Η άποψη ότι η εμμονή του Βλαντιμίρ Πούτιν με την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας αποτελεί «φροϋδική προβολή» είναι μια θέση που υποστηρίζεται έντονα από Δυτικούς ιστορικούς, με κυριότερη την Αμερικανίδα καθηγήτρια Ιστορίας του Πανεπιστημίου Yale μέχρι το 2024, και μετά του Πανεπιστημίου του Τορόντο, Marci Shore.
Ορισμός της προβολής: Στην ψυχανάλυση, η «προβολή» είναι ένας αμυντικός μηχανισμός κατά τον οποίο ένας άνθρωπος (ή στην προκειμένη περίπτωση, ένα καθεστώς) αποδίδει στους άλλους τα δικά του ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά, σκέψεις ή συμπεριφορές.
Σύμφωνα με αυτή την πολιτική και ψυχολογική ανάλυση, η ρητορική του Κρεμλίνου ερμηνεύεται ως εξής:
Η εφαρμογή στη Ρωσία: Ιστορικοί και πολιτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι το Κρεμλίνο κατηγορεί την Ουκρανία για «ναζισμό», την ίδια στιγμή που η σημερινή Ρωσία εμφανίζει τα χαρακτηριστικά ενός κλασικού ολοκληρωτικού κράτους: ακραίο ιμπεριαλισμό, προσωπολατρία, καταστολή κάθε εγχώριας αντιπολίτευσης, δολοφονίες αντιπάλων, κρατική προπαγάνδα και επιθετικό εθνικισμό.
Αντιστροφή της πραγματικότητας: Η κατηγορία περί ναζισμού απευθύνεται σε μια χώρα με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση και εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο (τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι). Οι αναλυτές θεωρούν ότι ο Πούτιν χρησιμοποιεί αυτή τη ρητορική για να ενεργοποιήσει τα συναισθήματα του ρωσικού λαού που συνδέονται με τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο» (Β' Παγκόσμιο Πόλεμο), μεταθέτοντας τις δικές του αυταρχικές και επεκτατικές βλέψεις στο θύμα της επίθεσης. Πρόκειται για μία αντιστροφή θύματος και θύτη.
Η επίσημη θέση της Μόσχας: Το Κρεμλίνο απορρίπτει αυτούς τους ισχυρισμούς. Η ρωσική πλευρά υποστηρίζει ότι η «αποναζιστικοποίηση» είναι ένας πραγματικός και αναγκαίος στόχος της στρατιωτικής της επιχείρησης, επικαλούμενη τη δράση ακροδεξιών οργανώσεων στην Ουκρανία, την επίσημη ενσωμάτωση θυλάκων όπως το Τάγμα Αζόφ στον ουκρανικό στρατό, καθώς και την ηρωοποίηση ιστορικών προσώπων του ουκρανικού εθνικισμού που είχαν συνεργαστεί με τη ναζιστική Γερμανία κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για τη ρωσική κυβέρνηση η «αποναζιστικοποίηση» αποτελεί τον επίσημο ιδεολογικό πυλώνα του πολέμου που αποβλέπει στην προστασία των ρωσόφωνων πληθυσμών η δε ρητορική περί «αποναζιστικοποίησης» παρουσιάζεται ως μια απόλυτα ορθολογική και αναγκαία πολιτική πράξη που στοχεύει να προστατεύσει τους ρωσόφωνους πληθυσμούς από αυτό που αποκαλεί «φασιστικό καθεστώς του Κιέβου». Για τη διεθνή κοινότητα και τους ιστορικούς θεωρείται ένας προπαγανδιστικός ελιγμός που αντικατοπτρίζει τις αυταρχικές τάσεις της ίδιας της Ρωσίας.
Αξίζει να προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τρεις πτυχές αυτού του σύνθετου ζητήματος: τα επιχειρήματα της Marci Shore, τη χρήση της ιστορικής μνήμης από τη Μόσχα και τα πραγματικά δεδομένα για την ακροδεξιά στην Ουκρανία:
1. Τα επιχειρήματα της Marci Shore για τη «φροϋδική προβολή»
Η Marci Shore, καθηγήτρια πνευματικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Yale και από το 2024 για πολιτικούς λόγους στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο ειδική στην Ανατολική Ευρώπη, υποστηρίζει ότι η ρητορική του Πούτιν ξεπερνά την απλή πολιτική σκοπιμότητα και αγγίζει τα όρια μιας ψυχολογικής μετατόπισης.
Οικειοποίηση φασιστικών πρακτικών: Η Shore επισημαίνει ότι το καθεστώς του Πούτιν εφαρμόζει στην πράξη αυτό που θεωρητικά καταδικάζει. Η εισβολή σε μια κυρίαρχη χώρα με πρόσχημα την «προστασία ομοεθνών», η άρνηση της ύπαρξης του ουκρανικού έθνους ως διακριτής οντότητας και η χρήση του συμβόλου "Z" ως υπερεθνικιστικού εμβλήματος, θυμίζουν άμεσα τον ολοκληρωτισμό της δεκαετίας του 1930.
Η ανάγκη για έναν «απόλυτο εχθρό»: Για να δικαιολογηθεί ένας απρόκλητος, ολοκληρωτικός πόλεμος στη σύγχρονη εποχή, ο αντίπαλος πρέπει να δαιμονοποιηθεί πλήρως. Αποκαλώντας την ουκρανική ηγεσία «ναζί», το Κρεμλίνο προσπαθεί να αφαιρέσει κάθε ηθικό δίκαιο από την πλευρά του Κιέβου, μετατρέποντας μια ιμπεριαλιστική εισβολή σε «ιερή αποστολή».
Το υπαρξιακό παράδοξο: Η Shore τονίζει το παράλογο της κατηγορίας όταν στρέφεται κατά μιας χώρας που εξέλεξε με ποσοστό 73% έναν εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο, του οποίου η οικογένεια έχασε μέλη στο Ολοκαύτωμα.
2. Πώς η ρωσική προπαγάνδα εργαλειοποιεί τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο»
Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος (γνωστός στη Ρωσία ως Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος) είναι το κεντρικό θεμέλιο της σύγχρονης ρωσικής εθνικής ταυτότητας και το ισχυρότερο εργαλείο εσωτερικής συνοχής.
Το μονοπώλιο της αντιφασιστικής νίκης: Το Κρεμλίνο έχει καλλιεργήσει ένα αφήγημα όπου η Ρωσία είναι ο αιώνιος, μοναδικός εγγυητής της αντιφασιστικής νίκης στον κόσμο. Αυτό σημαίνει ότι, αυτόματα, όποιος αντιτίθεται στα γεωπολιτικά συμφέροντα της Μόσχας βαφτίζεται «φασίστας»(!!!)
Συναισθηματική ενεργοποίηση: Η λέξη «ναζί» στη Ρωσία δεν είναι ένας απλός πολιτικός όρος προκαλεί βαθύ, συλλογικό τραύμα, καθώς η Σοβιετική Ένωση έχασε περίπου 27 εκατομμύρια ανθρώπους στον πόλεμο κατά του Χίτλερ. Χρησιμοποιώντας αυτή τη λέξη, το καθεστώς καταφέρνει να συσπειρώσει την κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον σημερινό πόλεμο ως συνέχεια εκείνου του ηρωικού αγώνα των παππούδων τους.
Απόκρυψη της ιστορικής πολυπλοκότητας: Η κρατική προπαγάνδα αποσιωπά το γεγονός ότι εκατομμύρια Ουκρανοί πολέμησαν επίσης στον Κόκκινο Στρατό κατά του ναζισμού, προβάλλοντας αποκλειστικά τις ομάδες εκείνες που είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.
3. Η ακροδεξιά στην Ουκρανία: τι υποστηρίζουν οι ανεξάρτητοι παρατηρητές
Για να κατανοήσουμε την πραγματικότητα, πρέπει να διαχωρίσουμε την υπερβολή της ρωσικής προπαγάνδας από τα πραγματικά πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα της Ουκρανίας.
Πολιτική επιρροή (πολύ χαμηλή): Αντίθετα με την εικόνα που παρουσιάζει η Μόσχα, η ακροδεξιά στην Ουκρανία είναι πολιτικά περιθωριοποιημένη. Στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές (2019), ο συνασπισμός όλων των εθνικιστικών και ακροδεξιών κομμάτων (συμπεριλαμβανομένου του Δεξιού Τομέα και του Svoboda) έλαβε μόλις το 2,15% των ψήφων, αποτυγχάνοντας να πιάσει το όριο του 5% για να μπει στο Κοινοβούλιο.
Το Τάγμα Αζόφ (Azov Regiment): Ιδρύθηκε το 2014 ως εθελοντική πολιτοφυλακή από άτομα με ξεκάθαρα νεοναζιστικό και υπερεθνικιστικό υπόβαθρο, για να πολεμήσει τους φιλορώσους αυτονομιστές στο Ντονμπάς. Ωστόσο, λόγω της στρατιωτικής του αποτελεσματικότητας, το τάγμα ενσωματώθηκε επίσημα στην Εθνική Φρουρά της Ουκρανίας.
Η διαδικασία αποπολιτικοποίησης: Διεθνείς αναλυτές επισημαίνουν ότι μετά την ενσωμάτωσή του, το Αζόφ υπέστη μια διαδικασία «αποπολιτικοποίησης» και επαγγελματισμού. Τα ακραία ιδεολογικά στοιχεία απομακρύνθηκαν ή περιθωριοποιήθηκαν, και η μονάδα μετατράπηκε σε μια συμβατική, εξαιρετικά εκπαιδευμένη στρατιωτική δύναμη, αν και το στίγμα του παρελθόντος παρέμεινε το βασικότερο «πυρομαχικό» για τη ρωσική προπαγάνδα.
Το ζήτημα του Στεπάν Μπαντέρα: Υπάρχει πράγματι μια έντονη ιστορική διαμάχη στην Ουκρανία σχετικά με την ηρωοποίηση προσώπων όπως ο Στεπάν Μπαντέρα (ηγέτης των Ουκρανών εθνικιστών στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, που συνεργάστηκε τακτικά με τους Ναζί κατά των Σοβιετικών). Για πολλούς Ουκρανούς, ο Μπαντέρα τιμάται αποκλειστικά ως σύμβολο ανεξαρτησίας ενάντια στη Μόσχα, όμως η αποσιώπηση των εγκλημάτων και των αντισημιτικών πογκρόμ των οργανώσεών του αποτελεί σημείο σοβαρής κριτικής από διεθνείς ιστορικούς και οργανώσεις (όπως το παρατηρητήριο Freedom House).
Σύνοψη: Η ύπαρξη ακροδεξιών στοιχείων στην Ουκρανία είναι υπαρκτή, όπως σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αλλά δεν καθορίζει ούτε την κυβέρνηση ούτε την κοινωνία. Η Μόσχα πήρε αυτό το υπαρκτό, αλλά περιορισμένο φαινόμενο, το διόγκωσε μέσω της προπαγάνδας και το μετέτρεψε σε ιδεολογικό προπέτασμα καπνού για να κρύψει τις δικές της γεωπολιτικές και αυταρχικές επιδιώξεις.
Υπάρχει μια πολωνική έκφραση που αποδίδει πολύ παραστατικά την έννοια και το περιεχόμενο της κατάπτωσης ενός ανθρώπου, της ιδεολογίας του, της ηθικής του και των έργων του: «Βρέθηκα στον απόλυτο πάτο, κι ύστερα άκουσα κάποιον να χτυπάει από κάτω». Στα ρωσικά, αυτό συνοψίζεται στη φράση: «Δεν υπάρχει πάτος».
Κάπου εκεί βρίσκεται ο Ρώσος δικτάτορας: ανάμεσα στον απόλυτο πάτο του βαρελιού και στο ακριβώς πιο κάτω εξωτερικό σημείο του, με το αυθαίρετο και ανιστόρητο εύρημά του, την «αποναζιστικοποίηση», που σοφά χαρακτηρίσθηκε φροϋδική προβολή.
