεωρίας την γκραμσιανή εξαίρεση. Υποστηρίζω ότι ο Γκράμσι αποκαθήλωσε τα θεμελιώδη της μαρξικής θεωρίας σε ό,τι αποκαλείται «εποικοδόμημα» από τους μαρξιστές. Το διατύπωσα και στον πρόλογό μου, με τίτλο «Η Τραγικότερη Φαντασίωση του 20ού αιώνα» στο βιβλίο του Λεωνίδα Χατζηπροδρομίδη Ο σταλινισμός και οι μεταμοντέρνοι θαυμαστές του, γράφοντας: «Χρωστάμε στον Αντόνιο Γκράμσι την πλέον στερεή αντίκρουση των δύο θεμελιωδών θέσεων του μαρξισμού και του σταλινισμού. Στη βεβαιότητα για τον ρόλο της βίας ως μαμής της ιστορίας, ο Γκράμσι αντιπαραθέτει την έννοια της ηγεμονίας. Ο Αντόνιο Γκράμσι, επισημαίνει την ανάγκη, πριν από κάθε απόπειρα κατάληψης της εξουσίας, για την «πολιτική ηγεμονία, που είναι το σημείο επαφής ανάμεσα στην “κοινωνία των πολιτών” και την “πολιτική κοινωνία”, ανάμεσα στη συγκατάθεση και τη βία.
Στην ιστορικιστική τελεολογία του αναπόφευκτου της επικράτησης του κομμουνισμού, ο Γκράμσι αντιτείνει την ανάγκη για έναν πόλεμο θέσεων και όχι πόλεμο κινήσεων, αρνούμενος τη μοιρολατρία και τον μηχανιστικό ιστορικό ντετερμινισμό».
Ειλικρινά, θα με ενδιέφερε ιδιαίτερα η άποψή σας για αυτό το θέμα, εάν δεν κάνω κατάχρηση του χρόνου σας και της διαθεσιμότητάς σας.
Με ιδιαίτερη εκτίμηση και ευχαριστίες.
Πέτρος Παπασαραντόπουλος
ΥΓ. Αμαρτία εξομολογουμένη, ουκ έστιν αμαρτία. Ζήλεψα τη χειρόγραφη επιστολή σας και θα ευχόμουν να μπορούσα να σας απαντήσω με τον ίδιο τρόπο. Δυστυχώς η καθημερινή χρήση υπολογιστή έχει αλλοιώσει τον γραφικό μου χαρακτήρα, φοβάμαι, ανεπιστρεπτί.
Π.
2η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟ
Αθήνα 14 Ιουνίου 2016
Αγαπητέ κ. Παπασαραντόπουλε,
Πολλές (και μη τυπικές) ευχαριστίες για τα βιβλία που είχατε την καλοσύνη να μου στείλετε. Τα διαβάζω… βραδέως, βρίσκομαι μονίμως με αναγνωστικό παθητικό, που επιδεινώνεται με το αδυνάτισμα της όρασης (ωχρά κηλίδα). Τα δοκίμια του Λ. Χατζηπροδρομίδη –εκτός ενός– τα είχα γνωρίσει, και δεόντως εκτιμήσει, με τη δημοσίευσή τους στο ARB.
Αφήνω όμως τις δικαιολογίες μπροστά στην αξιοθαύμαστη παραγωγή και εκδοτική δραστηριότητά σας, για ν’ ανταποκριθώ στοιχειωδώς έστω, στο ζήτημα που με κάνετε την τιμή να ζητάτε τη γνώμη μου.
Αξίζει τον κόπο να προβληματιζόμαστε για την γκραμσιανή σκέψη. Προκαταβολικά αναρωτιέμαι αν όντως πρόκειται για «όαση». Μέσα στην ξηρασία της μαρξιστικής θεωρητικολογίας φαίνεται σαν τέτοια. Όσο πλησιάζουμε, δυστυχώς, τόσο μοιάζει με αντικατοπτρισμό. Γιατί παραμένει όχι μόνο στα πλαίσια του διαψευσμένου μαρξισμού, αλλά και του λενινισμού που οδήγησε σε καταστροφές (μόνο). Συνολικά, ο επαναστατικός μεσσιανισμός αποδείχθηκε ουτοπία θρησκευτικής φύσεως, διαψεύδουσα και τον ιστορικό υλισμό.
Η αξιέπαινη προσπάθεια του Γκράμσι να βγάλει τη μαρξιστική/λενινική θεωρία από το αδιέξοδο με τη διεύρυνση προς τη διανόηση και με έννοιες όπως της ηγεμονίας, της κοινωνίας των πολιτών, της διευρυμένης αντίληψης του κράτους, της δυτικοευρωπαϊκής ιδιαιτερότητας (Μεταρρύθμιση, αστικές επαναστάσεις), βρίσκεται στο κενό· όχι μόνο επειδή πολλές από τις έννοιες αυτές ενυπήρχαν στον φιλελεύθερο αστισμό και τη δημοκρατία (του), αλλά, κυρίως επειδή αντιφάσκουν με τη μαρξιστική δικτατορία του προλεταριάτου και το λενινισμό, πράγματα που ποτέ δεν απαρνήθηκε ο Γκράμσι.
Οι αποκλίσεις του, βέβαια, θα του στοίχιζαν το κεφάλι του, αν δεν ήταν φυλακισμένος του φασισμού, αν πηγαινοερχόταν στη Μόσχα (έστω και μόνο γιατί διαφώνησε με τη διαγραφή του Τρότσκυ). Μόνο η φυλακή του επέτρεπε να αποκλίνει… Παρέμεινε όμως λενινικός, μπολσεβίκος, δεν αμφισβήτησε ούτε τον Στάλιν.
Ο κομμουνισμός, για τον Γκράμσι, δεν χάνει τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα του, είναι ένας «ολοκληρωτισμός» (έτσι τον λέει), μια ολική και αυτάρκης θεωρία της πράξης, μια Weltanschaun, αποβλέπει σε μια ολοκληρωτική οργάνωση της κοινωνίας, με το «Κόμμα - Πρίγκιπα» μονολιθικό, συμπαγές. Μια ιδέα του Γκράμσι, που έχει επικρατήσει χωρίς πατρώνυμο, και που προσωπικώς απεχθάνομαι, είναι ότι υπάρχει «ολοκληρωτισμός προοδευτικός» (ο μαρξισμός) και «ολοκληρωτισμός οπισθοδρομικός» (ο φασισμός). Έ, όχι, όχι! Αδελφάκια δίδυμα είναι.
Τα ανωτέρω αντιγκραμσικά δεν είναι συμπεράσματα ή ερμηνείες δικές μου, είναι όλα μέσα στα Τετράδια της φυλακής. Γι’ αυτό τα εξέδωσε θριαμβευτικά το Κ.Κ.Ι. με την εποπτεία του Τολιάτι και –λέγεται ελαφρώς λογοκριμένα! Λέγεται (πάλι) ότι ο Τολιάτι φρόντισε, με μικρές επεμβάσεις, ώστε σε μερικά σημεία να προφητεύουν, να επικυρώνουν πρωτοβουλίες του Τολιάτι («Ιστορικός συμβιβασμός» κ.λπ.). Μπορεί… Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Δεν έχει καταγγελθεί, πάντως αλλοίωση, επί της ουσίας, της γκραμσιανής σκέψης.
Αντίθετα, οι μεταμοντέρνοι «ανανεωτές» του μαρξισμού –Della Volpe, Althousser, Πουλαντζάς…– υποβάθμισαν συνολικά τον Γκράμσι, αμφισβητώντας κυρίως τον λενινισμό του και καταλογίζοντάς του «ιστορικισμό». Ο δομιστές-μαρξιστές, φυσικά, με την απλουστευτική και αοριστολογική συνήθεια της ριζοσπαστικής, δήθεν βαθιάς, θεωρίας, συγχέουν –μάλλον σκόπιμα– ιστορικισμό και ιστορισμό. Αλλά, από δω και πέρα, αρχίζουν τα πολύ βαρετά!...
Κύριε Παπασαραντόπουλε, συγχωρήστε μου τη βεβαιότητα (και την επανάληψη), αλλά έχω πεισθεί χωρίς χαραμάδα αμφιβολίας, ότι ο μαρξισμός γενικά έχει διαψευσθεί και χρεωκοπήσει, καθότι «θεωρία της πράξης» (μας το ξαναθυμίζει ο Γκράμσι). Δεν σώζεται από τον Γκράμσι, επομένως.
ΥΓ. …κι εγώ ζηλεύω τους εξοικειωμένους με την ψηφιακή τεχνολογία της γραφής – σύγχρονους «εγγράμματους».
2η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟ
Θεσσαλονίκη 13 Νοεμβρίου 2016
Αγαπητέ και σεβαστέ κ. Ραυτόπουλε,
Σας ευχαριστώ θερμά για την επιστολή σας με ημερομηνία 14 Ιουνίου 2016 και για τις σκέψεις που μοιράζεστε μαζί μου.
Οι διαπιστώσεις σας για τον Γκράμσι με βρίσκουν, σε γενικές γραμμές, σύμφωνο. Πολύ περισσότερο η κατηγορηματική ετυμηγορία σας για τον μαρξισμό που «γενικά έχει διαψευστεί και χρεωκοπήσει». Φαίνεται όμως ότι υπάρχει μια απόχρωση στην οποία διαφωνούμε.
Προσωπικά πιστεύω ότι ο Γκράμσι ήταν ο κατεδαφιστής, ενδεχομένως άθελά του, ενός ολοκληρωτικού τρόπου σκέψης που δεν ανέχεται τη διαφορετική άποψη. Δεν αντιλέγω ότι δεν μπόρεσε να ξεφύγει από το ασφυκτικό πλαίσιο της λενινιστικής πράξης, όμως υπονόμευσε πλήρως το περίκλειστο, ολοκληρωτικό σύστημα ιδεών του μαρξισμού. Λέω ξανά ότι δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι αυτή ήταν η επιδίωξή του. Όμως, άνοιξε μια ρωγμή, που ολοένα και μεγάλωνε, ώστε στο τέλος όλο το οικοδόμημα του μαρξισμού και του λενινισμού να καταρρεύσει σαν χάρτινος πύργος.
Με τον τρόπο αυτό, λειτούργησε ως καταλύτης, για πολλούς από τη δική μου γενιά, για να αντιμετωπίσουμε κριτικά στην αρχή, απορριπτικά στη συνέχεια, τη «θεωρία της πράξης».
Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι το πολιτικό ρεύμα που εμπνεύστηκε από τον Γκράμσι, εκείνο του ευρωκομμουνισμού, κατανόησε έγκαιρα ότι η καρδιά της πολιτικής του ιδεολογίας, ο «εξανθρωπισμός» του κομμουνισμού, ήταν θεμελιωδώς αντιφατική, Contradictio in terminis, και μετεξελίχθηκε σε σοσιαλδημοκρατικό κόμμα, με ιδιαίτερα επιτυχημένα εκλογικά αποτελέσματα.
Μοιάζει με ειρωνεία της ιστορίας. Ενώ θα περίμενε κανείς με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου να δικαιωθούν αυτοί που πίστευαν σ’ έναν «κομμουνισμό με ανθρώπινο πρόσωπο», γρήγορα περιθωριοποιήθηκαν και εξαφανίστηκαν εκείνες οι απόψεις που υποστήριζαν ότι υπάρχει ένας «τρίτος δρόμος» ανάμεσα στη σοσιαλδημοκρατία και τον υπαρκτό σοσιαλισμό.
Εάν λοιπόν υπάρχει ένα νόημα στο να υποστηρίζει κανείς ότι είναι αριστερός στον 21ο αιώνα, αυτό δεν μπορεί παρά να έχει ως σημείο αναφοράς την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, με όλα της τα προβλήματα.
Θα με ενδιέφερε ιδιαίτερα η άποψή σας για τα ερωτήματα που θέτει η ανωτέρω διαπίστωση. Έχει νόημα να υποστηρίζει κανείς σήμερα ότι είναι αριστερός; Υπάρχει κάποια άλλη «Αριστερά της Πράξης», πέραν της σοσιαλδημοκρατίας;
Με την ελπίδα ότι δεν κάνω κατάχρηση του χρόνου σας, εσωκλείω δύο πρόσφατα κείμενά μου, σχετικά με όσα ανέφερα παραπάνω. Ένα με τίτλο «Αυτή (δεν) είναι η Αριστερά…» και ένα με τίτλο «Η Μαύρη Βίβλος του ΣΥΡΙΖΑ – Περιδίνηση στην “γκρίζα ζώνη” Αυταρχισμού και Ολοκληρωτισμού».
Ελάχιστο αντίδωρο για την αλληλογραφία μας, μερικές από τις πρόσφατες εκδόσεις του Επικέντρου.
Με ιδιαίτερη εκτίμηση και ευχαριστίες.
Πέτρος Παπασαραντόπουλος
3η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟ
4 Δεκεμβρίου 2017
Αγαπητέ κ. Παπασαραντόπουλε,
Σας εύχομαι καλή και δημιουργική χρονιά, ιδιαίτερα καλές γραφές στο δρόμο που χαράζετε.
Εγώ είμαι εκείνος που σας χρωστά ευχαριστίες για την ενημέρωσή μου και την τροφοδότησή μου σε βιβλία του Επίκεντρου. Επιπλέον, αυτή τη φορά, βρήκα εξαίρετη τη «Μαύρη Βίβλο του ΣΥΡΙΖΑ» που μου στείλατε δακτυλογραφημένη. Είναι, πράγματι, μια πλήρης, ακριβής (ντοκουμενταρισμένη) και δικαιότατη κριτική της καταστροφικής πολιτείας της τσιπρικής Αριστεράς, τουλάχιστον ως προς την αντιδημοκρατία – τη βασική αποστολή της. Υπογραμμίζω, ιδιαίτερα, το κεφάλαιο «Ανεξάρτητες Αρχές»· εκεί αποκαλύπτεται το αντιδημοκρατικό πάθος, το βαθύ μίσος και η ηθική αθλιότητα αυτής της Αριστεράς.
«Αυτής της Αριστεράς»… Υπάρχει άλλη;
Έρχομαι έτσι στο δεύτερο κείμενό σας με τον τίτλο «Αυτή (δεν) είναι η Αριστερά». Εν συντομία, η γνώμη μου είναι η εξής: grosso modo υπάρχουν δύο Αριστερές: η σοσιαλδημοκρατική και η ριζοσπαστική Αριστερά: εδώ τώρα ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ κ.τ.λ. Σοσιαλδημοκρατικό κόμμα νομίζω ότι δεν υπάρχει και δεν υπήρξε ποτέ στην Ελλάδα, και γι’ αυτό υπάρχουν εξηγήσεις. Το ΠΑΣΟΚ από καταβολής ήταν μαρξιστογενές, κινηματικό, λαϊκίστικο, δήθεν ταξικό («μη προνομιούχοι»), μάλλον δήθεν αντι-ελιτίστικο –πραγματικό πρόπλασμα συριζέικου ριζοσπαστισμού, με μεγαλύτερη δόση τυχοδιωκτών, καριεριστών και «χρησίμων ηλιθίων»– γι’ αυτό και μετακόμισε αυθορμήτως στον ΣΥΡΙΖΑ. Κοιτάξτε λ.χ. τη ρητορική της αρχηγού Φώφης: χάσμα, λέει, τους χωρίζει από τη Ν.Δ., επομένως είναι έτοιμη να συνεργαστεί με τις «άλλες δημοκρατικές δυνάμεις» στο σενάριο δεύτερης εκλογής, με απλή αναλογική, χωρίς μπόνους.
Πιστεύω ότι η σοσιαλδημοκρατία (και το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα) προϋποθέτει άλλο κοινωνικό, πολιτισμικό και ηθοπολιτικό επίπεδο από το ελληνικό. Ακόμα και σε κανονικότερες δυτικές κοινωνίες, η σοσιαλδημοκρατία δυσκολεύεται να υπάρξει. Παράδειγμα το γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα… Η γιακωβίνικη παράδοση, η κλίση της Γαλλικής Επανάστασης απέναντι στο δίλημμα ισότητα/ελευθερία υπέρ του πρώτου όρου, κληρονομείται πάππου προς πάππον από τους σοσιαλιστές ως έλξη προς τον κομμουνισμό (ουδέποτε καταδίκασαν τον «υπαρκτό [σοβιετικό] σοσιαλισμό»).
Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» υπήρξε τέτοιος και όχι άλλος, και όρισε τη θεωρία του (τον μαρξισμό) μέσα στο δυνατόν. («Θεωρία της πράξης» δεν τον ορίζει ο Γκράμσι;) Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με τη μεταπολεμική και μετασοβιετική ριζοσπαστική Αριστερά. Είναι μαρξιστική και ολοκληρωτική. Η αλλεργία των συριζαίων απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και τα ήθη –όπως λαμπρά την περιγράφετε– είναι συνεπέστατη, πραγματική ορθοδοξία. Άλλη Αριστερά θα ήταν η πραγματική σοσιαλδημοκρατική Αριστερά που θα είχε «κοινό παρονομαστή (με τη δημοκρατική Κεντροδεξιά) την υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας», όπως λέτε πολύ σωστά. Τέτοια ουδέποτε υπήρξε στην Ελλάδα και δεν τη βλέπω στον ορίζοντα.
Το θέμα λοιπόν είναι τι εννοούμε, μ’ αυτό το όρο: «Αριστερά» μαρξιστική ή ρεφορμιστική.
Κι έτσι ερχόμαστε στον Γκράμσι.
Η μόνη διαφοροποίησή του από τη μαρξιστική ορθοδοξία ήταν η απόκλιση από τη θεώρηση της κουλτούρας ως απλού «εποικοδομήματος», ως αντανάκλαση των κοινωνικών συνθηκών και των υλικών όρων γενικώς (στο έργο Λογοτεχνία και εθνική ζωή). Κατά τα άλλα, υπήρξε καλός μαθητής της Γερμανικής ιδεολογίας των Μαρξ - Ένγκελς: Ο ιστορικός υλισμός και η φιλοσοφία του Μπενεντέτο Κρότσε. Δεν αμφισβήτησε ποτέ τις λενινικές ιδέες και πρακτικές για το ρόλο του κόμματος και του κράτους, ούτε την ηγεμόνευση της κουλτούρας από το προλεταριάτο, δηλ. από τον συλλογικό διανοούμενο: το κόμμα (του προλεταριάτου, ντε!!)
Αυτά δεν είναι «ρωγμή» που προκάλεσε την κατάρρευση του μαρξισμού-λενινισμού. Το οικοδόμημα κατέρρευσε στην πράξη («θεωρία της πράξης» γαρ) και όχι από γκραμσιανή ρωγμή.
Το ότι ο λόγος του Γκράμσι μπορεί να λειτούργησε θετικά στις στερημένες και βομβαρδισμένες (από βαρετά στερεότυπα) γενιές μας είναι αποδεκτό, αλλά ανατροπή, όχι, δεν αποτέλεσε.
Η απομόνωση της φυλακής τον προστάτεψε από τους συντρόφους του και από τον Στάλιν, αλλά όχι από τον Λένιν (από την επιφοίτηση του Λένιν και του Μαρξ). Αλλά –δεν μπορώ να μη σκεφτώ…– ούτε λέξη, ούτε ένα ερωτηματικό, ένα «γιατί», εφτά χρόνια για τη διαγραφή του Σιλόνε, του μόνου από την ηγεσία του Κ.Κ.Ι. που διαφώνησε για την καταδίκη Τρότσκι, Ζηνόβιεφ… Τίποτα δεν έμαθε; Ή μήπως η λενινική μονολιθικότητα και η διαστροφή της συνωμοτικότητας του επέβαλαν σιωπή;
Συγγνώμη για τον αναχρονισμό και τον συνειρμό που δεν μπορώ να αποφύγω, αλλά μου μοιάζει με τη στάση των σοσιαλιστικών κομμάτων που αρνήθηκαν να καταδικάσουν τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», απλώς τον θεώρησαν «ακατάλληλο» για τις δυτικές αναπτυγμένες κοινωνίες (λες και η Γερμανία, η Τσεχοσλοβακία, η Πολωνία, η ίδια η Ευρωπαϊκή Ρωσία δεν ήταν αναπτυγμένες), κατάλληλο όμως για τους δυστυχείς υπανάπτυκτους!
Το μίσος των Ιταλών κ.ά. κομμουνιστών εναντίον του Σιλόνε δεν οφειλόταν απλώς στη βαριά ψυχική αναπηρία τους, στο σιδηρούν προσωπείον του εγκεφάλου τους, αλλά και στον φθόνο τους: εκείνος τόλμησε ό,τι δεν επέτρεπε η δική τους υποταγή, η ισοπέδωση των συνειδήσεων. Αλλά ήταν και διαφωνία καθαρά ιδεολογική, πολιτική. Γιατί ο Σιλόνε έκλινε πια προς τις ιδέες, τις ρεφορμιστικές, σοσιαλδημοκρατικές του Μπερνστάιν. Θυμίζω, την ίδια εποχή το μίσος των Γερμανών κομμουνιστών εναντίον της σοσιαλδημοκρατίας – κύριος εχθρός τους ήταν αυτή και όχι ο ναζισμός.
Θέλω να είμαι ειλικρινής και ανοιχτός απέναντί σας, επειδή αναγνωρίζω την προσφορά σας στον προβληματισμό αυτό και την… αριστερή αγωνία σας. Συγγνώμη λοιπόν, αλλά δημιουργείται η εντύπωση μιας θεμελιακής αγωνίας και συνάμα φροντίδας να περισωθεί μια ιδέα/εκδοχή μαρξιστικής Αριστεράς.
Δυστυχώς, δεν γίνεται. Το λάθος είναι γενετικό, ή, έστω, αφετηριακό· έγκειται στη δήθεν επιστημονική σύνταξη της ουτοπίας (της ισότητας) και στην ανθρωπολογική της προϋπόθεση: ισότητα και εντομολογική αντίληψη της ανθρωπότητας.
Αριστερά, λοιπόν, δεν είναι ούτε μία ούτε πολλές, ή είναι και τα δύο. Η μαρξιστική Αριστερά ήταν και είναι υπαρκτή· και ήταν και είναι καταστροφική, αντιδραστική, εμπόδιο στην καλυτέρευση της ζωής και στην ελευθερία. Και δεν μπορεί να αλλάξει.
Πάρα πολύ φιλικά
Δ. Ραυτόπουλος
3η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΠΑΠΑΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΡΟΣ ΡΑΥΤΟΠΟΥΛΟ
Θεσσαλονίκη, 10 Απριλίου 2017
Αγαπητέ και σεβαστέ κ. Ραυτόπουλε,
Σας ευχαριστώ θερμά για την τελευταία επιστολή σας καθώς και για τις εξαιρετικές παρατηρήσεις σας στις σκέψεις που μοιράστηκα μαζί σας. Έχω στο γραφείο μου τον τόμο «Κριτική της κριτικής» και ελπίζω να τον διαβάσω τις επόμενες ημέρες.
Διάβασα την πρόσφατη συνέντευξή σας στα ΝΕΑ με τίτλο «Ευρώπη, μια ‘πολύ μεγάλη ιδέα για να πεθάνει’» και αισθάνθηκα, για λίγο, αισιόδοξος με τη διαπίστωσή σας ότι «δεν πιστεύω ότι η Ευρώπη μπορεί να διαλυθεί. Είναι πολύ μεγάλη ιδέα για να πεθάνει. Η μεγαλύτερη ιδέα του 20ού αιώνα και διόλου ουτοπική, όπως ήταν ο κομμουνισμός». Γράφω για λίγο επειδή με διακατέχει μια βαθιά απαισιοδοξία και για την Ευρώπη και για την Ελλάδα. Ίσως για την Ευρώπη να έχετε δίκιο, να μπορέσει να ξεπεράσει τελικά την κρίση και να οδηγηθεί σε μια ομοσπονδιακή μετεξέλιξη. Υπάρχει το υπόστρωμα, πολιτισμικό και πολιτικό, παρότι η πολιτική τάξη μοιάζει άτολμη και φοβική στην αντιμετώπιση των λαϊκιστών.
Όμως για την Ελλάδα, ο ΣΥΡΙΖΑ, αυτό το «φονικό μείγμα σταλινικής ανακύκλωσης και παντοίου αντισυστημισμού», που «συγκυβερνά με ακροδεξιό μόρφωμα χωρίς ενδοιασμούς», όπως λέτε στη συνέντευξή σας, πολύ φοβάμαι ότι σπρώχνει τη χώρα στην έξοδο από την Ευρώπη. Σας στέλνω ένα πρόσφατο κείμενό μου με τίτλο «Αντιευρωπαϊσμός: Η Μεγάλη Ιδέα του ΣΥΡΙΖΑ (και όχι μόνο)», όπου προσπαθώ να επισημάνω, με συγκεκριμένα στοιχεία, ότι το μόρφωμα αυτό ενσταλάζει συστηματικά το αντιευρωπαϊκό δηλητήριο στην ελληνική κοινωνία, που μοιάζει πρόθυμη να το δεχτεί.
Η απαισιοδοξία μου γίνεται ακόμα μεγαλύτερη παρατηρώντας την κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας. Στο κείμενο με τίτλο «Η πολιτισμική ρίζα της ελληνικής κρίσης», που σας στέλνω, υποστηρίζω ότι το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι πρωτίστως οικονομικό. Αντίθετα, έχω την άποψη, εκείνο που εμποδίζει τη χώρα να εξέλθει από την κρίση είναι οι μύθοι, τα στερεότυπα, οι αντιλήψεις και τα ιδεολογήματα που ηγεμονεύουν στη μεγάλη πλειονότητα της ελληνικής κοινωνίας. Η ελληνική κρίση είναι πρωτίστως πολιτισμική και ανθρωπολογική. Όχι οικονομική. Είναι μια πολύ βαθιά κρίση. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, είναι πολύ δύσκολο να μεταβληθούν απόψεις, τόσο εμφωλευμένες στην ελληνική κοινωνία, που έχουν αποκτήσει διαστάσεις «κοινού νου».
Μοιάζει με φαύλο κύκλο. Έχουμε κοινωνική ζήτηση για αντιευρωπαϊκή, αντιδυτική, αντιφιλελεύθερη ρητορεία και, παράλληλα, μια παρόμοια πολιτική προσφορά από τον ΣΥΡΙΖΑ (και όχι μόνο). Αυτά τα δύο συμπίπτουν, όπως ο τέντζερης που κύλησε και βρήκε το καπάκι, και απεργάζονται, από κοινού και εξ αδιαιρέτου, τον αφανισμό της χώρας. Οι δημιουργικές δυνάμεις της χώρας μεταναστεύουν, ιδιωτεύουν, σιωπούν. Οι ελάχιστες εξαιρέσεις που συνεχίζουν να παρεμβαίνουν στον δημόσιο διάλογο έχουν διαρκώς την αίσθηση ότι προσκρούουν στον τοίχο της μη-σκέψης. Η Kεντροδεξιά κουβαλάει πολλά βαρίδια και η Kεντροαριστερά ανακυκλώνει την αρχαϊκή αντιδεξιά ρητορεία.
Υπάρχει άραγε ελπίδα, έστω και επί χάρτου; Ή μήπως ο μόνος τρόπος για μια νέα αυτογνωσία είναι μια ολική καταστροφή; Θα ήταν χαρά μου να μου γράψετε τις δικές σας σκέψεις.
Σας στέλνω και κάποια άλλα κείμενά μου καθώς και μια επιλογή από τις πρόσφατες εκδόσεις μας.
Ολόθερμες ευχές σ’ εσάς και τη σύζυγό σας για Καλό Πάσχα.
Με ιδιαίτερη εκτίμηση και ευχαριστίες.
Πέτρος Παπασαραντόπουλος
