Τέμπη 2023
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΣκέψεις για το πελατειακό σύστημα
Πελατειακή και ανθρώπινη μεροληψία εναντίον του εκσυγχρονισμού
Σειρά «επεισοδίων» αναθέρμανε τη δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές (τα «ρουσφέτια») και τη διαφθορά. Υπενθυμίζω ότι πελατειακές συμπαιγνίες ή διευθετήσεις διαπερνούν τη μαζική κακοδιαχείριση στον ΟΠΕΚΕΠΕ, το δυστύχημα των Τεμπών (όπου εμφανώς ανεπαρκής υπάλληλος είχε αναδειχθεί σε σταθμάρχη, άλλοι απλά δεν ήταν στη θέση τους ενώ επίσης είχε παγώσει ο εκσυγχρονισμός των επικοινωνιών στους σιδηροδρόμους), τις αποκαλύψεις για την πολεοδομία (που δεν εξέπληξαν την κοινή γνώμη), ακόμη και την καταστροφική πυρκαγιά στο ξεχασμένο Μάτι με τα δεκάδες «αυθαίρετα» που έκλειναν κάθε δρόμο διαφυγής. Στο Μάτι μάλιστα, μετά την καταστροφή, είχε αναρτηθεί ταμπέλα με το σύνθημα «νομιμοποίηση όλων των αυθαιρέτων τώρα» (ή κάπως έτσι).
Η δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές έμεινε όμως ρηχή και υποκριτική, καθώς υποτάχθηκε στη λογική της κομματικής αντιπαράθεσης και του παιγνίου επίρριψης προσωπικών ευθυνών σε (πολιτικά) πρόσωπα. Επισκίασε έτσι τα δομικά προβλήματα, την πρόοδο ή έστω τις απόπειρες μεταρρυθμίσεων σε πολλούς τομείς, π.χ. μέσω της ψηφιοποίησης. Κατά διαστήματα, η δημόσια ζωή έδινε τη εικόνα ενός παζλ με ατάκτως ριγμένα κομμάτια στο τραπέζι.
Προσωπικές ευθύνες υπάρχουν βέβαια, αλλά δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι τα υπεύθυνα πρόσωπα δραστηριοποιούνται σε συνθήκες που πλέον δεν ελέγχουν – κατά την πρωτοποριακή διατύπωση του Καρλ Μαρξ, «οι άνθρωποι κάνουν την ίδια τους την ιστορία, αλλά την κάνουν όχι από ελεύθερη βούληση σε συνθήκες που έχουν επιλέξει, αλλά σε υπάρχουσες, δεδομένες και κληροδοτημένες συνθήκες» (Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη).
Πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε, όπως έγραψε ο Φράνσις Φουκουγιάμα, ότι είναι προβληματική η πλήρης απαξίωση του φαινομένου της προσωπικής μεροληψίας. Οι άνθρωποι έχουν έναν φυσικό τρόπο κοινωνικότητας που συνίσταται στο να ευνοούν ή να προτιμούν φίλους και συγγενείς. Σε περιπτώσεις κρίσεων, οι κοινωνίες τείνουν να τον ανανεώνουν.[1] Με άλλα λόγια, η δημόσια συζήτηση επισκίασε την ανθρώπινη και την πολιτισμική/θεσμική διάσταση της δεδομένης και ιστορικά διαμορφωμένης πατρωνίας.
Στην Ελλάδα, οι πελατειακές σχέσεις αναπτύσσονται σε ένα ευρύτερο φάσμα δραστηριοτήτων πέραν της κεντρικής και αυτοδιοικητικής πολιτικής – σε ΑΕΙ και άλλους ενδιάμεσους φορείς, σε οικογενειακές μικρές επιχειρήσεις, σε ιδρύματα κ.λπ. Είναι εμπεδωμένες στην κουλτούρα μας.
Όμως, μετά την πρόσφατη συσσώρευση αποκαλύψεων, πρέπει να διευρύνουμε την οπτική μας.
Η πατρωνεία
Οι αιτίες των πελατειακών πρακτικών που μας ενδιαφέρουν είναι πολλές. Συχνά αναφέρεται ότι η «κακή γραφειοκρατία» αναγκάζει τους πολίτες να αναζητούν παράκαμψη των κανόνων. Υπό την οπτική αυτή, ως μέσο για ανθρωπιστικές διορθώσεις του «συστήματος» εμφανίζεται η πατρωνεία. Αλλά η άποψη αυτή οδηγεί σε θεωρητικό στενοσόκακο.
Υπό άλλη οπτική, ωστόσο, το πελατειακό σύστημα αναλύεται ως προ-νεωτερικός άτυπος θεσμός. Οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι μας συμφωνούν ότι επιβίωσε ως μόνιμο χαρακτηριστικό σε όλες σχεδόν τις περιοχές της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής.
Το πελατειακό φαινόμενο εμφάνισε δύο όψεις (και για όλες μπορεί κανείς να αντλήσει χαρακτηριστικά παραδείγματα από την ιστορία). Αφενός ήταν η εξατομικευμένη ψηφοθηρία (με επιλεκτικές αναθέσεις έργων, διορισμούς κ.λπ.), αφετέρου οι συλλογικές διευθετήσεις των κυβερνήσεων με οργανώσεις συμφερόντων (για παροχή «club goods»). Τις πελατειακές σχέσεις οργάνωναν οι κεντρικοί κομματικοί και οι συνδικαλιστικοί μηχανισμοί, εμφανέστερα μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, και αναπαρήχθησαν με παρόμοιο τρόπο στη συνέχεια από τη ΝΔ και από τον ΣΥΡΙΖΑ. Εξακολούθησαν να είναι περισσότερο ή λιγότερο πυκνές, να υποβαθμίζουν κριτήρια αποτελεσματικότητας και αξιοκρατίας, να διακρίνουν δικτυωμένους από μη δικτυωμένους ή από τους δικτυωμένους σε αντίπαλο σχήμα, ανεξαρτήτως ικανοτήτων ή τυπικών προσόντων.
Λόγω της πελατειακής λογικής που έβρισκε νέα πεδία δράσης και «καινοτόμες» μεθόδους, το κράτος ουδέποτε έγινε αντιληπτό ως μια μη ελεγχόμενη από την κοινωνία (τους πολίτες) και απόμακρη μηχανή. Στα πολιτικά προγράμματα σπάνια ετέθη θέμα μείωσης του κράτους. Οι υποσχέσεις είχαν κατά κανόνα μία μόνο κατεύθυνση: την ανακατανομή των ωφελουμένων μέσω του κράτους ή εντός του.
Υπό τις συνθήκες αυτές, η υπέρβαση της πατρωνείας είναι σισύφειο έργο. Αντλώντας από μια εξαιρετική πρόσφατη μελέτη του Άρη Τραντίδη[2], δεχόμαστε συνοπτικά ότι οι σχέσεις αλληλεξάρτησης ανάμεσα σε πολιτική ηγεσία και πελατειακές ομάδες είναι τόσο δυνατές ώστε οι αποφάσεις των αρχών διαμορφώνονται αφού ληφθούν υπόψη τα αιτήματα των εκάστοτε εμπλεκόμενων κοινωνικών ομάδων. Σε ένα δικομματικό σύστημα, το πολιτικό παίγνιο βρίσκεται σε ισορροπία τρόμου: στο σημείο, δηλαδή, από το οποίο οποιαδήποτε μονομερής κίνηση κυβερνώντος κόμματος προς εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που μειώνουν το πεδίο των πελατειακών σχέσεων δίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην αντιπολίτευση. Στο ίδιο πνεύμα, ο Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος διαπιστώνει ότι οι πελατειακές σχέσεις έχουν γίνει «νοοτροπία και αρχή οργάνωσης της κοινωνίας» και «καίριο δομικό χαρακτηριστικό της».[3]
Οι πελατειακές διευθετήσεις συγγενεύουν με τη διαφθορά (στη νεοελληνική διάλεκτο: «μίζες», παλαιότερα «μπαξίσι», «λάδωμα» υπαλλήλων και πολιτικών ή τρίτων διαμεσολαβητών), αλλά δεν ταυτίζονται με αυτή. Οι διαχωριστικές γραμμές είναι ασαφείς και ασταθείς.
Κατά πρώτον, όμως, αποτελούν ευεπίφορο για διαφθορά υπέδαφος, το οποίο, φυσικά, πολίτες και διαμεσολαβητές πάσης φύσης δεν αφήνουν αναξιοποίητο.
Κατά δεύτερον, όμως, η πατρωνία από τη φύση της λειτούργησε ως μεσίτης για τη διάχυση της αίσθησης ότι δεν μοιράζονται όλοι την ίδια μοίρα, ότι δεν έχουν δεσμεύσεις έναντι του συνόλου ή κάποιου ασαφούς κοινού ή δημοσίου συμφέροντος παρά την επίσημη ρητορική σε καθιερωμένες τελετουργίες. Η πελατειακή λογική μείωνε την εμπιστοσύνη στους τυπικούς θεσμούς της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Στη δημόσια συζήτηση οι πελατειακές πρακτικές γίνονταν συχνά (και μάλλον υποκριτικά) αντικείμενο ηθικολογικών δηλώσεων, είχαν όμως βαθιές επιπτώσεις σε οικονομία και κράτος. Ενδεικτικά μόνο σημειώνουμε εδώ ότι συσχετίζονται καλά με την αναποτελεσματικότητα του κράτους (και του ευρύτερου συστήματος διακυβέρνησης), δημιουργούν ευεπίφορο έδαφος για διαφθορά, εξασθενίζουν την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς, φθείρουν την κοινωνική συνοχή, προκαλούν ανισότητες, καταλήγουν σε ανορθολογική χρήση των διαθέσιμων πόρων. Επίσης, προκαλούν μακροοικονομικές ανισορροπίες (ελλείμματα, χρέη κ.λπ.), καθώς οι διαθέσιμοι πόροι (φορολογικά έσοδα) δεν επαρκούν κατά κανόνα για την ικανοποίηση υφιστάμενων και νέων πελατειακών σχέσεων. Οι πελατειακές πρακτικές συνέβαλαν στην επώαση της ελληνικής κρίσης της δεκαετίας του 2010 που υπήρξε η βαθύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δυσχέραναν την αντιμετώπισή της. Δεν πρόκειται για αποκλειστικό χαρακτηριστικό κάποιων κοινωνικών ομάδων ούτε πολιτικών παρατάξεων, αλλά για ένα περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτό μέσο (όχημα) προαγωγής παρτικουλαριστικών επιδιώξεων.
Η πελατειακή λογική δεν είναι άγνωστη στις προηγμένες δυτικές χώρες. Ωστόσο εκεί τιθασεύεται σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα ισχυρό πλέγμα αξιών που συνυφαίνονται με τους κανόνες της οικονομικής αποτελεσματικότητας και του ανταγωνισμού. Αυτό το πλέγμα περιορίζει την «αταξία» (= εντροπία) που προκαλεί η πατρωνεία. Είναι αλήθεια, επίσης, ότι όπου ο ανταγωνισμός λειτουργεί στη βάση σταθερών και σαφών κανόνων (οι οποίοι εφαρμόζονται χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς), οι επιχειρήσεις δίνουν τη σημασία που πρέπει στην οικονομικά αποτελεσματική χρήση των πόρων τους (efficiency). Ο υγιής ανταγωνισμός λειτουργεί ως ανάχωμα κατά πελατειακών ή οικογενειακών προτιμήσεων. Όμως, και στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, η πατρωνεία δεν εξαλείφεται.[4]
Στην Ελλάδα, ο εκάστοτε επιχειρούμενος εκσυγχρονισμός, που από τη φύση του είχε φιλελεύθερα χαρακτηριστικά, συγκρούσθηκε με την πατρωνεία. Στη σύγκρουση αυτή μπορούμε ίσως να βρούμε ρίζες του ιδεολογικού αντι-φιλελευθερισμού στην Ελλάδα (και αλλού). Συστατικά του στοιχεία είναι η προτίμηση του μεγάλου κράτους, η εξιδανίκευση και η υπερτίμηση των δυνατοτήτων του, η υποτίμηση της (σχετικής έστω) αυτοτέλειας των οικονομικών διεργασιών, η διάχυτη δυσπιστία έναντι της αγοράς και του ανταγωνισμού (anti-market bias), οι πολύμορφες πρακτικές παράκαμψης του κράτους δικαίου (rule of law).
Πατρωνεία κατά εκσυγχρονισμού
Ωστόσο, δεν έλειψαν πρωτοβουλίες για τον περιορισμό της πατρωνείας. Η Ελλάδα εισήλθε στη νεωτερικότητα με διαδοχικές φάσεις εκσυγχρονισμού των θεσμών και των πολιτικών της. Μετά τον εμφύλιο και την ένταξη της χώρας στη Δύση, ο εκσυγχρονισμός σήμαινε στην πράξη, σε ένα γενικό επίπεδο, προσαρμογή (ή μεταρρύθμιση) τυπικών θεσμών, ώστε να γίνουν συμβατοί με το νέο πλαίσιο. Η προσαρμογή αυτή δεν ήταν ποτέ πλήρης. Έτεινε όμως να θέσει το «νόμο» πάνω από τη συγγένεια, τη φιλία και τις τοπικές σχέσεις. Υπέσκαπτε ανεπαίσθητα, ή μερικές φορές απότομα, παραδοσιακούς δεσμούς, τρόπους ζωής οργανωμένους γύρω από την οικογένεια, την πατριά, την Εκκλησία, την τοπική κοινότητα.
Οι νέοι τυπικοί θεσμοί που συχνά εισάγονταν με επώδυνο τρόπο ήταν απαιτητικοί παρά τα κενά, τα εγγενή ελαττώματα («τρύπες) και τις εξαιρέσεις, γιατί ζητούσαν αλλαγές στη συμπεριφορά των ατόμων, π.χ. να μη λαμβάνουν υπόψη την οικογένεια, να μη διαπραγματεύονται ιδιαίτερα οφέλη με πάσης φύσης διαμεσολαβητές, να ξεχνούν την ιστορική πελατειακή νομιμοφροσύνη, να τηρούν το νόμο κ.λπ. Με άλλα λόγια, ο εκσυγχρονισμός λειτουργούσε δυνητικά ως εχθρός της παράδοσης. Όμως εξαρχής οι νέοι θεσμοί, που όφειλαν να διασφαλίζουν ίσες υποχρεώσεις και δικαιώματα σε όλους χωρίς διακρίσεις, διαβρώθηκαν εν μέρει από την παράδοση.
Μετά την πτώση της Δικτατορίας, πρόσθετα όρια στις πελατειακές λογικές και στη συνυφασμένη με αυτές κουλτούρα προέκυπταν δυνητικά από την ένταξη στην ΕΕ και την ΟΝΕ, που απαιτούσε διατήρηση ή αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, εισαγωγή κριτηρίων αποτελεσματικότητας, διαφάνειας και λογοδοσίας σε κράτος και επιχειρήσεις. Την περίοδο των Μνημονίων (2010-2018), η πίεση για εκσυγχρονισμό των δημόσιων πολιτικών ασκήθηκε χωρίς προσχήματα με τη μορφή της αιρεσιμότητας (conditionality), δηλαδή της χορήγησης δανείων προς αποτροπή της χρεοκοπίας υπό τον όρο εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων πολιτικής. Το πελατειακό σύστημα συγκρούστηκε ευθέως πλέον με τον «εισαγόμενο ορθολογισμό».[5]
Οι κυβερνήσεις και μέρος της πολιτικής τάξης, έχοντας μαζί τους τμήματα της κοινωνίας που είχαν αναπτύξει εμπορικούς, πολιτισμικούς και επενδυτικούς δεσμούς με τη Δύση, δεν μπορούσαν μεν να αγνοήσουν παντελώς τις γενικότερες ανάγκες της χώρας, αναζητούσαν όμως, όπως σημειώσαμε, συμβιβασμούς ώστε να διασώσουν όσο γίνεται περισσότερα πελατειακά κεκτημένα. Η δεκαετία των μνημονίων είναι η ιστορία της πελατειακής μεροληψίας στην οικονομική μεταρρύθμιση.
Οι «διευθύνουσες τάξεις» επιδίωξαν να μετριάσουν το κόστος των μεταρρυθμίσεων για ομάδες πελατών τους, σχεδιάζοντας ένα πακέτο μέτρων που διατηρεί όσο το δυνατόν περισσότερο τα πελατειακά κεκτημένα.[6]
Η αναζήτηση ατελών και οπωσδήποτε πρόσκαιρων συμβιβασμών μεταξύ πελατειακής και οικονομικής λογικής, ή μεταξύ προσαρμογής στο ευρωπαϊκό περιβάλλον και παραδοσιακών εθισμών της πολιτικής, εκδηλώθηκε σε απειράριθμες νομοθετικές πρωτοβουλίες. Παραδείγματα προσφέρουν οι διαδοχικές ατελείς και αποσπασματικές μεταρρυθμίσεις του ασφαλιστικού, της παιδείας, της Δικαιοσύνης, της Δημόσιας Διοίκησης (βλ. διαδοχικές παρακάμψεις του ΑΣΕΠ), οι περιβόητες τροπολογίες κ.λπ.
Μετά το 2019, τον εκσυγχρονισμό του κράτους συνεπικουρεί η τεχνολογία μέσω μεγάλων προγραμμάτων ψηφιοποίησης που περιορίζουν τις ευκαιρίες για εξατομικευμένες πελατειακές συμπαιγνίες. Αυτές ωστόσο συνεχίστηκαν όπου έβρισκαν χώρο, όπως έδειξαν καθαρά οι μέθοδοι χορήγησης επιδομάτων στην αγροτική οικονομία, η διαρκής χωροταξική αφασία, η διαχείριση προσωπικού σε δημόσιους φορείς (βλ. ΟΣΕ) κ.ά.
[1] Francis Fukuyama, The Origins of Political Order, Profile Books Ltd, 2012.
[2] Aris Trantidis, Clientelism and economic policy. Greece and the crisis, Routledge, London and New York, 2016.
[3] Βλ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος, Κράτος και Μεταρρύθμιση στη σύγχρονη Νότια Ευρώπη, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ποταμός, Αθήνα 2007, σ. 102. Για το βάθος της πελατειακής λογικής στη μικροκλίμακα διαφόρων φορέων, μπορούν να παρατεθούν απειράριθμα παραδείγματα. Ο αθηναϊκός και ο επαρχιακός Τύπος είναι πλούσιος σε κοιτάσματα «μικρο-πελατειακών» διευθετήσεων γύρω από διορισμούς, αναθέσεις έργων, παραλείψεις κατά την εφαρμογή του νόμου, κ.λπ.
[4] Βλ. βιβλίο του Michael J. Sandel με τον παράδοξο εκ πρώτης όψεως τίτλο Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το γενικό καλό; Εκδόσεις Πόλις, 2022.
[5] Βλ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας, «Εισαγόμενος διοικητικός εκσυγχρονισμός», στην εφημερίδα Το Βήμα 4/8/2013.
[6] Για τους έλληνες πολιτικούς που προσπαθούσαν ήδη τη δεκαετία του 40 να εντάξουν την αμερικανική βοήθεια σε πελατειακά προγράμματα παρά την οικονομική λογική έγραφε ο Αργύρης Φατούρος ότι «νόμιζαν τον εαυτό τους δεξιοτέχνη στο ρόλο του ραδιούργου υφισταμένου» που προσπαθούσε να ματαιώσει ανεπιθύμητες εξελίξεις. Βλ. Αργύρης Φατούρος «Πως κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης : Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα 1947-1948» στο Ι. Ιατρίδης (επιμέλεια) Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα , σελ. 419-460, σελ. 420.
Η δίκη των Τεμπών και η δοκιμασία της Δημοκρατίας
Στις 23 Μαρτίου ξεκινά η δίκη για την τραγωδία των Τεμπών.
Μια ημερομηνία που θα μπορούσε να επαναφέρει τη συζήτηση εκεί όπου ανήκει, δηλαδή στη δικαιοσύνη, στη θεσμική ευθύνη, στην αποτίμηση ενός δυστυχήματος που σημάδεψε τη χώρα. Η διαδικασία όμως ξεκινά μέσα σε μια κοινωνία ήδη εξαντλημένη, απηυδισμένη από όσα φορτώθηκαν πάνω σε αυτό το γεγονός, από όσα ειπώθηκαν, από όσα καταχρηστικά, εκβιαστικά και με πολιτικές σκοπιμότητες επιβλήθηκαν στο όνομά του.
Το «Ηράκλειο» των τρένων
Στις 8 Δεκεμβρίου 1966 συνέβη μια από τις μεγαλύτερες ναυτικές τραγωδίες στην Ελλάδα: το ναυάγιο του οχηματαγωγού Ηράκλειον ανοιχτά της Φαλκονέρας με 277 νεκρούς και μόνο 47 επιζώντες. Η ευθύνες βάρυναν τους ιδιοκτήτες του πλοίου, τους αδελφούς Τυπάλδους, και άλλα στελέχη της εταιρείας, καθώς και τον διευθυντή της επιθεώρησης πλοίων του υπουργείου Ναυτιλίας. Ο τότε υπουργός Ναυτιλίας δεν παραιτήθηκε αλλά ακολούθησε την πτώση της κυβέρνησης στην οποία ανήκε δυο εβδομάδες αργότερα.
Στις 27 Φεβρουαρίου 2025, μια μέρα πριν από την δεύτερη επέτειο της σιδηροδρομικής τραγωδίας στα Τέμπη, δημοσιεύεται από τον νεοσυσταθέντα Εθνικό Οργανισμό Διερεύνησης Αεροπορικών και Σιδηροδρομικών Ατυχημάτων και Ασφάλειας Μεταφορών (ΕΟΔΑΣΑΑΜ) το πρώτο από μία σειρά αναμενόμενων επίσημων πορισμάτων σχετικά με τις συνθήκες, τις αιτίες και την ακολουθία των γεγονότων αυτού του δυστυχήματος που κόστισε 57 νεκρούς. Το πόρισμα περιέχει και ορισμένα συμπεράσματα για τις απαιτούμενες ενέργειες με σκοπό την εξασφάλιση της ασφάλειας των σιδηροδρόμων στην Ελλάδα και την αποτροπή παρόμοιων τραγωδιών στο μέλλον.
Ποια εντύπωση αποκόμισε ο γράφων από την ανάγνωση των 178 σελίδων του πορίσματος;
α) Οι συντάκτες έχουν προσπαθήσει να περιγράψουν με μεγάλη λεπτομέρεια την αλληλουχία των γεγονότων που οδήγησαν στην καταστροφή και αφορούν τις ενέργειες των εμπλεκόμενων σιδηροδρομικών (μηχανοδηγών, σταθμαρχών κ.ά.).
β) Οι συντάκτες ανασυνθέτουν με μεγάλη προσοχή τα γεγονότα που ακολούθησαν τη σύγκρουση και οδήγησαν στην εικόνα του τόπου του δυστυχήματος όπως τη βρήκαν τα διασωστικά συνεργεία που έσπευσαν πολύ γρήγορα εκεί και κατέβαλαν υπεράνθρωπες προσπάθειες για να καταπολεμήσουν την πυρκαγιά που κατάκαιγε τα βαγόνια της επιβατικής αμαξοστοιχίας και για να βοηθήσουν τους επιζώντες.
γ) Οι συντάκτες προσπαθούν να διαλευκάνουν μια σημαντική πτυχή του δυστυχήματος που οδήγησε σε πολλές αντιπαραθέσεις και κατηγορίες για συγκάλυψη εγκλήματος. Η πτυχή αυτή αφορά το ερώτημα αν μία από τις δυο αμαξοστοιχίες που ενεπλάκησαν στο συμβάν μετέφερε ένα μη δηλωμένο φορτίο εύφλεκτης καύσιμης ύλης, η οποία θεωρείται τουλάχιστον συνυπεύθυνη για την πυρκαγιά που κατέστρεψε δυο βαγόνια του επιβατικού συρμού και για τον θάνατο πέντε ως επτά ανθρώπων. Σε συνάρτηση με αυτό το φορτίο αναμενόταν επίσης μια απάντηση στο ερώτημα αν και σε ποιο βαθμό αλλοιώθηκε ακούσια ή εκούσια ένα μέρος του χώρου του δυστυχήματος και αν αυτή η αλλοίωση οδήγησε στην απώλεια στοιχείων που θα βοηθούσαν στην απάντηση αυτού του ερωτήματος.
Όμως παρ’ όλη τη γενικά θετική και επαγγελματική εμφάνισή του, το πόρισμα περιέχει πτυχές, οι οποίες μπορεί να θεωρηθούν ότι προδικάζουν την έκβαση της αναμενόμενης δίκης:
α) Σε ό,τι αφορά τις ενέργειες του σταθμάρχη, ο οποίος φέρεται ως ο κύριος υπεύθυνος της καταστροφής, η περιγραφή της χαοτικής κατάστασης που επικρατούσε στον σταθμό της Λάρισας τη μοιραία νύχτα μπορεί να αναγνωστεί ως ένας κατάλογος ελαφρυντικών. Σε αυτό μπορεί να αντιτάξει κανείς ότι η αμεροληψία των εμπειρογνώμων απαιτεί τη λεπτομερή καταγραφή όλων των συνθηκών που επικρατούσαν στο σταθμαρχείο, όμως η περιγραφή εμπεριέχει και συμπεράσματα, όπως το ότι η ασύμμετρη κατανομή των συστημάτων ελέγχου και των συστημάτων επικοινωνίας δυσκόλευε την παράλληλη εποπτεία των πρώτων κατά την επικοινωνία του σταθμάρχη με τους άλλους παράγοντες της κατάστασης (μηχανοδηγοί, άλλοι σταθμάρχες, αστυνομία κ.λπ.). Αυτό μπορεί να ισχύει, όμως δεν είναι αρμοδιότητα των συντακτών του πορίσματος να διατυπώνουν τέτοια συμπεράσματα γιατί η θέση τους είναι η θέση μαρτύρων σε μια ακροαματική διαδικασία.
β) Σε ό,τι αφορά το θέμα της αιτίας της πυρκαγιάς το πόρισμα:
1) Δεν έχει συνημμένες τις εκθέσεις στις οποίες παραπέμπει το κείμενο – την έκθεση του καθηγητού κ. Κωνσταντοπούλου, χημικού μηχανικού του ΑΠΘ, την έκθεση του Σουηδικού Ιδρύματος Ερευνών RI.SE, του γερμανικού εργαστηρίου RST Labs και τις εκθέσεις των πανεπιστημίων της Γάνδης και της Πίζας.
2) Δεν αναφέρει τίποτα για την πιστότητα των καταγραφών των καμερών. Οι κάμερες λειτουργούσαν σε κατάσταση νυκτός, πράγμα που τις κάνει να καταγράφουν στο υπέρυθρο μέρος του φάσματος και να το μετατρέπουν σε ορατό. Το πόρισμα δεν αναφέρει αν αυτό το γεγονός ελήφθη υπόψη ή αν δεν παίζει ρόλο. Έτσι όμως δεν γνωρίζουμε αν οι πυρόσφαιρες και οι εστίες πυρός που κατεγράφησαν έχουν το πραγματικό ή ένα φαινομενικό μέγεθος. Οι συντάκτες του πορίσματος δεν αναφέρουν αν διερεύνησαν το κατά πόσον οι κάμερες αυτού του τύπου διαφέρουν στις καταγραφές τους ανάλογα με τις συνθήκες φωτισμού.
3) Δεν αναφέρει ούτε σχολιάζει το ανάλογο πόρισμα της Hellenic Train που περιγράφει την κατάσταση των μετασχηματιστών της ηλεκτράμαξας της επιβατικής αμαξοστοιχίας και δίνει μια εικόνα έκρηξης στο μηχανοστάσιο, συμπεριλαμβανομένης της έκρηξης πυκνωτών και της δημιουργίας των εστιών πυρός από τα ψυκτικά έλαια του μετασχηματιστή. Η πιθανότητα οι πυρόσφαιρες και οι πρωτογενείς εστίες πυρός να οφείλονται στα ψυκτικά έλαια των μετασχηματιστών δεν απορρίπτεται εντελώς από τους συντάκτες, θεωρείται όμως ως απίθανη. Το κύριο επιχείρημα είναι ότι αν είχε καεί σημαντική ποσότητα αυτού του υλικού θα είχε παραχθεί μια μεγάλη ποσότητα διοξειδίου του πυριτίου. Οι συντάκτες παραδέχονται ότι υπάρχουν ορατές ποσότητες αυτού του υλικού αλλά ότι δεν επαρκούν. Ένα άλλο επιχείρημα είναι πιο τεχνικό και σχετίζεται με τη χημεία της καύσης ελαίων σιλικόνης. Όμως το πόρισμα της Hellenic Train δεν ισχυρίζεται ότι κάηκε όλη η ποσότητα των ελαίων του μετασχηματιστή, αλλά μόνον ότι η ανάφλεξή τους οδήγησε στη πυρκαγιά που κατέκαψε το κυλικείο.
4) Δεν αναφέρει αν έχουν καταγραφεί ανάλογα περιστατικά ή αν αυτό το περιστατικό είναι το πρώτο στην ιστορία των σιδηροδρόμων. Επίσης δεν λαμβάνει υπόψιν ότι υπάρχουν πολλά καταγεγραμμένα περιστατικά ανάφλεξης μετασχηματιστών υψηλής ή μέσης τάσης και δεν φαίνεται να έχει εξετάσει κατά πόσον τέτοια περιστατικά θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως μοντέλα για την υπό διερεύνηση υπόθεση.
5) Σε ό,τι αφορά το καύσιμο υλικό των παρατηρηθεισών σφαιρών πυρός, η βασική υπόθεση των συντακτών του πορίσματος είναι ότι το «πιθανό αλλά άγνωστο» καύσιμο είναι ένας κατώτερος υδρογονάνθρακας (στα σενάρια προσομοίωσης αναφέρεται το πεντάνιο) και ότι το υλικό βρέθηκε κάπου μέσα στο σασί του βαγονιού του κυλικείου. H ολική πιθανολογούμενη ποσότητα αναφέρεται γύρω στους δυόμισι τόνους, δηλαδή κάτι λιγότερο από τρία κυβικά μέτρα, η οποία απελευθερώθηκε και ανεφλέγη σε τρία στάδια. Εδώ ανακύπτει πάλι το πρόβλημα της ορατότητας μιας τόσο μεγάλης ποσότητας – και της οσμής της.
Επιστρέφοντας στην κριτική στη διαχείριση του τόπου του δυστυχήματος μετά την περάτωση των πρώτων ενεργειών διάσωσης και κατάσβεσης, αυτή είναι δικαιολογημένη και εύλογη, όμως δεν έχει επιτιμητικό τόνο ούτε επιρρίπτει ευθύνες σε συγκεκριμένα πρόσωπα ή ομάδες, αλλά παραδέχεται ότι τα λάθη που έγιναν οφείλονται στο ότι στη χώρα δεν υπάρχει εμπειρία διαχείρισης, καθώς το δυστύχημα των Τεμπών είναι το πρώτο αυτού του είδους που συμβαίνει – και όλοι ευχόμαστε να είναι και το τελευταίο. Και η εξιχνίαση των αιτιών της πυρκαγιάς έχει σημασία όχι μόνο για τη δικαστική συνέχεια της υπόθεσης, αλλά και για τη βελτίωση της ασφάλειας των σιδηροδρόμων εν γένει, καθώς μπορεί και πρέπει να αποκαλύψει αδύνατα σημεία στην πυρασφάλεια και την πυραντοχή των αμαξωμάτων αλλά και των ηλεκτραμαξών.
Και όπως και το ναυάγιο του «Ηράκλειον» οδήγησε στην ανάπτυξη ενός πολύ καλού συστήματος έρευνας και διάσωσης στη ναυσιπλοΐα της χώρας και στη θέσπιση κανόνων και κανονισμών ασφαλείας, το πόρισμα του ΕΟΑΔΑΣΑΑΜ πρέπει να έχει συνέπεια όχι μόνο την περάτωση των υποδομών ασφαλείας των σιδηροδρόμων, αλλά και την περαιτέρω βελτίωση του κανονισμού κυκλοφορίας και της επαγγελματικής κατάρτισης του προσωπικού.
Εριέττα: ένας φωτεινός κομήτης, για δευτερόλεπτα
Το βράδυ της 28ης Φεβρουαρίου του 2023 πέρασε από τον ελληνικό ουρανό ένας φωτεινός κομήτης, για δευτερόλεπτα.
«Τα ονόματα των δικών μου παιδιών δεν θα γίνουν εισιτήρια των 15 ευρώ»
Θα ξεκινήσω με μία προσωπική εμπειρία: Την ημέρα που εκδόθηκε η δικαστική απόφαση για τη 17 Νοέμβρη, ρωτήθηκα ως συνήγορος υπεράσπισης από τηλεοπτικό σταθμό, τι είναι αυτό που δεν θα ξεχάσω από τη δίκη. Και, χωρίς δισταγμό, απάντησα: -Την αξιοπρέπεια των συγγενών των θυμάτων.
Οι έμποροι των Τεμπών
Για όλον τον ακροδεξιό συρφετό (φασίστες, ναζί, χριστιανοφασίστες υποκριτές που εμπορεύονται την πίστη των ανθρώπων, κακοποιούς του κοινού ποινικού δικαίου που πουλάνε από το «φάρμακο» για την φαλάκρα μέχρι «ιδιόγραφες» επιστολές του Ιησού κ.ο.κ.), το δυστύχημα των Τεμπών ήταν η μεγάλη ευκαιρία για να πουλήσουν το μόνο εμπόρευμα που παράγουν: θεωρίες συνωμοσίας.
Το Φετίχ της Τεχνολογίας
Μερικές άβολες σκέψεις που αφορούν και το δυστύχημα των Τεμπών
Δυστυχημάτων διδάγματα
Καταστροφές που οφείλονται σε λάθη και παραλείψεις. Η διεθνής εμπειρία. Τα Τέμπη, τα θύματα, ο πόνος, η μέθοδος της διερεύνησης, η ανάγκη αποτελεσματικών αλλαγών (ένα κείμενο που αναδημοσιεύεται από το τεύχος 140 του Books' Journal, πριν καν συσταθεί η επιτροπή διερεύνησης του δυστυχήματος στα Τέμπη)
Αυτή είναι η Ελλάδα
Το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη με τους τουλάχιστον 67 νεκρούς –οι περισσότεροι νέοι, κι οι περισσότεροι ανάμεσά τους φοιτητές– δικαίως προκάλεσε σοκ στην ελληνική κοινωνία, που ακόμα μια φορά χρειάστηκε να θυμηθεί την παλιά φράση του Κώστα Σημίτη, αμέσως μετά από ένα άλλο επίσης σοκαριστικό δυστύχημα, το ναυάγιο του Εξπρές Σαμίνα το 2000: «αυτή εαίναι η Ελλάδα». Στα Τέμπη συνέβη ακόμα μια τεχνολογική καταστροφή, κατά την ορολογία που έχει χρησιμοποιήσει ο Παναγής Παναγιωτόπουλος στο βιβλίο του, Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου. Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα 1947-2000 (Πόλις, 2013) – καταστροφή δηλαδή που οφείλεται εν μέρει ή εξ ολοκλήρου σε ανθρώπινο χειρισμό, λάθος ή παράλειψη.
Σεμέν-ντε-φερ – ή γιατί οι σιδηρόδρομοι στην Ελλάδα δεν είναι μέρος της ατμομηχανής της προόδου
Οι ιδέες και οι σκέψεις που θα παρουσιάσω βασίζονται περισσότερο σε γενικές παρατηρήσεις «από πλάγια οπτική γωνία» και την εμπειρία μιας ζωής μοιρασμένης ανάμεσα στην Ελλάδα και τη μη-Ελλάδα, παρά σε «σκληρά» εμπειρικά δεδομένα. Δεν περιμένω να συμφωνήσετε λοιπόν με αυτά που θα γράψω, αλλά και δεν επιδέχονται άμεσης διάψευσης – γιατί έχουν να κάνουν με αυτό που ίσως ένας καντιανός κοινωνιολόγος θα ονόμαζε το «πράγμα καθ’ εαυτό» της ελληνικής πραγματικότητας.