Οι δύο πλευρές της ζωής. Η ηρωική πλευρά του παππού μου και η ανθρώπινη της γιαγιάς μου. Ποια ήταν η σωστή; Μάλλον καμία. Απλά, έτσι είναι η ζωή.
Ήρωας του πολέμου ο παππούς, ήρωας της ειρήνης η γιαγιά! Διότι ήρωας αποδείχτηκε στη ζωή, αφού ο μακαρίτης την άφησε με πέντε παιδιά, στο έλεος των δραματικών συνθηκών της εποχής: κατοχή, αντίσταση, πολιτικά μίση, χηρεία, πείνα, οικογένεια.
Οι άνθρωποι δεν είναι όλοι ήρωες. Έχω το δικαίωμα να μην είμαι ήρωας. Και δεν μπορείς να με καταδικάσεις γι’ αυτό, όπως κάνουν κατά κόρον οι οπαδοί της ηρωικής άποψης.
«Ουδείς εκών κακός» έλεγε ο Σωκράτης. «Ουδείς άκων ήρωας» μπορούμε να πούμε εμείς σήμερα. Ή τουλάχιστον, «ουδείς άκων ήρωας του πολέμου». Διότι εκτός από τους ήρωες που αναδεικνύονται στις δύσκολες εποχές του πολέμου, υπάρχουν και οι ήρωες της ειρήνης, οι ήρωες που αναδεικνύονται κατά τη διάρκεια της ειρήνης. Κατά τη γνώμη μου, καθόλου υποδεέστεροι σε αξία από τους πρώτους.
Διότι, εκτός από τη ζωή, και τα πράγματα έχουν κι αυτά δύο όψεις – εν προκειμένω την ηρωική αλλά και την ανθρώπινη. Και η γιαγιά μου, όπως άλλωστε και τα παιδιά της, που έζησαν κυριολεκτικά στο πετσί τους τα γεγονότα, ασχολήθηκαν με την ανθρώπινη. Σε αντίθεση με εμένα, που ως παιδί επιζητούσα μετά ζήλου την ηρωική.
Εξάλλου, και οι εποχές δεν είναι όλες ίδιες. Από τα γεγονότα χαρακτηρίζονται ηρωικές, όπως π.χ. η εποχή του παππού μου, ή απλώς ανθρώπινες, όπως είναι, ή ίσως πρέπει να είναι, οι σημερινές εποχές. Μάλιστα, σε εποχές μη ηρωικές, ίσως και αντιηρωικές, δεν είναι συμβατό να ψάχνουμε για ήρωες και μάρτυρες. Πολύ περισσότερο μη συμβατό είναι να δημιουργούμε ήρωες και μάρτυρες.
Χώρια που θα ήταν υπερβολικά μονότονο, μη φυσιολογικό και απάνθρωπο, οι εποχές να ήταν μονίμως ηρωικές και οι άνθρωποι μονίμως ηρωικοί, όπως κάποιοι ακόμα και σήμερα πιστεύουν και επιδιώκουν, συνήθως διά της βίας, ψάχνοντας να βρουν ή, ακόμα χειρότερα, προσπαθώντας να δημιουργήσουν ήρωες και μάρτυρες.
Το ηρωικό και το «μαρτυρικό», παρότι ως έννοιες παραπέμπουν στο πάνω και στο πέρα από το ανθρώπινο, στο υπερανθρώπινο, εντούτοις δεν έρχονται σε αντίθεση με το ανθρώπινο, και σίγουρα δεν το αποκλείουν.
Οι φωτογραφίες της Καισαριανής έχουν και τις τρεις παραπάνω διαστάσεις, μάλιστα στον υπέρτατο βαθμό: και την ηρωική και τη μαρτυρική και την ανθρώπινη. Ο καθένας απλώς βλέπει αυτό για το οποίο ενδιαφέρεται πιο πολύ. Δεν είναι ανάγκη όμως να επιλέξει κάποια, αποκλείοντας τις άλλες.
Προσωπικά, και με τη χρονική απόσταση των ογδόντα τριών ολόκληρων ετών, στη σημερινή εποχή και κάτω από τις σημερινές συνθήκες, ειρηνικές ευτυχώς για εμάς, θεωρώ τα πράγματα με την ανθρώπινη εκδοχή τους.
Μάλιστα, παρότι είμαι βέβαιος ότι κάποιοι, οι γνωστοί και μη εξαιρετέοι οπαδοί της ηρωικής βίας σε εποχές μη ηρωϊκές, θα με «καταγγείλουν» ότι προσπαθώ να κοντύνω το μέγεθος των διακοσίων αυτών ηρώων-μαρτύρων, εν τούτοις καθόλου δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Απλώς προσπαθώ να δείξω το ότι πέραν της ηρωικής και της μαρτυρικής διάστασης, στους ανθρώπους αυτούς ενυπάρχει και η άλλη διάσταση, η ανθρώπινη, που καθόλου δεν έρχεται σε αντίθεση και καθόλου δεν μειώνει τις άλλες δύο.
Είναι κι αυτή εκεί παρούσα, ακέραια και ισάξιά τους, αλληλένδετα δεμένη με τις άλλες δύο.
Κι ας μην τη βλέπουν οι οπαδοί της ηρωικής και της μαρτυρικής διάστασης των πραγμάτων, ή ας κάνουν ότι δεν τη βλέπουν ή επίτηδες την αγνοούν.
Γι’ αυτό και σήμερα, σε καιρούς για εμάς ευτυχώς ακόμα ειρηνικούς, εάν αναγκαστικά καλούμαστε να επιλέγουμε ήρωες, ας επιλέγουμε τους ήρωες της ειρήνης. Αυτούς έχουν ανάγκη τα παιδιά μας, ελπίζοντας ακόμα ότι δεν θα χρειαστεί στο μέλλον να θρηνήσουμε ήρωες του πολέμου.
Όσο για τους διακόσιους της προ ογδονταετίας πολεμικής και κατ’ ακολουθίαν ηρωικής και μαρτυρικής εποχής: και ήρωες και μάρτυρες και άνθρωποι.
Διακόσιοι ήρωες, διακόσιοι μάρτυρες, διακόσιες ανθρώπινες ιστορίες μέσα τους και πίσω τους.
Αιωνία τους η μνήμη.
