Καθώς η Ρωσία εντείνει τις επιθέσεις εναντίον αμάχων και κρίσιμων υποδομών, η υπεράσπιση της Ουκρανίας έχει καταστεί δοκιμασία για το αν η διεθνής δέσμευση για την προστασία των αμάχων εξακολουθεί να έχει πρακτική σημασία.

ΚΙΕΒΟ. Στην Παγκόσμια Σύνοδο Κορυφής του 2005 με θέμα «Οι Αναπτυξιακοί Στόχοι της Χιλιετίας: Πέντε χρόνια μετά», κάθε κράτος-μέλος του ΟΗΕ επιβεβαίωσε την ευθύνη του για την προστασία των αμάχων – γνωστή ως R2P (Responsibility-to-Protect). Η σύνοδος κορυφής δεν περιορίστηκε μόνο στο να δηλώσει ότι «κάθε μεμονωμένο κράτος έχει την ευθύνη να προστατεύει τον πληθυσμό του από τη γενοκτονία, τα εγκλήματα πολέμου, την εθνοκάθαρση και τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας». Η «διεθνής κοινότητα, μέσω των Ηνωμένων Εθνών, έχει επίσης την ευθύνη να χρησιμοποιεί τα κατάλληλα διπλωματικά, ανθρωπιστικά και άλλα ειρηνικά μέσα, σύμφωνα με τα Κεφάλαια VI και VIII του Χάρτη [των Ηνωμένων Εθνών], για να συμβάλει στην προστασία των πληθυσμών».

Η ιδέα και η ορολογία της προστασίας είναι, επομένως, κατ’ αρχήν, γνωστές στη διεθνή διπλωματία. Ωστόσο, η εφαρμογή της R2P στην πράξη δεν είναι. Βεβαίως, η R2P δεν αποτελεί μια νέα, αυτόνομη εξουσιοδότηση για τη χρήση βίας· η συλλογική δράση με τη χρήση βίας εξακολουθεί να διέπεται από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Όμως, η αρχή αυτή είναι ευρύτερη από τη στρατιωτική επέμβαση και όχι λιγότερο σημαντική.

Γράφοντας από το Κίεβο, είναι δύσκολο να αγνοήσει κανείς πόσο πολύ έχει αλλάξει η αεροπορική εκστρατεία της Ρωσίας τους τελευταίους μήνες. Οι συναγερμοί για αεροπορικές επιδρομές δεν διακρίνονται πλέον σαφώς σε εκείνους που αφορούν επικίνδυνες νύκτες και αυτούς που αφορούν σχετικά κανονικές ημέρες. Τώρα, διακόπτουν την εργασία, τα σχολεία, τις δημόσιες υπηρεσίες, τα εμπορικά κέντρα και τις δημόσιες συγκοινωνίες^. όλα σταματούν για λίγο και ξαναρχίζουν. Η ζωή των πολιτών οργανώνεται όλο και περισσότερο με βάση την προσδοκία ότι θα γίνουν επιθέσεις.

Οι αριθμοί το επιβεβαιώνουν. Την τελευταία διαθέσιμη εβδομάδα, το Κίεβο βίωσε 56 συναγερμούς αεροπορικών επιδρομών που διήρκεσαν πάνω από 87 ώρες — κατά μέσο όρο πάνω από 12 ώρες την ημέρα. Η πρωτεύουσα παρέμεινε σε κατάσταση συναγερμού για περισσότερες από 18 ώρες στις 27 Σεπτεμβρίου και για 20 ώρες και 47 λεπτά στις 30 Σεπτεμβρίου. Καθ’ όλη τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου, οι συναγερμοί διήρκεσαν 242 ώρες και 40 λεπτά, δηλαδή το ένα τρίτο ολόκληρου του μήνα. Το Κίεβο συνεχίζει να λειτουργεί, αλλά αποτελεί πλέον μια πρωτεύουσα που ζει υπό σχεδόν συνεχή πίεση, με ορισμένες υπηρεσίες να έχουν διακοπεί και άλλες να διατρέχουν ολοένα και μεγαλύτερο κίνδυνο.

Οι ανθρώπινες συνέπειες εκτείνονται σε ολόκληρη την Ουκρανία. Η Αποστολή Παρακολούθησης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών επιβεβαίωσε 2.222 νεκρούς πολίτες και 13.058 τραυματίες μεταξύ Ιανουαρίου και Αυγούστου του 2026 — συνολικά 15.280 θύματα, αριθμός κατά 55 τοις εκατό υψηλότερος από ό,τι κατά την ίδια περίοδο του 2025. Κατά τις πρώτες 24 ημέρες του Σεπτεμβρίου, κατέγραψε άλλους 200 νεκρούς και 1.234 τραυματίες, σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία. Στο Κίεβο, σημειώθηκαν απώλειες αμάχων σε 16 από αυτές τις 24 ημέρες, μια συχνότητα χωρίς προηγούμενο από την έναρξη της πλήρους εισβολής.

Οι επιθέσεις στοχεύουν επίσης τα συστήματα που καθιστούν δυνατή τη ζωή των πολιτών, και μάλιστα σε ολοένα και μεγαλύτερο βαθμό. Ο ΟΗΕ έχει τεκμηριώσει επανειλημμένες ρωσικές επιθέσεις σε υποδομές παραγωγής και μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και ενέργειας για θέρμανση, με αποτέλεσμα εκατομμύρια άνθρωποι να αντιμετωπίζουν έκτακτες διακοπές ρεύματος και εκατοντάδες χιλιάδες να μένουν χωρίς θέρμανση. Τα σχέδια της Ρωσίας που υποκλάπηκαν για περαιτέρω καταστροφή των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, θέρμανσης, φυσικού αερίου, ύδρευσης και μεταφορών εν όψει του χειμώνα θα μπορούσαν να καταστήσουν τμήματα της χώρας προσωρινά ακατοίκητα και να προκαλέσουν ένα νέο κύμα προσφύγων.

Η Ουκρανία αποτελεί μια ξεκάθαρη περίπτωση: ένα κυρίαρχο κράτος προσπαθεί να προστατεύσει τον πληθυσμό του από εξωτερική επιθετικότητα και ζητά βοήθεια από τη διεθνή κοινότητα. Τα συστήματα αεροπορικής άμυνας, τα πυρομαχικά, οι πληροφορίες, η εκπαίδευση και οι ικανότητες που απαιτούνται για την αποτροπή περαιτέρω ρωσικών προωθήσεων βοηθούν την Ουκρανία να εκπληρώσει την ευθύνη της να προστατεύει τους πολίτες από εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Η διεθνής νομική βάση είναι επίσης ασυνήθιστα σαφής. Τον Μάρτιο του 2022, 141 μέλη της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ καταδίκασαν την επιθετικότητα της Ρωσίας, επιβεβαίωσαν την κυριαρχία της Ουκρανίας και απαίτησαν την απόσυρση των ρωσικών δυνάμεων. Το άρθρο 51 του Χάρτη κατοχυρώνει το δικαίωμα ατομικής και συλλογικής αυτοάμυνας των κρατών μετά από ένοπλη επίθεση. Η Ουκρανία μπορεί, επομένως, να αμυνθεί και να ζητήσει τη βοήθεια άλλων κρατών.

Παρά ταύτα, αυτοαποκαλούμενες ειρηνιστικές και απλώς φιλορωσικές δυνάμεις —δύο διακριτές ομάδες— σε ολόκληρη την Ευρώπη, ενισχυόμενες από τη Μόσχα, συνεχίζουν να υποστηρίζουν ότι η διακοπή της στρατιωτικής υποστήριξης προς την Ουκρανία είναι απαραίτητη για την ειρήνη. Αυτοί —είτε από άγνοια είτε εκ προθέσεως— παραβλέπουν ότι το διεθνές δίκαιο δεν απαιτεί από τα θύματα επιθετικότητας να αποδυναμώσουν τον εαυτό τους για να αποδείξουν τη δέσμευσή τους στην ειρήνη.

Αντίθετα, η Ουκρανία έχει επανειλημμένα δείξει τη βούλησή της να συμβιβαστεί για να τερματιστεί η άσκοπη αιματοχυσία, ενώ η Ρωσία συνεχίζει την επιθετικότητά της και αρνείται ακόμη και προσωρινές εκεχειρίες. Αυτό που οι ειρηνιστές φαίνεται να αγνοούν —και οι φιλορωσικές δυνάμεις γνωρίζουν πολύ καλά— είναι ότι η μείωση της υποστήριξης προς την Ουκρανία δεν θα φέρει την ειρήνη. Θα ενθαρρύνει τη Ρωσία να συνεχίσει τις επιθέσεις της.

Ούτε η αποτυχία να παρέμβουν για την προστασία αμάχων σε άλλα μέρη πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως δικαιολογία για την εγκατάλειψη της Ουκρανίας. Οι άμαχοι στη Γάζα, το Σουδάν, τη Μιανμάρ και σε άλλες συγκρούσεις έχουν υποστεί τεράστια δεινά, καθώς οι διεθνείς οργανισμοί ανταποκρίθηκαν με ασυνέπεια. Δεν υπάρχει δικαιολογημένη ιεράρχηση των θυμάτων, ούτε πρέπει να υπάρχει. Όμως, η απάντηση στην επιλεκτική προστασία είναι η μεγαλύτερη συνέπεια — όχι η μείωση της προστασίας όταν η νόμιμη και αποτελεσματική δράση είναι δυνατή και απαραίτητη.

Η Ευρώπη, ως επί το πλείστον, έχει ήδη αναλάβει δράση σε εξαιρετική κλίμακα από την έναρξη του πολέμου κατά της Ουκρανίας. Μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, η ΕΕ και τα κράτη μέλη της υπολόγισαν τη συνολική βοήθεια σε 224,5 δισεκατομμύρια ευρώ, συμπεριλαμβανομένων 93 δισεκατομμυρίων ευρώ για τις ένοπλες δυνάμεις της Ουκρανίας. Μεγάλο μέρος αυτού αντιπροσωπεύει στην πράξη την «Ευθύνη Προστασίας» της Ουκρανίας, και όχι την κήρυξη πολέμου κατά της Ρωσίας.

Τα οικονομικά μεγέθη, ωστόσο, δεν αποκαλύπτουν αν ένας πύραυλος αναχαιτίζεται, αν ένα εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας παραμένει λειτουργικό ή αν μια οικογένεια αποφασίζει ότι πρέπει να εγκαταλείψει τη χώρα. Καθώς η Ρωσία μεταβάλλει την κλίμακα και τον σκοπό της εκστρατείας της, η Ευρώπη πρέπει να αναρωτηθεί αν η μορφή και το επιχειρησιακό αποτέλεσμα της υποστήριξής της παραμένουν επαρκή για την προστασία της Ουκρανίας και του άμαχου πληθυσμού της.

Τα ευρωπαϊκά κράτη που το επιθυμούν θα πρέπει να εξετάσουν πιο ολοκληρωμένες αμυντικές ρυθμίσεις με την Ουκρανία: κοινό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, ταχύτερη παράδοση και κοινή λειτουργία αναχαιτιστικών πυραύλων, προστασία καθορισμένων υποδομών και αναχαίτιση πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών που πλησιάζουν τα ευρωπαϊκά σύνορα. Κατόπιν πρόσκλησης της Ουκρανίας, σύμφωνα με το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, τέτοια μέτρα θα μπορούσαν να εμπίπτουν στο πλαίσιο της συλλογικής αυτοάμυνας.

Ωστόσο, δεν πρέπει να υποτιμηθεί ούτε ο κίνδυνος, καθώς η άμεση αναχαίτιση θα ενείχε κινδύνους κλιμάκωσης και θα μπορούσε να καταστήσει τα συμμετέχοντα κράτη μέρη της σύγκρουσης. Οποιαδήποτε αποστολή θα απαιτούσε γεωγραφικούς περιορισμούς, σαφείς κανόνες εμπλοκής, ενοποιημένη διοίκηση και δημόσια λογοδοσία. Από την άλλη πλευρά, η συνεχής αυτοσυγκράτηση δεν είναι ούτε αυτή χωρίς κινδύνους. Ρωσικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη και αεροπλάνα έχουν παραβιάσει τον εναέριο χώρο της Πολωνίας, της Ρουμανίας, της Λιθουανίας και άλλων συμμάχων του ΝΑΤΟ, ενώ η Μολδαβία έχει καταγράψει επανειλημμένα μη εξουσιοδοτημένες εισβολές. Αυτά τα επαναλαμβανόμενα επεισόδια υποδηλώνουν σαφώς την πρόθεση της Μόσχας να επεκτείνει την αντίληψη της απειλής πέρα από τα σύνορα της Ουκρανίας.

Το συμπέρασμα είναι ότι, εάν η Ουκρανία αναγκαστεί να υποχωρήσει περαιτέρω λόγω έλλειψης υποστήριξης, αυτό θα σήμαινε περισσότερο έδαφος υπό κατοχή, περισσότερες πόλεις εντός εμβέλειας, εκατομμύρια επιπλέον πρόσφυγες και ένα πιο εκτεθειμένο σύνορο του ΝΑΤΟ. Η Ευρώπη θα μπορούσε τότε να αντιμετωπίσει υψηλότερο κόστος αποτροπής, ενώ θα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση — όλα αυτά υπό χειρότερες στρατηγικές συνθήκες.

Τέλος, η ενίσχυση της ικανότητας της Ουκρανίας να αμυνθεί όχι μόνο θα συνέβαλε στην προστασία του λαού της, αλλά θα βελτίωνε και τις προοπτικές για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Θα μπορούσε να καταστήσει δυνατές σοβαρές συνομιλίες. Όταν μια κυβέρνηση διαπραγματεύεται ενώ ο άμαχος πληθυσμός και το ενεργειακό της δίκτυο παραμένουν συστηματικά εκτεθειμένα, τότε υφίσταται εξαναγκασμό και όχι προσφορά βιώσιμης ειρήνης. Οποιαδήποτε βιώσιμη λύση θα απαιτήσει παρακολούθηση, επιβολή, αξιόπιστες εγγυήσεις και τη συνεχή ικανότητα της Ουκρανίας να αμυνθεί.

Η «Ευθύνη Προστασίας» (R2P) υιοθετήθηκε μετά από επανειλημμένες αποτυχίες στην υπεράσπιση των αμάχων πριν από την καταστροφή. Η Ουκρανία δεν αποτελεί τη μοναδική δοκιμασία της. Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή ο επιτιθέμενος είναι αναγνωρίσιμος, έχει ζητηθεί βοήθεια και υπάρχουν νόμιμα μέσα συλλογικής άμυνας.

Η Ευρώπη έχει ήδη κάνει πολλά, και οι περιορισμοί της είναι πραγματικοί. Το ερώτημα είναι αν θα προσαρμόσει τη στήριξή της πριν η ζημιά καταστεί μη αναστρέψιμη. Εάν η R2P δεν μπορεί να καθοδηγήσει την πολιτική υπό αυτές τις συνθήκες, ποιο πρακτικό νόημα διατηρεί; Αν όχι στην Ουκρανία, τότε πού;

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Το Books' Journal έλαβε από τον κ. Παναγιώτη Παπαδομανωλάκη μια επιστολή με την οποία επιχειρεί να απαντήσει σε δύο άρθρα εκλεκτών συνεργατών μας, επικριτικά της εκδήλωσης που έγινε σε αίθουσα της ΕΣΗΕΑ με θέμα «Δυο χρόνια από τη δολοφονία Νασράλα: Από τον Αλί Χαμενεΐ μέχρι τον Χασάν Νασράλα, η αντίσταση συνεχίζεται».

Η επιστολή δημοσιεύεται στη συνέχεια – μάλιστα με τον τίτλο που επέλεξε ο επιστολογράφος μας.

Από τους συνεργάτες μας, ο συγγραφέας Ξενοφών Μπρουντζάκης αρνήθηκε να απαντήσει, επειδή θεωρεί τον διάλογο με τέτοιες απόψεις χαμένο χρόνο. Αντίθετα, ο καλλιτέχνης κόμικς, μεταδικτατορικός ερευνητής σε σπουδές Τεχνητής Νοημοσύνης και υπολογιστικής δημιουργικότητας και επικεφαλής ερευνητής του προγράμματος The Knowledge Codex στο Πανεπιστήμιο της Ουψάλα Ιλάν Μανουάχ   απαντά σε σκληρό τόνο και το γράμμα του δημοσιεύεται στη συνέχεια. 

Η επιστολή

Η ΕΣΗΕΑ, ο Νασράλα και η ηθική χρεοκοπία των απολογητών του Ισραήλ

Η αφίσα της επίμαχης εκδήλωσης στην ΕΣΗΕΑ.

Με την παρούσα επιστολή επιθυμώ να τοποθετηθώ σχετικά με το δημοσίευμα που αναρτήθηκε στο Books’ Journal στις 23 Σεπτεμβρίου 2026, με τίτλο «Η ΕΣΗΕΑ και ο Νασράλα» και συντάκτη τον Ιλάν Μανουάχ, καθώς και στο δημοσίευμα που αναρτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου, με τίτλο «Η ηθική χρεοκοπία της ΕΣΗΕΑ» και συντάκτη τον Ξενοφώντα Α. Μπρουντζάκη.

Τα εν λόγω δημοσιεύματα εγκαλούν την Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) για το γεγονός ότι παραχώρησε αίθουσα για την πραγματοποίηση της εκδήλωσης «ΔΥΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΝΑΣΡΑΛΑ: Από τον Αλί Χαμενεΐ μέχρι τον Χασάν Νασράλα, η αντίσταση συνεχίζεται», που συνδιοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Φίλων της Δυτικής Ασίας, το Αντιιμπεριαλιστικό Μέτωπο και την ιστοσελίδα ΙΡΑΝΕΑ. Ως μέλος του Συνδέσμου Φίλων της Δυτικής Ασίας, ιδιότητα με την οποία συμμετείχα στο πάνελ των ομιλητών της εκδήλωσης, καθώς και ως δημοσιογράφος-μέλος της ΕΣΗΕΑ, επιτρέψτε μου να απαντήσω μέσω της ιστοσελίδας σας στους ισχυρισμούς που διατυπώνονται στα παραπάνω δημοσιεύματα, τα οποία διαστρεβλώνουν το περιεχόμενο της εκδήλωσης, παραπληροφορούν τους αναγνώστες και προσδίδουν στους συμμετέχοντες προθέσεις και ιδέες που δεν έχουν.

Τι ήταν η εκδήλωση και τι δεν ήταν

Πρώτα από όλα, θέλω να ξεκαθαρίσω πως δεν απολογούμαστε για την εκδήλωσή μας. Δεν ζητάμε άδεια από κανέναν για το τι σκεφτόμαστε, τι γράφουμε και τι τιμούμε. Αυτό που ζητάμε είναι στοιχειώδης δημοσιογραφική δεοντολογία: όποιος κρίνει μια εκδήλωση, οφείλει πρώτα να τη γνωρίζει.

Η εκδήλωσή μας πραγματοποιήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση δύο χρόνων από τη δολοφονία του ηγέτη της Χεζμπολάχ, Χασάν Νασράλα. Αυτό αναγράφεται με κεφαλαία γράμματα στην αφίσα της εκδήλωσης. Ωστόσο, ο Ιλάν Μανουάχ παραλείπει τον τίτλο και αναφέρει μόνο τον υπότιτλο, παραθέτοντας κυρίως τη γνώμη του, εκτός πλαισίου. Είναι βολικό να παραλείπεται το πλαίσιο, ειδικά όταν αυτό είναι μια δολοφονία που πραγματοποιήθηκε με 85 τόνους εκρηκτικών, σε μια από τις πυκνοκατοικημένες συνοικίες της Βηρυτού, με αποτέλεσμα τον θάνατο και τον τραυματισμό δεκάδων αμάχων. Αυτό, όπως και η επίθεση με τους βομβητές που προηγήθηκε, είναι τρομοκρατία και έγκλημα πολέμου. Όχι το δικαίωμα του κατεχόμενου να αντιστέκεται.

Στο πλαίσιο της εκδήλωσης έγινε παρουσίαση του βιβλίου Σχολή Σκέψης του Χασάν Νασράλα: Η αντιιμπεριαλιστική αντίσταση της Χεζμπολάχ (εκδόσεις Ταξιδευτής), το οποίο έχει γράψει ο Σύνδεσμός μας. Οι δύο αρθρογράφοι παραθέτουν μόνο αποσπασματικά στοιχεία από τη δημόσια πρόσκληση. Δεν παρακολούθησαν την εκδήλωση. Δεν διάβασαν το βιβλίο. Δεν τηλεφώνησαν στους διοργανωτές για μια δήλωση. Δεν έκαναν ρεπορτάζ. Γράφουν τη γνώμη τους για μια εκδήλωση που δεν παρακολούθησαν, με προφανή στόχο την άσκηση πίεσης στην ΕΣΗΕΑ.

Αν οι αρθρογράφοι είχαν διαβάσει το βιβλίο θα γνώριζαν ότι τον πρόλογο έγραψε ο Σάββας Μιχαήλ, ένας αντισιωνιστής Εβραίος, γιατρός και κομμουνιστής διανοούμενος με διεθνή αναγνώριση. Είναι και αυτός «αντισημίτης»; Οι Εβραίοι που διαδηλώνουν σε όλο τον κόσμο ενάντια στη γενοκτονία είναι «αντισημίτες»; Οι Ιρανοί Εβραίοι –το Ιράν διατηρεί τη δεύτερη μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα στη Δυτική Ασία και τη μεγαλύτερη στον μουσουλμανικό κόσμο– που διαδήλωσαν κατά της δολοφονίας του ηγέτη της χώρας τους είναι «αντισημίτες»; Αξίζει να αναφερθεί ότι μετά την  ισραηλινή αεροπορική επιδρομή στο Ιράν, τον Ιούνιο του 2025, ο Ιρανός Εβραίος βουλευτής Homayoun Sameh κατηγόρησε το Ισραήλ ότι επιτέθηκε σε συναγωγές στο Ιράν κατά τη διάρκεια εβραϊκών εορτών, και ο ηγέτης της κοινότητας Lalehzar καταδίκασε το Ισραήλ για δολοφονία αμάχων.

Ενδεικτικά, ο Κρίστοφερ Χελάλι, Ιρανοαμερικανός δημοσιογράφος, ανέφερε στον βιντεο-χαιρετισμό του στην εκδήλωσή μας: «Όπως σωστά επεσήμανε (ο Νασράλα) o πόλεμος δεν είναι εναντίον των Εβραίων, αλλά εναντίον του σιωνισμού, επειδή οι Εβραίοι είναι και αυτοί λαός του βιβλίου του Κιτάμπ, όπως γράφει το Κοράνι. Είναι ένας πόλεμος ενάντια στους σιωνιστές, ενάντια στην κυβέρνηση των ΗΠΑ. Όχι στο λαό των ΗΠΑ». Αυτό δεν μοιάζει με κάτι που θα λεγόταν σε μια «αντισημιτική» εκδήλωση, όπως την παρουσιάζουν οι αρθρογράφοι.

Παρ’ όλα αυτά, ο Ιλάν Μανουάχ επικαλείται την απόφαση του 2005, όταν το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΣΗΕΑ κήρυξε τον Ντέιβιντ Ίρβινγκ ανεπιθύμητο στις εγκαταστάσεις της, εγκαλώντας την Ένωση που δεν έκανε το ίδιο για εμάς. Επικαλείται επίσης τοποθετήσεις του Κώστα Πλεύρη και της Χρυσής Αυγής για τη Χεζμπολάχ, σε μια προσπάθεια να μας εξισώσει με τους φασίστες. Φτάνει μάλιστα στο σημείο να πει πως οι φασίστες θα μπορούσαν να κάτσουν δίπλα μας στο πάνελ και να μην αλλάξουν λέξει από όσα είπαμε – πού το ξέρει αφού δεν μας άκουσε; Πρόκειται για λογική πλάνη της ενοχής διά συσχετισμού. Το ότι κάποιοι νεοναζί μίλησαν κάποτε υπέρ της Χεζμπολάχ, λόγω του μίσους τους προς τους Εβραίους, δεν σημαίνει ότι όποιος μιλάει υπέρ του δίκαιου, εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της Χεζμπολάχ είναι «φασίστας».

Στο βιβλίο μας παραθέτουμε, μεταξύ άλλων, αναφορές της Αλέιδα Γκεβάρα, κόρης του Κουβανού επαναστάτη Τσε Γκεβάρα, του Μάντλα Μαντέλα, εγγονού του ηγέτη του αγώνα κατά του απαρτχάιντ στη Νότιο Αφρική Νέλσον Μαντέλα, του απαχθέντα σοσιαλιστή προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο και άλλων υπέρ της Χεζμπολάχ. Μπορεί σε κάποιους να μην αρέσουν οι ιδεολογίες ή οι πολιτικές τους, αλλά μόνο πολιτικά αγράμματοι θα τους θεωρούσαν «φασίστες».

Την ίδια στιγμή, τα μεγαλύτερα ακροδεξιά κόμματα της Ευρώπης συμμετείχαν στο «συνέδριο κατά του αντισημιτισμού», που διοργάνωσε η ισραλινή κυβέρνηση το 2025 στην Ιερουσαλήμ, εκφράζοντας για άλλη μια φορά τη συμπάθεια και το θαυμασμό τους στο σιωνιστικό απαρχάιντ που δολοφονεί τους Άραβες και τους μουσουλμάνους. Δηλαδή τον νέο εσωτερικό εχθρό στην Ευρώπη στη θέση των Εβραίων. Ο μισαραβισμός και η ισλαμοφοβία είναι επίσης μορφές ρατσισμού. Οι Άραβες είναι Σημίτες, τα αραβικά είναι σημιτική γλώσσα. Ωστόσο, η λέξη «αντισημιτισμός» έχει κλαπεί από εκείνους που τη χρησιμοποιούν για να προστατεύσουν το ισραηλινό κράτος, όχι για να υπερασπιστούν τους Εβραίους. 

Ποιοι ειναι οι πραγματικοί αντισημίτες

Τα κείμενα των Μανουάχ και Μπρουντζάκη υποστηρίζουν ότι ο Νασράλα είχε αποκαλέσει «καρκίνο» τους Εβραίους. Στα αποτελέσματα αναζήτησης στις πρωτογενείς πηγές, δηλαδή στο αρχείο  του Al-Manar, δεν καταγράφεται τίποτα τέτοιο. Αυτό που είχε πολλάκις αποκαλέσει «καρκίνο» ήταν το Ισραήλ. Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί πως ο Νασράλα αποκαλούσε «καρκίνο» την ιδεολογία τακφίρι του ISIS. Αν ακολουθήσουμε τη «λογική» των δύο αρθρογράφων, αν ο Νασράλα ήταν «αντισημίτης» (παρότι ο ίδιος Άραβας, άρα Σημίτης) επειδή αποκαλούσε «καρκίνο» το αυτοαποκαλούμενο «Εβραϊκό Κράτος», τότε θα έπρεπε να χαρακτηριστεί επίσης... ισλαμοφοβικός (παρότι ο ίδιος μουσουλμάνος), αφού με τον ίδιο τρόπο αποκαλούσε το αυτοαποκαλούμενο «Ισλαμικό Κράτος».

Αντίθετα, υπάρχουν πολλές αναφορές του Χασάν Νασράλα, όπου διαχωρίζει τον εβραϊσμό από τον σιωνισμό. Χαρακτηριστικά είχε δηλώσει:

·      «Δεν επιτρέπεται, όταν ένας Μουσουλμάνος, Χριστιανός, Εβραίος ή οποιοδήποτε άτομο που ανήκει σε μια συγκεκριμένη ιδεολογία ή θρησκεία διαπράττει έγκλημα, να θεωρούμε τη θρησκεία ή τον προφήτη αυτής της θρησκείας υπεύθυνο για το έγκλημα». (Οκτώβριος 2020)

·      «Το σιωνιστικό κίνημα εκμεταλλεύτηκε τον Ιουδαϊσμό και τους Εβραίους για να εγκαθιδρύσει ένα σχέδιο κατοχής στην Παλαιστίνη και την περιοχή, εξυπηρετώντας τις βρετανικές και αμερικανικές πολιτικές [...]. Καλούμε επίσης όλους τους μη Σιωνιστές Εβραίους να διαχωρίσουν τον λογαριασμό τους από τους Σιωνιστές, οι οποίοι οδηγούν τον εαυτό τους στον βέβαιο χαμό. Η μάχη μας είναι ενάντια στους Σιωνιστές κατακτητές και δεν είναι ενάντια στους Εβραίους ως θρησκεία ή ενάντια στον εβραϊκό λαό». (Οκτώβριος 2017)

·      «...στην Παλαιστίνη, στη γη που σφετερίστηκαν οι Σιωνιστές οι οποίοι μεταφέρθηκαν εκεί από όλα τα μέρη του κόσμου. [...] Ενώ οι αυθεντικοί Εβραίοι που είναι οι άνθρωποι της Παλαιστίνης, αυτοί παραμένουν στη γη τους. (8 Ιουνίου 2018).

·      «Στο μέτωπό μας, συνεχίζουμε να αγωνιζόμαστε [...] ανεξάρτητα από θρησκευτικές πεποιθήσεις. Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί, αλλά και Εβραίοι στην Αμερική (που έχουν ξεκάθαρη στάση ενάντια στον Σιωνισμό και ενάντια σε αυτή την οντότητα και αυτό το κράτος, βασιζόμενοι μάλιστα και στις δικές τους θρησκευτικές πεποιθήσεις» (1 Ιουνίου 2024).

Ωστόσο, οι δύο αρθρογράφοι επιστρατεύουν την ταύτιση σιωνισμού-εβραϊσμού και της εχθρότητας στο Ισραήλ με την εχθρότητα προς τους Εβραίους για να φιμώσουν όσους καταγγέλλουν την εποικιστική αποικιοκρατία και τη γενοκτονία.

Βεβαίως, τα παραπάνω δεν σημαίνουν πως δεν μπορεί να βρει κανείς αρνητικές αναφορές για τους Εβραίους από την πλευρά των εθνικοαπελευθερωτικών οργανώσεων της Δυτικής Ασίας. Για τις αναφορές αυτές σας παραπέμπω στον Νόρμαν Φινκελστάιν. Οταν ερωτήθηκε σε εκδήλωση στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον πώς μπορεί ως Εβραίος να υποστηρίζει τους Ανσάρ Αλλάχ («Χούθι» όπως ρατσιστικά αποκαλούνται χωρίς να ενοχλείται κανείς) της Υεμένης, δεδομένου ότι το επίσημο σύνθημά τους περιλαμβάνει τη φράση «Κατάρα στους Εβραίους», απάντησε ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν έχουν γνωρίσει ποτέ στη ζωή τους άλλους Εβραίους, παρά μόνο τους Ισραηλινούς που τους βομβαρδίζουν. Παρομοίασε την κατάσταση με τη δική του οικογένεια: «Οι γονείς μου μισούσαν θανάσιμα τους Γερμανούς και καθετί γερμανικό μετά το Ολοκαύτωμα, χωρίς να γνωρίζουν προσωπικά τον κάθε Γερμανό». Άραγε οι δύο αρθρογράφοι θα κατηγορούσαν  τους Εβραίους του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου για ρατσισμό κατά των Γερμανών;

Ο  συγγραφέας Γιώργος Θεοτοκάς στα Τετράδια Ημερολογίου 1939-1953 περιγράφει ότι οι σκελετωμένοι Έλληνες, την περίοδο της ναζιφασιστικής κατοχής, αποκαλούσαν τους κατακτητές «Γερμαναράδες». Οι μόνοι Γερμανοί που είχαν γνωρίσει ήταν οι κατακτητές τους. Θα σκεφτόταν κανείς να κατηγορήσει τον κατεχόμενο ελληνικό λαό για ρατσισμό κατά του γερμανικού λαού; Και αν το έκανε, θα ήταν υπερασπιστής των Γερμανών αντιφασιστών ή ένας ανήθικος λακές των κατακτητών;

Οι δύο συντάκτες κατηγορούν επίσης τους ηγέτες των αντιαποικιακών κινημάτων της Δυτικής Ασίας, ότι έχουν υποβαθμίσει την ιστορική πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος. Ωστόσο, ξεχνούν ένα ιστορικό γεγονός: Το Ολοκαύτωμα ήταν ένα ευρωπαϊκό έγκλημα. Όχι αραβικό, ούτε ιρανικό, ούτε μουσουλμανικό. Ο Χίτλερ εμπνεύστηκε από τους διωγμούς που είχαν υποστεί οι Εβραίοι της Ευρώπης ήδη πριν από τον Μεσαίωνα. Εναντίον των Εβραίων εφαρμόστηκαν όσα οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες είχαν ήδη εφαρμόσει στους αυτόχθονες της Αμερικής, στο Κονγκό, στη Ναμίμπια, τη Βεγγάλη και αλλού. Το Ολοκαύτωμα ήταν εφαρμογή των μεθόδων του ευρωπαϊκού αποικιοκρατισμού και του φυλετικού ιμπεριαλισμού εντός της ίδιας της ευρωπαϊκής ηπείρου. Και ακόμα χειρότερα, μετέτρεψε τη θανάτωση ανθρώπων σε απρόσωπη, τεχνοκρατική και βιομηχανική διαδικασία – μια ορθολογική, αυτοματοποιημένη γραμμή παραγωγής, παρόμοια με τη λειτουργία ενός σύγχρονου εργοστασίου.

Η ευθύνη να μην επαναληφθεί κάτι ανάλογο σε κανέναν άλλο λαό είναι δική μας ευθύνη. Όσοι επιθυμούν ιστορική δικαίωση για τα θύματα του Ολοκαυτώματος, ας απαιτήσουν να πληρώσουν οι πραγματικοί ένοχοι. Αντί να εγκαλούν τους ιθαγενείς λαούς της Δυτικής Ασίας που αρνούνται τον εποικισμό τους, ας τολμήσουν να απαιτήσουν να δοθούν πίσω στους Εβραίους της Ευρώπης οι περιουσίες τους που κλάπηκαν από τους φασίστες και τους συνεργάτες τους στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο! Ή μήπως δεν γνωρίζουν ότι υπάρχουν σήμερα συμπολίτες μας που κληρονόμησαν περιουσίες, που οι πρόγονοί τους έκλεψαν από τους Έλληνες Εβραίους;

Αντίθετα, οι ευρωπαϊκές ελίτ στον απόηχο των δικών τους εγκλημάτων, έλυσαν αυτό που αποκαλούσαν «εβραϊκό ζήτημα», υποστηρίζοντας τη μετεγκατάσταση των Εβραίων στην παλαιστινιακή γη. Οι Εβραίοι έγιναν αποδεκτοί μόνο αφού συμφώνησαν να εγκαταλείψουν την Ευρώπη και να γίνουν έποικοι σε ξένη γη. Αυτό εννοούν οι παλιοί έμποροι ναζιστικών βιβλίων, που σήμερα είναι υπουργοί της ελληνικής κυβέρνησης και υποστηρίζουν με πάθος τον σιωνισμό, όταν λένε πως το «Ισραήλ είναι Δύση»: το Ισραήλ είναι μέρος της δυτικής αποικιοκρατίας. Μόνο όσοι Εβραίοι αποδέχονται το ρόλο του έποικου ή του υποστηρικτή του εποικισμού είναι αποδεκτοί. Αντίθετα εκείνοι που καταγγέλλουν τον σιωνισμό και τη γενοκτονία, διατρανώνοντας το σύνθημα «Όχι στο όνομά μας!», φιμώνονται και συλλαμβάνονται.

Ποιοι είναι οι πραγματικοί αντισημίτες λοιπόν; Αυτοί που υποστηρίζουν την αντιαποικιακή αντίσταση κάθε λαού, ανεξαρτήτως πολιτικής ή ιδεολογικής ταύτισης μαζί της, ή μήπως αυτοί που πρώτα κυνηγούσαν Εβραίους και μετά τους έκαναν γενίτσαρους κατά των Σημιτών Αράβων, τιμωρώντας όσους από αυτούς αρνούνται αυτό τον ρόλο;   

Μήπως τελικά οι μόνοι που δεν είναι «αντισημίτες», σύμφωνα με τους δύο αρθρογράφους, είναι όσοι απανθρωποποιούν τους ιθαγενείς, αρνούμενοι το δικαίωμά τους να αντισταθούν; Η «ηθική» τους είναι τόσο ελαστική που ο αντισημιτισμός ανακαλύπτεται μόνο στους αντιπάλους του Ισραήλ, ποτέ στους συμμάχους του. Όσοι βομβαρδίζουν τη Γάζα, όσοι εξοπλίζουν την κατοχή, όσοι στοχοποιούν Άραβες και μουσουλμάνους στην Ευρώπη δεν είναι «αντισημίτες». Η επίκληση του Ολοκαυτώματος των Εβραίων γίνεται για να κανονικοποιηθεί η Γενοκτονία των Παλαιστινίων και ο εποικισμός.  Άραγε έχει υπάρξει μεγαλύτερη μεγαλύτερη ηθική χρεοκοπία ιστορικά;

Η επίκληση του «αντισημιτισμού» ως εργαλείο φίμωσης

Ο Ξ. Α. Μπρουντζάκης γράφει ότι «όποιος παραχωρεί στέγη δανείζει και κύρος». Πρόκειται για αυθαίρετο επιχείρημα. Δηλώνεται, δεν αποδεικνύεται. Οι δύο συντάκτες γνωρίζουν πολύ καλά ότι η παραχώρηση αίθουσας από την ΕΣΗΕΑ είναι διαχειριστική πράξη, όχι πολιτική δήλωση. Δεν μπορεί ο εκάστοτε υπάλληλος να αξιολογεί κάθε εκδήλωση πολιτικά, πριν δώσει την αίθουσα. Παρότι όμως το γνωρίζουν, επιλέγουν να ασκήσουν εκστρατεία πίεσης, δίχως να ενδιαφέρονται ούτε αν παραλληλίζουν με φασίστες κάποιους ανθρώπους με αντιφασιστική δράση –δεν ξέρω ποια είναι η δική τους ανάλογη δραστηριότητα– ούτε αν κάποιοι υπάλληλοι στην ΕΣΗΕΑ μπορεί να κινδυνεύσουν να χάσουν τις δουλειές τους εξαιτίας όσων ανυπόστατων γράφουν. Εδώ δεν δείχνουν να τους ενδιαφέρουν καλά καλά τα θύματα των εγκλημάτων πολέμου και μιας Γενοκτονίας που συμβαίνει σε απευθείας μετάδοση στην εποχή μας.

Καταληκτικά, η ΕΣΗΕΑ έκανε αυτό που όφειλε: σε ένα τυπικό αίτημα μίσθωσης, έδωσε τον χώρο της. Ελπίζουμε να συνεχίζει να το κάνει και να μην υποκύψει σε πιέσεις. Γιατί αυτό θα είναι όντως μια πολιτική δήλωση. Αν κάποιοι ενοχλήθηκαν, ας το θυμούνται την επόμενη φορά που θα μιλήσουν για ελευθερία του λόγου σε άλλες χώρες.

Από την πλευρά μας, επαναλαμβάνω πως δεν έχουμε να απολογηθούμε για μια εκδήλωση που τίμησε νεκρούς πολέμου και παρουσίασε ένα βιβλίο υπέρ της αντίστασης των καταπιεσμένων ενάντια στην αποικιοκρατία. Δεν ζητάμε την άδεια κανενός για το τι σκεφτόμαστε και τι γράφουμε.

– Παναγιώτης Παπαδομανωλάκης

Δημοσιογράφος και μέλος του Συνδέσμου Φίλων της Δυτικής Ασίας

Η απάντηση του Ιλάν Μανουάχ

Ο κ. Παπαδομανωλάκης αφιέρωσε δύο χιλιάδες λέξεις για να μου εξηγήσει, σε έναν Εβραίο, ποιοι είναι «οι πραγματικοί αντισημίτες». Η φράση είναι δική του, τίτλος ολόκληρης ενότητας στην απάντησή του. Αφού ανέλαβε να μου κάνει μάθημα, δέχομαι την πρόσκληση και αντιστρέφω τους ρόλους. Το μάθημα θα το παραδώσω εγώ, σε πέντε ενότητες, μία για κάθε ισχυρισμό του, και σε κάθε ενότητα το υλικό θα είναι τα ίδια του τα λόγια. Δεν χρειάζεται να προσθέσω τίποτα δικό μου. Το κείμενό του αρκεί.

Μια διευκρίνιση πρώτα, επειδή το κείμενο απευθύνεται σε λάθος πρόσωπο. Ο κ. Παπαδομανωλάκης απαιτεί από μένα «στοιχειώδη δημοσιογραφική δεοντολογία», τηλεφωνήματα στους διοργανωτές, ρεπορτάζ. Δεν είμαι δημοσιογράφος. Είμαι ερευνητής. Ο μόνος δημοσιογράφος στην υπόθεση είναι ο ίδιος, μέλος της ΕΣΗΕΑ, και η δεοντολογία που επικαλείται τον βαραίνει αποκλειστικά. Θα δούμε παρακάτω πώς την τίμησε.

Μάθημα πρώτο: η πόρτα που ανοίγει μόνη της

Η παραχώρηση αίθουσας από την ΕΣΗΕΑ είναι, μας λέει, «διαχειριστική πράξη, όχι πολιτική δήλωση». Ο εκάστοτε υπάλληλος δεν μπορεί να αξιολογεί πολιτικά κάθε εκδήλωση. Σύμφωνοι. Στην αμέσως επόμενη παράγραφο: αν η ΕΣΗΕΑ αρνηθεί την αίθουσα, «αυτό θα είναι όντως μια πολιτική δήλωση». Η ίδια πόρτα είναι ουδέτερη όταν ανοίγει για τον κ. Παπαδομανωλάκη και πολιτική όταν κλείνει πίσω του. Ως θεωρία των θεσμών είναι αδύναμη. Ως σκεπτικό καλεσμένου που θεωρεί την ανοιχτή πόρτα νόμο της φύσης και την κλειστή πόρτα πολιτική πράξη είναι άψογη.

Το 2005, το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΣΗΕΑ κήρυξε τον Ντέιβιντ Ίρβινγκ ανεπιθύμητο, με την αιτιολογία ότι οι απόψεις του προσέβαλλαν την ιστορική αλήθεια, τον ανθρωπισμό, τη δημοκρατία και την ανεκτικότητα. Το έκανε εκ των προτέρων, από το έργο του, χωρίς να περιμένει να τον ακούσει. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο έκρινα εγώ την πρόσκληση, το σύνθημα, το βιβλίο και το βραβείο, και ο κ. Παπαδομανωλάκης, που με ψέγει ότι «δεν παρακολούθησα την εκδήλωση», δεν αμφισβητεί ούτε ένα από τα τέσσερα. Ούτε τη φράση της πρόσκλησης για τους «αμερικανο-σιωνιστές δολοφόνους», που διαβάζεται σε δύο λεπτά και την οποία προσπερνά σαν να μην υπάρχει. Για την απόφαση του 2005, ο κ. Παπαδομανωλάκης αναφέρει ότι την επικαλούμαι και αλλάζει θέμα με ταχύτητα που θα ζήλευε ο Ίρβινγκ στις δίκες του. Καταλαβαίνω τη βιασύνη. Αν η αίθουσα είναι διαχειριστικό ζήτημα, τότε το 2005 η Ένωση διέπραξε πολιτική δήλωση εις βάρος ενός αρνητή του Ολοκαυτώματος και ο κ. Παπαδομανωλάκης οφείλει, ως μέλος, να ζητήσει αποκατάσταση του Ίρβινγκ. Αν το 2005 η Ένωση έκανε το σωστό, τότε η Ένωση κρίνει ποιον στεγάζει, και το ερώτημά μου στέκει ανέπαφο: γιατί ο Ίρβινγκ όχι και ο Νασράλα ναι; Τρίτη επιλογή δεν υπάρχει. Η σιωπή δεν μετράει ως επιλογή, μετράει ως απάντηση.

Στη θέση της επιχειρηματολογίας εμφανίζονται οι υπάλληλοι της ΕΣΗΕΑ, που «μπορεί να κινδυνεύσουν να χάσουν τις δουλείες τους» εξαιτίας μου. Το άρθρο μου δεν περιείχε τη λέξη υπάλληλος. Περιείχε τη λέξη Διοικητικό Συμβούλιο, το όργανο που το 2005 αποφάσισε χωρίς να ρωτήσει κανέναν θυρωρό. Όταν κάποιος μεταφράζει μια ερώτηση προς το Συμβούλιο σε απειλή κατά των εργαζομένων, δεν υπερασπίζεται τους εργαζόμενους. Κρύβεται πίσω τους.

Και εδώ έρχεται το δώρο. Ο κ. Παπαδομανωλάκης αποκαλεί «αυθαίρετο» το επιχείρημα ότι όποιος παραχωρεί στέγη δανείζει κύρος, το αποδίδει στον Ξενοφώντα Μπρουντζάκη (είναι δικό μου, στην τρίτη παράγραφο, για όποιον κρίνει κείμενα αφού τα διαβάσει) και κατόπιν αφιερώνει ολόκληρο κείμενο για να παρακαλέσει την ΕΣΗΕΑ να «μην υποκύψει σε πιέσεις» και να συνεχίσει να του δίνει την αίθουσα. Αν η αίθουσα ήταν τέσσερις τοίχοι, θα έφτανε οποιοδήποτε ξενοδοχείο της Πανεπιστημίου. Η επιμονή στο σπίτι των Ελλήνων δημοσιογράφων είναι η παραδοχή ότι η διεύθυνση έχει αξία. Δηλαδή κύρος. Δηλαδή το «αυθαίρετο» επιχείρημα, υπογεγραμμένο από τον αντίδικο.

Μάθημα δεύτερο: η πλάνη που απαγορεύεται στους άλλους

Με κατηγορεί για «ενοχή διά συσχετισμού»: ο Κώστας Πλεύρης έγραψε βιβλίο για τη Χεζμπολάχ, ο Ηλίας Παναγιώταρος την ονόμασε πρότυπο. Δεν αρνείται τα γεγονότα. Αρνείται ότι μετράνε. Στην αμέσως επόμενη παράγραφο μας ανακοινώνει ότι τον πρόλογο του βιβλίου του έγραψε ένας Εβραίος, ότι η κόρη του Τσε, ο εγγονός του Μαντέλα και ο Νικολάς Μαδούρο επαινούν τη Χεζμπολάχ, άρα η Χεζμπολάχ είναι εντάξει. Ο συσχετισμός, λοιπόν, είναι λογική πλάνη όταν τον επικαλούμαι εγώ και αποδεικτικό μέσο όταν τον επικαλείται εκείνος. Ή η παρέα λέει κάτι για τις ιδέες ή δεν λέει. Αν λέει, ο Πλεύρης μετράει. Αν δεν λέει, ο Μαντέλα δεν σώζει κανέναν και ο Εβραίος προλογιστής ακόμη λιγότερο.

Για τον προλογιστή, δύο λέξεις ακόμη, αφού η εβραϊκότητά του προσκομίζεται ως πιστοποιητικό απολύμανσης. Είμαι Εβραίος. Δεν θα ήθελα να χρησιμοποιηθεί η καταγωγή μου ως άλλοθι για κανένα κείμενο, και υποθέτω ότι ο κ. Παπαδομανωλάκης δεν ρώτησε τον προλογιστή αν θέλει να παίζει αυτόν τον ρόλο. Η πρακτική έχει όνομα παλιό όσο και ο ίδιος ο αντισημιτισμός: ο Εβραίος που εκτίθεται στη βιτρίνα για να αποδείξει ότι το κατάστημα δεν έχει πρόβλημα με Εβραίους. Σημειώνω και ότι ο ίδιος άνθρωπος που διαμαρτύρεται επειδή «τον εξισώνουν με φασίστες» αποκαλεί τους επικριτές του «απολογητές του Ισραήλ», «ανήθικο λακέ των κατακτητών» και αδιάφορους για τα θύματα μιας γενοκτονίας. Η ευαισθησία του στις ετικέτες έχει την ίδια κατεύθυνση με την ουδετερότητα της αίθουσας. Όσο για τον ισχυρισμό ότι ανακαλύπτω αντισημιτισμό «μόνο στους αντιπάλους του Ισραήλ, ποτέ στους συμμάχους του», τον διαψεύδει το άρθρο στο οποίο απαντά, όπου ονομάζονται ο Πλεύρης και η Χρυσή Αυγή. Ο κ. Παπαδομανωλάκης δεν διαφωνεί με όσα έγραψα. Διαφωνεί με όσα θα του ήταν βολικό να είχα γράψει.

Μάθημα τρίτο: ο Αγιατολλάχ που εξατμίστηκε

Η εκδήλωση τίμησε δύο πρόσωπα. Το δεύτερο ήταν ο Αλί Χαμενεΐ, προς τιμήν του οποίου απονεμήθηκαν λογοτεχνικά βραβεία σε διαγωνισμό αφιερωμένο στον «Μάρτυρα Ηγέτη». Το είδος έχει προϊστορία στην ίδια χώρα. Στην Τεχεράνη, το 2006 και το 2016, φορείς με κρατικούς δεσμούς διοργάνωσαν «διεθνείς διαγωνισμούς γελοιογραφίας για το Ολοκαύτωμα», με πρώτο βραβείο δώδεκα χιλιάδες δολάρια, δεύτερο επτά και χρυσά νομίσματα για τους επιλαχόντες. Τα βραβεία για τον Χαμενεΐ στον τρίτο όροφο της ΕΣΗΕΑ ανήκουν στην ίδια παράδοση. Σε ολόκληρη την απάντηση το όνομα Χαμενεΐ εμφανίζεται μία φορά, μέσα στον τίτλο της εκδήλωσης, και έκτοτε αγνοείται η τύχη του. Ούτε λέξη για το κήρυγμα της 20ής Μαρτίου 2014 στο μαυσωλείο του Ιμάμη Ρεζά στη Μασχάντ, όπου ο Χαμενεΐ χαρακτήρισε το Ολοκαύτωμα «γεγονός του οποίου η πραγματικότητα είναι αβέβαιη» και πρόσθεσε ότι «αν συνέβη, είναι αβέβαιο πώς συνέβη», κείμενο που το γραφείο του μετέφρασε στα αγγλικά και ανέβασε στην ιστοσελίδα του, για να μη χρειάζεται να τον παραποιήσει κανείς. Ούτε λέξη για τον Δεκέμβριο του 2019, όταν ο ίδιος λογαριασμός χαρακτήρισε «θεϊκό καθήκον» τον «γενναίο αγώνα κατά των σιωνιστών» του Ροζέ Γκαρωντύ, του Γάλλου που καταδικάστηκε το 1998 για άρνηση του Ολοκαυτώματος. Ας το κρατήσει το Διοικητικό Συμβούλιο: το 2005 έκλεισε την πόρτα σε έναν καταδικασμένο αρνητή του Ολοκαυτώματος και το 2026 στέγασε βραβείο ποίησης για τον άνθρωπο που ανακήρυξε το έργο ενός άλλου καταδικασμένου αρνητή θεϊκό καθήκον. Ούτε λέξη για τους αντιφρονούντες που σκοτώθηκαν. Ούτε λέξη για τον Ιανουάριο του 2026. Η κατηγορία κατατέθηκε ονομαστικά, με ημερομηνίες. Η υπεράσπιση δεν εμφανίστηκε. Στα δικαστήρια αυτό λέγεται ερημοδικία και έχει προβλέψιμη έκβαση.

Υπάρχει και η λεπτομέρεια του επαγγέλματος. Ένας δημοσιογράφος, μέλος της Ένωσης Συντακτών, υπερασπίζεται ποιητική βραδιά για τον ανώτατο ηγέτη ενός καθεστώτος που φυλακίζει δημοσιογράφους με ρυθμό που ελάχιστες χώρες στον πλανήτη συναγωνίζονται. Και κλείνει με τη σύσταση να θυμόμαστε την ενόχλησή μας «την επόμενη φορά που θα μιλήσουμε για ελευθερία του λόγου σε άλλες χώρες». Δεν θα μπορούσα να διαλέξω καλύτερη άλλη χώρα. Ο κ. Παπαδομανωλάκης τη διάλεξε για μένα.

Μάθημα τέταρτο: τι σημαίνει πρωτογενής πηγή

Έγραψα ότι ο Νασράλα μιλούσε για τους Εβραίους, πέρα από το Ισραήλ, με το λεξιλόγιο της εξάλειψης. Ο κ. Παπαδομανωλάκης αναζήτησε τη λέξη «καρκίνος» στις «πρωτογενείς πηγές», δηλαδή στο αρχείο του Al-Manar, και δεν βρήκε τίποτα. Το Al-Manar είναι ο τηλεοπτικός σταθμός της Χεζμπολάχ. Η γαλλική ρυθμιστική αρχή απαγόρευσε τη μετάδοσή του το 2004, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών τον χαρακτήρισε τρομοκρατική οντότητα το 2006. Το να ψάχνει κανείς την ενοχοποιητική φράση στο αρχείο που επιμελείται ο ίδιος ο κατηγορούμενος και να επιστρέφει με άδεια χέρια λέγεται επίσκεψη. Η έρευνα αρχίζει έξω από το κτίριο.

Ας βγούμε λοιπόν από το Al-Manar. Η φράση για τους Εβραίους που ο Θεός «συγκέντρωσε σε ένα μέρος» ώστε να μη χρειάζεται να τους κυνηγά κανείς σε όλο τον κόσμο καταγράφηκε από την Daily Star της Βηρυτού στις 23 Οκτωβρίου 2002. Οι φίλοι της Χεζμπολάχ τη χαρακτήρισαν «κατασκευή» για δεκατρία χρόνια, μέχρι που το 2015 δημοσιεύθηκε το ηχητικό της ομιλίας με το αραβικό κείμενο, και ο επιμελητής της αγγλικής έκδοσης των λόγων του Νασράλα, Νίκολας Νόε, από τους κύριους υποστηρικτές της θεωρίας της κατασκευής, πρόσθεσε διόρθωση στο δικό του κείμενο. Ο κ. Παπαδομανωλάκης, αν θελήσει να επικαλεστεί τη θεωρία, ας προσέξει ότι ο βασικός υποστηρικτής της την έχει εγκαταλείψει. Το ηχητικό είναι δημόσιο, το αραβικό κείμενο επίσης, και ο κ. Παπαδομανωλάκης διαθέτει κάτι που εγώ δεν διαθέτω: δελτίο ταυτότητας δημοσιογράφου. Ας το χρησιμοποιήσει. Ας ακούσει την ομιλία, ας τη μεταφράσει και ας δημοσιεύσει τι λέει. Αυτό λέγεται ρεπορτάζ, η λέξη που μου ζήτησε να μάθω. Ο τρόπος που ερεύνησε ώς τώρα λέει περισσότερα για τον ίδιο παρά για τον Νασράλα. Από τριάντα χρόνια ομιλιών επέλεξε ένα αρχείο, το αρχείο του ομιλητή, και από το αρχείο επέλεξε τέσσερα αποσπάσματα, εκείνα που επιβεβαίωναν ό,τι είχε ήδη αποφασίσει. Όποιος ψάχνει με αυτόν τον τρόπο βρίσκει πάντα αυτό που ψάχνει. Η επιλεκτικότητα της αναζήτησης είναι η πιο ακριβής καταγραφή της προδιάθεσης του ερευνητή, και εδώ η καταγραφή είναι πλήρης.

Το κορυφαίο όμως είναι το τεκμήριο που προσκομίζει υπέρ του. Παραθέτει τον Νασράλα να διακρίνει τους σιωνιστές «που μεταφέρθηκαν εκεί από όλα τα μέρη του κόσμου» από τους «αυθεντικούς Εβραίους που είναι οι άνθρωποι της Παλαιστίνης». Ας το διαβάσουμε όπως το διαβάζει ένας Εβραίος. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, των Ιωαννίνων, της Βαρσοβίας, της Βαγδάτης και της Σμύρνης κηρύσσονται μη αυθεντικοί. Ο κ. Παπαδομανωλάκης προσκομίζει την άρνηση της ύπαρξης ενός λαού ως πιστοποιητικό φιλίας προς τον λαό αυτόν. Στο μάθημα για τους «πραγματικούς αντισημίτες» αυτό θα ήταν η πρώτη διαφάνεια.

Στο τεκμήριο αυτό απαντά ο ίδιος ο Νασράλα, είκοσι ένα χρόνια νωρίτερα, και την απάντηση την καταγράφει μάρτυρας που κανείς δεν μπορεί να απορρίψει ως «σιωνιστική πηγή». Η Λιβανέζα πολιτική επιστήμων Αμάλ Σαάντ-Γοράγεμπ, από τους πλέον ευμενείς ακαδημαϊκούς μελετητές της Χεζμπολάχ, παραθέτει στο βιβλίο της Hizbu'llah: Politics and Religion (Pluto Press, 2002) ομιλία του Νασράλα του Σεπτεμβρίου 1997: «Αν ψάχναμε σε ολόκληρο τον κόσμο για άνθρωπο πιο δειλό, πιο ποταπό, πιο αδύναμο και ασθενικό σε ψυχή, νου, ιδεολογία και θρησκεία, δεν θα βρίσκαμε κανέναν σαν τον Εβραίο. Προσέξτε, δεν λέω τον Ισραηλινό». Προσέξτε, δεν λέω τον Ισραηλινό. Ο ίδιος ο Νασράλα φρόντισε να κλείσει, σε μία πρόταση, τη διάκριση σιωνισμού και εβραϊσμού για την οποία ο κ. Παπαδομανωλάκης ξόδεψε τέσσερα αποσπάσματα.

Και αν οι λέξεις δεν αρκούν, υπάρχουν οι πράξεις. Στις 18 Ιουλίου 1994, η έκρηξη στο εβραϊκό κοινοτικό κέντρο AMIA στο Μπουένος Άιρες σκότωσε 85 ανθρώπους. Στις 11 Απριλίου 2024, το αργεντινό Ομοσπονδιακό Ακυρωτικό Δικαστήριο έκρινε ότι την επίθεση εκτέλεσε η Χεζμπολάχ «υπό την έμπνευση, οργάνωση, σχεδίαση και χρηματοδότηση» κρατικών και παρακρατικών οργάνων του Ιράν. Το δικαστήριο ήταν αργεντινό. Ο στόχος ήταν το κτίριο μιας εβραϊκής κοινότητας, με τα γραφεία και τα αρχεία της. Ογδόντα πέντε Εβραίοι σε χώρα που βρίσκεται δώδεκα χιλιάδες χιλιόμετρα από οποιαδήποτε κατοχή. Ο κ. Παπαδομανωλάκης επιμένει στους 85 τόνους εκρηκτικών της Βηρυτού. Του προσφέρω έναν αριθμό 85 που δεν αναφέρει.

Και η ετυμολογία, το αγαπημένο επιχείρημα όσων δεν έχουν άλλο. Οι Άραβες είναι Σημίτες, άρα ο Νασράλα, Άραβας, αποκλείεται να είναι αντισημίτης. Η λέξη Antisemitismus κατασκευάστηκε στο Βερολίνο το 1879 από τον Βίλχελμ Μαρ, ο οποίος ίδρυσε την ίδια χρονιά και τον «Σύνδεσμο Αντισημιτών», και από την πρώτη ημέρα της ζωής της σήμαινε ένα και μόνο πράγμα. Ποτέ, σε καμία γλώσσα, ούτε στα αραβικά, δεν χρησιμοποιήθηκε για τους Άραβες. Το επιχείρημα είναι της ίδιας ποιότητας με το «δεν μπορώ να είμαι ομοφοβικός, το homo σημαίνει άνθρωπος». Το προσφέρω δωρεάν σε όποιον το χρειαστεί.

Μάθημα πέμπτο: το Ολοκαύτωμα ως αντεπίθεση

Κατηγόρησα δύο άνδρες για υποβάθμιση της ιστορικής πραγματικότητας του Ολοκαυτώματος. Η απάντηση είναι ότι το Ολοκαύτωμα «ήταν ευρωπαϊκό έγκλημα». Κανείς δεν είπε το αντίθετο. Το ερώτημα ήταν αν το αρνήθηκαν, η απάντηση είναι σε ποιον ανήκει. Έπειτα ο κ. Παπαδομανωλάκης, που κατηγορεί τους άλλους για εργαλειακή χρήση του Ολοκαυτώματος, το επιστρατεύει ο ίδιος ως ανταπαίτηση για τις αρπαγμένες περιουσίες των Ελλήνων Εβραίων και αμέσως μετά το κατατάσσει ως αποικιακή τεχνική εφαρμοσμένη εντός Ευρώπης, αμφιλεγόμενη ιστοριογραφική θέση που παρουσιάζεται ως «ιστορικό γεγονός» σε κείμενο που επιπλήττει άλλους για αδιαφορία προς τα γεγονότα.

Μετά έρχεται η φράση που θα ήθελα να αναγνωσθεί δυνατά στην επόμενη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου: οι Εβραίοι, γράφει, έγιναν «γενίτσαροι κατά των Σημιτών Αράβων». Ο γενίτσαρος είναι το αρπαγμένο παιδί που εκπαιδεύτηκε να πολεμά για τον αφέντη του. Ένας ολόκληρος λαός ως μισθοφορική κάστα της Δύσης, χωρίς δική του βούληση, ιστορία ή θέληση. Το άρθρο μου έλεγε ότι η εκδήλωση φιλοξένησε μια ιδεολογία. Η απάντηση τη γράφει ολογράφως, με υπογραφή.

Ο κ. Παπαδομανωλάκης ανέλαβε να εξηγήσει γιατί η εκδήλωση δεν ήταν αυτό που φαινόταν. Για να το εξηγήσει, έπρεπε να την αναπτύξει, και η ανάπτυξη έδειξε όσα η πρόσκληση απλώς υπαινισσόταν. Το άρθρο μου διέθετε μια πρόσκληση, ένα σύνθημα και έναν τίτλο βιβλίου. Η απάντηση πρόσθεσε τους «αυθεντικούς Εβραίους», τους «γενίτσαρους», το Ολοκαύτωμα ως αντεπίθεση και μια διάλεξη σε Εβραίο για το ποιοι είναι οι πραγματικοί αντισημίτες. Πριν από τρεις εβδομάδες η ΕΣΗΕΑ μπορούσε να ισχυρίζεται ότι δεν γνώριζε ποιους στέγασε και τι ακριβώς ειπώθηκε στον τρίτο όροφο. Σήμερα το γνωρίζει, από το χέρι ενός από τους ομιλητές, που είναι και μέλος της. Ο κ. Παπαδομανωλάκης ήθελε να βάλει τέλος στην υπόθεση. Της προσέφερε τη δικογραφία.

Τέλος του μαθήματος. Το ερώτημα προς το Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΣΗΕΑ παραμένει ένα και ανοιχτό: ισχύει η απόφαση του 2005 ή όχι; Ένα μέλος της Ένωσης απάντησε με δύο χιλιάδες λέξεις χωρίς να την αγγίξει. Η Ένωση, ώς σήμερα, με καμία. Από τις δύο σιωπές, η δεύτερη είναι η πιο εύγλωττη.

– Ιλάν Μανουάχ

Ο συγγραφέας Διονύσης Χαριτόπουλος, ευρύτερα γνωστός από το μυθιστόρημα Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι και από τη μυθιστορηματική βιογραφία Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, πέθανε σε ηλικία 79 ετών, την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου 2026. Είχε γεννηθεί το 1947 στον Πειραιά.

Μεταξύ των ετών 1976-1996 εξέδωσε τα πεζά: Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα), 525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα), Τα παιδιά της Χελιδόνας (μυθιστόρημα), Δέσποινα (νουβέλα), Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα), Εναντίον του Marlboro (μυθιστόρημα), Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα). Στη συνέχεια εξέδωσε το ιστορικό έργο Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, βιογραφία του Άρη Βελουχιώτη, τα θεατρικά έργα Λίστα γάμου και Αυγά μαύρα, το δοκιμιακό Ημών των ιδίων και το 2005 το μυθιστόρημα Ο άνεμος κουβάρι. Ιδιαίτερη επιτυχία είναι το βιβλίο του με δοκιμιακούς αφορισμούς, Εγχειρίδιο βλακείας.

Τα βιβλία του:

·       Οι Άτακτοι (Πρόσωπα και Γεγονότα) 2022

·       Έρωτες στη Μεταπολίτευση (μυθιστορηματική αυτοβιογραφία) 2019

·       Σχέσεις (δοκίμιο) 2017

·       Πειραιώτες (ιστορίες και ειδήσεις, 1947-1967) 2016

·       Πρόβες πολέμου (νουβέλα) 2014

·       Συλλεκτική Έκδοση 2013

·       Εκ Πειραιώς (μυθιστόρημα) 2012

·       Εγχειρίδιο βλακείας (δοκίμιο) 2008

·       Ο άνεμος κουβάρι (μυθιστόρημα) 2005

·       Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων (ιστορική βιογραφία του Άρη Βελουχιώτη) οριστική έκδοση 2003

·       Ημών των ιδίων (δοκίμια) 2003

·       Λίστα γάμου (θεατρικό) 1998

·       Αυγά μαύρα (θεατρικό) 1998

·       Από εδώ πέρασε ο Κιλρόι (νουβέλα) 1992

·       Εναντίον του Marlboro (νουβέλα) 1991

·       Τη νύχτα που έφυγε ο Μπούκοβι (διηγήματα) 1989

·       Δέσποινα (νουβέλα) 1984

·       Τα παιδιά της Χελιδόνας (μυθιστόρημα) 1983

·       525 τάγμα πεζικού (μυθιστόρημα) 1981

·       Δανεικιά γραβάτα (διηγήματα) 1976

Η νουβέλα του Δέσποινα ήταν το στόρυ της πρώτης ταινίας του Σωτήρη Γκορίτσα με τον ίδιο τίτλο (1991) ενώ το μυθιστόρημα Τα παιδιά της Χελιδόνας γυρίστηκε ταινία μεγάλου μήκους από τον Κώστα Βρεττάκο (1987). Το 2006, ο Παναγιώτης Πορτοκαλάκης γύρισε την ταινία Λίστα γάμου, βασισμένη στο ομώνυμο θεατρικό έργο του συγγραφέα, με σενάριο του ίσιου του Χαριτόπουλου. 

Είχε παντρευτεί τη δημοσιογράφο Μαλβίνα Κάραλη.

Στην ποιήτρια, δοκιμιογράφο και μεταφράστρια από τον Καναδά, Ανν Κάρσον, απένειμε η Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας, «για το τολμηρό και εφευρετικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία».

Η εκπρόσωπος της Ακαδημίας ανακοίνωσε στις 8 Οκτωβρίου 2026 την απονομή του γνωστότερου λογοτεχνικού βραβείου στην Ανν Κάρσον, από τις πιο αναγνωρίσιμες και ιδιότυπες φωνές της σύγχρονης λογοτεχνίας. Η 76 χρόνων Καναδή συγγραφέας, που γεννήθηκε στις 21 Ιουνίου 1950 στο Τορόντο και που βρισκόταν ανάμεσα στα φαβορί που συζητήθηκαν για το φετινό βραβείο, τιμάται για το εκτενές έργο της που αντιστέκεται στις εύκολες κατηγοριοποιήσεις και μετατρέπει την αστάθεια των λογοτεχνικών ειδών σε δημιουργική αρχή. Για ακόμα μια φορά, η επιτροπή της Ακαδημίας ακολούθησε την πεπατημένη που έχει υιοθετήσει από το 2017 και βράβευσε, όπως ήταν αναμενόμενο, γυναίκα υποψήφια.

Ποίηση και πρόζα, μυθοπλασία και δοκίμιο, αυτοβιογραφία και μετάφραση, φιλολογία και προσωπική εξομολόγηση συνυπάρχουν δημιουργικά στο έργο της Κάρσον, η οποία ξεχωρίζει για την εκπληκτική ευρυμάθειά της αλλά και για την εξαιρετική ικανότητά της να αναμειγνύει τα είδη, διαστέλλοντας τα όρια της λογοτεχνίας. Στο έργο της,. η αρχαία Ελλάδα συνομιλεί με τον σύγχρονο κόσμο, ενώ ο μύθος, ο έρωτας, η μνήμη και η απώλεια γίνονται αφορμές για μια συστηματική διεύρυνση της γλώσσας και της ανθρώπινης εμπειρίας.

Η βαθιά γνώση της κλασικής φιλολογίας αποτελεί ένα από τα θεμέλια της γραφής της Κάρσον. Το δοκίμιό της, Έρως γλυκόπικρος, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δώμα σε στιβαρή μετάφραση της Ανδρονίκης Μελετλίδου, στο οποίο αντιμετωπίζει τον έρωτα όχι απλώς ως λογοτεχνικό θέμα αλλά ως τρόπο σκέψης, αγαπήθηκε –δικαίως– ιδιαίτερα από το ελληνικό κοινό. Ανάλογα, στην Αυτοβιογραφία του κόκκινου, ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα υβριδικά έργα της, η Κάρσον επανεγγράφει τον αρχαίο μύθο του Γηρυόνη. Το μυθολογικό τέρας μετατρέπεται σε έναν σύγχρονο νέο άνθρωπο, με ευαισθησίες, φόβους, ευαλωτότητα, σεξουαλικότητα και επιθυμίες, κι έτσι, εκείνος που στην αρχαία αφήγηση προορίζεται να ηττηθεί αποκτά φωνή και εσωτερικότητα. Το ζητούμενο στην Κάρσον δεν είναι η εκ νέου αφήγηση της αρχαιότητας και ο εκσυγχρονισμός της μυθολογίας μέσα από την ευρηματική διασκευή ενός μύθου, αλλά η αλλαγή της οπτικής μας επάνω στους μύθους.

Στην ποιητική της συλλογή, Λίγα λόγια, το πρώτο έργο της που μεταφράστηκε στα ελληνικά, μετατρέπει το θραυσματικό και το ανοίκειο σε μια ιδιαίτερη ποιητική περιπλάνηση, όπου οι ασύνδετοι συνειρμοί αποκτούν απρόσμενη νοηματική ένταση. Ενώ στο μυθοπλαστικό δοκίμιο Η ομορφιά του συζύγου, η συγγραφέας μετατρέπει την προσωπική εμπειρία σε «φανταστικό δοκίμιο σε είκοσι εννέα τάνγκο». Η ερωτική σχέση, η αποτυχία και η μνήμη δεν παρουσιάζονται εδώ ως μια συμβατική ιστορία, αλλά ως μια διαδικασία κατανόησης και ανασύνθεσης.

Το Νόμπελ του 2026 δεν τιμά επομένως μόνο μια σημαντική συγγραφέα, αλλά επιδοκιμάζει μια ολόκληρη αντίληψη για το τι σημαίνει λογοτεχνία τον 21ο αιώνα. Το έργο της Κάρσον μας υπενθυμίζει ότι η ποίηση μπορεί να είναι συνάμα έρευνα, η φιλολογία δημιουργία, η μετάφραση νέα μορφή συγγραφής και ο αρχαίος μύθος να μετουσιωθεί σε σύγχρονη δημιουργική εμπειρία.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν μέχρι στιγμής τέσσερα έργα της:

*Η ποιητική συλλογή, Λίγα λόγια, μετάφραση και εισαγωγή Χάρης Βλαβιανός, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2013, 174 σελ.

*Το δοκίμιο, Έρως γλυκόπικρος. Δοκίμιο για το ερωτικό παράδοξο στην κλασική παράδοση, μετάφραση Ανδρονίκη Μελετλίδου, σειρά Τα οικεία, εκδόσεις Δώμα, Αθήνα 2019, 230 σελ.

*Η ομορφιά του συζύγου. Μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο, μετάφραση: Ευτυχία Παναγιώτου - Δημήτρης Αθηνάκης,  εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2023, 410 σελ.

*Αυτοβιογραφία του κόκκινου, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2026, 224 σελ.

Τι έφερε στην Ουκρανία η τελευταία σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών

KIEBO. Η 81η σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ πραγματοποιήθηκε υπό το σύνθημα «Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, διαχείριση της μεταμόρφωσης: Ένας Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών που ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων», στις 18-28 Σεπτεμβρίου 2026. Τα κυρίαρχα θέματα της φετινής συνόδου ήταν οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, η μεταρρύθμιση της πολυμέρειας, η διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης και η ανθεκτικότητα των ενεργειακών υποδομών.

Δύσκολα μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει τη Γενική Συνέλευση ως όργανο λήψης αποφάσεων. Πρόκειται μάλλον για μια βιτρίνα της παγκόσμιας πολιτικής και έναν προορισμό που οι ηγέτες του κόσμου δεν πρέπει να παραλείψουν να επισκεφθούν μία φορά το χρόνο. Ωστόσο, για την Ουκρανία, παραμένει ένας σημαντικός χώρος για την προώθηση της ατζέντας της για ένα δίκαιο τέλος του πολέμου και για την εξασφάλιση της υποστήριξης που απαιτείται προκειμένου να διατηρήσει τη θέση της και να διαπραγματευτεί από θέση ισχύος. Η ουκρανική αποστολή μετέβη στη Νέα Υόρκη για να απαντήσει σε ένα πολύ πρακτικό ερώτημα: τι πραγματικά κερδίζει η Ουκρανία από αυτή τη συνάντηση;

Επιπλέον αμυντικά μέσα εναέριας άμυνας για το χειμώνα. Χρήματα για την άμυνα. Διατήρηση των κυρώσεων. Έναν λειτουργικό μηχανισμό για τουλάχιστον μερική εκεχειρία στον τομέα της ενέργειας. Μια διευρυμένη συμφωνία για τα drones. Αποκλεισμένα λιμάνια και αποκατάσταση των εξαγωγών σιτηρών. Και, το πιο σημαντικό, μια σαφή εικόνα για το ποιοι θα είναι πραγματικά οι κανόνες τυχόν μελλοντικών διαπραγματεύσεων, αν αυτές ξεκινήσουν τελικά.

Η διαπραγματευτική διαδρομή: ο Τραμπ και τα μηνύματα στη Μόσχα

Η ουκρανοαμερικανική ατζέντα επισκίασε το υπόλοιπο πρόγραμμα της Ουκρανίας στον ΟΗΕ. Η συνάντηση μεταξύ των δύο προέδρων στο περιθώριο της συνόδου κατέστησε σαφές προς ποια κατεύθυνση οδεύει η κύρια διαπραγματευτική διαδικασία – και αν η προσπάθεια για ειρήνη κλίνει περισσότερο προς τους όρους της Ρωσίας ή προς αυτούς της Ουκρανίας. Τρία πράγματα προέκυψαν. Πρώτον, μια σαφής ουκρανική θέση: ο Ζελένσκι δήλωσε ότι η Ουκρανία είναι έτοιμη να τερματίσει τον πόλεμο και να εισέλθει σε οποιαδήποτε μορφή διαπραγματεύσεων, συμπεριλαμβανομένης μιας ενεργειακής εκεχειρίας, δηλαδή μιας κοινής αναστολής των επιθέσεων μακράς εμβέλειας κατά των ενεργειακών υποδομών. Δεύτερον, μια ακόμη υπόσχεση του Τραμπ ότι ο πόλεμος θα τελειώσει σύντομα — πιθανώς νωρίτερα από ό, τι περιμένουν οι άνθρωποι. Τρίτον, η Ουάσιγκτον σκοπεύει να ασκήσει οικονομική πίεση ως κύριο μέσο πίεσης.

Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο διαβίβασε τις προτάσεις της Ουκρανίας για ενεργειακή εκεχειρία στον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών Λαβρόφ στο περιθώριο της συνάντησης. Ο Ρούμπιο ανέφερε ότι και οι δύο πλευρές εξέφρασαν ενδιαφέρον για μια περιορισμένη εκεχειρία που θα καλύπτει τα σιτηρά και την ενέργεια. Ο Λαβρόφ, από την πλευρά του, δήλωσε ότι η Ρωσία δεν έχει καμία πρόθεση να διακόψει τις εχθροπραξίες κατά τη διάρκεια οποιωνδήποτε διαπραγματεύσεων.

Γιατί η ενεργειακή εκεχειρία έχει τόσο μεγάλη σημασία για την Ουάσιγκτον; Ανησυχεί όλο και περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο οι πόλεμοι επηρεάζουν τις παγκόσμιες τιμές της ενέργειας. Από αμερικανική σκοπιά, το ζήτημα δεν αφορά τόσο το Ιράν όσο τον πόλεμο που μαίνεται στην Ευρώπη. Ο Τραμπ είχε ήδη παροτρύνει την Ουκρανία να μην επιτεθεί σε ρωσικά διυλιστήρια πετρελαίου, προειδοποιώντας ότι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση των παγκόσμιων τιμών του ντίζελ.

Ωστόσο, είναι πολύ νωρίς για να θεωρηθεί η αρχική απάντηση της Ρωσίας ως τελική. Παράλληλα, εξελισσόταν μια πιο διακριτική ρωσοαμερικανική διαδικασία: ο απεσταλμένος του Κρεμλίνου Κιρίλ Ντμιτριέφ έφτασε στη Νέα Υόρκη για να αναλάβει τον ρόλο του «εποικοδομητικού» ομολόγου του Λαβρόφ στο πλαίσιο ανεπίσημων, παρασκηνιακών διαβουλεύσεων, πραγματοποιώντας κλειστές συνομιλίες με τον στενό κύκλο του Τραμπ. Τι προέκυψε πραγματικά από αυτές τις συνομιλίες, θα μπορέσουμε να το μαντέψουμε μόνο από τις επόμενες κινήσεις και των δύο πλευρών.

Χειμώνας, αεροπορική άμυνα και η ευρωπαϊκή οπισθοφυλακή

Η ουκρανική αντιπροσωπεία διεξήγαγε μαραθώνιες συνομιλίες με βασικούς ευρωπαίους εταίρους και τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε για τη δημιουργία μιας χειμερινής αμυντικής ασπίδας. Ο Ζελένσκι έθεσε μια σαφή ανάγκη: 300 πυραύλους αναχαίτισης για τη χειμερινή περίοδο — ένα αίτημα που επιβεβαιώθηκε από μόνο του, δεδομένου ότι οι συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν εν μέσω συνεχών ρωσικών επιθέσεων με drones και βαλλιστικούς πυραύλους στο Κίεβο.

Το αποτέλεσμα ήταν μόνο μερικώς επιτυχές. Οι ΗΠΑ συμφώνησαν να εγκρίνουν την παραγωγή πυραύλων «Patriot» με τη συμμετοχή της Raytheon, αλλά δεν έδωσαν συγκεκριμένες υποσχέσεις για επιπλέον πυραύλους αναχαίτισης. Η Ευρώπη, ωστόσο, εξισορρόπησε την εικόνα: η Γαλλία πρόσφερε συστήματα SAMP/T και πυραύλους, καθώς και κοινή συνεργασία στο αντιβαλλιστικό πρόγραμμα «FREYJA»· η Γερμανία επιβεβαίωσε την παροχή επιπλέον πυραύλων «IRIS-T» και μια συμφωνία για 600 πυραύλους αναχαίτισης «Patriot» έως το 2027–2028· η Φινλανδία ανακοίνωσε ένα νέο αμυντικό πακέτο ύψους 290 εκατομμυρίων ευρώ και μια συμφωνία για τα drones· η Νορβηγία χρηματοδότησε την προστασία του ενεργειακού δικτύου της Ουκρανίας· ακόμη και η μακρινή Αυστραλία υπέγραψε συμφωνία ασφάλειας ύψους 60 εκατομμυρίων δολαρίων.

Επίσης, στα θετικά, ο Τραμπ δεν επέκρινε αυτή τη φορά την Ευρώπη. Χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ ισχυρότερο από ποτέ και αναφέρθηκε σε μια συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας που επεκτείνει την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην Αρκτική, κάτι που θεωρείται ως προσπάθεια της Ουάσιγκτον να «κλειδώσει» την Αρκτική εν όψει των συνομιλιών με την Κίνα. Για την Ουκρανία, η θετική πλευρά: λιγότερες τριβές με το ΝΑΤΟ, περισσότερη πίεση στη Ρωσία στο βορρά.

Χρηματοοικονομική ανθεκτικότητα: η Ευρώπη παραμένει κρίσιμη

Η συνάντηση στη Νέα Υόρκη το επιβεβαίωσε για άλλη μια φορά: η Ευρώπη είναι ο κύριος χρηματοδότης της Ουκρανίας, και αυτή η υποστήριξη αποτελεί ουσιαστικά μέρος της αμυντικής της ικανότητας – κάτι ακριβώς που συζήτησε ο Ζελένσκι με την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

Το έλλειμμα του προϋπολογισμού της Ουκρανίας, που οφείλεται στις αμυντικές δαπάνες, ανέρχεται σε περίπου 27 δισεκατομμύρια δολάρια και το Κίεβο βασίζεται στη στήριξη της ΕΕ για την κάλυψή του. Τα χρήματα υπάρχουν στις Βρυξέλλες, αλλά με όρους: η Φον ντερ Λάιεν επανέλαβε ότι η περαιτέρω στήριξη –37 δισεκατομμύρια ευρώ που διατίθενται φέτος– εξαρτάται από την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων στο Κοινοβούλιο της Ουκρανίας. Ο Ζελένσκι ευχαρίστησε την ΕΕ για την απόφασή της να χορηγήσει δάνειο 90 δισεκατομμυρίων ευρώ και τόνισε ότι η Ουκρανία θα εκπληρώσει τις σχετικές υποχρεώσεις.

Υπήρξαν όμως και τριβές. Ο Ζελένσκι χαρακτήρισε τις ενδείξεις για άρση των κυρώσεων εναντίον των Ρώσων ολιγαρχών Ουσμάνοφ και Φρίντμαν αυτοκαταστροφικές: όταν τα πάντα γίνονται διαπραγματευτικό χαρτί ενόψει πιθανών διαπραγματεύσεων, η Μόσχα το ερμηνεύει ως αδυναμία. Οι Βρυξέλλες, ωστόσο, φαίνεται να έχουν συνειδητοποιήσει το λάθος τους. Διπλωμάτες παραδέχονται ιδιωτικά ότι ο συμβιβασμός δημιούργησε ένα επικίνδυνο προηγούμενο, και η ΕΕ βρίσκεται πλέον σε φάση περιορισμού των ζημιών, επανεξετάζοντας τους κανόνες ψηφοφορίας και προετοιμάζοντας μια σημαντική επέκταση της μαύρης λίστας.

Ναυτικός αποκλεισμός και παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια

Ένα άλλο βασικό θέμα ήταν η απεμπλοκή των λιμανιών της Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα. Οι ρωσικές επιθέσεις σε πολιτικά πλοία έχουν μειώσει τη λιμενική χωρητικότητα κατά 93%, απειλώντας να κρατήσουν έως και 24 εκατομμύρια τόνους σιτηρών εκτός των παγκόσμιων αγορών. Η παράλυση των γεωργικών εξαγωγών και η απειλή απώλειας δισεκατομμυρίων σε έσοδα σε ξένο νόμισμα επιδεινώνουν την εξάρτηση της Ουκρανίας από τη διεθνή βοήθεια. Οι σιδηροδρομικές και ποτάμιες διαδρομές μέσω της Ευρώπης δεν μπορούν να αντισταθμίσουν αυτή την απώλεια. Το λιμάνι της Κωνστάντζας στη Ρουμανία, έχοντας διαχειριστεί το ρεκόρ των 60 εκατομμυρίων τόνων, έχει φτάσει στο ανώτατο όριο των δυνατοτήτων του.

Με πρωτοβουλία της Κάγια Κάλας, 51 κράτη μέλη του ΟΗΕ υπέγραψαν δήλωση που καταδικάζει τις ρωσικές επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα, επαναπροσδιορίζοντας το ζήτημα ως παγκόσμια απειλή για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και όχι ως διμερή διαμάχη. Σε αυτό το πλαίσιο, η συνάντηση του Ζελένσκι με τον Ερντογάν ήταν ρεαλιστική: η Τουρκία παραμένει ένας από τους λίγους παράγοντες που εξακολουθούν να συνομιλούν τόσο με τη Μόσχα όσο και με το Κίεβο. Το Κίεβο έδειξε ότι είναι έτοιμο για μια θαλάσσια εκεχειρία: η Ρωσία σταματά να τρομοκρατεί τα λιμάνια, ενώ η Ουκρανία, σε αντάλλαγμα, διακόπτει παρόμοιες επιθέσεις μεγάλου βεληνεκούς.

Συνοψίζοντας, αυτή η Συνέλευση δεν ήταν απλώς μια τελετή για την Ουκρανία — ήταν μια αυστηρή αξιολόγηση των αναγκών της πριν από τον πιο σκληρό χειμώνα που έχει αντιμετωπίσει μέχρι τώρα. Το Κίεβο δεν επέστρεψε ούτε με άδεια χέρια ούτε με ψευδαισθήσεις. Αν και δεν πέτυχε σαφήνεια όσον αφορά την αντιπυραυλική άμυνα, ένα σταθερό χρονοδιάγραμμα διαπραγματεύσεων ή πραγματική επιρροή έναντι της Μόσχας, σημειώθηκε πρόοδος όσον αφορά τις άδειες παραγωγής πυραύλων, τις ουσιαστικές δεσμεύσεις για την αεροπορική άμυνα κατά τη διάρκεια του χειμώνα, τις υποσχέσεις χρηματοδότησης από την ΕΕ, ενώ η ιδέα της ενεργειακής εκεχειρίας μετατράπηκε από θέμα συζήτησης σε πραγματική διαπραγμάτευση. Αυτό ήταν το ελάχιστο που κατάφερε να εξασφαλίσει.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» (From the river to the sea, Palestine will be free) είναι καταρχήν ανιστόρητο αλλά ταυτοχρόνως η κατεξοχήν έκφραση του αντισημιτισμού στη σύγχρονη εποχή.

Όταν ακούει κανείς στους δρόμους των δυτικών μεγαλουπόλεων το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί», εύκολα μπορεί να παρασυρθεί από την ελκυστική ρητορική ενός υποτιθέμενου αγώνα απελευθέρωσης. Όμως, πίσω από τις προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα που δεν αντέχει σε σοβαρή κριτική. Το συγκεκριμένο χωρίο, το οποίο εξετάζουμε, δεν αποτελεί μια αθώα έκκληση υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι μια φράση βαθιά ανιστόρητη, η οποία στην πράξη συνιστά την κατεξοχήν έκφραση του σύγχρονου αντισημιτισμού, καθώς δεν ζητά τη συνύπαρξη, αλλά την ολοκληρωτική εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους και του λαού του από τον χάρτη.

Προκειμένου να καταλάβουμε γιατί η ρητορική αυτή είναι τόσο επικίνδυνη, οφείλουμε να αφήσουμε στην άκρη τα συναισθηματικά αφηγήματα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να κοιτάξουμε κατάματα τόσο τα ιστορικά γεγονότα όσο και τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου.

Η αιώνια εβραϊκή παρουσία και ο μύθος της αποικιοκρατίας

Η θεωρία ότι οι Άραβες Παλαιστίνιοι υπήρξαν οι μόνοι αυτόχθονες κάτοικοι της περιοχής και ότι οι Εβραίοι εμφανίστηκαν ξαφνικά ως ξένοι αποικιοκράτες τον 20ό αιώνα καταρρίπτεται από την ίδια την αρχαιολογία και την παγκόσμια ιστορία. Η εβραϊκή σύνδεση με τη γη του Ισραήλ μετρά πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια, από την εποχή των αρχαίων βασιλείων του Δαβίδ και του Σολομώντα μέχρι την καταστροφή του Δεύτερου Ναού από τους Ρωμαίους. Ακόμα και μετά τους μεγάλους διωγμούς και τη διασπορά, η εβραϊκή παρουσία στην Ιερουσαλήμ, τη Χεβρώνα, τη Σαφέδ και την Τιβεριάδα δεν διακόπηκε ποτέ. Όταν οι Άραβες κατέκτησαν την περιοχή κατά την ισλαμική επέκταση του 7ου αιώνα μ.Χ., οι Εβραίοι ζούσαν ήδη εκεί για αιώνες. Η γη αυτή, λοιπόν, δεν ανήκε ποτέ αποκλειστικά σε μία κοινότητα. Ήταν ένας τόπος που οι Εβραίοι μοιράζονταν ανέκαθεν με άλλους λαούς, διατηρώντας αναφαίρετα ιστορικά, θρησκευτικά και ιδιοκτησιακά δικαιώματα.

Πριν από το 1948: η γέννηση της αραβικής επιθετικότητας

Η πεποίθηση ότι η βία στην περιοχή ξεκίνησε το 1948 ως αντίδραση στην ίδρυση του Ισραήλ αποτελεί ένα τεράστιο ιστορικό παράδοξο. Η οργανωμένη, αιματηρή βία ξεκίνησε πολύ νωρίτερα και ξεκίνησε ξεκάθαρα με πρωτοβουλία των Αράβων. Ήδη από τη δεκαετία του 1920, κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Εντολής, οι εβραϊκές κοινότητες βρέθηκαν στο στόχαστρο άγριων, απρόκλητων επιθέσεων. Το 1929, με την ανοιχτή υποκίνηση του σκληροπυρηνικού Μουφτή της Ιερουσαλήμ, Χατζ Αμίν αλ Χουσεΐνί, εξαπολύθηκε ένα τρομακτικό πογκρόμ. Στην πόλη της Χεβρώνας, μια εβραϊκή κοινότητα που ζούσε ειρηνικά για αιώνες σφαγιάστηκε, με αποτέλεσμα το θάνατο 67 Εβραίων και τον βίαιο εκτοπισμό των επιζώντων, ενώ ανάλογες σφαγές ισοπέδωσαν τη Σαφέδ. Ακολούθησε η αραβική εξέγερση του 1936-1939, η οποία δεν ήταν τίποτα λιγότερο από μια παρατεταμένη εκστρατεία ανταρτοπόλεμου και δολοφονιών εναντίον Εβραίων αμάχων.

Όταν το 1947 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ πρότεινε το Σχέδιο Διανομής μέσω της Απόφασης 181 για τη δημιουργία δύο ανεξάρτητων κρατών, οι Εβραίοι το δέχτηκαν, παρά τους επώδυνους εδαφικούς συμβιβασμούς. Οι Άραβες, όμως, το απέρριψαν ασυζητητί, επιλέγοντας τον δρόμο του πολέμου. Την επόμενη κιόλας μέρα της ανακήρυξης της ανεξαρτησίας του Ισραήλ, τον Μάιο του 1948, πέντε τακτικοί στρατοί αραβικών κρατών εισέβαλαν στο νεοσύστατο κράτος. Από την άποψη του διεθνούς δικαίου, η επίθεση αυτή ήταν μια παράνομη πράξη επιθετικότητας, καθώς παραβίαζε την κυριαρχία ενός αναγνωρισμένου υποκειμένου, αναγκάζοντας το Ισραήλ να ασκήσει το φυσικό δικαίωμα της νόμιμης άμυνας.

Casus Belli: τα ιστορικά πλήγματα κατά της ισραηλινής κυριαρχίας

Το ίδιο μοτίβο απρόκλητης επιθετικότητας επαναλήφθηκε το 1967 και το 1973. Πριν από τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, η Αίγυπτος του Νάσερ απέλασε τις ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ, συγκέντρωσε τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις στο Σινά και απέκλεισε παράνομα τα Στενά του Τιράν για την ισραηλινή ναυσιπλοΐα. Στο διεθνές δίκαιο, ο ναυτικός αποκλεισμός θεωρείται ξεκάθαρη πολεμική ενέργεια (casus belli), γεγονός που νομιμοποίησε πλήρως το προληπτικό πλήγμα του Ισραήλ ως αμυντική ενέργεια απέναντι σε μια επικείμενη ασφυξία. Όσο για το 1973, στον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, η Αίγυπτος και η Συρία επέλεξαν την πιο ιερή ημέρα του ιουδαϊσμού για να εξαπολύσουν μια αιφνιδιαστική και εντελώς απρόκλητη επίθεση, εκμεταλλευόμενες τη θρησκευτική κατάνυξη των Ισραηλινών πολιτών.

Η γεωπολιτική μοιρασιά και η αραβική υποκρισία

Υπάρχει, όμως, και μια γεωπολιτική λεπτομέρεια της περιόδου μετά το 1945 που η παλαιστινιακή προπαγάνδα προσπαθεί επιμελώς να σβήσει από τη συλλογική μνήμη. Μετά τον πόλεμο του 1948, τα εδάφη που προορίζονταν για το αραβικό κράτος της Παλαιστίνης δεν κρατήθηκαν από το Ισραήλ. Αντίθετα, καταλήφθηκαν από τα ίδια τα γειτονικά αραβικά κράτη, βάσει των δικών τους επεκτατικών επιδιώξεων. Η Ιορδανία κατέλαβε και προσάρτησε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, εκδιώκοντας κάθε Εβραίο από την Παλιά Πόλη και καταστρέφοντας δεκάδες ιστορικές συναγωγές. Η Αίγυπτος κατέλαβε και έθεσε υπό αυστηρή στρατιωτική διοίκηση τη Λωρίδα της Γάζας, ενώ η Συρία χρησιμοποιούσε τα Υψίπεδα του Γκολάν για να βομβαρδίζει ισραηλινά χωριά.

Για 19 ολόκληρα χρόνια, από το 1948 έως το 1967, η Ιορδανία και η Αίγυπτος είχαν υπό τον απόλυτο έλεγχό τους τα εδάφη που σήμερα θεωρούνται ο πυρήνας ενός μελλοντικού παλαιστινιακού κράτους. Γιατί δεν ίδρυσαν τότε μια ανεξάρτητη Παλαιστίνη; Η απάντηση είναι απλή και κυνική. Ο στόχος των αραβικών καθεστώτων δεν ήταν ποτέ η αυτοδιάθεση των Παλαιστινίων αλλά η εκμηδένιση του Ισραήλ και η διανομή των εδαφών του μεταξύ τους, παραβιάζοντας την αρχή της διαδοχής κρατών και τις υποχρεώσεις τους ως δυνάμεις κατοχής.

Η πρωτοκαθεδρία στην παγκόσμια τρομοκρατία

Όταν η στρατιωτική ισχύς των αραβικών κρατών απέτυχε να λυγίσει το Ισραήλ στα πεδία των μαχών, η παλαιστινιακή ηγεσία στράφηκε σε μια νέα, σκοτεινή μέθοδο, την ασύμμετρη τρομοκρατία προκειμένου να επιτύχει το στόχο της, τον αφανισμό του Ισραήλ καθώς και την εκδίωξη των Ισραηλιτών από τη περιοχή. Οι παλαιστινιακές οργανώσεις, με πρωτεργάτη την PLO του Γιάσερ Αραφάτ, υπήρξαν οι παγκόσμιοι πρωτοπόροι της σύγχρονης διεθνούς τρομοκρατίας, μετατρέποντας ανυποψίαστους πολίτες σε ολόκληρο τον πλανήτη σε πολιτικούς και πολεμικούς στόχους. Αυτοί εισήγαγαν τη μέθοδο των αεροπειρατειών σε πολιτικά αεροσκάφη, όπως οι συντονισμένες αεροπειρατείες στα αεροδρόμια Ντόσον το 1970. Αυτοί συγκλόνισαν την ανθρωπότητα με τη σφαγή των Ισραηλινών αθλητών στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου το 1972 από την οργάνωση Μαύρος Σεπτέμβρης.

Οι παλαιστινιακές οργανώσεις είναι εκείνες που καθιέρωσαν τις φρικιαστικές επιθέσεις αυτοκτονίας σε λεωφορεία, καφετέριες και εμπορικά κέντρα κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Ιντιφάντα, μια στρατηγική που παραβιάζει κατάφωρα το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και τις Συμβάσεις της Γενεύης, οι οποίες απαγορεύουν ρητά τη στοχοποίηση αμάχων. Αυτή η βιομηχανία θανάτου κορυφώθηκε με την πρόσφατη, κτηνώδη σφαγή και τις μαζικές απαγωγές της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς, αποδεικνύοντας ότι η παλαιστινιακή τρομοκρατία δεν υπήρξε ποτέ ένα κίνημα απελευθέρωσης, αλλά μια συστηματική παραβίαση κάθε έννοιας δικαίου.

Το μόνιμο παλαιστινιακό «Όχι» στις ευκαιρίες ειρήνης

Το πλέον τραγικό κομμάτι αυτής της ιστορίας είναι ότι οι Παλαιστίνιοι θα μπορούσαν να έχουν το δικό τους κυρίαρχο κράτος εδώ και δεκαετίες. Όμως, η ιστορία των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων είναι η ιστορία της δικής τους μόνιμης άρνησης. Η δεκαετία του 1990 ξεκίνησε με μια τεράστια ελπίδα για την ανθρωπότητα, όταν η ισραηλινή ηγεσία υπό τον Γιτζάκ Ράμπιν προχώρησε σε μια ιστορική, οδυνηρή υποχώρηση. Με τις Συμφωνίες του Όσλο το 1993, το Ισραήλ αναγνώρισε επίσημα την PLO, επέτρεψε στον Γιάσερ Αραφάτ να επιστρέψει από την εξορία και του παρέδωσε τη διοίκηση της Δυτικής Όχθης και της Λωρίδας της Γάζας, δημιουργώντας την Παλαιστινιακή Αρχή με σκοπό την οριστική επίλυση του προβλήματος. Αντί όμως αυτή η παραχώρηση γης να χρησιμοποιηθεί ως θεμέλιο για την οικοδόμηση ενός ειρηνικού κράτους, η παλαιστινιακή πλευρά αθέτησε σταδιακά τις δεσμεύσεις της για την ασφάλεια. Η στρατηγική αυτή της υπαναχώρησης οδήγησε στην απόλυτη κατάρρευση των συνομιλιών.

Το 2000, στη σύνοδο κορυφής του Καμπ Ντέιβιντ, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Εχούντ Μπάρακ έκανε μια πρωτοφανή προσφορά στον Γιάσερ Αραφάτ, η οποία προέβλεπε την ίδρυση παλαιστινιακού κράτους στο 92% της Δυτικής Όχθης, στο 100% της Λωρίδας της Γάζας και με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ. Ο Αραφάτ αρνήθηκε, εγκατέλειψε τις συνομιλίες χωρίς καν να καταθέσει αντιπρόταση και επέστρεψε για να εξαπολύσει το λουτρό αίματος της Δεύτερης Ιντιφάντα.

Το 2008, ο Εχούντ Όλμερτ προχώρησε ακόμα παραπέρα, προσφέροντας στον Μαχμούντ Αμπάς σχεδόν το 94% της Δυτικής Όχθης με ανταλλαγές εδαφών και διεθνή έλεγχο στους Άγιους Τόπους. Ο Αμπάς απλώς αποχώρησε και δεν απάντησε ποτέ. Από την πλευρά του δικαίου των συνθηκών, το Ισραήλ επέδειξε επανειλημμένα καλή πίστη (bona fides), ενώ η παλαιστινιακή πλευρά επέλεγε σταθερά τον μαξιμαλισμό και την άρνηση.

Όταν το σύνθημα συναντά τα σύμβολα του μίσους

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσία του προβλήματος με το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί». Αυτή η γεωγραφική ζώνη περιλαμβάνει ολόκληρη την επικράτεια του κράτους του Ισραήλ. Όταν, λοιπόν, κάποιος φωνάζει ότι η περιοχή αυτή πρέπει να απελευθερωθεί, δεν ζητά τη δημιουργία ενός παλαιστινιακού κράτους δίπλα στο Ισραήλ, αλλά την ολοκληρωτική εξάλειψη του Ισραήλ. Αυτό καθιστά το σύνθημα βαθιά αντισημιτικό για τρεις συγκεκριμένους νομικούς και πολιτικούς λόγους.

Πρώτον, συνιστά άρνηση του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση. Ο σύγχρονος αντισημιτισμός εκφράζεται ως αντισιωνισμός, δηλαδή η άρνηση στον εβραϊκό λαό, και μόνο σε αυτόν, του βασικού δικαιώματος να έχει τη δική του εθνική εστία, δικαίωμα που κατοχυρώνεται για όλους τους λαούς από τον Χάρτη του ΟΗΕ.

Δεύτερον, αποτελεί μια έμμεση έκκληση για γενοκτονία και εθνοκάθαρση. Στην περιοχή αυτή κατοικούν σήμερα περισσότεροι από επτά εκατομμύρια Εβραίοι. Για να γίνει η περιοχή αποκλειστικά παλαιστινιακή, αυτοί οι άνθρωποι πρέπει είτε να εξολοθρευθούν είτε να εκδιωχθούν βίαια, γεγονός που παραβιάζει τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία του 1948.

Τρίτον, το σύνθημα αυτό αποτελεί επίσημο κομμάτι του καταστατικού χάρτη της τρομοκρατικής οργάνωσης Χαμάς, η οποία ζητά ρητά την καταστροφή του Ισραήλ. Όποιος το επαναλαμβάνει, γίνεται ηχείο μιας γενοκτονικής αντισημιτικής και φονταμενταλιστικής ισλαμιστικής ατζέντας.

Αυτή η αντισημιτική φύση του συνθήματος δεν κρύβεται πλέον πίσω από θεωρητικές αναλύσεις, αλλά αποκαλύπτεται με τον πιο ξεκάθαρο και τρομακτικό τρόπο στους δρόμους των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Στο Παρίσι, το Βερολίνο, το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες, το συγκεκριμένο χωρίο εμφανίζεται όλο και πιο συχνά ως γκράφιτι σε τοίχους, δημόσια κτίρια, ακόμη και σε εβραϊκά νεκροταφεία ή συναγωγές.

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο είναι ότι αυτά τα γκράφιτι δεν μένουν μόνα τους. Τουναντίον συνοδεύονται πολύ συχνά από σβάστικες, κέλτικους σταυρούς και άλλα πασίγνωστα ναζιστικά και φασιστικά σύμβολα. Αυτή η οπτική ταύτιση αποδεικνύει ότι ο πυρήνας της ρητορικής αυτής, όταν χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο σύνθημα, δεν εκφράζει μια προοδευτική ανησυχία για την ειρήνη, αλλά συναντάται ευθέως με τον πιο σκοτεινό, παραδοσιακό ευρωπαϊκό αντισημιτισμό και τον ολοκληρωτισμό, υιοθετώντας τα ίδια ακριβώς σύμβολα μίσους που οδήγησαν στις μεγαλύτερες τραγωδίες του 20ού αιώνα.

Η ιστορική αλήθεια απέναντι στα συνθήματα

Η ιστορία δεν παραγράφεται και η αλήθεια δεν μπορεί να πνιγεί κάτω από εύπεπτα πολιτικά συνθήματα. Το χωρίο «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» είναι ανιστόρητο, γιατί παραβλέπει την αιώνια εβραϊκή παρουσία και την αδιαμφισβήτητη αραβική επιθετικότητα που εμπόδισε την ειρήνη. Κυρίως, όμως, είναι μια ξεκάθαρη έκφραση αντισημιτισμού, διότι κηρύσσει το μίσος και την καταστροφή ενός κυρίαρχου κράτους-μέλους του ΟΗΕ.

Η πραγματική δικαιοσύνη και η σταθερότητα στη Μέση Ανατολή θα έρθουν μόνο όταν αναγνωριστεί το δικαίωμα του Ισραήλ να υπάρχει με ασφάλεια και όταν η παλαιστινιακή ηγεσία αποφασίσει να πει επιτέλους το «ναι» στη νόμιμη συνύπαρξη αντί για το «ναι» στον τρόμο.

Τρία χρόνια μετά, η 7η Οκτωβρίου κινδυνεύει ήδη να υποστεί εκείνο που παθαίνουν συχνά τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα: να αποκοπεί από όσα προηγήθηκαν και να διαλυθεί μέσα σε όσα ακολούθησαν. Η σφαγή να χαθεί πίσω από τον πόλεμο στη Γάζα, οι όμηροι πίσω από τις διαπραγματεύσεις, οι νεκροί πίσω από τους αριθμούς των επόμενων μηνών. Κι έτσι, ένα γεγονός που θα έπρεπε να αποτελεί αφετηρία κατανόησης μετατρέπεται σταδιακά σε μία ακόμη ημερομηνία μέσα στον ατελείωτο κατάλογο της Μέσης Ανατολής.

Όμως η 7η Οκτωβρίου 2023 δεν ήταν άλλη μία ημέρα του ισραηλινοπαλαιστινιακού πολέμου. Το πρωί εκείνο, ένοπλοι της Χαμάς και άλλων οργανώσεων πέρασαν τα σύνορα από τη Γάζα και εισέβαλαν σε ισραηλινές κοινότητες. Μπήκαν σε σπίτια, επιτέθηκαν σε κιμπούτς, δολοφόνησαν ανθρώπους στο μουσικό φεστιβάλ Nova, άρπαξαν γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένους και στρατιώτες και τους οδήγησαν στη Γάζα. Περίπου 1.200 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 251 απήχθησαν. Ήταν η μεγαλύτερη μαζική δολοφονία Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα.

Δεν χρειάζεται καμία υπερβολή για να περιγραφεί αυτό που συνέβη. Αντιθέτως, όσο περισσότερο απαλλάσσεται η αφήγηση από τις ανεπιβεβαίωτες ιστορίες που κυκλοφόρησαν τις πρώτες ημέρες, τόσο καθαρότερη μένει η πραγματικότητα: εκ προθέσεως δολοφονίες αμάχων, απαγωγές, βασανισμοί, σεξουαλική βία, δημόσια διαπόμπευση νεκρών. Τα γεγονότα αρκούν.

Και υπάρχει ένα στοιχείο που δεν επιδέχεται υπεκφυγές. Στις 7 Οκτωβρίου 2023 δεν υπήρχαν ισραηλινοί οικισμοί μέσα στη Γάζα. Το Ισραήλ είχε αποχωρήσει από τη Λωρίδα το 2005, απομακρύνοντας στρατό και εποίκους. Οι άνθρωποι που δολοφονήθηκαν εκείνο το πρωί βρίσκονταν μέσα στο Ισραήλ, στα σπίτια τους, στους δρόμους τους, σε ένα φεστιβάλ μουσικής.

Η επίκληση της «κατοχής» δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί τίποτε από αυτά. Πολύ περισσότερο όταν η άρνηση της ύπαρξης εβραϊκού κράτους είναι παλαιότερη από το 1967, παλαιότερη από τους σημερινούς εποικισμούς και παλαιότερη από όλα όσα επιστρατεύονται σήμερα ως εκ των υστέρων αιτιολογία της σφαγής.

Το 1947 ο ΟΗΕ πρότεινε τη δημιουργία δύο κρατών, ενός εβραϊκού και ενός αραβικού. Η εβραϊκή πλευρά αποδέχθηκε τη διχοτόμηση. Η αραβική την απέρριψε. Στις 14 Μαΐου 1948 ανακηρύχθηκε το κράτος του Ισραήλ και την επομένη εισέβαλαν αραβικοί στρατοί. Τότε δεν υπήρχαν «κατεχόμενα του 1967», ούτε εποικισμοί στη Δυτική Όχθη, ούτε αποκλεισμός της Γάζας. Υπήρχε ήδη όμως το θεμελιώδες ερώτημα: θα γινόταν αποδεκτή ή όχι η ύπαρξη ενός εβραϊκού κράτους στην περιοχή;

Το ίδιο ερώτημα επανήλθε με διαφορετικές μορφές σε ολόκληρη τη μεταπολεμική ιστορία. Το 1967 ακολούθησαν τα περίφημα «τρία όχι» του Χαρτούμ: καμία ειρήνη, καμία αναγνώριση, καμία διαπραγμάτευση με το Ισραήλ. Αργότερα ήρθαν το Όσλο, το Καμπ Ντέιβιντ, νέες προτάσεις και νέες αποτυχίες. Το 2005 το Ισραήλ αποχώρησε από τη Γάζα. Το 2007 η Χαμάς κατέλαβε βίαια την εξουσία, εξουδετερώνοντας τη Φατάχ, και μετέτρεψε σταδιακά τη Λωρίδα σε στρατιωτικοποιημένο θύλακα.

Από εκεί αρχίζει ο άμεσος δρόμος προς την 7η Οκτωβρίου.

Κάτω από τα πόδια ενός πληθυσμού που εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή βοήθεια δημιουργήθηκε ένα τεράστιο υπόγειο δίκτυο στρατιωτικών σηράγγων, το οποίο η ίδια η Χαμάς ισχυρίστηκε ότι έφθανε περίπου τα 500 χιλιόμετρα. Παράλληλα οργανώθηκε ένα σύνθετο σύστημα χρηματοδότησης, φορολόγησης, εξωτερικών ενισχύσεων και στρατιωτικής υποστήριξης. Το Ιράν παρείχε χρήματα, όπλα, εκπαίδευση και τεχνογνωσία. Το Κατάρ φιλοξενούσε επί χρόνια την πολιτική ηγεσία της οργάνωσης. Η Τουρκία διατηρούσε ανοικτούς διαύλους μαζί της.

Η 7η Οκτωβρίου απέδειξε επίσης πόσο λανθασμένο ήταν να αντιμετωπίζεται η Χαμάς ως ένας απομονωμένος τοπικός παλαιστινιακός παράγων. Μία ημέρα μετά τη σφαγή άνοιξε το μέτωπο του Λιβάνου με τη Χεζμπολάχ. Ακολούθησαν οι Χούθι από την Υεμένη, φιλοϊρανικές οργανώσεις από το Ιράκ και τη Συρία και τελικά το ίδιο το Ιράν. Η Γάζα ήταν η θρυαλλίδα μιας πολύ ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης.

Η ακολουθία των γεγονότων είναι σαφής και έχει σημασία να παραμείνει σαφής. Στις 7 Οκτωβρίου, η Χαμάς εισέβαλε στο Ισραήλ, δολοφόνησε περίπου 1.200 ανθρώπους και απήγαγε 251. Ο πόλεμος που ακολούθησε ήταν η απάντηση σε αυτή την επίθεση. Η 8η Οκτωβρίου δεν προηγήθηκε της 7ης.

Κι όμως, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, μεγάλο μέρος της διεθνούς συζήτησης κατάφερε να μετακινήσει σχεδόν ολοκληρωτικά το σημείο αφετηρίας. Η σφαγή πέρασε στο βάθος, οι όμηροι έγιναν υποσημείωση και το Ισραήλ βρέθηκε να απολογείται επειδή αντέδρασε σε μια επίθεση που κανένα κυρίαρχο κράτος δεν θα μπορούσε να αφήσει αναπάντητη.

Και εδώ αποκαλύφθηκε ίσως η θλιβερότερη πλευρά της Δύσης: η υποκρισία της. Ένα ετερόκλητο μέτωπο άκρας Δεξιάς και άκρας Αριστεράς, με τον αντισημιτισμό να λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής, κατόρθωσε μέσα σε ελάχιστο χρόνο να αντιστρέψει τους ρόλους. Το δημοκρατικό κράτος που δέχθηκε τη μεγαλύτερη σφαγή Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα βρέθηκε στο εδώλιο, ενώ η τρομοκρατική οργάνωση που εισέβαλε σε σπίτια, δολοφόνησε αμάχους και άρπαξε ομήρους απέκτησε σε τμήμα του δυτικού δημόσιου λόγου το φωτοστέφανο της «αντίστασης».

Δεν επρόκειτο απλώς για μετατόπιση της συζήτησης. Ήταν μετάθεση ευθύνης. Ο θύτης άρχισε να εξαφανίζεται πίσω από τις συνέπειες του εγκλήματός του και το Ισραήλ να εγκαλείται επειδή υπερασπίστηκε την ύπαρξή του. Πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης, πολιτικές ελίτ και οργανώσεις που επικαλούνται με σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια τα ανθρώπινα δικαιώματα ανακάλυψαν ξαφνικά πλήθος ελαφρυντικών για εκείνους που τα καταπάτησαν με τον πιο ωμό τρόπο.

Και πίσω από την ηθική αυτή σύγχυση βρίσκεται συχνά κάτι ακόμη λιγότερο ευγενές: το συμφέρον. Η Δύση που διακηρύσσει τις αξίες της δεν έπαψε ποτέ να συναλλάσσεται με καθεστώτα που χρηματοδοτούν, φιλοξενούν ή πολιτικά προστατεύουν οργανώσεις εχθρικές προς το Ισραήλ. Τα πετροδολάρια, οι επενδύσεις, οι ενεργειακές εξαρτήσεις και οι γεωπολιτικοί υπολογισμοί αποδείχθηκαν πολλές φορές ισχυρότεροι από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις περί δημοκρατίας και ελευθερίας.

Αυτό ακριβώς δεν πρέπει να επιτρέψει η επέτειος της 7ης Οκτωβρίου: τη διαγραφή της αιτίας μέσα στις συνέπειές της. Το Ισραήλ δεν ξύπνησε ένα πρωί και αποφάσισε να ανοίξει έναν πόλεμο στη Γάζα. Είχε προηγηθεί μια σχεδιασμένη επίθεση στην επικράτειά του, μια μαζική σφαγή και η αρπαγή εκατοντάδων ανθρώπων. Αν αυτή η ακολουθία χαθεί, δεν παραποιείται απλώς μια ημερομηνία. Παραποιείται η ίδια η ιστορία.

Ίσως γι’ αυτό η 7η Οκτωβρίου αφορά τελικά κάτι περισσότερο από την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση. Αφορά τη μνήμη και την ευκολία με την οποία οι κοινωνίες επιλέγουν τι θα θυμούνται όταν τα γεγονότα δυσκολεύουν τις ιδεολογικές τους βεβαιότητες.

Για το Ισραήλ, πάντως, εκείνο το πρωί επέστρεψε ένα ερώτημα που συνοδεύει την ιστορία του από την πρώτη ημέρα της ύπαρξής του. Όχι πού ακριβώς θα χαραχθούν τα σύνορα ούτε ποιος θα κυβερνήσει ποιο έδαφος. Ένα ερώτημα πολύ πιο στοιχειώδες: αν οι Εβραίοι δικαιούνται τελικά να έχουν ένα κράτος στο οποίο να μπορούν να ζουν χωρίς να χρειάζεται κάθε γενιά να αποδεικνύει με τα όπλα το δικαίωμά της να υπάρχει.

Η δεύτερη ενεργειακή κρίση χτυπά την πόρτα: ντίζελ στις 2 λίρες, ρεύμα στα ύψη, λογαριασμοί που αγγίζουν τις 2.000 λίρες το χρόνο.

Από την 1η Οκτωβρίου 2026 τα βρετανικά νοικοκυριά, με τον χειμώνα προ των πυλών, πληρώνουν ακριβότερο φυσικό αέριο και ρεύμα. Το ανώτατο όριο τιμών της ρυθμιστικής αρχής Ofgem, το λεγόμενο price cap, αυξήθηκε κατά 4%, ύστερα από άνοδο 13% τον Ιούλιο. Οι αναλυτές προβλέπουν νέα αύξηση τον Ιανουάριο. Τέσσερα χρόνια μετά την ενεργειακή κρίση του 2022, η Βρετανία διαπιστώνει ότι η κρίση δεν έληξε ποτέ πραγματικά· απλώς άλλαξε μορφή. Οι τιμές υποχώρησαν από τα ιστορικά τους υψηλά, αλλά δεν επέστρεψαν ποτέ εκεί όπου βρίσκονταν πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Και τώρα μια νέα γεωπολιτική αναταραχή, ο πόλεμος με το Ιράν, τις ωθεί ξανά προς τα πάνω.

Η ρίζα του προβλήματος είναι το φυσικό αέριο. Η Βρετανία καλύπτει μεγάλο μέρος της θέρμανσης και της ηλεκτροπαραγωγής της με αέριο, και η τιμή του καθορίζεται στις διεθνείς αγορές. Όταν το αέριο ακριβαίνει στο Άμστερνταμ ή στο Κατάρ, ο λογαριασμός ανεβαίνει στο Μάντσεστερ.

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ήρθε το 2021-22. Η επανεκκίνηση των οικονομιών μετά την πανδημία και, κυρίως, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εκτόξευσαν τις χονδρικές τιμές. Χωρίς κρατική παρέμβαση, το price cap θα αυξανόταν κατά 80% τον Οκτώβριο του 2022. Η τότε κυβέρνηση επέβαλε ένα «Εγγυημένο Όριο Τιμής» (Energy Price Guarantee) και περιόρισε την αύξηση στο 27%.

Η δεύτερη δοκιμασία είναι η σημερινή. Με την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν, στις 28 Φεβρουαρίου 2026, οι χονδρικές τιμές του αερίου διπλασιάστηκαν μέσα σε λίγες μέρες. Υποχώρησαν στις αρχές του καλοκαιριού, αλλά τον Σεπτέμβριο έφτασαν σε υψηλά τριετίας. Οι εξαγωγές πετρελαίου και αερίου από τον Κόλπο παραμένουν σοβαρά διαταραγμένες, καθώς τα δεξαμενόπλοια απειλούνται στα στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.

Ταυτόχρονα, η Ευρώπη εισέρχεται στον χειμώνα με τα αποθέματα αερίου στο χαμηλότερο επίπεδο Σεπτεμβρίου των τελευταίων 15 ετών. Οι παγωνιές στο τέλος του περασμένου χειμώνα και ένα καλοκαίρι καύσωνα, που αύξησε την ηλεκτροπαραγωγή από αέριο, άδειασαν τις αποθήκες, ενώ οι αγοραστές καθυστέρησαν να τις ξαναγεμίσουν. Το άλμα των τιμών είναι μικρότερο από εκείνο του 2022, όμως επηρεάζει νοικοκυριά που δεν έχουν ακόμη συνέλθει.

Υπάρχει και ένα βαθύτερο, δομικό πρόβλημα. Στη βρετανική αγορά την τιμή του ρεύματος τη διαμορφώνει συνήθως η ακριβότερη μονάδα που χρειάζεται για να καλυφθεί η ζήτηση, δηλαδή μια μονάδα φυσικού αερίου. Έτσι, ακόμη και το φθηνό αιολικό ρεύμα πωλείται σε τιμές «αερίου». Σε αυτό προστίθενται τα πάγια τέλη για τα δίκτυα, που αυξάνονται σταθερά καθώς η χώρα επενδύει στις νέες υποδομές. Το αποτέλεσμα: το 2025 το βρετανικό οικιακό ρεύμα ήταν ακριβότερο από όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ, ενώ το φυσικό αέριο παρέμενε φθηνότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Το βάρος για το μέσο νοικοκυριό

Από τον Οκτώβριο, ένα τυπικό νοικοκυριό με ρεύμα και φυσικό αέριο, που εξοφλεί τους λογαριασμούς του με πάγια εντολή, θα επιβαρύνεται με 1.723 λίρες το χρόνο (περίπου 2.000 ευρώ), δηλαδή 60 λίρες (70 ευρώ) περισσότερα απ' ό,τι το καλοκαίρι. Για όσους εξοφλούν με τριμηνιαίο λογαριασμό, το ποσό ανέρχεται στις 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Όσοι πληρώνουν με τριμηνιαίο λογαριασμό θα επιβαρύνονται με 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Η κιλοβατώρα αερίου αυξήθηκε στις 8 πένες (9,3 λεπτά του ευρώ), ενώ του ρεύματος παραμένει περίπου στις 26,3 πένες (30,5 λεπτά).

Οι αριθμοί αυτοί, ωστόσο, κρύβουν μια λογιστική λεπτομέρεια. Τον Ιούλιο, η Ofgem μείωσε την εκτίμησή της για το πόση ενέργεια καταναλώνει ένα «τυπικό» σπίτι, κατά 17% για το αέριο. Με τον παλιό τρόπο υπολογισμού, ο ίδιος λογαριασμός θα εμφανιζόταν ως 1.935 λίρες (2.245 ευρώ). Οι Βρετανοί δεν πληρώνουν λιγότερα επειδή η ενέργεια φθήνυνε· καταναλώνουν λιγότερη επειδή δεν αντέχουν να την πληρώσουν. Σε σύγκριση με τον χειμώνα 2021–22, ο τυπικός λογαριασμός είναι σήμερα 58% υψηλότερος.

Η πίεση φαίνεται καθαρότερα στα χρέη. Τα οφειλόμενα των νοικοκυριών προς τους προμηθευτές ενέργειας ξεπέρασαν για πρώτη φορά τα 5 δισ. λίρες (5,8 δισ. ευρώ) το δεύτερο τρίμηνο του 2026. Όσοι χρωστούν χωρίς συμφωνία αποπληρωμής οφείλουν κατά μέσο όρο 1.872 λίρες (2.170 ευρώ) μόνο για το ρεύμα. Σχεδόν τρεις στους δέκα ενήλικους δηλώνουν ότι ανησυχούν αν θα είναι σε θέση να πληρώσουν τους λογαριασμούς του επόμενου εξαμήνου.

Ο πληθωρισμός, που τον Αύγουστο ανέβηκε στο 3,1%, κάνει την εικόνα βαρύτερη. Η άνοδος των τιμών των τροφίμων έχει επιβραδυνθεί, στο 1,3% σε ετήσια βάση τον Αύγουστο, όμως οι τιμές παραμένουν πολύ υψηλότερες απ' ό,τι πριν από την κρίση του 2022, ενώ οι μεταφορές ακρίβυναν κατά 4,6% μέσα σε έναν χρόνο. Και η πίεση στα καύσιμα εντείνεται: στις 2 Οκτωβρίου η μέση τιμή του ντίζελ ξεπέρασε για πρώτη φορά τις 2 λίρες το λίτρο (2,32 ευρώ), ενώ η αμόλυβδη έφτασε τις 1,75 λίρες (2,03 ευρώ). Το γέμισμα ενός οικογενειακού αυτοκινήτου με ντίζελ κοστίζει πλέον 110 λίρες (128 ευρώ), 32 λίρες (37 ευρώ) περισσότερα από τον Φεβρουάριο.

Το ντίζελ δεν αφορά μόνο τους οδηγούς. Κινεί τα φορτηγά, τα τρακτέρ και τις διανομές, και η ακρίβεια του περνά σταδιακά στις τιμές των τροφίμων και των αγαθών. Η Βρετανία εισάγει πάνω από το μισό ντίζελ που καταναλώνει, σε μια διεθνή αγορά όπου η προσφορά στενεύει από παντού: ας όψονται ο πόλεμος στον Κόλπο, οι ουκρανικές επιθέσεις στα ρωσικά διυλιστήρια και η ρωσική απαγόρευση εξαγωγών, οι περιορισμοί της Κίνας.

Το βάρος δεν μοιράζεται ίσα: συγκεντρώνεται σε μονογονεϊκές οικογένειες, σε ανθρώπους με αναπηρία, σε ενοικιαστές παλιών και κακώς μονωμένων σπιτιών. Την ίδια ώρα, οι πετρελαϊκοί κολοσσοί ανακοινώνουν τα μεγαλύτερα κέρδη των τελευταίων ετών και η αντίθεση δεν περνά απαρατήρητη.

Η απάντηση της κυβέρνησης

Η κυβέρνηση δρα σε δύο επίπεδα: ανακουφίζει άμεσα τους λογαριασμούς και επενδύει μακροπρόθεσμα στην ενεργειακή αυτάρκεια. Το πρόβλημα είναι ότι το πρώτο κοστίζει ακριβά και το δεύτερο αργεί να αποδώσει.

Το πιο πρόσφατο και ορατό μέτρο φέρει την υπογραφή του νέου πρωθυπουργού Άντι Μπέρναμ, ο οποίος ανέλαβε τον Ιούλιο. Τη δεύτερη μέρα της θητείας του ανακοίνωσε την κατάργηση του ΦΠΑ 5% στο οικιακό ρεύμα, από 1η Οκτωβρίου 2026 έως 31 Μαρτίου 2027. Η ελάφρυνση υπολογίζεται σε περίπου 45 λίρες (52 ευρώ) το χρόνο για το τυπικό νοικοκυριό. Κοστίζει στο Δημόσιο περίπου 850 εκατ. λίρες (990 εκατ. ευρώ) και χρηματοδοτείται από την ακύρωση του προγράμματος ψηφιακής ταυτότητας, προϋπολογισμού 1,8 δισ. λιρών (2,1 δισ. ευρώ).

Το μέτρο προστίθεται σε όσα είχαν ήδη αποφασιστεί στον προϋπολογισμό του Νοεμβρίου 2025. Από τον Απρίλιο του 2026, το κράτος αναλαμβάνει το 75% του κόστους ενός παλαιού προγράμματος στήριξης των ανανεώσιμων πηγών, και καταργήθηκε από τους λογαριασμούς η επιβάρυνση για τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης. Το όφελος είναι περίπου 150 λίρες (175 ευρώ) το χρόνο ανά νοικοκυριό. Ταυτόχρονα, η «Έκπτωση Ζεστού Σπιτιού» (Warm Home Discount), ύψους 150 λιρών, επεκτάθηκε σε σχεδόν 6 εκατομμύρια ευάλωτα νοικοκυριά. Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, το «Σχέδιο Ζεστών Σπιτιών» προβλέπει 13,2 δισ. λίρες (15,3 δισ. δολάρια) για μόνωση, αντλίες θερμότητας και ηλιακά, με στόχο την αναβάθμιση 5 εκατομμυρίων κατοικιών έως το 2030. Παράλληλα, η Ofgem ξεκίνησε πρόγραμμα διαγραφής έως 500 εκατ. λίρες (580 εκατ. ευρώ) παλαιών χρεών για περίπου 195.000 νοικοκυριά με επιδόματα. Η στρατηγική κορυφώνεται στο στόχο για «καθαρή» ηλεκτροπαραγωγή έως το 2030, που θα αποσυνδέσει σταδιακά την τιμή του ρεύματος από το αέριο.

Οι επικριτές αναγνωρίζουν τη χρησιμότητα των μέτρων, αλλά τα θεωρούν προσωρινά και ανεπαρκή σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος. Ο διευθύνων σύμβουλος της EDF Energy, ενός από τους μεγαλύτερους προμηθευτές ενέργειας της Βρετανίας και θυγατρικής της γαλλικής EDF, Σιμόνε Ρόσι (Simone Rossi), προειδοποίησε ότι η Βρετανία «βαδίζει προς μια δεύτερη ενεργειακή κρίση» και ζήτησε από την κυβέρνηση πρόσθετα μέτρα, πέρα από την κατάργηση του ΦΠΑ στο ρεύμα. Ο Μπέρναμ δεν τον διέψευσε· δήλωσε ότι εξετάζεται «κάθε δυνατό μέτρο», χωρίς να αποκλείσει ούτε την ακύρωση της προγραμματισμένης αύξησης του φόρου στα καύσιμα.

Την πίεση εντείνουν πλέον και οι ίδιοι οι προμηθευτές. Η Energy UK, ο κλαδικός τους φορέας, προειδοποιεί ότι η άνοδος των χονδρικών τιμών έχει ήδη «σβήσει» το όφελος από την κατάργηση του ΦΠΑ και των επιβαρύνσεων. «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε μια κρίση ίδιου μεγέθους με το 2022 πριν δράσουμε ξανά», δήλωσε η επικεφαλής της, Ντάρα Βιάς (Dhara Vyas). Ο φορέας ζητά στοχευμένη στήριξη πέρα από την έκπτωση των 150 λιρών, που να οδηγήσει σε μόνιμο «κοινωνικό τιμολόγιο». Ζητά επίσης διαγραφή χρεών για τα πιο πληγέντα νοικοκυριά και μεταφορά περισσότερων επιβαρύνσεων από το λογαριασμό του ρεύματος στη γενική φορολογία. Τα απλήρωτα χρέη, υπενθυμίζει, προσθέτουν ήδη κατά μέσο όρο 67 λίρες (78 ευρώ) το χρόνο στο λογαριασμό κάθε καταναλωτή. Η κυβέρνηση παραπέμπει τις αποφάσεις στον ερχόμενο προϋπολογισμό, με την επιφύλαξη ότι πρέπει να τηρηθούν οι δημοσιονομικοί κανόνες.

«Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι»

Όσο η κυβέρνηση και οι αγορές κινούνται με τους δικούς τους ρυθμούς, η ρυθμιστική αρχή και οι οργανώσεις καταναλωτών προτείνουν στα νοικοκυριά τέσσερις πρακτικές κινήσεις.

Πρώτον, τα σταθερά τιμολόγια. Η Ofgem συνιστά να «κλειδώσει» κανείς την τιμή ανά κιλοβατώρα, καθώς ορισμένες προσφορές είναι ήδη φθηνότερες από την αναμενόμενη τιμή του Ιανουαρίου. Το στοίχημα όμως έχει δύο όψεις: αν μια συμφωνία ειρήνης με το Ιράν ρίξει τις τιμές του αερίου, ο καταναλωτής θα μείνει δεμένος σε ακριβότερη τιμή, συχνά με τέλος πρόωρης αποχώρησης.

Δεύτερον, η πληρωμή με πάγια εντολή. Περίπου πέντε εκατομμύρια Βρετανοί πληρώνουν ακόμη τριμηνιαίους λογαριασμούς, με υψηλότερη χρέωση ανά μονάδα. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι πελάτες με προπληρωμένους μετρητές, συνήθως χαμηλόμισθοι, πληρώνουν πλέον ελαφρώς λιγότερα από τους υπόλοιπους.

Τρίτον, η αξιοποίηση της στήριξης: η έκπτωση των 150 λιρών (175 ευρώ) για όσους λαμβάνουν επιδόματα, τα έκτακτα επιδόματα ψύχους, το χειμερινό επίδομα θέρμανσης των συνταξιούχων, που διατηρήθηκε μετά από πολιτική πίεση και τα ταμεία ενίσχυσης των ίδιων των προμηθευτών.

Τέταρτον, η εξοικονόμηση: κλειστά καλοριφέρ σε άδεια δωμάτια, πλύσιμο με το νερό στο πλυντήριο στους 30 βαθμούς, χαμηλότερη θερμοκρασία νερού στο λέβητα χωρίς όμως να πέφτει η θερμοκρασία του σπιτιού κάτω από τους 18 βαθμούς. «Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι», όπως συμβουλεύει μια δημοφιλής βρετανική ιστοσελίδα καταναλωτών.

Τι μας επιφυλάσσει το άμεσο μέλλον

Τα χειρότερα, κατά πάσα πιθανότητα, έπονται. Η εταιρεία αναλύσεων Cornwall Insight προβλέπει πλέον αύξηση του ορίου τιμών κατά 16% τον Ιανουάριο του 2027, σχεδόν διπλάσια από το 9% που εκτιμούσε ένα μήνα νωρίτερα. Το τυπικό ετήσιο κόστος θα φτάσει έτσι τις 1.999 λίρες (περίπου 2.320 ευρώ), δηλαδή 276 λίρες (320 ευρώ) πάνω από το επίπεδο του Οκτωβρίου. Θα είναι η μεγαλύτερη τριμηνιαία αύξηση από τον Ιανουάριο του 2023, στην κορύφωση της προηγούμενης κρίσης.

Η Ofgem θα ανακοινώσει το επίσημο όριο στις 25 Νοεμβρίου, με βάση τις χονδρικές τιμές από τις 19 Αυγούστου έως τις 17 Νοεμβρίου. Μια πτώση των τιμών μέχρι τότε θα μπορούσε να μετριάσει την αύξηση, αλλά οι αναλυτές τη θεωρούν «σχεδόν βέβαιη» μετά τις ανατιμήσεις του Σεπτεμβρίου. Το τελικό μέγεθος θα εξαρτηθεί από την πορεία του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Για τα νοικοκυριά σε κακώς μονωμένα σπίτια ο λογαριασμός θα είναι αισθητά βαρύτερος από τον «τυπικό».

Μια πρώτη διεθνής απάντηση ήρθε στις 2 Οκτωβρίου. Οι χώρες της G7 συμφώνησαν, υπό τον συντονισμό του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, να διαθέσουν στην αγορά έως 100 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και ντίζελ από τα στρατηγικά τους αποθέματα μέσα σε τέσσερις μήνες, με μεγάλη ποσότητα ντίζελ ήδη τις πρώτες 20 ημέρες. Συμφώνησαν επίσης να μην επιβάλλουν περιορισμούς εξαγωγών μεταξύ τους, αφού ο πρόεδρος Τραμπ είχε απειλήσει να απαγορεύσει τις εξαγωγές αμερικανικού ντίζελ.

Η αγορά αντέδρασε συγκρατημένα. Το Brent έπεσε για λίγο κάτω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, αλλά επέστρεψε γύρω στα 102 δολάρια, έναντι περίπου 73 δολαρίων πριν από τον πόλεμο, έπειτα από νέες συγκρούσεις Σαουδικής Αραβίας και Χούθι στην Υεμένη. Τα αποθέματα αγοράζουν χρόνο· δεν λύνουν το πρόβλημα της προσφοράς.

Δύο ημερομηνίες του 2027 αξίζουν προσοχή στη Βρετανία. Στις 31 Μαρτίου λήγει η απαλλαγή από τον ΦΠΑ στο ρεύμα, εκτός αν παραταθεί στον προϋπολογισμό. Από τον Μάρτιο, επίσης, αρχίζουν να λήγουν οι επιδοτήσεις παλαιότερων αιολικών και ηλιακών πάρκων, κάτι που θα αλλάξει τα οικονομικά της αγοράς με τρόπους ακόμη αβέβαιους. Αν ο πληθωρισμός παραμείνει πάνω από το στόχο, δεν αποκλείεται και νέα αύξηση επιτοκίων από την Τράπεζα της Αγγλίας, με επιπτώσεις στα στεγαστικά δάνεια.

Σε βάθος χρόνου, η μόνη ουσιαστική λύση είναι η μείωση της εξάρτησης από το εισαγόμενο αέριο: περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καλύτερα δίκτυα, ενεργειακά αποδοτικά σπίτια. Αυτά, όμως, χρειάζονται χρόνια για να αποδώσουν, ενώ ο λογαριασμός αναμένεται αυτόν τον χειμώνα.

Εν κατακλείδι η βρετανική εμπειρία δείχνει ότι οι επιδοτήσεις αγοράζουν χρόνο, όχι λύσεις. Κάθε μείωση φόρου ή εφάπαξ βοήθεια ανακουφίζει έναν χειμώνα, αλλά αφήνει το νοικοκυριό εξίσου εκτεθειμένο στον επόμενο γεωπολιτικό κλυδωνισμό. Ένα από τα βασικά ερωτήματα είναι: πόσο γρήγορα μπορεί ο φθηνός ήλιος και ο άνεμος να φτάσουν πραγματικά στον λογαριασμό του καταναλωτή; Μέχρι τότε, ο λογαριασμός ενέργειας θα παραμένει ο πιο ευαίσθητος δείκτης της κοινωνικής συνοχής, στο Λονδίνο όπως και στις περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

*Οι μετατροπές σε ευρώ έγιναν με ισοτιμία £1 ≈ €1,16 (τέλη Σεπτεμβρίου 2026) και είναι στρογγυλεμένες.

Πηγές

·      Ofgem: Energy price cap will rise by 4% from October 2026

·      House of Commons Library: Gas and electricity prices during the 'energy crisis' and beyond

·      The Guardian: Energy bills in Great Britain forecast to jump by £276 a year from January (30 September 2026)

·      BBC News: UK diesel prices top £2 a litre for first time, RAC says (2 October 2026)

·      BBC News: G7 to release millions of barrels of oil and diesel after Trump threat (2 October 2026)

·      BBC News: Suppliers pile pressure on government over energy bills (3 October 2026)

Όταν η κομματική βεβαιότητα γίνεται δημοσιογραφικό ύφος

Ο Θανάσης Καρτερός έχει μακρά διαδρομή στον κομματικό Τύπο. Συντάκτης, αρχισυντάκτης και αργότερα διευθυντής του Ριζοσπάστη, διαγράφτηκε από το ΚΚΕ το 1991, πέρασε από άλλα μέσα και, δεκαετίες αργότερα, βρέθηκε στο Μέγαρο Μαξίμου ως επικεφαλής του Γραφείου Τύπου του Αλέξη Τσίπρα. Υπάρχει όμως ένα επεισόδιο της δημοσιογραφικής του διαδρομής που τον ακολουθεί μέχρι σήμερα: το Τσερνομπίλ.

Την άνοιξη του 1986, ενώ η Ευρώπη προσπαθούσε ακόμη να καταλάβει την έκταση της πυρηνικής καταστροφής, ο Ριζοσπάστης επέλεγε μια εντυπωσιακά διαφορετική ανάγνωση. Το περίφημο πρωτοσέλιδο μιλούσε για «Αντισοβιετικό νέφος», απέδιδε στον Λευκό Οίκο τον συντονισμό μιας «υστερικής εκστρατείας» και αναπαρήγαγε τη σοβιετική διαβεβαίωση ότι δεν υπήρχε κίνδυνος...  Μεταγενέστερα δημοσιεύματα της ίδιας εφημερίδας εξακολουθούσαν να υποβαθμίζουν τον κίνδυνο και να παρουσιάζουν το πυρηνικό ατύχημα μέσα από το φίλτρο της υπεράσπισης της Σοβιετικής Ένωσης.

Από εκείνη την ιστορία γεννήθηκε και το «Μαρούλιας». Η περίφημη ιστορία με τα «άφοβα μαρούλια» έχει επαναληφθεί επί χρόνια στον ελληνικό Τύπο, ακόμη και από μεγάλες εφημερίδες, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνης της περιόδου. Το σημαντικότερο, όμως, βρίσκεται αλλού. Και είναι πολύ σοβαρότερο από ένα προσωνύμιο. Είναι η νοοτροπία σύμφωνα με την οποία, όταν η πραγματικότητα ενοχλεί την πολιτική βεβαιότητα, το πρόβλημα βρίσκεται στην πραγματικότητα.

Σαράντα χρόνια μετά το Τσερνομπίλ, ο Καρτερός επανέρχεται με ένα άρθρο για τον υπουργό Δικαιοσύνης, Γιώργο Φλωρίδη. Τίτλος του: «Ε, όχι και να παραιτηθεί ο Φλωρίδης!». Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών (πού αλλού;) την 1η Οκτωβρίου 2026. Η κριτική στον Φλωρίδη μπορεί φυσικά να είναι όσο σκληρή θέλει ο αρθρογράφος. Μπορεί να θεωρεί τις δηλώσεις του απαράδεκτες, την πολιτική του επιζήμια, την παρουσία του στο υπουργείο προβληματική. Αυτό είναι η πολιτική αντιπαράθεση. Ο Καρτερός όμως επιλέγει κάτι διαφορετικό. Και εδώ τα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν αποκτούν σχεδόν παιδαγωγικό ενδιαφέρον. Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, ιδεολογίες διαψεύστηκαν, αρχεία άνοιξαν, βεβαιότητες εκατομμυρίων ανθρώπων έγιναν συντρίμμια και ολόκληρος ο κόσμος άλλαξε περισσότερες από μία φορές.  Ο Καρτερός, πάλι, πέτυχε το σχεδόν ακατόρθωτο: τέσσερις δεκαετίες Ιστορίας πέρασαν από μπροστά του χωρίς να τον ενοχλήσουν καθόλου. Η εξέλιξή του υπήρξε υποδειγματικά μηδενική. Οι παλιές βεβαιότητες άντεξαν χωρίς ούτε μία ρωγμή, προστατευμένες από γεγονότα, διαψεύσεις και πραγματικότητα. Το 1986 έφταιγε το «αντισοβιετικό νέφος»· σαράντα χρόνια αργότερα, όταν και πάλι η πραγματικότητα δεν βολεύει, επιστρατεύονται «αρχηγοί», «ποινικές δικονομίες» και άνθρωποι που «τρώνε τη σφαίρα». Ο κόσμος προχώρησε. Η μέθοδος έμεινε στη θέση της.

Αφού περιγράψει ουσιαστικά την κυβέρνηση με όρους ποινικής υπόθεσης, γράφει ότι, όταν μια ομάδα ανθρώπων λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας», τότε, αν τα πράγματα σφίξουν, είναι εύλογο να «τρώει τη σφαίρα» κάποιος «για να σωθεί ο αρχηγός».  Ας μην καταφύγουμε στην εύκολη υπερβολή και ας  δεχτούμε ότι δεν  πρόκειται για κυριολεκτική απειλή κατά της ζωής του Γιώργου Φλωρίδη. Και ότι πρόκειται για μια «θανατηφόρα» μεταφορά. Μόνο που ακριβώς ως μεταφορά είναι αποκαλυπτική. Γιατί ο Καρτερός θα μπορούσε να γράψει ότι ο υπουργός ενδέχεται να θυσιαστεί πολιτικά. Ότι μπορεί να αποπεμφθεί. Ότι ίσως χρησιμοποιηθεί ως αποδιοπομπαίος τράγος. Ότι ένας πρωθυπουργός εγκαταλείπει συνεργάτες του όταν αυτοί μετατρέπονται σε πολιτικό βάρος. Η ελληνική γλώσσα διαθέτει λέξεις για όλα αυτά. Εκείνος διάλεξε τη σφαίρα. Και προηγουμένως διάλεξε την «ομάδα ανθρώπων» που λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας». Δημιουργεί έτσι ολόκληρη εικόνα: υπάρχει ένας «αρχηγός», υπάρχει μια ομάδα γύρω του και, όταν έρθει η δύσκολη ώρα, κάποιος από τους ανθρώπους της «τρώει τη σφαίρα» για να σωθεί εκείνος.  Η πολιτική μετατρέπεται σε αστυνομική μυθολογία.

Και εδώ εμφανίζεται μια περίεργη συνέχεια με εκείνο το μακρινό 1986.

Φυσικά, το Τσερνομπίλ και το σημερινό άρθρο δεν είναι συγκρίσιμα γεγονότα. Η αναλογία αφορά τον τρόπο του λόγου. Τότε υπήρχε ένα πραγματικό πυρηνικό ατύχημα και η κομματική ανάγνωση αναζητούσε πίσω από τις αντιδράσεις ένα «αντισοβιετικό νέφος». Σήμερα υπάρχει μια απολύτως θεμιτή πολιτική σύγκρουση και ο αντίπαλος μεταφέρεται μέσα σε ένα νοητικό σκηνικό «αρχηγού», ποινικής δικονομίας και ανθρώπων που «τρώνε σφαίρες».

Ο Καρτερός γνωρίζει πολύ καλά τη δύναμη των λέξεων. Δεν είναι πρωτοεμφανιζόμενος αρθρογράφος. Είναι ένας άνθρωπος με δεκαετίες μέσα στον Τύπο, με διευθυντικές θέσεις, με κομματική εμπειρία και με θητεία στην κορυφή του κυβερνητικού επικοινωνιακού μηχανισμού.

Γι’ αυτό και η επιλογή της «σφαίρας» έχει σημασία. Δεν θα επιχειρήσω να μαντέψω τι θα συνέβαινε αν ένας από εκείνους τους δημοσιογράφους που η προοδευτική ευαισθησία ταξινομεί συνήθως στους «αντιδραστικούς» είχε βγάλει από το αρθρογραφικό του οπλοστάσιο μια σφαίρα και την είχε χρησιμοποιήσει ως μεταφορά για κάποιον υπουργό της τότε «προοδευτικής» διακυβέρνησης. Ας πούμε, μάλιστα, την εποχή που ο νέος Ποινικός Κώδικας έμπαινε σε ισχύ έξι ημέρες πριν από τις εκλογές, προκαλώντας σφοδρή συζήτηση και για τις ρυθμίσεις της υπό όρον απόλυσης.

Δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία για να τεθεί το ερώτημα: με ποια λεξιλόγια θα είχε περιγραφεί τότε η «σφαίρα»; Ως ακροδεξιά ρητορική; Ως εκτροπή; Ως κανονικοποίηση της βίας; Ως στοχοποίηση πολιτικού προσώπου;  Θα είχαν άραγε οι εκλεκτοί «Συντάκτες» την ίδια φιλολογική άνεση να μας εξηγήσουν ότι πρόκειται απλώς για μια μεταφορά; Ή μήπως οι μεταφορές αποκτούν διαφορετικό ηθικό βάρος αναλόγως με το χέρι που τις γράφει;

Η «σφαίρα» δεν αποκαλύπτει κάτι για τον Φλωρίδη. Αποκαλύπτει κάτι για ένα είδος πολιτικής γραφής που χρειάζεται διαρκώς έναν εχθρό μεγαλύτερο από την πραγματικότητα. Έναν αντίπαλο που δεν αρκεί να είναι λανθασμένος, ανεπαρκής ή πολιτικά επιζήμιος· πρέπει να τοποθετηθεί μέσα σε ένα ολόκληρο ηθικό σκηνικό, όπου από τη μία βρίσκονται οι ένοχοι και από την άλλη εκείνος που αναλαμβάνει να τους αποκαλύψει. Κάπως έτσι η δημοσιογραφία παύει να φωτίζει τα γεγονότα και αρχίζει να τα σκηνοθετεί.

Ίσως γι’ αυτό το «αντισοβιετικό νέφος» του 1986 έχει επιβιώσει περισσότερο από πολλές σχετικά αξιοπρεπέστερες σελίδες εκείνης της εφημερίδας. Επειδή μέσα σε δύο λέξεις συμπύκνωνε μια ολόκληρη αντίληψη: πρώτα αποφασίζουμε ποιος έχει δίκιο και κατόπιν τακτοποιούμε την πραγματικότητα γύρω από αυτή την απόφαση.

Τώρα ήρθε η «σφαίρα».

Σαράντα χρόνια χωρίζουν τις δύο εικόνες. Η εποχή άλλαξε, τα κόμματα άλλαξαν, η Σοβιετική Ένωση εξαφανίστηκε, ο ίδιος ο Καρτερός διέσχισε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Η ευκολία όμως με την οποία η κομματική βεβαιότητα μεταμφιέζεται σε περιγραφή της πραγματικότητας παραμένει εντυπωσιακά γνώριμη.

Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από τα μαρούλια.

Όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση του ποιητή με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών

«Η ζωή είναι στο παρόν. Και το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν. Δεν έχει καμία αξία να προσπαθεί κανείς να προβλέψει το μέλλον. Δεν έχει καμία αξία η αφηρημένη προσδοκία ενός προκαθορισμένου μέλλοντος που πιστεύεις ότι θα έρθει μόνο και μόνο επειδή εσύ το προέβλεψες».

Λόγια του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, από τη δημόσια συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων/συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».

Η εκδήλωση ήταν η πρώτη της φετινής σεζόν, με μεγάλη προσέλευση κοινού, μέρος του οποίου παρακολούθησε όρθιο από το διάδρομο τον ποιητή να περιγράφει επεισόδια της περιπετειώδους ζωής του, σκιαγραφώντας τον εαυτό του, τις ιδέες του και την ποιητική του. Ο Τίτος Πατρίκιος περιέγραψε τα παιδικά του χρόνια, τη μύησή του στους ποιητικούς τρόπους και τις βασικές επιρροές του, τη σκληρή εμπειρία της Κατοχής και τις πρώτες αντιστασιακές δράσεις του, την ανάμνηση της συνάντησής του με τον Παλαμά και την ποιητική συγκίνηση που του μετέδωσε ο Άγγελος Σικελιανός στην κηδεία του ποιητή. Μίλησε ακόμα για τη στράτευσή του στην κομμουνιστική Αριστερά ως συνέχεια της ένταξής του στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ, κι αργότερα τις διώξεις και τις εξορίες στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη – σε μια δύσκολη συνθήκη, που κατάφερε να μη λυγίσει και να μην υπογράψει δήλωση, όπως έκανε η μεγάλη πλειονότητα όσων πήγαιναν εκεί. Αναφέρθηκε στην περιπέτεια της Επιθεώρησης Τέχνης, του ιστορικού περιοδικού ιδεών της Αριστεράς που το έκλεισε η χούντα, μίλησε για τη φυγή του στο Παρίσι και τη ζωή του εκεί τα χρόνια της χούντας και για τη γνωριμία του με τη μετέπειτα σύζυγό του, τη Ρένα Σταυρίδη. Αλλά και για τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα, το ΚΚΕ εσωτερικού, την αποστασιοποίηση από την πολιτική ένταξη.

Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ο Τίτος Πατρίκιος εξομολογήθηκε και δύο σοβαρά περιστατικά της ζωής του. Το πρώτο, η παρ’ ολίγον εκτέλεσή του από παρακρατικούς λίγο πριν την Απελευθέρωση, από την οποία σώθηκε την τελευταία στιγμή. Στην ερώτηση, τι σκεπτόταν το δραματικό πεντάλεπτο όπου αποφασιζόταν η τύχη του, απάντησε: τον Ντοστογιέφσκι: ταυτιζόταν με τον μεγάλο συγγραφέα, ο οποίος επίσης είχε γλιτώσει την εκτέλεση την τελευταία στιγμή, όπως αναφέρει στο μυθιστόρημά του Ο ηλίθιος. Το δεύτερο περιστατικό ήταν στον Άη Στράτη, όταν καθοδηγητές κομμουνιστές απέσυραν και στη συνέχεια έκαψαν βιβλία του Ντοστογιέφσκι που βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου, επειδή ο συγγραφέας είχε πέσει σε δυσμένεια στη Σοβιετική Ένωση. «Είδα να καίνε βιβλία και οι δικοί μας, και όχι μόνο οι χιτλερικοί», είπε ο Τίτος Πατρίκιος με πικρό χαμόγελο.

Ήταν μια βραδιά γεμάτη αναμνήσεις, ιδεολογικές αναφορές, επίκληση προσωπικοτήτων από τις πολλές που ο ποιητής συνάντησε στη διαδρομή του, χιούμορ και, βέβαια, ποίηση – αφού ο Τίτος Πατρίκιος απήγγειλε από στήθους ξένους και δικούς του στίχους.

Ο Τίτος Πατρίκιος, σε ένα ακροατήριο παλιών και πολλών νεότερων που τον άκουγαν επί μιάμιση ώρα σιωπηλοί διακόπτοντας μόνο για να τον χειροκροτήσουν, ξεχώρισε επειδή επέδειξε ταυτόχρονα με την ποιητική ευαισθησία του και τη δεξιοτεχνική της λιτότητα την ηθική συγκρότηση ενός μεγάλο ποιητή. Αναφερόμενος στο περιστατικό της παρ’ ολίγον εκτέλεσής του στην Κατοχή, αυτός που θυμήθηκε πρόσωπα και πράγματα για όλες τις πτυχές του βίου του που αφηγήθηκε, δήλωσε ότι δεν θυμόταν ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κατέδωσε. Και πρόσθεσε: «Χαίρομαι που δεν θυμάμαι το όνομα του συμμαθητή μου στο Βαρβάκειο που έμενε στην ίδια πολυκατοικία με μένα και με κατέδωσε. Έτσι δεν έχω να μισήσω κάποιον άνθρωπο».

Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας του Τίτου Πατρίκιου με τον Ηλία Κανέλλη θα δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του Βοοks’ Journal.