Ο Μισέλ Ουελμπέκ στον ανακριτή, ο Μισέλ Ονφρέ, το παράδοξο της ανεκτικότητας και μια Ευρώπη που δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τις κατακτήσεις της.
Στη Γαλλία του Charlie Hebdo, του Μπατακλάν και του δολοφονημένου καθηγητή Σαμουέλ Πατί, ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της σύγχρονης Ευρώπης καλείται να δώσει εξηγήσεις στη Δικαιοσύνη για όσα είπε σε μια συνέντευξη. Η υπόθεση θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα ακόμη επεισόδιο στην πολυτάραχη δημόσια παρουσία του Μισέλ Ουελμπέκ. Μόνο που αυτή τη φορά η σημασία της υπερβαίνει κατά πολύ το πρόσωπο του συγγραφέα. Αναδεικνύει μια από τις σοβαρότερες αντιφάσεις των ευρωπαϊκών κοινωνιών: την ολοένα μεγαλύτερη δυσκολία τους να υπερασπιστούν τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ελευθερία τους.
Στις 10 Νοεμβρίου 2026, ο Μισέλ Ουελμπέκ τέθηκε υπό επίσημη δικαστική έρευνα για συνέργεια σε υποκίνηση διακρίσεων, μίσους ή βίας, έπειτα από μηνύσεις της Ένωσης Τζαμιών της Γαλλίας (UMF) και του Κινήματος κατά του Ρατσισμού και υπέρ της Φιλίας μεταξύ των Λαών (MRAP). Αφορμή στάθηκε μια εκτενής συνομιλία του με τον φιλόσοφο Μισέλ Ονφρέ, που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2022 στο περιοδικό Front Populaire.
Φαίνεται πως, για τους μουλάδες και το αριστερό τους είδωλο στο MRAP, ακόμη και μια συνομιλία δύο Γάλλων διανοουμένων χρειάζεται προηγουμένως την έγκρισή τους. Διαφορετικά, αναλαμβάνει η ποινική Δικαιοσύνη. Τον τελευταίο λόγο στη συζήτηση των ιδεών θα τον έχει, προφανώς, ο ανακριτής.
Στη συνέντευξή του ο Ουελμπέκ μίλησε για την επέκταση του ισλαμισμού στη Γαλλία, προειδοποίησε για το ενδεχόμενο ενός «Μπατακλάν ανάποδα» και αναφέρθηκε στη δημογραφική μεταβολή της Ευρώπης. Το ουσιαστικό ζήτημα, ωστόσο, βρίσκεται στην αξίωση θρησκευτικών οργανώσεων και των ιδεολογικών τους συμμάχων να μεταφέρουν μια τέτοια συζήτηση στην αίθουσα του ανακριτή. Την ώρα που το πολιτικό Ισλάμ αμφισβητεί θεμελιώδεις αρχές του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ένα μέρος της ευρωπαϊκής Αριστεράς επιδεικνύει προκλητική ανοχή απέναντι στις ανελεύθερες διεκδικήσεις του και αξιοθαύμαστο ζήλο απέναντι σε όσους τις καταγγέλλουν. Φτάσαμε να αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη αυστηρότητα εκείνους που προειδοποιούν για την απειλή παρά τις ίδιες τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις.
Ακριβώς στο σημείο αυτό αρχίζει το ευρωπαϊκό παράδοξο.
Το παράδοξο της ευρωπαϊκής ανεκτικότητας
Φτάσαμε σε μια εποχή κατά την οποία χρησιμοποιούμε τη δημοκρατία εναντίον του ίδιου της του εαυτού. Επικαλούμαστε τις ελευθερίες της για να προσφέρουμε πολιτική νομιμοποίηση σε αντιλήψεις που αμφισβητούν τις προϋποθέσεις τους. Μετατρέπουμε την ανεκτικότητα σε υποχρέωση ανοχής απέναντι στη μισαλλοδοξία. Στο όνομα της θρησκευτικής ελευθερίας εμφανιζόμαστε συχνά διστακτικοί απέναντι σε πολιτικές αξιώσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ισότητα των φύλων, την ελευθερία της συνείδησης, την ανεξιθρησκία και την υπεροχή του δημοκρατικού νόμου έναντι των θρησκευτικών επιταγών.
Η Γαλλία διαθέτει μια ιδιαίτερα οδυνηρή εμπειρία από την ισλαμιστική τρομοκρατία. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του υπουργείου Εσωτερικών, από τον Ιανουάριο του 2012 έως τον Ιούνιο του 2026 είχαν πραγματοποιηθεί 51 τζιχαντιστικές επιθέσεις στη χώρα, με 275 νεκρούς και περισσότερους από 800 τραυματίες. Τα στοιχεία αυτά περιγράφουν μια πραγματική και επίμονη απειλή. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που δολοφονήθηκαν επειδή εργάζονταν σε μια σατιρική εφημερίδα, παρακολουθούσαν μια συναυλία ή βρέθηκαν στον δρόμο εκείνων που είχαν αναγορεύσει τη θρησκευτική τους βεβαιότητα σε δικαίωμα αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής.
Τον Μάιο του 2025, το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών δημοσιοποίησε ειδική έκθεση για τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και το πολιτικό Ισλάμ στη Γαλλία. Η έκθεση εξέταζε την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών δικτύων και τις μεθόδους κοινωνικής και ιδεολογικής επιρροής τους. Το γεγονός ότι το ίδιο το γαλλικό κράτος θεωρεί αναγκαία μια τέτοια έρευνα αποδεικνύει πως το ζήτημα αποτελεί αντικείμενο σοβαρού θεσμικού προβληματισμού.
Και εδώ ανακύπτει το ερώτημα που συχνά αποφεύγουμε. Γιατί η ευρωπαϊκή κοινωνία δυσκολεύεται τόσο να μιλήσει ευθέως για προβλήματα ενσωμάτωσης τα οποία συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτισμικές και θρησκευτικές αντιλήψεις; Γιατί η απαίτηση σεβασμού των νόμων και των κοινωνικών κανόνων της χώρας εγκατάστασης αντιμετωπίζεται μερικές φορές σαν ύποπτη έκφραση πολιτισμικής υπεροψίας; Γιατί η αυτονόητη προσδοκία ότι όλοι οι πολίτες οφείλουν να αποδέχονται τις ίδιες θεμελιώδεις αρχές χρειάζεται διαρκώς πρόσθετες δικαιολογίες;
Στη Γαλλία ζουν εδώ και δεκαετίες εκατοντάδες χιλιάδες Πορτογάλοι, Ιταλοί, Ισπανοί, Πολωνοί, Ρουμάνοι και άλλοι Ευρωπαίοι μετανάστες. Η ενσωμάτωσή τους υπήρξε κατά κανόνα μια διαδικασία προσαρμογής στην κοινωνία υποδοχής, με τις αναπόφευκτες δυσκολίες της. Σήμερα, όμως, η γαλλική κοινωνία αντιμετωπίζει και ένα διαφορετικό πρόβλημα: την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών κινημάτων που διεκδικούν την επιβολή θρησκευτικών κανόνων στη δημόσια ζωή, αμφισβητώντας θεμελιώδεις αρχές της κοσμικής δημοκρατίας. Η διαβεβαίωση ότι αυτές οι αντιλήψεις δεν εκφράζουν το σύνολο των μουσουλμάνων είναι αυτονόητη. Η επισήμανση όμως ότι ένα πρόβλημα δεν αφορά τους πάντες δεν αποτελεί επιχείρημα για την υποτίμηση της σοβαρότητάς του. Και εδώ βρίσκεται η πολιτική διάσταση: η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται τις υπαρκτές ανησυχίες για να καλλιεργήσει τη συλλογική καχυποψία, ενώ τμήματα της άκρας Αριστεράς, υποβαθμίζοντας τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις του πολιτικού Ισλάμ, της προσφέρουν το καλύτερο δυνατό άλλοθι. Έτσι, ένα πρόβλημα που απαιτεί πολιτική σαφήνεια και αποφασιστικότητα μετατρέπεται σε παράγοντα κοινωνικής πόλωσης και διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρώπης.
Εάν η δημοκρατία έχει καθολικές αρχές, οφείλει να απαιτεί τον σεβασμό τους από όλους, χωρίς εξαιρέσεις και ιδεολογικές εκπτώσεις. Διαφορετικά, η ανεκτικότητα εκφυλίζεται σε πολιτική αμηχανία και η δημοκρατία υπονομεύει η ίδια τα θεμέλιά της.
Ο Πόπερ και το παράδοξο της ανεκτικότητας
Το πρόβλημα αυτό είχε ήδη περιγράψει με αξιοσημείωτη διαύγεια ο Καρλ Πόπερ στο έργο του Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της, που δημοσιεύτηκε το 1945 (στα ελληνικά, εκδ. Παπαζήση, 2021).
Ο Πόπερ διατύπωσε το περίφημο παράδοξο της ανεκτικότητας: μια κοινωνία που επιδεικνύει απεριόριστη ανοχή ακόμη και απέναντι σε όσους επιδιώκουν να καταργήσουν την ανεκτικότητα μπορεί τελικά να οδηγηθεί στην εξαφάνισή της. Η προειδοποίησή του υπήρξε ιστορικά εύστοχη. Ο εικοστός αιώνας είχε ήδη δείξει ότι ολοκληρωτικά κινήματα μπορούσαν να αξιοποιούν τους θεσμούς της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας για να επιδιώξουν την κατάλυσή της.
Ο Πόπερ, ωστόσο, προσέθετε κάτι εξίσου σημαντικό. Όσο οι μισαλλόδοξες αντιλήψεις μπορούν να αντιμετωπίζονται με επιχειρήματα και δημόσια κριτική, η καταστολή τους αποτελεί λανθασμένη επιλογή. Η δημοκρατία χρειάζεται να υπερασπίζεται τον εαυτό της χωρίς να υιοθετεί τις μεθόδους εκείνων που την απειλούν.
Αυτή ακριβώς η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία στην υπόθεση Ουελμπέκ. Η αντίσταση στον θρησκευτικό αυταρχισμό προϋποθέτει την ελευθερία να τον περιγράφουμε, να τον ερευνούμε και να τον επικρίνουμε. Μια κοινωνία που αντιμετωπίζει με αυξανόμενη καχυποψία τις δυσάρεστες απόψεις στενεύει η ίδια το πεδίο της δημοκρατικής της αυτοάμυνας.
Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε την περιγραφή ενός κινδύνου σαν να αποτελεί από μόνη της συμμετοχή στον κίνδυνο
Ο Μπρυκνέρ και η καινούργια απαγόρευση της βλασφημίας
Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ, με τη μαχητική και επίμονη αρθρογραφία του, έχει αναδείξει μια από τις μεγαλύτερες ιδεολογικές αντιφάσεις της σύγχρονης Ευρώπης: τη χρησιμοποίηση της κατηγορίας της «ισλαμοφοβίας» προκειμένου να εμφανίζεται η κριτική του Ισλάμ ως ρατσισμός εναντίον των μουσουλμάνων. Έτσι, στο όνομα της προστασίας των πιστών, επιχειρείται να εξασφαλιστεί ασυλία στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Πρόκειται για μια ιδιότυπη επιστροφή της απαγόρευσης της βλασφημίας στην Ευρώπη του Διαφωτισμού. Ο χριστιανισμός υποβλήθηκε επί αιώνες στην αυστηρότερη κριτική, συμβάλλοντας στην κατάκτηση της ελευθερίας της συνείδησης. Με ποια λογική θα εξαιρεθεί σήμερα το Ισλάμ; Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι μια αντίληψη που εμφανίζεται ως υπεράσπιση των μειονοτήτων μπορεί να καταλήξει στην υπεράσπιση της θρησκευτικής εξουσίας απέναντι στην ελευθερία της σκέψης.
Η σημασία του Μισέλ Ονφρέ
Ο Μισέλ Ονφρέ, ιδρυτής του Front Populaire, ανήκει στους πλέον μαχητικούς επικριτές της θρησκευτικής αυθεντίας. Η αθεϊστική του φιλοσοφία και η σφοδρή κριτική του στον χριστιανισμό εντάσσονται σε μια μακρά ευρωπαϊκή παράδοση αμφισβήτησης των δογμάτων. Η συνομιλία του με τον Ουελμπέκ έφερε κοντά δύο διαφορετικές πνευματικές ιδιοσυγκρασίες με κοινή ανησυχία για το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η μετανάστευση, η δημογραφία, ο ισλαμισμός, η πολιτισμική ταυτότητα και η θρησκευτική εξουσία αποτέλεσαν αντικείμενα μιας δημόσιας συζήτησης που σήμερα βρίσκεται στο μικροσκόπιο της Δικαιοσύνης. Αλλά όταν ακόμη και η συνομιλία δύο διανοουμένων για το μέλλον της κοινωνίας τους μπορεί να οδηγήσει σε ποινική διαδικασία, η ελευθερία της σκέψης αποκτά έναν καινούργιο, ιδιαίτερα ανησυχητικό περιορισμό.
Μια Ευρώπη που πρέπει να θυμηθεί τον εαυτό της
Η Ευρώπη χρειάστηκε αιώνες συγκρούσεων για να απελευθερώσει την πολιτική εξουσία από τη θρησκευτική αυθεντία, να κατακτήσει την ελευθερία της συνείδησης και να κατοχυρώσει την ισότητα ενώπιον του νόμου. Σήμερα κινδυνεύει να χρησιμοποιήσει αυτές ακριβώς τις κατακτήσεις για να παραχωρήσει καινούργια προνόμια στις αντιλήψεις από τις οποίες ο Διαφωτισμός την απελευθέρωσε. Στο όνομα της ανεκτικότητας ανέχεται τον θρησκευτικό αυταρχισμό, ενώ στο όνομα της προστασίας των πιστών περιορίζει την ελευθερία της κριτικής απέναντι στις πεποιθήσεις τους.
Η υπόθεση Ουελμπέκ αποκαλύπτει αυτή την ιστορική αντίφαση. Μια δημοκρατία μπορεί να ηττηθεί και με τους δικούς της κανόνες, όταν μετατρέπει την ανεκτικότητα σε αυτοϋπονόμευση και παύει να υπερασπίζεται τις αρχές που την κατέστησαν δυνατή. Και μια Ευρώπη που φοβάται να μιλήσει για όσα την απειλούν έχει ήδη αρχίσει να παραχωρεί την ελευθερία της.
