Σύνδεση συνδρομητών

×

Προειδοποίηση

JUser: :_load: Αδυναμία φόρτωσης χρήστη με Α/Α (ID): 22805

Τεύχος 179

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Άγχος και αθωότητα

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Ι: 1958-1986, Ποιήματα ΙΙ: 1995-2018, επιμέλεια σειράς: Ιωάννα Καραμαλή, Μετρονόμος, Αθήνα 2026, 334+443 σελ.

Ενσωματώνοντας τις ηθικές αξίες των παραδεδομένων μοτίβων στις ανάγκες της σύγχρονης ποίησης και επιτρέποντας στο αγροτικό τοπίο να λειτουργήσει ως πηγή αθωότητας και διανοητικής υγείας – ένα τοπίο το οποίο εμφανίζεται παράλληλα ως πεδίο προβολής του άγχους και της σύγχυσης που καταλαμβάνουν τους ανθρώπους από τη μεταπολεμική περίοδο έως και σήμερα.

 

Έγραφα στο προηγούμενο τεύχος (https://booksjournal.gr/panagiotis-k-ioakeimidis/tag/%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82%20%CE%9C%CE%AD%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82) πως οι ληστές του Μάρκου Μέσκου ζουν διχασμένοι ανάμεσα στην πρόθεση να σαρώσουν τον κόσμο και στην επίγνωση της αδυναμίας τους να υπερβούν την πραγματικότητα. Στα Ανώνυμα (1971), όπου ενδύονται τα άμφια μιας ανομολόγητης ιεροσύνης, συνειδητοποιούν κάτι επιπλέον: ότι ο ρόλος τους (όποιος κι αν είναι αυτός – του ταγού, του οπλαρχηγού ή του καπετάνιου) έχει εξαντληθεί. Χειρότερα, έχει χρεοκοπήσει:

                                 

Μ’ αυτούς τους στίχους πλένω τα πόδια σας

αύριον έχουμε δρόμο

ή όχι;

Τη σάλπιγγα κρατώ στα χέρια μου και ραγίζω τον ουρανό

– τι ωφελεί;

Όταν ανθίσουν πάλι τα δέντρα θα ’μαι μόνος

Θα ’μαι μόνος στις όχθες του καλοκαιριού

ενώ το ρεύμα της ζωής

παίρνει άλλη κατεύθυνση.

   

Ωστόσο, πάντα μένουν κάποια ίχνη, ορισμένα υπολείμματα. Τσακισμένοι επίγονοι ίσως, που μετά βίας θυμίζουν τους προκατόχους τους – πάντως, υπάρχουν:

Η θύρα κλειστή-ανοιχτή. Για το μεγάλο κλειδί που ανοίγει τα πάντα ως του γουστάρει. Αρκεί με το χέρι η απόκοσμη βούλα στιγματίζοντας το σπίτι θανατερά. Και παιχνίδι τα σκαλιά για το αερικό δεν καταδέχτηκε την όμορφη γλάστρα μήτε τα ρούχα στη γωνιά κασκέτο παπούτσια σακάκι και που κανείς άλλος δεν μπορούσε να φορέσει.

Σαν μπήκε στο δωμάτιο τού έγνεψε να σηκωθεί. Επειδή το φως λιγοστό και τα παράθυρα σφαλιστά δεν εννόησε με το πρώτο. Έψαξε το στήθος κατά τη μεριά που το παλιό τραύμα. Τη δεύτερη εννόησε οριστικά… Ρικνός ετοιμάστηκε παραμιλώντας και παραμιλώντας. […]

 (Ιδιωτικό Νεκροταφείο - 1975)

Μπορεί ο Διγενής εν προκειμένω να είναι αποσκελετωμένος, να δυσκολευόμαστε να τον αναγνωρίσουμε, να μας προκαλεί κατάθλιψη με την ηττοπάθεια και τη μιζέρια του, αλλά κάτι βαστάει από τη λεοντή του – στο τέλος σηκώνεται και πάει να τα βρει με το θάνατο, ο οποίος εδώ (αξίζει νομίζω τον κόπο να το σημειώσουμε) αντανακλά σε μεγάλο ποσοστό την αίγλη και την αλαζονεία τού εκ παραδόσεως αντιπάλου του. Να, είναι, άραγε και μια αντιστροφή που σκόπιμα επιχειρεί ο ποιητής; Δεν είμαι βέβαιος, μια ιδέα ρίχνω απλώς.

Κάποτε, ο αντάρτης γίνεται ποιμένας. Δεν παύει, ωστόσο, να κάνει ό,τι και οι ληστές ή οι αντάρτες της λαϊκής παράδοσης, υποταγμένος πάντοτε στο ήθος του Μέσκου: προφυλάσσει τα αρνιά του θεού από το κακό, ξαγρυπνάει τις νύχτες για να εξασφαλίσει τον ειρηνικό ύπνο τους:

Μετά αντίο έχετε γεια και ο Μίτιας προστατεύει τα ζώα από το φονικό

των λύκων που πηδάνε στο λαιμό τους και τα πνίγουν στης ομίχλης

τον καιρό

σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει άγρια θηρία χιόνια ανέμους και κρύο.

[…]

Είναι, όμως, και πάλι δισυπόστατος, αυτή τη φορά πολύ καθαρά:

[…]

απρόσιτος γενναίος μακρυνός –τι μοναξιά!– σπάνια

κλαίει πάνω στο βουνό

–βοήθεια! –βοήθεια!... όταν ζητάει τα δέντρα με τις φτέρες στα ποδάρια

τρέχουν σωρό

–βοήθεια –βοήθεια!... μέσα του φωνάζει όταν ξεγεννάει της

δαμάλας το μικρό

[…]

(Ισόβια Ποιήματα, 1977)

Ιδού, λοιπόν, ένας φανερός ζωομορφισμός («σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει…») μέσω του οποίου διατηρείται στο ακέραιο το «αρχέτυπο» του δημοτικού ληστή και ο εσωτερικός κλονισμός του ήρωα που το υπονομεύει αμέσως μετά.

 

Άγιοι ληστές

Αναποδογυρίζω τα χαρτιά περνώντας στον Ίσκιο της γης (1986). Η εικόνα στρέφει στο αντίθετό της (λειτουργική βάση του ποιήματος είναι τώρα ένας ανθρωπομορφισμός), αλλά η ουσία δεν μεταβάλλεται στο παραμικρό:

Στα ονειρικά πετρώματα της Ιστορίας κυνηγημένοι απ’ τη φωτιά και το νερό πάρε μια στιγμή όταν μελανιάζουν τα βουνά από το κρύο και το κέρμα χρυσό βυθίζεται στον κουμπαρά του σύννεφου ποτέ μη σβήνοντας το φυτίλι της καρδιάς κρυφό μέσα στα κρυφά (κι ας λησμονηθεί παρακαλώ) το χωριό Τσέγανη στην ενδοχώρα με τα ψάρια κόκκινα – λοιπόν για το ψηλό μαύρο σκυλί να πούμε περήφανο και μυώδες μα ποιος αφιλότιμος του ’κοψε το πίσω πόδι και σαν παπί φοβισμένο πέτρα την πέτρα πηδούσε λακίζοντας κάθε που το γάβγιζαν τ’ ανύπαρκτα μικρά ψωρόσκυλα.

Δεν χρειάζονται πιστεύω πρόσθετες αποδείξεις για το ότι ο Μέσκος, διαμορφώνοντας μια σχέση αποδοχής-μεταστροφής με την παράδοση, κατορθώνει να υποβάλλει με πολύ πειστικό τρόπο τα θέματά του. Οι ληστές του, περιβεβλημένοι το φωτοστέφανο του αγίου, φορώντας ρούχα πληβείων και παραδομένοι στους φόβους και στις φαντασιώσεις τους μιλούν για τους νεκρούς της ιστορίας, για την ασφυξία της ζωής στη μεταπολεμική κοινωνία, για το θάνατο, για τη μνήμη, ακόμη και για την υποχώρηση της φύσης ως γνωστικής και ηθικής οντότητας. Τονίζω ιδιαίτερα αυτό το τελευταίο διότι με τη γενικότερη συμπεριφορά και τη συγκεκριμένη υφή τους οι ήρωες του Μάρκου Μέσκου μάς βοηθούν να αποκλείσουμε το έργο του από τον βουκολισμό. Αν τους παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι στη συνείδησή τους αντικατοπτρίζονται, αξεχώριστα πλεγμένες, η αντίληψη του αφελούς και η στάση του συναισθηματικού ποιητή, όπως τις περιγράφει στο ιδρυτικό του ευρωπαϊκού ρομαντισμού δοκίμιό του ο Σίλλερ. Προλαβαίνω πάραυτα την εύλογη ένσταση: οπωσδήποτε, ο Μέσκος δεν είναι ρομαντικός. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο ότι η σιλλερική διάκριση δεν ήταν μόνο μεταξύ κλασικών και ρομαντικών, αλλά και ευρύτερα, μεταξύ παλαιών –δηλαδή παραδεδομένων– και νέων – δηλαδή σύγχρονων. Και απ’ αυτή την άποψη μας λέει κάτι ουσιαστικό για τον δικό μας ποιητή. Κατά το μέτρο που τα πρόσωπά του παραμένουν αφελή –αρματολοί και κλέφτες του δημοτικού τραγουδιού ή πρίγκιπες του παραμυθιού– διασώζουν την τιμή, την ηθική ιδέα της φύσης – αγωνίζονται να προβάλουν την ανάμνηση ενός αδιαφοροποίητου και ισορροπημένου συνόλου. Κατά το μέτρο που τα ίδια πρόσωπα γίνονται συναισθηματικά, αποκαλύπτουν τον διασπασμένο και σπασμωδικό κόσμο που μας κυβερνά – προσπαθούν, επί ματαίω, να αποκαταστήσουν τη χαμένη ενότητα στο εσωτερικό τους. Τελικά, ο μόνος που κερδίζει την ενότητα (αντιθετική και, παράλληλα, συμπαγή) είναι ο δημιουργός στο πεδίο της τέχνης του. Και εν προκειμένω, αυτό είναι που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.

 

18 Νοεμβρίου 2026

«Αμερικανικαί αναμνήσεις» υπό Γ[εωργίου] Δ. Κ[ανάλε], εφημερίς Εβδομάς, φύλλα 33 έως 43, 5 Οκτωβρίου 1891 έως 14 Δεκεμβρίου 1891

Η ιστορία που ακολουθεί αφορά δύο πρόσωπα ασυνήθιστα σ’ αυτού του τύπου τις δοσοληψίες, οι οποίες διαμορφώνουν ενίοτε τις συνολικές απόψεις των συμμετεχόντων. Ο  ζωγράφος ήταν o Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς (Joseph Alexander Ames, 1816-1872), ήταν Αμερικανός και έπρεπε να κάνει ένα τεράστιο ταξίδι για να συναντήσει  τον Πάπα Πίο IX (1792-1878). Ο δε Πάπας έπρεπε να καταστείλει σοβαρές επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει στα παπικά κράτη για να λειτουργήσει ως μοντέλο. Συνέβησαν και τα δύο. 

 

Τα καθέκαστα περιγράφονται στη μεταγενέστερη διήγηση του Ενετού εκ Ζακύνθου Γεωργίου Δ. Κανάλε, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην αθηναϊκή εφημερίδα Εβδομάς. Το 1848 ο Έιμς, που είχε όνομα ως πορτρετίστας, ταξίδεψε στη Ρώμη, κατόπιν παραγγελίας εκπροσώπων της αμερικανικής Καθολικής Εκκλησίας, για να φιλοτεχνήσει ολόσωμο πορτρέτο του Πάπα Πίου Θ΄. Η συνάντησή τους πρέπει να πραγματοποιήθηκε πριν από τη φυγή του Πάπα από τη Ρώμη, στις 24 Νοεμβρίου 1848.

Τα περιστατικά που αφηγείται, τα έχει συζητήσει με τον Έιμς όταν τον επισκέφτηκε στο σπίτι του στην Αμερική, χρόνια μετά τη συνάντησή του με τον Πάπα. Υπάρχει πάντως μια ανακόλουθη φράση. Σε κάποιο σημείο, ο Κανάλε αφηγούμενος χρησιμοποιεί τη φράση «τον παρελθόντα χειμώνα», η οποία είναι εμφανές ότι δεν συμφωνεί με τα υπόλοιπα χρονολογικά στοιχεία της αφήγησης και πιθανόν οφείλεται σε μεταφραστική ή εκδοτική αλλοίωση.

Παραθέτουμε αποσπάσματα από το δημοσίευμα σε συνέχειες της εφημερίδας Εβδομάς.

Η επίσκεψη στον  Έϊμς

«Ανεχωρήσαμεν εκ Προνοίας την 6 μ.μ. και εφθάσαμεν ενταύθα περί την 8ην. Το Νιούπορτ είναι η Νίκαια των Ηνωμένων Πολιτειών ένθα οι πλουσιότεροι και αριστοκρατικώτεροι των Αμερικανών διέρχονται τας εαρινάς ημέρας μακράν της τύρβης και του θορύβου των μεγαλουπόλεων. Η θέσις του είναι μαγευτικωτάτη. Αι πλείσται των οικιών κείνται επί μικρού υψώματος ούτινος τους πρόποδας λούει ο μεγαλοπρεπής ωκεανός, όστις νυν φαίνεται κοιμώμενος· οι δε επισκέπτες αμφοτέρων των φύλων, επωφελούμενοι του ληθάργου του,  ιππεύουσιν επί της ράχεώς του και διασκεδάζουν ποικιλοτρόπως. Αλλ’ ουαί εάν o Νότος αφυπνίση τον γίγαντα, τότε όπου φύγει φύγει. [...] Οι δε κάτοικοι εάν δεν προφθάσωσι να κλείσωσι τα παράθυρα των οικιών των, αυθωρεί βλέπουσιν αυτάς μεταβαλλομένας διά γιγαντιαίων κυμάτων εις θαλάσσια λουτρά. Όπισθεν των οικιών υπάρχουσιν ωραίοι κήποι ων τα πυκνά φυλλώματα σείονται μεγαλοπρεπώς προσκαλούντα υπό την σκιάν των τον κεκοπιακότα περιηγητήν, τα δε ποικιλόχροα άνθη διαχέουν την ευωδίαν των πανταχόθεν. Το κελάδημα των πτηνών, η πνοή του ζεφύρου, ο φλοίσβος των ρυάκων συγκινεί και δονεί την καρδίαν του επισκέπτου.

Ενί λόγω το Νιούπορτ είναι μικρός παράδεισος ούτινος αι νύμφαι έχουν προίκα από 25 εκατομμύρια φράγκα μέχρι πολλών δισεκατομμυρίων… Εν τούτοις ουδέποτε είδον ζωγραφικώτερον μέρος και ουδέποτε το ωραίον φύλον μοι εφάνη ζωηρότερον, συμπαθητικώτερον και ευγενέστερον.

Επεσκέφθην τον κ. Έιμς, ούτινος Αι τελευταίαι ημέραι του Δανιήλ Ουέμπστερ[1] θεωρείται έν των αριστουργημάτων της αμερικανικής καλλιτεχνίας. Ο κύριος Έιμς και η ευγενεστάτη αυτού κυρία με υπεδέχθησαν φιλικώτατα. Μετά το τέιον, λόγος εγένετο περί των αρχαίων της Ελλάδος, ο δε Αμερικανός καλλιτέχνης επεδείξατο μέγα ενδιαφέρον και εζήτησε να μάθη λεπτομερώς τα αφορώντα τον Παρθενώνα, τον ναόν του Ολυμπίου Διός και άλλα.

– Πολλάκις απεφάσισα, μοι λέγει, να επισκεφθώ την Ελλάδα, αλλ’ ημποδίσθην ένεκα σπουδαίας εργασίας. Τέλος, τον παρελθόντα χειμώνα, ενώ προητοιμαζόμην να απέλθω διά της Ιταλίας εις Ελλάδα, έλαβον διαταγήν παρά των εφόρων εκκλησίας τινός της Νέας Ορλεάνης όπως πορευθώ εις Ρώμην και ζωγραφήσω εν φυσικώ μεγέθει την εικόνα του Πάπα Πίου Ενάτου[2]. Ηδυνάμην να αρνηθώ τοιαύτην επωφελεστάτην προσφοράν;

– Λοιπόν, εξηκολούθησεν ο κ. Έιμς, λαβών συστατικήν επιστολήν του εν Νέα Ορλεάνη Αρχιεπισκόπου προς τον Πάπαν ανεχώρησα διά Ρώμην. Ο Πάπας με υπεδέχθη λίαν ευμενώς και διέταξεν ίνα κατάλληλος αίθουσα εν τω Κυριναλίω προετοιμασθή δι’ εμέ. Την προσδιορισθείσαν ημέραν ευρέθην εν τη θέσει μου. Ελβετός φύλαξ ήλθε πολλάκις όπως με ειδοποιήση να είμαι έτοιμος, διότι η αυτού Αγιότης ήρχετο. Τέλος, ήλθε συνοδευόμενος υπό δύο καρδιναλίων.

Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 18 12.09.26 πμ 

 

Συναντήσεις με τον Πάπα

Ήτο απλούστατα ενδεδυμένος, έφερε βραχείαν πορφυράν εφεστρίδα και λευκόν επενδύτην. «Καλή ημέρα σας» μοι λέγει, με ζωηράν φωνήν, και αμέσως εκάθισεν επί της έδρας, ην είχον προετοιμάσει δι’ αυτόν, των δύο καρδιναλίων ισταμένων ορθίων ενόσω ούτος εκάθητο. Η εθιμοτυπία αύτη της Ρωμαϊκής αυλής μοί εφάνη λίαν περίεργος. Οι δύο καρδινάλιοι ίσταντο ως αγάλματα, μη τολμώντες ούτε καν λέξιν να προφέρωσιν, εκτός εάν ο Πάπας απηύθυνε πρώτος τον λόγον.

Ο αντιπρόσωπος του Θεού εκάθητο επί του θρόνου κρούων διά των δακτύλων του επί του καλύμματος της χρυσής ταμβακοθήκης του τον χρόνον ασματίου τινός Ιταλικού μελοδράματος, όπερ έμελπε χαμηλοφώνως. Όταν ηγείρετο, οι καρδινάλιοι εγονυπέτουν και ίσταντο εν τη θέσει ταύτη μέχρις ότου ο Πάπας ήθελε καταλάβει και πάλιν την προτέραν αυτού στάσιν. Κατά πρώτον ευρέθην εις δύσκολον θέσιν μη γινώσκων τι έπρεπε να πράξω εν τη περιπτώσει ταύτη. Αλλ’ επειδή το καθήκον μου ήτο να ζωγραφήσω την εικόνα του και ουδέν περισσότερον, αφιερώθην εις το έργον μου, και τέλος εσυνήθισα τόσον πολύ εις τας εθιμοτυπίας, ώστε ουδεμίαν προσοχήν έδωκα πλέον εις αυτάς.

Την δευτέραν ή τρίτην ημέραν ήρχισα να χρωματίζω την εικόνα, ενώ δε απεσυρόμην βραδέως παρατηρών επισταμένως το αποτέλεσμα των χρωμάτων, ολίγον έλειψε να ρίψω κάτω τον Πάπα όστις είχεν ήδη κατέλθη του θρόνου και ίστατο όπισθέν μου, αγνοών όλως διόλου ότι ευρίσκετο πλησίον μου. «Bravo, bravissimo» μοι λέγει επιδοκιμαστικώς. «Βλέπω ότι ζωγραφίζεις κατά το σύστημα της αγγλικής σχολής». Είτα στρέφων προς έναν των καρδιναλίων, «Πώς σου φαίνεται η εικών αύτη;» ηρώτησεν αυτόν. «Τοσούτον φυσική όσον ή του καθρέπτου αντανάκλασις, Santita».

– Ci ho gusto, είπεν, λαβών δραγμίδα νικοτινιανής.

Μετά μίαν εβδομάδα ετελείωσα την κεφαλήν του, είπον δε αυτώ ότι δεν είχον πλέον ανάγκην της παρουσίας του, εάν μοι έδιδε την παπικήν αυτού περιβολήν, κοσμήματα κ.τ.λ. όπως παραστήσω αυτόν ευλογούντα μετά την απόλυσιν της Μεγάλης Λειτουργίας. Αμέσως έδωκε διαταγάς όπως μοι φέρωσι πάντα ταύτα και την κλείδα της αιθούσης.

– Πόσον καιρόν επησχολήσατε εις την εικόναν ταύτην; ηρώτησα.

– Ολόκληρον μήνα· ήτο ή πρώτη μου εικών φυσικού μεγέθους, υπεχρεώθην δε να εργάζομαι μετά προσοχής. Εξελεξάμην έν modelo των αρίστων της ακαδημίας, όστις ωμοίαζε πολύ τον Πάπαν, αλλ’ ο άθλιος φαίνεται ότι ηυχαριστήθη τόσον πολύ διότι περιεβλήθη την παπικήν στολήν ώστε εμέθυσε με τα χρήματα άτινα του έδωσα διά την πρώτην posa και εγένετο άφαντος· υπεχρεώθην λοιπόν να προσλάβω έτερον. [...] Παρεκλήθην υπό του Πάπα, άμα τη αποπερατώσει της εικόνος να ειδοποιήσω αυτόν· ούτος δε ήλθε μετά μεγίστης συνοδείας όπως επιφέρη την κρίσιν του. Εφαίνετο ζωηρός και εύθυμος, μετ’ ακριβή δε εξέταση εξέφρασε την ευαρέσκειάν του και ενώπιον πάντων μοι έδωκε την ευλογίαν του.

– Σας συγχαίρω εκ καρδίας διά την επιτυχίαν του έργου σας και διά την ευλογίαν της Αυτού Αγιότητος.

– Αλλ’ έκτοτε δεν είδατε πλέον τον Πάπαν; ηρώτησα.

– Τον είδον, απεκρίνατο ο κ. Έιμς, υπομειδιών εις την ανάμνησιν. Η τελευταία μου συνδιάλεξις μετ’ αυτού υπήρξεν έν των αστειοτέρων συμβάντων της ζωής μου. Μετά ένα περίπου μήνα αφ’ ης εποχής έλαβον την πρώτην ευλογίαν του Πάπα, επορεύθην μετά τινος φίλου ιατρού εις τα προάστεια της Ρώμης όπως γευματίσωμεν εις μικρόν τι ξενοδοχείον γνωστότατον διά την λαμπρότητα εξαιρετικών τινων φαγητών και πολύ συχναζόμενον υπό των καλλιτεχνών. Ενώ δε επορευόμεθα εφ’ αμάξης ησύχως, οτέ μεν φλυαρούντες και ευθύμως γελώντες, οτέ δε παρατηρούντες την ωραιότητα και το ρωμαντικόν των μερών εκείνων, ο ηνίοχος αίφνης εσταμάτησε τους ίππους, κατήλθε της θέσεώς του, και είπεν ότι ο Πάπας με την συνοδείαν του ήρχετο. Παρατηρήσαμεν ότι άπαντες κατήλθον των αμαξών και περιέμενον ίνα ό Πάπας και η συνοδεία του διέλθη. Το αυτό και ημείς επράξαμεν. Ο Πάπας εσυνείθιζε να πορεύηται ικανόν διάστημα εφ’ αμάξης εκτός της πόλεως, ακολούθως να αφίνη την άμαξαν και να περιπατή συνοδευόμενος υπό καρδιναλίων και τινων των αυλικών του. Ενώ δε διήρχετο άπαντες εγονυπέτουν. Εγώ και ο φίλος μου εστάθημεν όρθιοι με αποκεκαλυμμένην κεφαλήν κλίνοντες αυτήν ευσεβάστως. Ο Πάπας ιδών με επλησίασε και απηύθυνε τον λόγον αγγλιστί ερωτήσας με περί της υγείας μου, των υποθέσεων μου κ.τ.λ. Είτα δε αποχαιρετών με, έθεσε την χείρα επί τής κεφαλής μου και με ηυλόγησεν. Άπαντες οι κύριοι οι συνοδεύοντες αυτόν απεκάλυψαν την κεφαλήν των, με εχαιρέτησαν λίαν ευγενώς και διήλθον.

Όταν εισήλθομεν εις την άμαξαν, ο ηνίοχος με εξέλαβεν ως πρίγκηπα ταξειδεύοντα incognito και ήτο λίαν αστείον να βλέπη τις αυτόν να με παρατηρή μετά τοσαύτης περιεργείας ως να αμφέβαλλεν εάν ήμην ο Αυτοκράτωρ της Ρωσίας ή ο βασιλεύς της Βαυαρίας. Μετά δέκα λεπτά ο Πάπας έλαβε την θέσιν του εντός της αμάξης. Εις την επιστροφήν η άμαξά του έτυχε να διέλθη πλησίον της ημετέρας, τότε εξέβαλε την χείρα του ευλογήσας με και εκ δευτέρου. Άπαντες δε οι αυλικοί του αποκαλυφθέντες εχαιρέτησαν ημάς· εγώ δε υπεχρεώθην ένεκα της ευλογίας να δώσω δώρον εις τον ηνίοχον, πεντόφραγκον, όστις δεν περιέμενεν, ειμή ολίγα εκατοστά του φράγκου.

Διαρκούσης της διηγήσεως ταύτης του κ. Έιμς,  εκκενώσαμεν δώδεκα φιάλας αληθούς καμπανίτου, ας ηγόρασεν εν Γαλλία εκ των χρημάτων της Παπικής εικόνος…

Αφήσας την οικίαν τού φίλου μου καλλιτέχνου, επανέκαμψα εις το ξενοδοχείον και λαβών έδραν εκάθισα πλησίον παραθύρου και παρετήρουν εν εκπλήξει τον αχανή ωκεανόν ούτινος η επιφάνεια εφαίνετο ως πλαξ κρυστάλλου.

[1] Ο πίνακας του Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς, Οι τελευταίες ημέρες του Γουέμπστερ στο Μάρσφιλντ (The last days of Webster at Marshfield), που φιλοτεχνήθηκε περί το 1858, δείχνει τον Ντάνιελ Γουέμπστερ στο νεκροκρέβατό του, στο σπίτι του στο Μάρσφιλντ. 

[2] Ο Πάπας Πίος ΙΧ ή Τζιοβάνι Μαρία Μαστάι Φερέτι (1792 -1878) ήταν και κυβερνήτης στα Παπικά Κράτη (1846-1878). Στην αρχή της αρχιερατικής του εξουσίας ξέσπασαν οι περίφημες Επαναστάσεις του 1848, οπότε ο Πίος αφόρισε όσους συμμετείχαν στη βραχύβια Ρωμαϊκή Δημοκρατία που ανακήρυξαν (1849) και δραπέτευσε από τη Ρώμη. Ο Πίος Θ΄ συνέδεσε το όνομά του με δύο νέα ιστορικά δόγματα που καθιέρωσε ο ίδιος: το πρώτο ήταν η Άμωμος σύλληψη της Παρθένου Μαρίας το 1854, το δεύτερο ήταν το Αλάθητο του Πάπα.

18 Νοεμβρίου 2026

Ο αετός του Ουάσινγκτον

Θάνος Χ. Καψάλης

Ένας φυσιοδίφης και ταυτοχρόνως χαρισματικός εικονογράφος, αλλά και τυχοδιώκτης ολκής, ονόματι Τζον Τζέιμς Οντιμπόν, μεταξύ των ετών 1831 και 1839 κυκλοφόρησε ένα πεντάτομο έργο του, υπό τον τίτλο Ορνιθολογική Βιογραφία. Σκοπός του ήταν να προωθήσει δι’ αυτού ένα άλλο τετράτομο έργο του, που έφερε τον τίτλο: Τα πτηνά της Αμερικής, εκδόθηκε τμηματικά από το 1827 ώς το 1835 και περιείχε 435 εξαιρετικής τελειότητας χαλκογραφίες.

 

 

Στον πρώτο τόμο της Βιογραφίας του, έγραφε:

Ήταν τον Φεβρουάριο του 1814 όταν είδα για πρώτη φορά αυτό το ευγενές πουλί και δεν θα ξεχάσω ποτέ την απόλαυση που μου έδωσε. Βρισκόμασταν σε ένα εμπορικό ταξίδι, ανεβαίνοντας τον Άνω Μισισιπή. Οι χειμερινές ριπές του ανέμου σφύριζαν γύρω μας και το κρύο είχε σβήσει το βαθύ ενδιαφέρον που, σε άλλες εποχές, ο υπέροχος ποταμός ξυπνούσε μέσα μου… Η ασφάλεια του φορτίου είχε ξεχαστεί και το μόνο πράγμα που τράβηξε την προσοχή μου ήταν το πλήθος από πάπιες διαφόρων ειδών που συνοδεύονταν από τεράστια σμήνη κύκνων, τα οποία κατά καιρούς περνούσαν από δίπλα μας. Ο κυβερνήτης μας, ένας Καναδός που ασχολείτο για πολλά χρόνια με το εμπόριο γούνας, ήταν ένας ευφυής άνθρωπος που, αντιλαμβανόμενος το ενδιαφέρον μου για τα πουλιά, βάλθηκε να με διασκεδάσει.

Ένας αετός πέταξε από πάνω μας. «Κοιτάξτε τον μεγάλο αετό, είναι ο μόνος που έχω δει από τότε που έφυγα από τις λίμνες». Σηκώθηκα όρθιος και, αφού τον παρατήρησα προσεκτικά, συμπέρανα, καθώς τον έχανα στο βάθος, ότι ήταν ένα εντελώς νέο είδος για μένα.

Όπως αφηγείται στον ίδιο τόμο, λίγα χρόνια αργότερα, αφού σκότωσε  με το δίκαννό του ένα τέτοιο πουλί στο Κεντάκι, μέτρησε το άνοιγμα των πτερύγων του στα 3,5 μέτρα.

Είναι άγνωστο αν τα περιστατικά αληθεύουν. Ο Οντιμπόν δεν ήταν μυθομανής, ήταν όμως ένας άνθρωπος που ανάμεσα στα προσόντα του περιλαμβανόταν η ικανότητά του να  επινοεί τον εαυτό του. Όταν βρέθηκε το 1826 στη Βρετανία –με σκοπό την προώθηση του βιβλίου του– παρουσιαζόταν ντυμένος με δέρματα ώστε να δίνει την εντύπωση του ανθρώπου των δασών ο οποίος έφερνε στα σαλόνια των αριστοκρατών και των ευπόρων εικόνες από την αδάμαστη ομορφιά του Νέου Κόσμου. Κι είχε λόγους για να το κάνει. Το βιβλίο του με τα πτηνά της Αμερικής ήταν ένα δαπανηρότατο εγχείρημα. Χρησιμοποιούσε το ακριβότερο και μεγαλύτερο χειροποίητο χαρτί της εποχής, καθώς κάθε σελίδα είχε διαστάσεις περίπου 1 μέτρο επί 66 εκατοστά, ενώ η τεχνική εκτύπωσης (επιχρωματισμένη χαλκογραφία) καθιστούσε την έκδοση δυνατή μόνο αν κατάφερνε να την προπωλήσει – τμηματικά, σε συνδρομητές.

Βεβαίως, κανείς δεν μπορεί να βεβαιώσει αν πράγματι το πουλί που περιέγραψε ο Οντιμπόν πράγματι υπήρξε. Επ’ αυτού κυκλοφορούν ταυτόχρονα τρεις εκδοχές. Μπορεί το πουλί να ήταν προϊόν επινόησης, μπορεί να υπήρξε, αλλά να έχει εξαλειφθεί, ή μπορεί να είναι αποτέλεσμα λανθασμένης αναγνώρισης (αυτό που είδε και απαθανάτισε ο Οντιμπόν, να ήταν στην πραγματικότητα ένας φαλακρός αετός –το εθνικό δηλαδή σύμβολο των ΗΠΑ–, που σε νεαρή ηλικία έχει μεγαλύτερο άνοιγμα πτερύγων απ’ όσο στην ενήλικη).

Γεγονός είναι πάντως ότι του έδωσε το όνομα Αετός του Ουάσινγκτον, μια επιλογή διόλου τυχαία. Οι Βρετανοί, περίπου πενήντα χρόνια μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας των Αμερικανών, είχαν ξεχάσει τον επαναστάτη Ουάσινγκτον και θαύμαζαν τον πολιτικό που είχε σεβαστεί τις συνταγματικές ελευθερίες και είχε ασκήσει την εξουσία με αυτοσυγκράτηση. Συνεπώς, ένας τέτοιος πίνακας ήταν μια έξυπνη στρατηγική μάρκετινγκ. Ο Οντιμπόν δεν προσέφερε στους Βρετανούς μόνον την εικόνα ενός μεγαλοπρεπούς αετού. Προσέφερε και ένα σύμβολο εκτιμητέο από τις παραδόσεις τους.

Όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης, στον πίνακα είναι διακριτά τα ίχνη ενός ανθρωπομορφισμού. Ο επιβλητικός αετός, με την ευθυτενή στάση και το βλέμμα που εποπτεύει τον ορίζοντα, θυμίζει τα πορτρέτα των στρατιωτικών ηγετών της εποχής, που ατένιζαν αγέρωχοι το μέλλον ή το πεδίο της μάχης. 

Ο Οντιμπόν είχε εξηγήσει ως εξής την επιλογή του:

Το όνομα που επέλεξα για αυτό το νέο είδος αετού, μπορεί να θεωρηθεί παράλογο και ακατάλληλο. Αλλά επειδή είναι αναμφισβήτητα το ευγενέστερο πουλί στις ΗΠΑ, ελπίζω ότι θα μου επιτραπεί να το τιμήσω με το όνομα ενός ακόμη ευγενέστερου, που ήταν ο σωτήρας της χώρας του και του οποίου το όνομα θα είναι για πάντα αγαπητό σε αυτήν.

Κι αν ο Οντιμπόν αισθάνθηκε την ανάγκη να εξυμνήσει ως πολιτογραφημένος Αμερικανός –γεννήθηκε στον Άγιο Δομήνικο ως νόθος γιος ενός Γάλλου δουλέμπορου και μιας Κρεολής– τον Ουάσινγκτον, αισθάνθηκε επίσης την ανάγκη να επικρίνει την επιλογή του φαλακρού αετού ως εθνικού συμβόλου των ΗΠΑ. Στη βιογραφία του, αναπαράγει την γνώμη του Βενιαμίν Φραγκλίνου, ο οποίος είχε δηλώσει:

Μακάρι να μην είχε επιλεγεί ο φαλακρός αετός ως εκπρόσωπος της χώρας μας. Είναι ένα πουλί κακοήθους χαρακτήρα. Δεν βγάζει τα προς το ζην έντιμα. Θα τον δείτε να κάθεται σε κάποιο δέντρο όπου, οκνηρός για να ψαρέψει ο ίδιος, παρακολουθεί την εργασία του ψαραετού. Και όταν το επιμελές πουλί πιάσει ένα ψάρι και το μεταφέρει στη φωλιά του για να στηρίξει το ταίρι και τα μικρά του, ο φαλακρός αετός τον καταδιώκει και του το αρπάζει.

Αυτή λοιπόν είναι η ιστορία ενός έργου μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας –είχε αναμειχθεί και ο ίδιος σε δουλεμπόριο– που όμως έθεσε τον ακατάρριπτο πήχυ για την αξιολόγηση των εικονογραφιών των πτηνών από τον 19ο αιώνα και εντεύθεν.

17 Νοεμβρίου 2026

Αλέξης Ηρακλείδης, Το Κυπριακό Πρόβλημα: 50+1 ερωτήσεις και απαντήσεις, Θεμέλιο 2025, 182 σελ.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης έχει στο ενεργητικό του δύο ακόμα βιβλία αναφοράς για το Κυπριακό. Η προσέγγισή του είναι πάντα τεκμηριωμένη, ψύχραιμη, αποδεσμευμένη από εθνικά στερεότυπα – και δεν φοβάται να αμφισβητήσει το επίσημο εθνικό αφήγημα. Με την ίδια τόλμη είναι γραμμένο και το πιο πρόσφατο σχετικό βιβλίο του, χρήσιμο εργαλείο για νέους ερευνητές που ξεκινούν να μελετούν το Κυπριακό αλλά και για όσους ευρύτερα θέλουν να λάβουν μια ολοκληρωμένη γνώση για το τι «γέννησε» το πρόβλημα και πώς εξελίχθηκε μέχρι σήμερα.

 

Ο Αλέξης Ηρακλείδης έχει πάθος με την Κύπρο και το Κυπριακό – σε μεγάλο βαθμό, σχέση βιωματική. Υπό μία έννοια, μοιραζόμαστε κοινά βιώματα: και οι δύο γεννηθήκαμε με το Κυπριακό σε εξέλιξη. Ζήσαμε και οι δύο, σε διαφορετικές ηλικίες και συνθήκες, την τουρκική εισβολή του 1974 και όλες τις έκτοτε προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού. Επομένως, και για τους δυο μας το Κυπριακό δεν είναι μόνο θέμα ακαδημαϊκής συζήτησης και έρευνας. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά τις εκτιμήσεις για το Κυπριακό, διαφέρουμε: ο Ηρακλείδης είναι συνήθως ο απαισιόδοξος, εγώ ο αισιόδοξος. Μέχρι στιγμής, δυστυχώς, επιβεβαιώνεται η απαισιοδοξία του Ηρακλείδη.

Με την έξυπνη μέθοδο των 50 + 1 ερωτήσεων, ο αναγνώστης μαθαίνει όλους τους σημαντικούς ιστορικούς σταθμούς του Κυπριακού και διαβάζει, ταυτόχρονα, μια οξυδερκή ανάλυση των διαφόρων φάσεων της εξέλιξής του. Τα δύο σημαντικότερα χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι: (α) η κριτική προσέγγιση, ιδιαίτερα στην πολιτική διαχείριση του προβλήματος από την ελληνοκυπριακή και την ελληνική ηγεσία και τα πολιτικά συστήματα και (β) η απομυθοποίηση και η αποδόμηση διαφόρων βεβαιοτήτων που συναντούμε στο ελληνοκυπριακό αφήγημα όπως, π.χ., ότι για όλα φταίνε οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί, ότι ο εκάστοτε εκπρόσωπος των Ηνωμένων Εθνών είναι φιλότουρκος και εχθρικός στις ελληνοκυπριακές θέσεις, ότι για τις αποτυχίες λύσης φταίνε πάντα και μόνο η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι.

Στη συνέχεια, θα επικεντρωθώ σε τρία θέματα που αναδεικνύονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Ηρακλείδη, τα οποία θεωρώ εξαιρετικά σημαντικά: Τις χαμένες ευκαιρίες επίλυσης του Κυπριακού· τον μαξιμαλισμό· και την κρισιμότητα των σχέσεων Αθηνών-Λευκωσίας.

 

Χαμένες ευκαιρίες

Ο Ηρακλείδης ξεδιπλώνει τις χαμένες ευκαιρίες του Κυπριακού διαχρονικά. Εγώ θα αναδείξω τις ευκαιρίες που χάθηκαν μετά τη Συμφωνία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι το 1999.

Το Ελσίνκι ήταν μια συμφωνία η οποία άλλαξε δραματικά το παιχνίδι. Ήταν “game changer”. Άλλαξε τους όρους διαπραγμάτευσης και διαμόρφωσε ένα νέο ισοζύγιο δυνάμεων σε διπλωματικό επίπεδο υπέρ της ελληνοκυπριακής και της ελληνικής πλευράς. Η σαφής διατύπωση ότι η λύση του Κυπριακού δεν ήταν προϋπόθεση για την ένταξη αλλά και συνολικά η ενταξιακή πορεία της Κύπρου λειτούργησε ως καταλύτης για τις πρωτοβουλίες επίλυσης του Κυπριακού που ακολούθησαν. Και τις οποίες, δυστυχώς, η ελληνοκυπριακή ηγεσία κατά κύριο λόγο δεν αξιοποίησε για να φτάσουμε στον τελικό στόχο της ενωμένης, ευρωπαϊκής Κύπρου.

Μοναδική ευκαιρία συνολικής επίλυσης του Κυπριακού ήταν το Σχέδιο Άναν, το 2004. Η ευκαιρία αυτή οδηγήθηκε σε αποτυχία ως αποτέλεσμα του «Όχι» της ελληνοκυπριακής πλευράς στο δημοψήφισμα του Απριλίου 2004. Κατά τον Ηρακλείδη, το Σχέδιο Άναν «ήταν όχι μόνο το πλέον λεπτομερές σχέδιο για επίλυση του Κυπριακού που έχει κατατεθεί αλλά και το πλέον λεπτομερές και πολυσέλιδο σχέδιο που έχει προταθεί για την επίλυση οποιασδήποτε διένεξης στην ιστορία του ΟΗΕ από το 1945 μέχρι σήμερα» (σ. 116).

Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε την περίοδο πριν και μετά το δημοψήφισμα του 2004 όπου στην Κύπρο, όσοι υποστηρίξαμε το «Ναι» στο Σχέδιο Άναν ζήσαμε ένα κλίμα μακαρθισμού, εκφοβισμού και τρομοκρατίας – κλίμα που έφτασε και στην Ελλάδα. Αυτό το κλίμα το επέτρεψε και το ενθάρρυνε ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Τάσσος Παπαδόπουλος. Δεν είναι τυχαίο ότι μετά το συντριπτικό «Όχι» ξεκίνησε μια εκστρατεία δολοφονίας χαρακτήρων και εξόντωσης πολιτικών αντιπάλων, δημιουργώντας κλίμα ενός νέου εθνικού διχασμού, χαρακτηρίζοντας όσους στήριξαν το «Ναι», «νενέκους», «ελληνόφωνους» και πληρωμένους από τους Αμερικανούς και τους Άγγλους.

Το διχαστικό κλίμα που δημιουργήθηκε μαζί με τη δαιμονοποίηση του απορριφθέντος σχεδίου δηλητηρίασαν την κοινωνία και την ιδέα της επανένωσης στο πλαίσιο μιας συμβιβαστικής λύσης διζωνικής-δικοινοτικής ομοσπονδίας. Δημιούργησε επίσης τεράστιο χάσμα εμπιστοσύνης μεταξύ της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας, ενίσχυσε την καχυποψία και εμπέδωσε την πεποίθηση ότι οι Ελληνοκύπριοι δεν θέλουν λύση επανένωσης και συμβιβασμού.  Μια μεγάλη ευκαιρία είχε χαθεί.

Αλλά η ήττα-έκπληξη του Τάσσου Παπαδόπουλου στις προεδρικές εκλογές του 2008, η άνοδος του Δημήτρη Χριστόφια, γενικού γραμματέα του ΑΚΕΛ στην προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας και η ταυτόχρονη παρουσία του Μεχμέτ-Αλί Ταλάτ στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων δημιούργησαν νέα συγκρατημένη αισιοδοξία.

Λίγους μήνες μετά την εκλογή Χριστόφια, τον Σεπτέμβριο του 2008, ξεκίνησαν συνομιλίες ανάμεσα στους δύο ηγέτες που οδήγησαν το 2012 στις λεγόμενες «συγκλίσεις Χριστόφια-Ταλάτ».  Όπως σωστά σημειώνει ο Αλέξης Ηρακλείδης στο βιβλίο του, «επρόκειτο αναμφίβολα για μεγάλη ευκαιρία» (σ. 124).  Αλλά, δυστυχώς, οι γνωστοί κύκλοι στη Λευκωσία και στην Αθήνα ξεκίνησαν να υποσκάπτουν εκ νέου την προσπάθεια στην κοινή γνώμη. Ο δε Πρόεδρος Χριστόφιας κωλυσιεργούσε, πιεζόμενος όπως φαίνεται και από τον ρωσικό παράγοντα ο οποίος διαχρονικά ήταν πολέμιος της λύσης του Κυπριακού.

Η κωλυσιεργία και η αποτυχία προόδου διεύρυνε το χάσμα και ενίσχυσε την καχυποψία της τουρκοκυπριακής πλευράς απέναντι στους Ελληνοκυπρίους. Το 2010, οι Τουρκοκύπριοι εξέλεξαν τον σκληροπυρηνικό εθνικιστή Έρογλου ως ηγέτη - κι έτσι χάθηκε ακόμα μια ευκαιρία ουσιαστικής προόδου για λύση.

Μια ακόμα ευκαιρία έλαμψε το 2017 στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας. Οι συνομιλίες των Προέδρων Αναστασιάδη και Ακιντζί, το 2015-17, οδήγησαν στη δραματική συνάντηση του Κραν Μοντανά η οποία, με κύρια ευθύνη Αναστασιάδη-Κοτζιά-Χριστοδουλίδη, ναυάγησε. Οι συνομιλίες και η συνάντηση στο Κραν Μοντανά είχαν μια σημαντική διαφορά από τις προηγούμενες: για πρώτη φορά συμμετείχε στην προσπάθεια λύσης η ΕΕ, μάλιστα στο υψηλότερο επίπεδο (ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ στη Γενεύη κι οι αντιπρόεδροι Τίμερμανς και Μογκερίνι στο Κραν Μοντανά). Αυτή η πρωτόγνωρη εμπλοκή της ΕΕ ήταν αποτέλεσμα και των καταλυτικών ενεργειών του τότε Κύπριου Ευρωπαίου Επιτρόπου, Χρήστου Στυλιανίδη.

Ο Ηρακλείδης παρουσιάζει λεπτομερώς στοιχειοθετημένα όσα συνέβησαν στο Κραν Μοντανά, περιγράφοντας και το ρόλο των πρωταγωνιστών. Ο χώρος δεν επιτρέπει λεπτομερή ανάλυση του ναυαγίου του Κραν Μοντανά.[1] Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι, ενώ ο Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης δεσμεύτηκε ότι θα ήταν «Πρόεδρος λύσης» (το σύνθημά του στις προεδρικές εκλογές του 2013 ήταν: «Η λύση θέλει ηγέτη»), υπαναχώρησε και, σε συντονισμό με τον πρώην Έλληνα υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά στην Αθήνα και τον νυν Κύπριο πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη στη Λευκωσία, οδήγησε την προσπάθεια σε αδιέξοδο. Τι ακριβώς συνέβη το περιγράφει η φράση Ευρωπαίου αξιωματούχου: “Nikos missed a great opportunity” (ο Νίκος έχασε μια μεγάλη ευκαιρία).

Μια ακόμα μεγάλη ευκαιρία για λύση είχε χαθεί. Μετά το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά, μάλιστα, η φράση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, «Καλή Τύχη στους Κύπριους στο Νότο και στο Βορρά», προσγείωσε όλους στη σκληρή πραγματικότητα.

 

Μαξιμαλισμός

Δύσκολα κάποιος θα διαφωνήσει ότι ο μαξιμαλισμός και η εμμονή σε αυτόν, ειδικά όταν αγνοεί την πραγματικότητα, είναι καταστροφικός για τα εθνικά συμφέροντα. Παρακολουθώντας μέσα από το βιβλίο του Αλέξη Ηρακλείδη τον τρόπο διαχείρισης του Κυπριακού από την κυπριακή πολιτική ηγεσία και το πολιτικό σύστημα μπορούμε να βγάλουμε τα εξής συμπεράσματα:

Πρώτον: η ανικανότητα ορθής ανάγνωσης και ανάλυσης των εξελίξεων, του συσχετισμού δυνάμεων (πολιτικών και στρατιωτικών) και του σύνθετου πλέγματος των διεθνών και περιφερειακών σχέσεων συνήθως οδηγεί σε εθνικές τραγωδίες. Ανατρέχοντας στη δική μας ιστορία, αρκεί να αναφερθούμε στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και την κυπριακή τραγωδία του 1974.

Δεύτερον: Η πάροδος του χρόνου χωρίς λύση χειροτερεύει το πρόβλημα και, στην περίπτωση της Κύπρου, «τσιμεντώνει» τη διχοτόμηση και την τουρκοποίηση των κατεχομένων, απομακρύνοντας μια συμβιβαστική λύση επανένωσης με την επιστροφή εδαφών. Αρκεί να θυμηθούμε χαρακτηριστικά ότι, το 2004, στο Σχέδιο Άναν, ήταν δεδομένη η επιστροφή της Μόρφου και της Αμμοχώστου. Το 2017 έγινε σκληρή προσπάθεια για να συμπεριληφθεί τελικά η Μόρφου στα εδάφη που θα επιστρέφονταν. Σήμερα, σχεδόν δέκα χρόνια μετά, στον ορίζοντα προβάλλει για πρώτη φορά η ισχυρή πιθανότητα να χαθεί οριστικά και η Αμμόχωστος. Την ίδια ώρα, η αλλοίωση του δημογραφικού και πολιτισμικού χαρακτήρα των κατεχομένων συνεχίζεται, οι ελληνοκυπριακές περιουσίες εξακολουθούν να είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης και δεν έχει φύγει ούτε ένας τούρκος στρατιώτης. Μια απλή επίσκεψη στα κατεχόμενα αρκεί για να πείσει και τον πλέον δύσπιστο.

Τρίτον: Ο σημαντικός γεωπολιτικός ρόλος της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής είναι δεδομένος και δεν μπορεί ούτε να αγνοηθεί ούτε να αμφισβητηθεί. Ονειρώξεις περί απομόνωσης και αποκλεισμού της Τουρκίας μέσω διαφόρων τύπου τριμερών συνεργασιών είναι και αφελείς και επικίνδυνες.

Τέταρτον: Στο εθνικό μας αφήγημα, η έννοια του συμβιβασμού, δηλαδή η εξεύρεση λύσης η οποία να εξυπηρετεί τα συμφέροντα και τις ανάγκες και των δύο μερών, έχει δαιμονοποιηθεί. Χαρακτηρίζεται μέχρι και αντεθνική, προδοτική. Ταμπού που, αν δεν ξεπεραστεί, δύσκολα μπορεί να γίνει το άλμα προς τη λύση. Η ελληνική ιστορία, άλλωστε, διδάσκει ότι όσες φορές ο ελληνισμός αποδέχτηκε ένα συμβιβασμό, ακόμα και επώδυνο, όπως η Συμφωνία της Λωζάνης, κέρδισε και επιβίωσε. Όσες φορές έμεινε εγκλωβισμένος στους εθνικούς μαξιμαλισμούς, πλήρωσε βαρύ τίμημα και συρρικνώθηκε, με κορυφαίο παράδειγμα την τραγωδία και τη διχοτόμηση της Κύπρου.

Ο Ηρακλείδης αναδεικνύει ακόμα την περιπλοκότητα στις σχέσεις Αθηνών-Λευκωσίας συμπεραίνοντας πως η ειλικρινής συνεργασία είναι καθοριστική για να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις και να επιτύχουν εθνικοί στόχοι. Όσες φορές η Λευκωσία προσπάθησε να παρασύρει την Αθήνα σε λάθος και επικίνδυνα μονοπάτια, όπως την περίοδο του Μακαρίου πριν την τουρκική εισβολή ή όσες φορές η Αθήνα υπονόμευσε τη Λευκωσία όπως την περίοδο της χούντας, τα αποτελέσματα ήταν καταστροφικά.

Οι σχέσεις Αθηνών-Λευκωσίας είχαν σκαμπανεβάσματα. Δεν υπάρχει αμφιβολία, όμως, ότι η «χρυσή εποχή» ήταν η περίοδος Σημίτη-Κληρίδη. Ήταν περίοδος επιτυχιών, με επιστέγασμα την πλήρη ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, χωρίς η λύση του Κυπριακού να αποτελεί προϋπόθεση. Αυτή την περίοδο πετύχαμε την ιστορική συμφωνία του Ελσίνκι το 1999, που έφερε ουσιαστική εμπλοκή της ΕΕ στις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού και οδήγησε στην ανάληψη της πρωτοβουλίας για λύση από τα Ηνωμένα Έθνη. Με τους αριστοτεχνικούς χειρισμούς Σημίτη-Κληρίδη πετύχαμε την καταλυτική απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην Κοπεγχάγη το 2002 που επισφράγισε την άνευ όρων ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ. Η διαφύλαξη των σχέσεων Αθηνών-Λευκωσίας σήμερα είναι ακόμα πιο αναγκαία λαμβάνοντας υπόψη και τις δύσκολες γεωπολιτικές συνθήκες καθώς και τον πραγματικό κίνδυνο μονιμοποίησης της διχοτόμησης της Κύπρου.

Με εξαίρεση εκείνη την περίοδο, όμως, στην ελληνοκυπριακή πλευρά κυριάρχησαν η απουσία στρατηγικής και πραγματισμού – υπό τις ηγεσίες του Μακάριο ή του Σπύρου Κυπριανού αλλά και του Νίκου Αναστασιάδη και του Νίκου Χριστοδουλίδη. Η πολιτική των καθυστερήσεων και της κωλυσιεργίας, της αφελούς θέσης ότι η «μη λύση είναι λύση» (την οποία υιοθέτησαν ο Κώστας Καραμανλής και μαζί του ο Πέτρος Μολυβιάτης και ο Ιωάννης Βαληνάκης αλλά σε νεότερη εκδοχή και οι Αναστασιάδης - Κοτζιάς - Χριστοδουλίδης), η πρόταξη επιμέρους διευθετήσεων αντί της συνολικής λύσης, αργά ή γρήγορα, θα μονιμοποιήσουν το διχοτομικό στάτους κβο και θα επιβάλουν μια «νέα πραγματικότητα». Με τα λόγια του Χρήστου Στυλιανίδη:

Είναι επικίνδυνη αφέλεια να πιστεύει κάποιος ότι, ειδικά με όσα δραματικά συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Ουκρανία, το σημερινό νόθο στάτους κβο στην Κύπρο μπορεί να διατηρηθεί και να κατοχυρώσει την επιβίωση του Ελληνισμού στην Κύπρο.  Αργά ή γρήγορα, η Λευκωσία θα βρεθεί μπροστά σε σκληρά διλήμματα. Η Κύπρος, και ιδιαίτερα ο κυπριακός ελληνισμός, δεν θ’ αντέξουν ακόμα μια χαμένη ευκαιρία. Οι πρωταγωνιστές στη Λευκωσία έχουν τον πρώτο λόγο, έχουν και την ευθύνη. (Τα Νέα, 30/12/2025)

Η πιο πάνω εκτίμηση είναι ακόμα πιο επίκαιρη σήμερα που ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ κάνει μια ύστατη προσπάθεια επανέναρξης και θετικής κατάληξης συνομιλιών για λύση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Δεν είναι υπερβολή η θέση ότι μια νέα αποτυχία θα είναι ενδεχομένως η ταφόπλακα του οράματος για μια ενωμένη ευρωπαϊκή Κύπρο.



[1] Για μια λεπτομερή καταγραφή των γεγονότων στο Κραν Μοντανά, βλ. Μακάριος Δρουσιώτης, Έγκλημα στο Κραν Μοντανά (Λευκωσία: Αλφάδι, 2021).

16 Νοεμβρίου 2026

Πελατειακή και ανθρώπινη μεροληψία εναντίον του εκσυγχρονισμού

Σειρά «επεισοδίων» αναθέρμανε τη  δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές (τα «ρουσφέτια») και τη διαφθορά. Υπενθυμίζω ότι πελατειακές συμπαιγνίες ή διευθετήσεις διαπερνούν τη μαζική κακοδιαχείριση στον ΟΠΕΚΕΠΕ, το δυστύχημα των Τεμπών (όπου εμφανώς ανεπαρκής υπάλληλος είχε αναδειχθεί σε σταθμάρχη, άλλοι απλά δεν ήταν στη θέση τους ενώ επίσης είχε παγώσει ο εκσυγχρονισμός των επικοινωνιών στους σιδηροδρόμους), τις αποκαλύψεις για την πολεοδομία (που δεν εξέπληξαν την κοινή γνώμη), ακόμη και την καταστροφική πυρκαγιά στο ξεχασμένο Μάτι με τα δεκάδες «αυθαίρετα» που έκλειναν κάθε δρόμο διαφυγής. Στο Μάτι μάλιστα, μετά την καταστροφή, είχε αναρτηθεί ταμπέλα με το σύνθημα «νομιμοποίηση όλων των αυθαιρέτων τώρα» (ή κάπως έτσι).

Η  δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές έμεινε όμως  ρηχή και υποκριτική, καθώς υποτάχθηκε στη λογική της κομματικής αντιπαράθεσης και του παιγνίου επίρριψης προσωπικών ευθυνών σε (πολιτικά) πρόσωπα. Επισκίασε έτσι τα δομικά προβλήματα,  την πρόοδο ή έστω τις απόπειρες μεταρρυθμίσεων σε πολλούς τομείς, π.χ. μέσω της ψηφιοποίησης. Κατά διαστήματα, η δημόσια ζωή έδινε τη εικόνα ενός παζλ με ατάκτως ριγμένα κομμάτια στο τραπέζι.

Προσωπικές ευθύνες υπάρχουν βέβαια, αλλά δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι τα υπεύθυνα πρόσωπα δραστηριοποιούνται σε συνθήκες που πλέον δεν ελέγχουν – κατά την πρωτοποριακή διατύπωση του Καρλ Μαρξ, «οι άνθρωποι κάνουν την ίδια τους την ιστορία, αλλά την κάνουν όχι από ελεύθερη βούληση σε συνθήκες που έχουν επιλέξει, αλλά  σε υπάρχουσες, δεδομένες και κληροδοτημένες συνθήκες» (Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη).

Πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε, όπως έγραψε ο Φράνσις Φουκουγιάμα, ότι είναι προβληματική η πλήρης απαξίωση του φαινομένου της προσωπικής μεροληψίας. Οι άνθρωποι έχουν έναν φυσικό τρόπο κοινωνικότητας που συνίσταται στο να ευνοούν ή να προτιμούν φίλους και συγγενείς. Σε περιπτώσεις κρίσεων, οι κοινωνίες τείνουν να τον ανανεώνουν.[1] Με άλλα λόγια, η δημόσια συζήτηση επισκίασε την ανθρώπινη και την πολιτισμική/θεσμική  διάσταση της δεδομένης και ιστορικά διαμορφωμένης πατρωνίας.

Στην Ελλάδα, οι πελατειακές σχέσεις αναπτύσσονται σε ένα ευρύτερο φάσμα δραστηριοτήτων πέραν της κεντρικής και αυτοδιοικητικής πολιτικής – σε ΑΕΙ και άλλους ενδιάμεσους φορείς, σε οικογενειακές μικρές επιχειρήσεις, σε ιδρύματα κ.λπ. Είναι εμπεδωμένες στην κουλτούρα μας.

Όμως, μετά την πρόσφατη συσσώρευση αποκαλύψεων, πρέπει να διευρύνουμε την οπτική μας.

Η πατρωνεία  

Οι αιτίες των πελατειακών πρακτικών που μας ενδιαφέρουν είναι πολλές. Συχνά αναφέρεται ότι η «κακή γραφειοκρατία» αναγκάζει τους πολίτες να αναζητούν παράκαμψη των κανόνων. Υπό την οπτική αυτή, ως μέσο για ανθρωπιστικές διορθώσεις του «συστήματος» εμφανίζεται η πατρωνεία. Αλλά η άποψη αυτή οδηγεί σε θεωρητικό στενοσόκακο. 

Υπό άλλη οπτική, ωστόσο, το πελατειακό σύστημα αναλύεται ως προ-νεωτερικός άτυπος θεσμός. Οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι μας συμφωνούν ότι επιβίωσε ως μόνιμο χαρακτηριστικό σε όλες σχεδόν τις περιοχές της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής.

Το πελατειακό φαινόμενο εμφάνισε δύο όψεις (και για όλες μπορεί κανείς να αντλήσει χαρακτηριστικά παραδείγματα από την ιστορία). Αφενός ήταν η εξατομικευμένη ψηφοθηρία (με επιλεκτικές αναθέσεις έργων, διορισμούς κ.λπ.), αφετέρου οι συλλογικές διευθετήσεις των κυβερνήσεων με οργανώσεις συμφερόντων (για παροχή «club goods»). Τις πελατειακές σχέσεις οργάνωναν οι κεντρικοί κομματικοί και οι συνδικαλιστικοί μηχανισμοί, εμφανέστερα μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, και αναπαρήχθησαν με παρόμοιο τρόπο στη συνέχεια από τη ΝΔ και από τον ΣΥΡΙΖΑ. Εξακολούθησαν να είναι περισσότερο ή λιγότερο πυκνές, να υποβαθμίζουν κριτήρια αποτελεσματικότητας και αξιοκρατίας, να διακρίνουν δικτυωμένους από μη δικτυωμένους ή από τους δικτυωμένους σε αντίπαλο σχήμα, ανεξαρτήτως ικανοτήτων ή τυπικών προσόντων.

Λόγω της πελατειακής λογικής που έβρισκε νέα πεδία δράσης και «καινοτόμες» μεθόδους, το κράτος ουδέποτε έγινε αντιληπτό  ως μια μη ελεγχόμενη από την κοινωνία (τους πολίτες)  και απόμακρη μηχανή. Στα πολιτικά προγράμματα σπάνια  ετέθη θέμα μείωσης του κράτους. Οι υποσχέσεις είχαν κατά κανόνα μία μόνο κατεύθυνση: την ανακατανομή των ωφελουμένων   μέσω του κράτους ή εντός του. 

Υπό τις συνθήκες αυτές, η υπέρβαση της πατρωνείας είναι σισύφειο έργο. Αντλώντας από μια εξαιρετική πρόσφατη μελέτη του Άρη Τραντίδη[2], δεχόμαστε συνοπτικά ότι οι σχέσεις αλληλεξάρτησης ανάμεσα σε πολιτική ηγεσία και πελατειακές ομάδες είναι τόσο δυνατές ώστε οι αποφάσεις των αρχών διαμορφώνονται αφού ληφθούν υπόψη τα αιτήματα των εκάστοτε εμπλεκόμενων κοινωνικών ομάδων. Σε ένα δικομματικό σύστημα, το πολιτικό παίγνιο βρίσκεται σε ισορροπία τρόμου: στο σημείο, δηλαδή, από το οποίο οποιαδήποτε μονομερής κίνηση  κυβερνώντος κόμματος προς εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που μειώνουν το πεδίο των πελατειακών σχέσεων δίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην  αντιπολίτευση. Στο ίδιο πνεύμα, ο Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος διαπιστώνει ότι οι πελατειακές σχέσεις έχουν γίνει «νοοτροπία και αρχή οργάνωσης της κοινωνίας» και «καίριο δομικό χαρακτηριστικό της».[3] 

Οι πελατειακές διευθετήσεις συγγενεύουν με τη διαφθορά (στη νεοελληνική διάλεκτο: «μίζες», παλαιότερα «μπαξίσι», «λάδωμα» υπαλλήλων και πολιτικών ή τρίτων διαμεσολαβητών), αλλά δεν ταυτίζονται με αυτή. Οι διαχωριστικές γραμμές είναι ασαφείς και ασταθείς.

Κατά πρώτον, όμως, αποτελούν ευεπίφορο για διαφθορά υπέδαφος, το οποίο, φυσικά,  πολίτες και διαμεσολαβητές πάσης φύσης δεν αφήνουν  αναξιοποίητο.

Κατά δεύτερον, όμως, η πατρωνία από τη φύση της λειτούργησε ως  μεσίτης για τη διάχυση της αίσθησης ότι δεν μοιράζονται όλοι την ίδια μοίρα, ότι δεν έχουν δεσμεύσεις έναντι του συνόλου ή κάποιου ασαφούς κοινού ή  δημοσίου συμφέροντος παρά την επίσημη ρητορική σε καθιερωμένες τελετουργίες. Η πελατειακή λογική μείωνε την εμπιστοσύνη στους   τυπικούς θεσμούς  της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Στη δημόσια συζήτηση οι πελατειακές πρακτικές γίνονταν συχνά (και μάλλον υποκριτικά) αντικείμενο ηθικολογικών δηλώσεων, είχαν όμως βαθιές επιπτώσεις σε οικονομία και κράτος. Ενδεικτικά μόνο σημειώνουμε εδώ ότι συσχετίζονται καλά με την αναποτελεσματικότητα του κράτους (και του ευρύτερου συστήματος διακυβέρνησης), δημιουργούν ευεπίφορο έδαφος για διαφθορά, εξασθενίζουν την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς, φθείρουν την κοινωνική συνοχή, προκαλούν ανισότητες, καταλήγουν σε ανορθολογική χρήση των διαθέσιμων πόρων. Επίσης, προκαλούν μακροοικονομικές ανισορροπίες (ελλείμματα, χρέη κ.λπ.), καθώς οι διαθέσιμοι πόροι (φορολογικά έσοδα) δεν επαρκούν κατά κανόνα για την ικανοποίηση υφιστάμενων και νέων πελατειακών σχέσεων. Οι πελατειακές πρακτικές συνέβαλαν στην επώαση της ελληνικής κρίσης της δεκαετίας του 2010 που υπήρξε η βαθύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δυσχέραναν την αντιμετώπισή της. Δεν πρόκειται για αποκλειστικό χαρακτηριστικό κάποιων κοινωνικών ομάδων ούτε πολιτικών παρατάξεων, αλλά για ένα περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτό μέσο (όχημα) προαγωγής παρτικουλαριστικών επιδιώξεων.

Η πελατειακή λογική δεν είναι άγνωστη στις προηγμένες δυτικές χώρες. Ωστόσο εκεί  τιθασεύεται σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα ισχυρό πλέγμα αξιών που συνυφαίνονται με τους κανόνες της οικονομικής αποτελεσματικότητας και του ανταγωνισμού. Αυτό το πλέγμα περιορίζει την «αταξία» (= εντροπία) που προκαλεί η πατρωνεία. Είναι αλήθεια, επίσης, ότι όπου ο ανταγωνισμός λειτουργεί στη βάση σταθερών και σαφών κανόνων (οι οποίοι εφαρμόζονται χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς), οι  επιχειρήσεις δίνουν τη σημασία που πρέπει στην οικονομικά αποτελεσματική χρήση των πόρων τους (efficiency). Ο υγιής ανταγωνισμός λειτουργεί ως ανάχωμα κατά πελατειακών ή οικογενειακών προτιμήσεων. Όμως, και στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, η πατρωνεία δεν εξαλείφεται.[4]

Στην Ελλάδα, ο εκάστοτε επιχειρούμενος εκσυγχρονισμός, που από τη φύση του είχε φιλελεύθερα χαρακτηριστικά,  συγκρούσθηκε με την πατρωνεία. Στη σύγκρουση αυτή μπορούμε ίσως να βρούμε ρίζες του ιδεολογικού αντι-φιλελευθερισμού στην Ελλάδα (και αλλού). Συστατικά του στοιχεία είναι η προτίμηση του μεγάλου κράτους, η εξιδανίκευση και η υπερτίμηση των δυνατοτήτων του, η υποτίμηση της (σχετικής έστω) αυτοτέλειας των οικονομικών διεργασιών, η διάχυτη δυσπιστία έναντι της αγοράς και του ανταγωνισμού (anti-market bias), οι πολύμορφες πρακτικές παράκαμψης του κράτους δικαίου (rule of law).

Πατρωνεία κατά εκσυγχρονισμού

Ωστόσο, δεν έλειψαν πρωτοβουλίες για τον περιορισμό της πατρωνείας. Η Ελλάδα εισήλθε στη νεωτερικότητα  με διαδοχικές φάσεις εκσυγχρονισμού των θεσμών και των πολιτικών της. Μετά τον εμφύλιο και την ένταξη της χώρας στη Δύση, ο εκσυγχρονισμός σήμαινε στην πράξη, σε ένα γενικό επίπεδο, προσαρμογή (ή μεταρρύθμιση) τυπικών θεσμών, ώστε να γίνουν  συμβατοί με το νέο πλαίσιο. Η προσαρμογή αυτή δεν ήταν ποτέ πλήρης. Έτεινε όμως να θέσει το «νόμο» πάνω από τη συγγένεια, τη φιλία και τις τοπικές  σχέσεις. Υπέσκαπτε ανεπαίσθητα, ή μερικές φορές απότομα, παραδοσιακούς δεσμούς, τρόπους ζωής οργανωμένους γύρω από την οικογένεια, την πατριά, την Εκκλησία,  την τοπική κοινότητα.

Οι νέοι τυπικοί θεσμοί που συχνά εισάγονταν με επώδυνο τρόπο ήταν απαιτητικοί παρά τα κενά, τα εγγενή ελαττώματα («τρύπες) και τις εξαιρέσεις, γιατί ζητούσαν αλλαγές στη συμπεριφορά των ατόμων, π.χ. να μη λαμβάνουν υπόψη την οικογένεια, να μη διαπραγματεύονται ιδιαίτερα οφέλη με πάσης φύσης διαμεσολαβητές, να ξεχνούν την ιστορική πελατειακή νομιμοφροσύνη, να τηρούν το νόμο κ.λπ. Με άλλα λόγια, ο εκσυγχρονισμός λειτουργούσε δυνητικά ως εχθρός της παράδοσης. Όμως εξαρχής οι νέοι θεσμοί, που όφειλαν να διασφαλίζουν ίσες υποχρεώσεις και δικαιώματα σε όλους  χωρίς διακρίσεις, διαβρώθηκαν  εν μέρει από την παράδοση. 

Μετά την πτώση της Δικτατορίας, πρόσθετα όρια στις πελατειακές λογικές και στη συνυφασμένη με αυτές κουλτούρα προέκυπταν δυνητικά  από την ένταξη στην ΕΕ και την ΟΝΕ, που απαιτούσε διατήρηση ή αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, εισαγωγή κριτηρίων αποτελεσματικότητας, διαφάνειας και λογοδοσίας σε κράτος και επιχειρήσεις. Την περίοδο των Μνημονίων (2010-2018), η πίεση για εκσυγχρονισμό των δημόσιων πολιτικών ασκήθηκε χωρίς προσχήματα με τη μορφή της αιρεσιμότητας (conditionality), δηλαδή της χορήγησης δανείων προς αποτροπή της χρεοκοπίας υπό τον όρο εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων πολιτικής. Το πελατειακό σύστημα συγκρούστηκε ευθέως πλέον με τον «εισαγόμενο ορθολογισμό».[5]

Οι κυβερνήσεις και μέρος της πολιτικής τάξης, έχοντας μαζί τους τμήματα της κοινωνίας που είχαν αναπτύξει εμπορικούς, πολιτισμικούς και επενδυτικούς δεσμούς με τη Δύση, δεν μπορούσαν μεν να αγνοήσουν παντελώς τις γενικότερες ανάγκες της χώρας, αναζητούσαν όμως, όπως σημειώσαμε, συμβιβασμούς ώστε να διασώσουν όσο γίνεται περισσότερα πελατειακά κεκτημένα. Η δεκαετία των μνημονίων είναι η ιστορία της πελατειακής μεροληψίας στην οικονομική μεταρρύθμιση.

Οι «διευθύνουσες τάξεις» επιδίωξαν να μετριάσουν το κόστος των μεταρρυθμίσεων για  ομάδες πελατών τους, σχεδιάζοντας ένα πακέτο μέτρων που διατηρεί όσο το δυνατόν περισσότερο τα πελατειακά κεκτημένα.[6]

Η αναζήτηση ατελών και οπωσδήποτε πρόσκαιρων συμβιβασμών μεταξύ πελατειακής και οικονομικής λογικής, ή μεταξύ προσαρμογής στο ευρωπαϊκό περιβάλλον και παραδοσιακών εθισμών της πολιτικής, εκδηλώθηκε σε απειράριθμες νομοθετικές πρωτοβουλίες. Παραδείγματα προσφέρουν οι διαδοχικές ατελείς και αποσπασματικές μεταρρυθμίσεις του ασφαλιστικού, της παιδείας, της Δικαιοσύνης, της Δημόσιας Διοίκησης (βλ. διαδοχικές παρακάμψεις του ΑΣΕΠ), οι περιβόητες τροπολογίες κ.λπ. 

Μετά το 2019, τον εκσυγχρονισμό του κράτους συνεπικουρεί η  τεχνολογία μέσω μεγάλων προγραμμάτων ψηφιοποίησης που περιορίζουν τις ευκαιρίες για εξατομικευμένες πελατειακές συμπαιγνίες. Αυτές ωστόσο συνεχίστηκαν όπου έβρισκαν χώρο, όπως έδειξαν καθαρά οι μέθοδοι χορήγησης επιδομάτων στην αγροτική οικονομία, η διαρκής χωροταξική αφασία, η διαχείριση προσωπικού σε δημόσιους φορείς (βλ. ΟΣΕ) κ.ά.


[1] Francis Fukuyama, The Origins of Political Order, Profile Books Ltd, 2012.

[2] Aris Trantidis, Clientelism and economic policy. Greece and the crisis, Routledge, London and New York, 2016.

[3] Βλ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος, Κράτος και Μεταρρύθμιση στη σύγχρονη Νότια Ευρώπη, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ποταμός, Αθήνα 2007, σ. 102. Για το βάθος της πελατειακής λογικής στη μικροκλίμακα διαφόρων φορέων, μπορούν να παρατεθούν απειράριθμα παραδείγματα. Ο  αθηναϊκός και ο επαρχιακός Τύπος είναι πλούσιος σε κοιτάσματα «μικρο-πελατειακών» διευθετήσεων γύρω από διορισμούς, αναθέσεις έργων, παραλείψεις κατά την εφαρμογή του νόμου, κ.λπ. 

[4] Βλ. βιβλίο του Michael J. Sandel με τον παράδοξο εκ πρώτης όψεως τίτλο   Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το γενικό καλό; Εκδόσεις Πόλις, 2022.

[5] Βλ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας, «Εισαγόμενος διοικητικός εκσυγχρονισμός», στην εφημερίδα Το Βήμα 4/8/2013.

[6] Για τους έλληνες πολιτικούς που προσπαθούσαν ήδη τη δεκαετία του 40 να εντάξουν την αμερικανική βοήθεια σε  πελατειακά προγράμματα παρά την οικονομική λογική έγραφε ο Αργύρης Φατούρος ότι «νόμιζαν τον εαυτό τους δεξιοτέχνη στο ρόλο του ραδιούργου υφισταμένου» που προσπαθούσε να ματαιώσει ανεπιθύμητες εξελίξεις. Βλ. Αργύρης Φατούρος  «Πως κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης : Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα 1947-1948» στο Ι. Ιατρίδης (επιμέλεια) Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα , σελ. 419-460, σελ. 420. 

16 Νοεμβρίου 2026

Διήγημα από την Έμη Βαϊκούση

 

«Θαυμάστε τον αχαΐρευτο!». Με αυτά τα λόγια συνόδεψε η τριγυρίστρα νεαρή σύζυγος ράφτη και μητέρα την ανίερη επίδειξη του απαγχονισμένου αυτόχειρα στις δυο της κόρες, τριών και πέντε ετών τότε.  Γούρλωσε η πιο μικρή τα μάτια, ο τρόμος δεν έφυγε ποτέ: «εξόφθαλμος βρογχοκήλη» είναι η επίσημη ονομασία του οφθαλμικού συμπτώματος· κι όχι πως κάποιος της τα πέταξε έξω, όπως λένε οι κακές γλώσσες… Μα δεν είναι μόνο η «εξόφθαλμος»· η φρίκη έχει στήσει αντίσκηνο στο σαρκίο αυτού του σακατεμένου γυναικείου όντος με την απόκοσμη όψη, που σαν να κουβαλάει φορτίο αμαρτιών πολλών· γιατί βρήκαν αυτό, ειδικά αυτό, για να κακοφορμίσουν, ποιος το ξέρει…  Τι πάχος παθολογικό, τι λίπος ανόμοια μοιρασμένο, τι όγκοι ανοικονόμητοι αυτές οι δίπλες το λίπος! Πώς έλεγε  ο Μελάς για την κοιλιά του Αλή Πασά με τις δίπλες με τα σκουλήκια – τέτοια φαντάζεσαι κάτω απ’ το φτηνό τσίτι που τυλίγει το πάχος. Κάπως μισόκλειστο είναι το ένα της μάτι, σαν ξεδιάντροπα ξεχειλωμένα κι όμως αθώα τα χείλη,  ανυπεράσπιστο το στόμα, χαίνουν κενά στα μισοάδεια ούλα. Ένα έμπειρο βλέμμα διακρίνει, είναι αλήθεια, την αρχική γλύκα του προσώπου. Πολύ δεν ξεμυτίζει απ’ το σπίτι η γυναίκα αυτή, γύρω στα πενήντα πια, μόνο αν είναι να τη δει γιατρός. Κι η αρρώστια είναι περίεργη, αλλόκοτη όπως όλα. Μέσα κι έξω το σαράκι. Στο γιατρό την πάει ο σύζυγος, χωρίς δόντια κι αυτός. Φιλιούνται άραγε ποτέ τα χείλη αυτά;…

Τέτοια θέματα η μεγάλη αδερφή δεν έχει – έχει άλλα. Σε μερικούς οι πληγές της ζωής μοιάζουν με δαγκώματα σκύλου· σ’ άλλους με τσίμπημα σκορπιού· σ’ άλλους τυλίγεται γύρω τους ένα φίδι και σφίγγει, σφίγγει, ώσπου κόβεται η ανάσα. Τούτη εδώ όμως η γυναίκα σαν γρατζουνισμένη ήταν από γάτες – λίγο εδώ, λίγο εκεί, λίγο στα χέρια, λίγο στα πόδια, ποτέ δεν φεύγανε τα σημάδια κι έτσι όπως την κοίταζες την καημενούλα,  έλεγες πως το σώμα της ήταν  ένα γατόσπιτο με φυλακισμένα μέσα μωρά που τ’ άφησε η μάνα τους και κλαίνε, τσιρίζουν, γραπώνονται στην ανθρώπινη σάρκα. Τέτοια μαρτύρια είχε μέσα της. Την κομμωτική στο κουρείο του άνδρα της την έχει παρατήσει κι ασχολείται με την κόρη. Την ντύνει, τη στολίζει, την νταντεύει και – ελπίζει. Όμως το παιδί δεν φτουράει. Τι ακριβώς έχει κανείς δεν ξέρει. Μεγάλη κοπέλα πια και τίποτα δεν κάνει, για δουλειά ούτε λόγος. Μια γειτόνισσα τη σύστησε σε μια ταβέρνα που έψαχναν σερβιτόρα. Λίγες μέρες μετά έκανε στα καλά καθούμενα καβγά με μια πελάτισσα· πως την ώρα που μάζευε τα πιάτα απ’ το τραπέζι, εκείνη της βούτηξε τάχα ένα βελούδινο πορτοφολάκι απ’ την τσέπη. Η επόμενη φάση, άλλη μέρα, ήταν να βρίζεται με τον γκόμενο στο τηλέφωνο την ώρα που τη φώναζαν να πάρει παραγγελία.   

Η ταβερνιάρισσα, καλός άνθρωπος, συμπονετική, έκανε υπομονή. Μέχρι που ήρθε για φαγητό μια παρέα γέροι της γειτονιάς, και της σφύριξαν στο αυτί κάτι κουβέντες για άλλους είδους δραστηριότητες της κοπέλας  –για κάνα τάληρο, ποιος ξέρει– ήταν πάντως γνωστή στο στέκι τους. Ας έβγαζε λοιπόν το ψωμί της από κει. Την έδιωξε κακήν κακώς.  

Ο πατέρας, επιτομή εγκαρτέρησης. Συνταξιούχος πια, το κουρείο το έκλεισε,  η σύζυγος δεν μπορεί κι η κόρη ούτε λόγος να πιάσει ψαλίδι στο χέρι· βγαίνει λοιπόν κάθε πρωί στον πεζόδρομο, κάνει ένα γύρο το παρκάκι, κι ύστερα τις ασκησούλες του, άρσεις χειρών με βαράκια, κάτω απ’ το πλατάνι·   ενδυνάμωση. Αχαμνός είναι, μια σταλιά άνθρωπος, κι όμως αυτός επιμένει: ενδυνάμωση.

Το μυαλό του ανθρώπου είναι αχόρταγο· αεικίνητο· σαν ψύλλος πετάγεται εδώ κι εκεί και συνδέει, και στο ξύπνιο ακόμα, τα πιο άσχετα πράγματα. Τον χάζευα λοιπόν τον κυρ Γιάννη στην πρωινή του γυμναστική και, Κύριος οίδε πώς, μου έφερνε πάντα στο νου τον τυπάκο στη Μετάνοια του Αμπουλάτζε, τον χοντρούλη με τα μεγάλα μουστάκια· κι αυτός άρσεις χειρών κάνει πρωί πρωί με τη δροσούλα στο μπαλκονάκι του πάνω στην πλατεία, κι αντικρίζει τον ξεθαμμένο δήμαρχο στημένο όρθιο μπροστά στο αιωνόβιο πλατάνι.  Δικτατορία τότε, εκεί, στη γεωργιανή Σοβιετία. Αλλά κι εδώ; Σ’ αυτό το σπίτι;  Δικτατορία κι εδώ· δικτατορία βαρέων ψυχικών βαρών· ασκήσεις βαρέων ψυχικών βαρών. Εξόριστος στη Σιβηρία των αισθημάτων ο γερο κουρέας, ο γαμπρός του ράφτη.

***

Απανωτά χτυπήματα στο ξεχαρβαλωμένο κουδούνι της οικογένειας που αργά κατέρρεε, στο σπίτι που κι αυτό κατέρρεε. Και σαν να περίμεναν το κακό, έτρεξαν όλοι μαζί ν’ ανοίξουν, και οι πέντε (η γριά μόνο η ανάπηρη, στρίγγλισε απ’ το καρότσι «τι στον κόρακα;»), ανοίγουν λοιπόν, με το καλημέρα αραδιάζει την ιστορία της η επισκέπτρια, μια μεγαλοκοπέλα, και σαν να ζητάει το λόγο.  

Ο πατέρας της παράγγειλε λέει, κάποτε, στον αυτόχειρα το γαμπριάτικο κοστούμι. Ο ραφτάκος έφυγε, όπως ξέρουμε,  λίγο μετά, στον Αγύριστο, άφησε σύξυλη σύζυγο και κόρες, μα και τη χρουσουζιά του στον ξένο γαμπρό· πώς αλλιώς να εξηγήσεις τα  δεινά που μαζεύτηκαν μετά στον έγγαμο βίο, που τα κουβαλάει η κόρη αυτή κι έρχεται τώρα και… θέλει άραγε, τι;… Να δεις που αυτηνής η κατάρα μ’ας  κυνηγάει, σκέφτηκαν  οι κόρες του ράφτη.

Το πράγμα συνέβη ως εξής: Ο ράφτης έδωσε, τότε, παλιά, στον παραγιό  του το κοστούμι έτοιμο, να το πάει στο γαμπρό. Όμως, θες που ήθελε να κάνει κάτι τελειωματάκια, να ’ναι άψογο το έργο του, θες από ταραχή για τις πρόσφατες ντροπές της συζύγου και την ανόσια πράξη που είχε κιόλας βάλει με το νου να κάνει στον εαυτό του,  ξέχασε  κάποια σύνεργα της δουλειάς στην τσέπη του σακακιού. Ντύθηκε όλος χαρά ο γαμπρός, κάτι του φούσκωνε στη μέσα τσέπη, τα βγάζει –ένα άσπρο σαπούνι απ’ αυτά που έχουν οι μοδίστρες για να μαρκάρουν το κομμάτι που θέλουν να κόψουν, και λίγες καρφίτσες–, τα δίνει στην υπηρέτρια να τα πάει στην πεθερά του, που γνώριζε το ράφτη, να τα επιστρέψει· δεν είχε μάθει ακόμα ο άνθρωπος για το συμβάν.

Κάπως ξινή ήταν η πεθερά στο γάμο, πράγμα κάθε άλλο παρά περίεργο για την εν λόγω – αλλά και πάλι: στις χαρές της κόρης της; Ίσα που κρατήθηκε να περάσει λίγο η ώρα το άλλο πρωί, της τηλεφώνησε να τη δει το ταχύτερο. Ότι το σαπούνι, που είχε μάλιστα και μια τρίχα κολλημένη επάνω,  και οι καρφίτσες ήταν μάγια – «εκατό τα εκατό μάγια!» της είπε μονοκοπανιά· με μισό μάτι την κοίταξε η κοπέλα, «τι λες βρε μαμά, ποιος να θέλει να κάνει μάγια στο Θανάση – και γιατί;» – «Γιατί;  Ρωτάς μωρέ γιατί; Ξέρεις εσύ αν παράτησε καμιά σκρόφα πριν από σένα, και θέλει τώρα αυτή να του κάνει κακό; Να τον δέσει μαζί της να μην του σηκώνεται μ’ άλληνε; Δε θες ν’ ακούσεις,  σκέψου το πάντως· και κοίτα να πιάσεις τον μπέμπη όσο μπορεί ο προκομμένος ακόμα. Και πάλι, αν θες, πες μου να ρωτήσω να βρω καμιά που λύνει».

Όσα λέει η μάνα δεν σβήνουν, ποτέ!, γνωστό αυτό, κι έτσι η κοπέλα λίγο λίγο, με τον καιρό, άρχισε να βάζει πράγματα με το νου της, κάποιο βράδυ τα είπε απ’ έξω απ’ έξω και στον άντρα της. Γέλασε αυτός, έβαλε ένα ποτάκι και για τους δυο τους, την έσφιξε στην αγκαλιά του, δεν περίμενε ν’ ακούσει απ’ το στόμα της τέτοιες σαχλαμάρες, είπε. Πήγαν για ύπνο. Κι εκεί, στον ύπνο ήρθε ένα φιδάκι και φώλιασε αθόρυβα μέσα του, λίγο λίγο μεγάλωνε, συχνά πυκνά του έβγαζε μια γλωσσίτσα ξαφνικά μέσα στη νύχτα, άρχισαν κάτι ιδρώτες και τότε αγκάλιαζε τη γυναίκα του, ο πόθος όλο και θέριευε, οι περιπτύξεις ολοένα πιο θυελλώδεις, μια αγωνία τον έτρωγε ύπουλα, κι όλο την ήθελε πιο πολύ, σαν να… Σαχλαμάρες, έλεγε μέσα του. Πέρασε καιρός, η γυναίκα του γέννησε γιο, κι όταν ήρθε ο γιος αυτός, εκείνη άρχισε λίγο λίγο να είναι ανόρεχτη τη νύχτα στο κρεβάτι, φυσιολογικά πράγματα δηλαδή· όμως εκείνος έμπλεξε σε κάτι ύποπτες συνομιλίες με το φιδάκι που κι αυτό μεγάλωνε γρήγορα γιατί το τάιζε αυτός με δικό του «γάλα», όπως η μάνα το γιο με το δικό της, και κάπως έτσι κατέληξε κι αυτός σε μια δική του, πολύ άγρια Σιβηρία. 

Ποια ήταν η ζωγράφος Paula Rego, έργο της οποίας εικονογραφεί το διήγημα 

H Paula Rego ήταν ζωγράφος που γεννήθηκε στη Λισσαβώνα το 1935 και πέθανε στο Λονδίνο το 2022. Ο πίνακας που συνοδεύει το κείμενο της Έμης Βαϊκούση ανήκει στη σειρά παστέλ μεγάλης κλίμακας «Dog Woman» που δημιουργήθηκαν το 1994-95 και έφεραν επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο απεικονίζονται οι γυναίκες. Όλα τα έργα αυτής της σειράς θα εκτεθούν στην Courtauld Gallery του Λονδίνου το διάστημα 5/2–23/5/2027.

 

 

16 Νοεμβρίου 2026

Είναι η ηθογραφία λογοτεχνία;

Γιώργος Ζεβελάκης

O Αντώνης Τραυλαντώνης απαντάει στον Γιάννη Σκαρίμπα

  

Η πρόσφατη εκδοτική παραγωγή φέρνει ξανά στο προσκήνιο αξιόλογα δείγματα ηθογραφικού κλίματος, ανακινώντας μια παλιά αλλά πάντα επίκαιρη συζήτηση. Με αφορμή αυτή την αναβίωση, στράφηκα στις διευκρινίσεις που είχε διατυπώσει στο παρελθόν ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ρεύματος, ο Αντώνης Τραυλαντώνης (1867-1943). Ο λόγος του, σε μιαν άτυπη συνομιλία με τον Γιάννη Σκαρίμπα, διατηρεί νομίζω και σήμερα το ενδιαφέρον του.

Ας δούμε πρώτα ένα σύντομο πορτρέτο του Αντώνη Τραυλαντώνη από τη «συνέντευξή» του στη ραδιοφωνική εκπομπή «Φιλολογικοί περίπατοι στον Μεσοπόλεμο»:

«Γράφω μόνο για τον εαυτό μου. Γράφω μονάχα για να φέρω αντιπερισπασμό στην πραγματικότητα. Η τέχνη εξαγνίζει και δίνει μέσον εξυψώσεως στην ψυχή μας. Το όνειρό μου είναι να φύγω από τα πρακτικά που γράφω συνεχώς, να λυτρωθώ από την υπηρεσία στην εκπαίδευση και να ησυχάσω. Θέλω να αισθανθώ το “Εμός εμοί”, που είπε ο Κάτων πριν αυτοκτονήσει. Ν’ ακολουθήσω την ψυχική μου ανάγκη, να πραγματοποιήσω το προσφιλέστερο νεανικό μου όνειρο. Να κάμω και άλλους κοινωνούς του θαυμασμού και της λατρείας που αισθάνομαι από τα παιδικά μου χρόνια στον αρχαίο κόσμο. Να μπάσω και άλλους στην ευτυχία που έχω αισθανθεί στη ζωή μου ζώντας στον κόσμο αυτό. Θέλω να δώσω μια σειρά διηγήματα με υποθέσεις αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές. Έχω πεισθεί ότι ούτε οι μεταφράσεις ούτε οι αυτούσιες παραστάσεις των αρχαίων δραματικών έργων μπόρεσαν να ανοίξουν και στους νέους Έλληνες τη θύρα αυτού του κόσμου του πλασμένου από  φως και μειδίαμα, γαλήνη και αρμονία».

Για την ηθογραφία     

Οι θέσεις του Τραυλαντώνη για την ηθογραφία, καταγράφονται στη συνέχεια: «Από τα μέσα έως το τέλος του περασμένου αιώνα (τα χρονικά όρια δεν είναι τόσο καθαρά ορισμένα), παρουσιάστηκαν με αξιώσεις ηθογραφίας, και στη διηγηματογραφία και στο θέατρο ακόμα, έργα που δεν ήταν παρά εθιμογραφικά, αποτελούσαν δηλαδή τμήμα της λαογραφίας. Και ναι μεν η λαογραφία είναι αγρός γόνιμος για τη λογοτεχνία, αλλά ο αγρός μόνος του δεν κάνει τη σπορά.

Σε συμπέρασμα μπορούμε, κάπως συμβατικά βέβαια (όπως όλοι οι κανόνες είναι λίγο ή πολύ συμβατικοί), να διαιρέσουμε την ηθογραφία ανάλογα με το περιεχόμενό της σε τρία είδη, την ψυχογραφία, τη μέση ηθογραφία και την εθιμογραφία.

Προσθέτω αμέσως ότι σπάνια είναι τα έργα που γράφηκαν από το συγγραφέα τους με σκοπό σχηματισμένο από πριν να ανήκουν, και ανήκουν αποκλειστικά, σ’ ένα από τα τρία αυτά είδη, αλλά μπορεί κανείς να τα κατατάξει κατά την επικράτηση του ενός εκ των τριών.

Αυτά (και είναι ίσως πάρα πολλά) για την ουσία, το περιεχόμενο και τις μορφές της ηθογραφίας. Για να καθορίσουμε τώρα τη θέση της ηθογραφίας στη λογοτεχνία, πρέπει ν» απαντήσουμε σε δυο ερωτήματα.

1.    Η ηθογραφία μόνη της μπορεί ν’ αποτελέσει αυτοτελές είδος λογοτεχνικό;

Στο πρώτο ερώτημα απαντώ με επιφυλάξεις. Της ηθογραφίας, στη δραματική της μορφή, έχουμε από την αρχαιότητα ακόμα, έργα που θεωρήθηκαν πάντα αυτοτελή λογοτεχνήματα. Είναι οι μίμοι. Δεν έχουν σωθεί πολλοί, αλλά φαίνεται ότι υπήρχαν πολύ περισσότεροι και μάλιστα ότι θαυμάζονταν. Αρκεί να θυμηθεί κανείς αυτό που λένε για τον Πλάτωνα, ότι είχε πάντα στο προσκέφαλό του τους μίμους του Σώφρονος. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα προοίμια, και μερικά άλλα κομμάτια πολλών διαλόγων του, αποτελούν σωστούς ηθογραφικούς μίμους, σε πεζό λόγο βέβαια.

Αλλά και από εκείνους τους μιμιάμβους που έφθασαν έως εμάς κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι μερικοί, όπως “Αι Αδωνιάζουσαι”, “Ο Λαμπρίσκος”, “Αι Φιλιάζουσαι”[1] και αρκετοί άλλοι είναι λογοτεχνήματα αυτοτελή, όχι βέβαια πρώτης τάξεως, γιατί δεν μας γεννούν την ψυχική κίνηση που μας προκαλεί ένα δράμα ή μια κωμωδία ή και ένα διήγημα, άρτια όμως γιατί προκαλούν ακέραια την αισθητική απόλαυση που είναι ο σκοπός της τέχνης.

Και για τα τρία έχω αμφιβολίες αν μπορούν να περάσουν για λογοτεχνήματα, όσο βαθιές κι αν είναι οι ψυχολογικές τους παρατηρήσεις, όση ενάργεια και αν τους δίνουν οι καλά διαλεγμένες λεπτομέρειες. Η ατομική ηθογραφία στη μεικτή της μορφή παίρνει στην ιστορία των γραμμάτων άλλο όνομα, λέγεται βιογραφία. Αυτή, όταν ο ιστορικός είναι πραγματικός λογοτέχνης αποβαίνει βέβαια είδος λογοτεχνικό.

Το ίδιο θα είχα να πω και για την ομαδική ηθογραφία στη ρητορική της μορφή, αν και δεν έχουμε αυθύπαρκτα έργα της, γιατί όσα έχουν γραφεί για τους χαρακτηρισμούς ανθρωπίνων ομάδων είναι τμήματα έργων ιστορικών ή κοινωνιολογικών.

Η συστηματική εθιμογραφία αποκλείεται βέβαια από τον κύκλο της λογοτεχνίας.

2.    Είναι η ηθογραφία στοιχείο σπουδαίο στην τέλεια, την αναμφισβήτητη λογοτεχνία, (δράμα, διήγημα, μυθιστόρημα, έπος);

Απαντώ αδίστακτα και κατηγορηματικά ναι.

Ναι· η ηθογραφία είναι τόσο απαραίτητο και σπουδαίο στοιχείο του τελειωμένου λογοτεχνήματος, ώστε κατέχει σχεδόν την ίδια θέση με τη σύνθεση (την πλοκή και τη λύση).

Από μια πλευρά μάλιστα, η τεχνική σύνθεση φαίνεται σαν αποτέλεσμα της ηθογραφίας, γιατί τα πρόσωπα ενεργούν και πάσχουν σύμφωνα με το χαρακτήρα τους και έτσι αυτά δημιουργούν την πλοκή.

Ύστερα από αυτά, μου φαίνεται ότι η ορθοφροσύνη και η δικαιοσύνη απαιτούν η σταυροφορία κατά της ηθογραφίας να μην είναι ούτε τόσο ολοκληρωτική ούτε τόσο εξοντωτική».

Γεύση ηθογραφίας

Στη συζήτηση του περιοδικού Νεοελληνικά Σημειώματα (1937) πήραν επίσης μέρος ο Άγγελος Τερζάκης και ο Γιώργος Κοτζιούλας. Αλλά μια γοητευτική περιγραφή της ηθογραφίας κάνει, αργότερα, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης – μέσω του Παλαμά. Πεντζικική περιγραφή:

«Η λαχτάρα για την απλή χαριτωμένη, γεμάτη  δροσιά και χυμούς ζωή της ηθογραφίας, μ’ έκανε να θυμηθώ την παρακάτω παράγραφο από το αφήγημα του Παλαμά “Θάνατος Παλληκαριού”, περνώντας ανεπαίσθητα μ’ αυτόν τον τρόπο από τις στάχτες στη θάλασσα:

Το παράθυρο αντίκρυζε τον ήμερο γιαλό ν’ αλλάζει χίλια χρώματα, σα χίλια όνειρα σε κάθε χρυσοφίλημα του ήλιου απ’ το πρωί ώς το βράδυ· αντίκρυζε το πέλαγος ροδογάλανο την αυγή, το μεσημέρι ασημοχρυσωμένο, μαυροπράσινο σε λιγάκι, μενεξεδένιο μια στιγμή στο βασίλεμα· και κάποτε τρεμούλιαζε μ’ όλα μαζί τα χρώματα, σαν κόσμος ολόκληρος με κάθε λογής έγνοιες και πάθη» (Μακεδονικά Γράμματα, 2/1949).


[1] Οι όροι αυτοί αναφέρονται σε τίτλους ή σε πρόσωπα κορυφαίων έργων της αλεξανδρινής / ελληνιστικής λογοτεχνίας (3ος αι. π.Χ.).

12 Νοεμβρίου 2026

Ομήρου Ιλιάς, μετάφραση – προλεγόμενα – επιλεγόμενα: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Άγρα, Αθήνα 2016, 613 σελ.

Ομήρου Οδύσσεια, μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη, Αθήνα 2009, 348 σελ.

Πώς μπορεί η σύγχρονη ποιητική γλώσσα να αποδώσει την ετερότητα του ομηρικού λόγου; Και πώς μπορεί μια μετάφραση να διασώσει συγχρόνως την ποίηση, τον ρυθμό και την ακατάβλητη αφηγηματική δύναμη του πρωτοτύπου; Σκέψεις για την απόδοση των ομηρικών επών με αφορμή τις μεταφράσεις του Δημήτρη Μαρωνίτη.

Η μετάφραση των ομηρικών επών, πρώτα της Οδύσσειας και τώρα της Ιλιάδος, είναι το επιστέγασμα της πολύχρονης φιλολογικής ενασχόλησης του Δημήτρη Μαρωνίτη με τον Όμηρο. Δεν θα μας ενδιέφερε όμως τόσο, από ποιητικής απόψεως, ετούτο το μεταφραστικό πόνημα, αν ο Μαρωνίτης ήταν μόνον ομηριστής και αν, πέρα από ομηριστής, δεν είχε σταθεί συνοδοιπόρος και ερμηνευτής της νεωτερικής μας ποίησης, της ποίησης δηλαδή που ξεκινά από τον Σεφέρη και τον Ελύτη και συνεχίζεται με τον Σινόπουλο, τον Αναγνωστάκη, τον Αλεξάνδρου, τον Σαχτούρη, τον Πατρίκιο. Η μετάφρασή του είναι μια προσπάθεια να αποδοθεί ο Όμηρος σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της σύγχρονης ποίησης. Ο Μαρωνίτης δηλαδή επιχειρεί ό,τι, τηρουμένων των αναλογιών, έκαναν ο Πολυλάς, ο Πάλλης κι ο Καζαντζάκης, που μετέφρασαν τον Όμηρο σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της ποίησης του δικού τους καιρού.

Νομίζω πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις παραμέτρους σ’ όλη αυτή τη μεταφραστική απόπειρα και να τις σχολιάσουμε ξεχωριστά: την λέξιν, τη γλώσσα και τον ρυθμό.

Η λέξις

Ξεκινώ από την λέξιν, δηλαδή τις λεξιλογικές επιλογές του μεταφραστή. Το λεξιλόγιο του Μαρωνίτη είναι, κατά βάσιν, αυτό της κοινής νεοελληνικής, στο οποίο όμως ενσωματώνονται πολλά λόγια  στοιχεία. Ιδιαίτερα τολμηρή και, κατά τη γνώμη μου, επιτυχής είναι η χρήση πάμπολλων ομηρικών επιθέτων που έχουν  χαθεί από τη γλώσσα μας: κορυθαίολος (Έκτωρ), τερπικέραυνος (Δίας), ωκύμορος, ωκύπορος, χαλκόβατος, ιππόδαμος (Νέστωρ) κ.λπ. Ο Μαρωνίτης εδώ ακολουθεί τη σοφή διδαχή του Σεφέρη, ο οποίος, όταν υπεραμύνεται  της επιλογής του, να χρησιμοποιήσει στην Κίχλη του αυτούσια δύο επίθετα από τον Ησίοδο, το «ελικοβλέφαρη» και το «βαθύζωνη», τονίζει «πως αξίζει να μην τα παραπετάξει η σημερινή χρήση της λαλιάς μας». Φυσικά, ταυτόχρονα λειτουργεί εδώ και το παράδειγμα του Ελύτη, που εγκατασπείρει στα κείμενά του λέξεις από όλο το ιστορικό φάσμα της ελληνικής. Εκεί που οι δημοτικιστές –όσο δεινοί ελληνιστές κι αν ήταν– περιορίζονταν στις πιο πρόσφατες διαστρωματώσεις της γλώσσας μας, οι νεωτερικοί ποιητές μας ανασκάπτουν τα βαθύτερα κοιτάσματά της και φέρνουν στο φως της ημέρας λεξιλογικούς θησαυρούς θαμμένους βαθιά στη γη.

Το ζήτημα της ομηρικής γλώσσας όμως είναι ευρύτερο. Συμφωνώ με τον Μαρωνίτη, πως η καλύτερη επιλογή είναι η σύγχρονη ποιητική γλώσσα, δίχως όμως να αγνοείται η προηγούμενη διαστρωμάτωση της ελληνικής. Και πάλιν όμως δύσκολα επιτυγχάνεται ένα σύγχρονο, έστω και κατά προσέγγισιν, αντίστοιχο της ομηρικής γλώσσας. Αλλά είναι εφικτό κάτι τέτοιο;

Η γλώσσα

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί μια ποιητική ιδιόλεκτο, που καθιερώθηκε ως γλώσσα της επικής ποίησης μέχρι το τέλος της αρχαιότητας. Κάτι παρόμοιο δεν υπάρχει στις άλλες δυτικές γλώσσες – μήτε στη λατινική που βρίσκεται πλησιέστερα στην αρχαία ελληνική.

Αυτή την ιδιοτυπία της ομηρικής γλώσσας, και της αρχαίας γενικότερα, είναι για μας τους Νεοέλληνες πιο δύσκολο να τη συλλάβουμε, γιατί εκφράζει μιαν ασυνέχεια στην εξέλιξη της γλώσσας μας. Ας εξηγηθούμε καλύτερα.

Συνήθως αντικρίζουμε τη γλώσσα μας υπό το πρίσμα της συνέχειας. Επαναλαμβάνουμε πως από τον καιρό του Ομήρου ώς σήμερα λέμε «ήλιος», «θάλασσα» και «ουρανός». Αυτή είναι η μία πλευρά. Λησμονούμε όμως πως στην ελληνιστική εποχή και τη ρωμαϊκή εποχή συντελέστηκε μια γλωσσική κοσμογονία που άλλαξε άρδην τη γλώσσα μας. Οι πιο εμφανείς επιπτώσεις αυτής της κοσμογονίας ήταν η κατάργηση της προσωδίας και η αλλαγή της προφοράς. Πρόκειται ίσως για έναν εκτεταμένο εκσημιτισμό της ελληνικής, αφού εικάζεται πως αυτές οι αλλαγές οφείλονται στην επίδραση των σημιτικών γλωσσών. Αν βάζαμε να συνομιλήσουν έναν συγκαιρινό του Ομήρου με έναν συγκαιρινό του Παύλου, οι άνθρωποι αυτοί θα έμεναν με την εντύπωση πως μιλούν διαφορετικές γλώσσες.

Στο βαθμό, λοιπόν, που εμείς οι Νεοέλληνες δυσκολευόμαστε –υπό το πρίσμα, όπως είπαμε, της συνέχειας– να συλλάβουμε αυτή την ετερότητα, δυσκολευόμαστε και να την αποδώσουμε. Οι συνέπειες αυτής της δυσκολίας εμφανίζονται και στις μεταφράσεις μας. Ίσως η μόνη μετάφραση που αποδίδει κάτι απ’ την ατμόσφαιρα της ομηρικής γλώσσας είναι το μικρό απόσπασμα της Ιλιάδος που μετέφρασε ο Κάλβος:

     Έπειτα αφ’ ού διετάχθησαν / υπό τους ηγεμόνας

     άπαντες με φωνάς /  και με κτύπον ως όρνεα

     κινούνται οι Τρώες· / ωσαύτως ο ουρανός ακούει

     εναερίους κλαγγάς  / ότε την πολλήν φεύγοντες

     βροχήν και τον χειμώνα / οι γερανοί διαβαίνουσι

     της θαλάσσης τα κύματα / μακρά, και εις τα πυγμαία

     έθνη, με της αυγής / το φως, φέρουσι φόνον,

     φέρνουν πικράν διχόνοιαν / και πολύστονον μοίραν.

     Οι δ’ Αχαιοί με σιγήν, / πολλήν πνέοντες, δύναμιν,

     και εις αμοιβαίαν βοήθειαν / δεινοί, πρόθυμοι εχώρουν.

Παραθέτω και τη μετάφραση του Μαρωνίτη:

    Αφού βρήκαν τη θέση τους, καθένας με τον ηγεμόνα του,

     οι Τρώες, μ’ άναρθρες φωνές, σαν τα πουλιά κραυγάζοντας, κινούσαν,

     όπως ψηλά στον ουρανό οι γερανοί στριγκλίζουν, όταν γυρεύουν

     να ξεφύγουν νεροποντή ακατάσχετη στη βαρυχειμωνιά,

     κι ορμούν πετώντας με κρωγμούς προς τις ροές του Ωκεανού,

     να φέρουν στους Πυγμαίους θάνατο, τον όλεθρό τους,

     οπότε ξημερώνοντας ανοίγουν πόλεμο φαρμακερό μαζί τους.

     Οι Αχαιοί ωστόσο προχωρούσαν σιωπηλοί, με μένος,

     κι είχαν τον νου τους να παραστέκεται ένας στον άλλο.

Η μετάφραση του Κάλβου είναι αρχαϊκότερη αλλά κι η γλώσσα του Μαρωνίτη είναι, αναμφίβολα, αιχμηρή. Νομίζω πως, λαμβάνοντας υπόψη και τις εγγενείς δυσχέρειες που προκύπτουν απ’ το γλωσσικό χάσμα που μας χωρίζει απ’ τον Όμηρο, η γλώσσα της μετάφρασης του Μαρωνίτη δικαιώνεται. Η γοητεία του καλβικού μεταφράσματος έγκειται κυρίως στον  συνειδητό αρχαϊσμό του που, βέβαια, δεν θα μπορούσε να τον μιμηθεί κανείς σήμερα, αλλά και στον πιο σφιχτό ρυθμό του – παρά τις ερμηνευτικές αδεξιότητες που έχει επισημάνει η έρευνα. Φυσικά, δεν μπορούμε να βάλουμε στην ίδια ζυγαριά αυτό το μικρό, όσο εντυπωσιακό κι αν είναι, μεταφραστικό –και φραστικό– τζοβαϊρικό του Κάλβου και τους τέσσερις εντυπωσιακούς τόμους των μεταφρασμάτων του Μαρωνίτη. Λυπούμαστε μόνο που ο Κάλβος δεν μεταγλώττισε μιαν ολόκληρη ραψωδία του Ομήρου, όπως μεταγλώττισε τους δαυιδικούς ψαλμούς.

Ο ρυθμός

Οι ρυθμικές επιλογές του Μαρωνίτη με προβλημάτισαν. Έγραφα στην πρώτη εκδοχή  αυτού του σημειώματος:

«Καταρχήν, έχει δίκιο ο Μαρωνίτης όταν αποτάσσεται τους δεκαπεντασυλλάβους και τους καζαντζάκειους δεκαεπτασυλλάβους. Δεν είναι μόνον πως σήμερα μια τέτοια επιλογή όζει παραλογοτεχνικής γραφίδος (ετεροχρονισμένα, κυκλοφορούν μεταφράσεις των ομηρικών επών στην κρητική και στην ποντιακή διάλεκτο!). Είναι κυρίως και κάτι άλλο: οι δεκαπεντασύλλαβοι και γενικότερα τα μέτρα κι οι ρυθμοί της ποίησης των νεότερων χρόνων δεν μπορούν να αποδώσουν τη ρυθμική ετερότητα της αρχαίας ποίησης (ιδίως της επικής και των παραφυάδων της), γιατί το ρυθμικό αίσθημα που υποβάλλουν τα αρχαία ποιήματα είναι τελείως διαφορετικό, αν όχι και αντίρροπο, απ’ αυτό που υποβάλλουν τα νεότερα. Ακόμα πιο απλά: η γλώσσα, το μέτρο κι οι ρυθμοί του Ομήρου δεν έχουν καμιά σχέση ούτε με την κρητική ποίηση ούτε με τα δημοτικά τραγούδια.

»Ο ελεύθερος στίχος με τον εσωτερικό ρυθμό που προκρίνει ο Μαρωνίτης δεν οικειώνεται αυτή την ετερότητα, αλλά την παρακάμπτει, προτάσσοντας ένα “μη χείρον”.

»Εδώ θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε τις μεταφραστικές λύσεις που δόθηκαν σε άλλες νεότερες γλώσσες, και ιδίως στις γερμανικές. Στη γερμανική ποίηση σημειώθηκε μια αληθινή αναγέννηση της αρχαίας μετρικής παράδοσης. Μερικά από τα σημαντικότερα έργα της είναι γραμμένα σε αρχαία μέτρα (π.χ. τα  Ρωμαϊκά Ελεγεία του Γκαίτε κι οι Ωδές του Χαίλντερλιν). Έτσι εκεί δημιουργήθηκε, από τον Voss ώς τον Rudolf Alexander Schroeder, μια σημαντική μεταφραστική παράδοση της αρχαίας ποίησης σε αρχαία   μέτρα.

»Την δυνατότητα αυτή την έχει κι η δική μας γλώσσα, αλλά ελάχιστα αξιοποιήθηκε τόσο στην πρωτογενή δημιουργία (ο “Ομηρικός Ύμνος” του Παλαμά είναι μια λαμπρή εξαίρεση), όσο και στη μετάφραση.

»Ας σημειώσω πως ήδη στον Νόννο, δηλαδή σε μια εποχή – τον 5ο μ.Χ. αιώνα– που το γλωσσικό αίσθημα άρχιζε να πλησιάζει το σύγχρονο, οι προσωδικοί δάκτυλοι υποστηρίζονται συχνά από τονικούς δακτύλους. Π.χ.: “εμήν εμαντεύετο νίκην”, “φερέσβιον ήγαγον ύδωρ”, “άμπελον οίνοπι Βάκχω”, “επάλετο χάρματι μήτηρ”, “φιλόπτολιν οίστρον Ερώτων”.

»Ο Όμηρος ασφαλώς δεν είναι Νόννος και δεν πρεσβεύω πως οι τονικοί εξάμετροι είναι πανάκεια (η έλλειψη σπονδείων τούς προσδίδει μονοτονία και ισοπεδώνει τη ρυθμική ποικιλία της αρχαίας προσωδίας). Πιστεύω όμως πως για να μεταφράσουμε τους αρχαίους θα έπρεπε να ακολουθήσουμε τον αντίστροφο δρόμο από αυτόν που ακολουθήσαμε μέχρι σήμερα: αντί να προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στους αρχαίους σύγχρονα σχήματα, πράγμα που αντί να πλουτίζει εμάς φτωχαίνει εκείνους, καλό θα ήταν να δούμε τι δικό τους μπορεί ακόμα να αναζωογονηθεί. Αν ο Μαρωνίτης κρίνει –και σωστά– πως μια πληθύς αρχαίων λέξεων μπορεί να περάσει αυτούσια στη σύγχρονη λαλιά μας, τι μας εμποδίζει να δοκιμάσουμε ποιοι αρχαίοι ρυθμοί μπορούν να τη δονήσουν ξανά;»

Σήμερα, δεν θα προσυπέγραφα απόλυτα τα τότε γραφόμενά μου. Καταρχήν, οι δεκαπεντασύλλαβοι μπορούν να μεγαλουργήσουν και στην απόδοση του Ομήρου – και μεγαλούργησαν· άλλο αν σήμερα δεν είναι η προσφορότερη λύση. Οι πειραματισμοί με τον δακτυλικό εξάμετρο είναι ενδιαφέροντες αλλά ταιριάζουν περισσότερο στην απόδοση σύντομων κειμένων – όπως είναι οι ομηρικοί και οι καλλιμάχειοι  ύμνοι.

Προτού συνεχίσω τις σκέψεις μου, θα ήθελα να θυμίσω την περιλάλητη φράση του Σεφέρη, πως ο αναγνώστης του Ομήρου ψάχνει την μήνι του φοβερού Αχιλλέα αλλά όχι την ποίηση, και θα ήθελα να θυμίσω αυτή τη φράση όχι για να επικαλεστώ την αυθεντία του Σεφέρη αλλά για να καταδείξω τη μονομέρεια μιας αντίληψης  επηρεασμένης από το ιδεώδες της καθαρής ποίησης: στον Όμηρο υπάρχουν και η ποίηση και η μήνις του τρομερού Αχιλλέα, δηλαδή και η αφήγηση.

Αυτό σημαίνει πως, όπως μια μετάφραση τραγωδίας, πέρα από τη λογοτεχνική της αξία, πρέπει να λειτουργεί και θεατρικά, έτσι και μια μετάφραση του Ομήρου οφείλει να αναδεικνύει την αφηγηματικότητα του πρωτοτύπου μέσα από ένα κείμενο που διαβάζεται άνετα και ευχάριστα.

Ο ελεύθερος στίχος που προκρίνει ο Μαρωνίτης δίνει ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, που ευθυγραμμίζεται με την ευαισθησία του σημερινού αναγνώστη.

Πόσο μπορεί να συναρπάσει μια μετάφραση του Ομήρου φαίνεται περίλαμπρα σε εκείνο το ωραίο σονέτο του Κητς, στο οποίο ο άγγλος λυρικός εκφράζει την αλησμόνητη εντύπωση της πρώτης του γνωριμίας με τον Όμηρο μέσω της δυνατής μετάφρασης του Chapman:

σαν αστρονόμος ένιωσα που ξάφνου

κάποιο καινούργιο αστέρι ανακαλύπτει

ή σαν Κορτές που μ’ αετίσιο βλέμμα

ατένισε αίφνης τον Ειρηνικό

–κι όλοι του οι άντρες μ’ υποψία κοιτιούνταν–

βουβός, σε μια κορφή του Νταριέν.

  

 

10 Νοεμβρίου 2026

Μπορίς Παστερνάκ, Αυτοβιογραφία, μετάφραση από τα ρωσικά: Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, Πατάκη, Αθήνα 2026, 152 σελ.

Στην Αυτοβιογραφία του, ο Μπορίς Παστερνάκ μιλά λιγότερο για τον εαυτό του και περισσότερο για τους ανθρώπους που τον διαμόρφωσαν. Ο Τολστόι, ο Μπλοκ, ο Μαγιακόφσκι, ο Γεσένιν, η Τσβετάγιεβα περνούν από τις σελίδες ενός βιβλίου που, έτσι, γίνεται, το πορτρέτο μιας ολόκληρης εποχής: της μεγάλης ρωσικής πνευματικής και καλλιτεχνικής άνθησης που συντρίφτηκε από την Επανάσταση και τον σταλινισμό. [ΤΒJ]

Η Αυτοβιογραφία του Μπορίς Παστερνάκ, ή, όπως αναφέρεται στη ρωσική έκδοση, Απόπειρα Αυτοβιογραφίας, ολοκληρώθηκε το 1957, ένα χρόνο πριν από το βραβείο Νόμπελ. Δεν πρόκειται για εκτενή βιογραφία με τη συμβατική έννοια αλλά για ένα σύντομο δοκίμιο (152 σελίδες στην ελληνική έκδοση), το οποίο ο Παστερνάκ εξέδωσε περίπου την ίδια εποχή με τον Δόκτορα Ζιβάγκο. Αποτελεί περισσότερο έναν χάρτη των πνευματικών σχέσεων και επιρροών του παρά μια πηγή προσωπικών πληροφοριών. Είχε προηγηθεί ένα πρώιμο βιογραφικό κείμενο το 1931, το Πιστοποιητικό περιουσιακής κατάστασης (στα ελληνικά Προσωπική Μαρτυρία1).

Η Αυτοβιογραφία λειτουργεί ουσιαστικά ως  ένα υπόγειο νήμα που συνδέει τη ζωή του Παστερνάκ με τους ομότεχνους της εποχής του, χωρίς ο ίδιος να καταλαμβάνει το κέντρο της αφήγησης. Δεν επικεντρώνεται στα πολιτικά γεγονότα ή στις διώξεις που υπέστη, αλλά περισσότερο στον εσωτερικό κόσμο του και στις επιρροές που διαμόρφωσαν το έργο του Άλλωστε, παρότι υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ρώσους ποιητές και συγγραφείς του 20ού αιώνα, ήταν, σε όλη τη ζωή του, ένας άνθρωπος χαμηλών τόνων, εσωστρεφής και απαλλαγμένος από κάθε διάθεση αυτοπροβολής. Δεν διέθετε ούτε τη ρητορική έξαρση ούτε τη δημόσια θεατρικότητα που χαρακτήρισαν ορισμένους σύγχρονούς του, όπως, λόγου χάρη, o Μαγιακόφσκι. Αν και έγινε παγκοσμίως γνωστός για το μυθιστόρημά του Δόκτωρ Ζιβάγκο, η ποίηση αποτέλεσε το σημαντικότερο μέρος της δημιουργικής του πορείας.

Γεννημένος  το 1890 στη Μόσχα, μεγάλωσε σε ένα οικογενειακό περιβάλλον όπου η τέχνη αποτελούσε την καθημερινότητα της ζωής του. Ο πατέρας του, ο ζωγράφος Λεονίντ Παστερνάκ, καθηγητής στη Σχολή Ζωγραφικής, Γλυπτικής και Αρχιτεκτονικής  της Μόσχας, διατηρούσε στενή σχέση με τον Λέοντα Τολστόι και φιλοτέχνησε μερικά από τα γνωστότερα πορτρέτα του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα. Η μητέρα του, Ρόζα Κάουφμαν, ήταν διακεκριμένη πιανίστα, με σπουδές και καλλιτεχνική δραστηριότητα που έφεραν στο οικογενειακό περιβάλλον τη μεγάλη ευρωπαϊκή μουσική παράδοση. Το σπίτι της οικογένειας στη Μόσχα υπήρξε χώρος συνάντησης ζωγράφων, μουσικών, συγγραφέων και φιλοσόφων. Ιδιαίτερη σημασία είχε η γνωριμία του Παστερνάκ με τον συνθέτη Αλεξάντρ Σκριάμπιν, στενό φίλο της οικογένειας. Ως έφηβος, ο Παστερνάκ ονειρεύτηκε να γίνει συνθέτης και αφιερώθηκε για αρκετά χρόνια στη μελέτη της μουσικής. Αν και τελικά εγκατέλειψε αυτή την προοπτική, η μουσική δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί το βαθύτερο υπόστρωμα της ποιητικής του σκέψης. Παραιτούμενος από την ιδέα της μουσικής δημιουργίας και της σύνθεσης, σπούδασε φιλοσοφία στα Πανεπιστήμια της Μόσχας και του Μάρμπουργκ, όμως τελικά αφοσιώθηκε στη λογοτεχνία, ανακαλύπτοντας στην ποίηση το ιδανικό μέσο έκφρασης των ιδεών και των συναισθημάτων του.

Η ποιητική του σταδιοδρομία ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα και σύντομα αναγνωρίστηκε για την πρωτοτυπία της γλώσσας και τον πλούσιο συμβολισμό του. Παράλληλα, εργάστηκε ως μεταφραστής, προσφέροντας εξαιρετικές μεταφράσεις έργων του Σαίξπηρ, του Γκαίτε, του Ρίλκε, του Βερλαίν και πολλών άλλων, οι οποίες θεωρούνται ακόμη και σήμερα υποδειγματικές. Υπήρξε, επίσης, μεταφραστής στα ρωσικά των μεγάλων Γεωργιανών ποιητών, κάτι που ενδεχομένως τον «προστάτεψε» από τη μοίρα πολλών ομοτέχνων του κατά την περίοδο των σταλινικών διώξεων. Αρκετοί σύγχρονοι του Παστερνάκ υποστήριξαν ότι ο Στάλιν, ως Γεωργιανός, εκτιμούσε τις μεταφράσεις του και θεωρούσε ότι απέδιδαν εξαιρετικά το πνεύμα της γεωργιανής ποίησης.

Παρά τη συνοδοιπορία του με τους μπολσεβίκους τα πρώτα χρόνια της σοβιετικής εξουσίας, βρισκόταν σε διαρκή σύγκρουση με την  Ένωση Σοβιετικών Συγγραφέων, από την ηγεσία της οποίας υπονομεύθηκε επί μακρόν. Κατάφερε να επιβιώσει μακριά από τα γκούλαγκ, χάρη στην προστασία που του παρείχε ο Μπουχάριν, ο Γκόρκι αλλά και ο ίδιος ο Στάλιν. Ο τελευταίος φέρεται να απάλλαξε τον Παστερνάκ από τις κατηγορίες  των  Σοβιετικών Συγγραφέων περί φορμαλισμού και αστικών ιδεοληψιών με την ποιητική φράση «αφήστε ήσυχο αυτόν τον κάτοικο των νεφών…». Επιπλέον, ο Παστερνάκ, μέσω της προσωπικής του παρέμβασης στον Στάλιν, μπόρεσε να σώσει τον Οσίπ Μαντελστάμ από την εκτέλεση, μετά την έκδοση ενός σατιρικού ποιήματός του για τον δικτάτορα.

 

Τα Αργυρά Χρόνια

Ο Παστερνάκ ωρίμασε λογοτεχνικά, την  περίοδο των λεγόμενων Αργυρών Χρόνων, μια εποχή έντονων αναζητήσεων, κατά την οποία οι Ρώσοι διανοούμενοι προσπάθησαν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση του ανθρώπου με την τέχνη, τη θρησκεία, την ιστορία και την ίδια την έννοια της δημιουργίας. Ο συμβολισμός, ο ακμεϊσμός και ο φουτουρισμός δεν υπήρξαν απλά διαφορετικές ποιητικές σχολές· υπήρξαν διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο υπαρξιακό ερώτημα: ποιος είναι ο ρόλος της τέχνης σε έναν κόσμο που αλλάζει ριζικά. Αν ο 19ος αιώνας υπήρξε ο Χρυσός Αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας, με κορυφαίες μορφές όπως ο Πούσκιν, ο Γκόγκολ, ο Ντοστογιέφσκι και ο Τολστόι, οι Αργυροί Χρόνοι σηματοδοτούν μια διαφορετική στιγμή στην ιστορία του ρωσικού πολιτισμού: μια εποχή κατά την οποία η ποίηση, η μουσική, η ζωγραφική και το θέατρο συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται, δημιουργώντας ένα καινούργιο πνευματικό σύμπαν. Ο Παστερνάκ συμμετείχε πρόσκαιρα στους κύκλους του φουτουρισμού, γνώρισε από κοντά τους συμβολιστές και γοητεύτηκε από την ηθική ακτινοβολία του Τολστόι, χωρίς όμως να ταυτιστεί ολοκληρωτικά με κανένα λογοτεχνικό ή ιδεολογικό ρεύμα. Η ποιητική του συγκροτήθηκε μέσα από έναν δημιουργικό διάλογο με όλες αυτές τις επιρροές, διατηρώντας πάντοτε την αυτονομία της.

Στην ώριμη ζωή του ο Παστερνάκ θα συνδεθεί με τη Μαρίνα Τσβετάγιεβα, την Άννα Αχμάτοβα, τον Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, τον Σεργκέι Γεσένιν και τον Πάολο Γιασβίλι. Θα συνομιλήσει με τις διαφορετικές ποιητικές και ιδεολογικές τους αναζητήσεις και θα γίνει μάρτυρας της σταδιακής διάλυσης της εξαιρετικής αυτής  πνευματικής κοινότητας. Για τον λόγο αυτό, ο Παστερνάκ δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη εκπρόσωπο των Αργυρών Χρόνων. Είναι ο συγγραφέας που διέσωσε στη μνήμη και στο έργο του το πνεύμα μιας εποχής, η οποία χάθηκε οριστικά μέσα στις ανατροπές του εικοστού αιώνα. Από την προηγούμενη γενιά, οι μεγάλες επιρροές του ήταν κυρίως ο Αλεξάντρ Μπλοκ, ο Αντρέι Μπέλι και, πάνω απ’ όλους, ο Λέων Τολστόι.

Ο Τολστόι

Η παρουσία του Τολστόι στη ζωή και στη σκέψη του Μπορίς Παστερνάκ υπήρξε πολύ βαθύτερη από μια απλή λογοτεχνική επιρροή. Ο Τολστόι δεν ήταν μόνο ένας μεγάλος συγγραφέας του 19ου αιώνα, αλλά ένα πνευματικό πρότυπο που τον συνόδευσε από την παιδική του ηλικία έως την ώριμη δημιουργική περίοδο. Μέσα από την προσωπική σχέση του Τολστόι με τον πατέρα τού Παστερνάκ, αλλά και μέσα από την ανάγνωση του έργου του, ο νεαρός ποιητής γνώρισε μια αντίληψη για την τέχνη που θα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τη δική του πορεία: την ιδέα ότι η λογοτεχνία δεν είναι απλώς αισθητική δημιουργία, αλλά έκφραση μιας βαθύτερης ηθικής στάσης απέναντι στη ζωή. Από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της Αυτοβιογραφίας είναι εκείνη όπου ο Παστερνάκ περιγράφει το ταξίδι του προς το Αστάποβο, τον μικρό σιδηροδρομικό σταθμό όπου είχε πεθάνει ο Τολστόι2. Η εικόνα είναι χαρακτηριστική του θαυμασμού του για τον μεγάλο Ρώσο συγγραφέα:

Η οργωμένη γη που ξεκουραζόταν περνούσε πίσω από τα παράθυρα του βαγονιού και δεν γνώριζε πως κάπου εκεί κοντά, πολύ κοντά, είχε πεθάνει ο τελευταίος της ήρωας, που εκ γενετής θα μπορούσε να είναι ο τσάρος της, ενώ από το μυαλό του το κακομαθημένο από τις λεπτότητες του κόσμου, το αγαπημένο σε όλους όσους κακομάθαινε, ο αφέντης όλων των αφεντάδων, από αγάπη γι’ αυτήν και από ευσυνειδησία απέναντί της, ακολούθησε το αλέτρι και ντύθηκε και έζησε σαν χωρικός…

Δεν θα διστάσει ο Παστερνάκ να αναφερθεί, με τον προσωπικό του ποιητικό τρόπο, σε μια μικρότητα της Σοφίας Αντρέγιεβνα, όταν, αγκαλιάζοντας τον πατέρα του, Λεονίντ Παστερνάκ, στο δωμάτιο με τη σορό του Τολστόι, η Αντρέγιεβνα θέλησε να παραπονεθεί γι’ αυτά που υπέστη:

Στο δωμάτιο υπήρχε ένα βουνό σαν το Ελμπρούς κι εκείνη ήταν ο μεγάλος βράχος του. Το δωμάτιο είχε καταλάβει ένα σύννεφο κι εκείνη ήταν ο κεραυνός του. Και δεν γνώριζε πως είχε το δικαίωμα του βράχου και του κεραυνού να σωπάσει και να καλύψει το μυστικό της συμπεριφοράς του και να μην μπει σε αντιδικία με ό,τι πιο μη-τολστοϊκό στον κόσμο ― με τους τολστοϊστές3, και να μην αποδεχτεί τη μάχη των νάνων…

Εξίσου συγκλονιστική είναι και η περιγραφή της προσέλευσης του κόσμου στον μικροσκοπικό σταθμό του Αστάποβο και της μεταφοράς της σορού του Τολστόι από νεολαίους και φοιτητές στην αποβάθρα, στο τρένο που είχε παραχωρηθεί για να την οδηγήσει στην πόλη της Τούλα και στη συνέχεια στη Γιάσναγια Πολιάνα.

[Ο Τολστόι] είχε ησυχάσει, είχε ησυχάσει δίπλα στον δρόμο, σαν περιηγητής, δίπλα στις σιδηροδρομικές γραμμές της τότε Ρωσίας, που κατά μήκος τους συνέχισαν να πετάνε και να στριφογυρίζουν οι ήρωες και οι ηρωίδες του, κοιτάζοντας από τα παράθυρα των βαγονιών τον μικροσκοπικό σταθμό εκεί δίπλα, χωρίς να γνωρίζουν πως τα μάτια που παρακολουθούσαν όλη τους τη ζωή, που τους αγκάλιαζαν με το βλέμμα τους, που τους έκαναν αθάνατους, είχαν για πάντα κλείσει…

 

Ο Αλεξάντρ Μπλοκ

Ο Μπλοκ ανήκει στην προηγούμενη γενιά των Αργυρών Χρόνων. Όταν ο Παστερνάκ εμφανίζεται λογοτεχνικά, ο Μπλοκ είναι ήδη η μεγάλη μορφή της ρωσικής ποίησης. Για τους νεότερους ποιητές της Μόσχας και της Πετρούπολης ήταν σχεδόν ένας μύθος. Ήταν ο άνθρωπος που είχε ενώσει τον συμβολισμό με την ανανέωση της ποιητικής γλώσσας και μια βαθιά αίσθηση του ιστορικού πεπρωμένου. Αν ο Τολστόι υπήρξε για τον Παστερνάκ το ηθικό μέτρο της λογοτεχνίας, ο Μπλοκ υπήρξε η πρώτη μεγάλη εμπειρία της ίδιας της ποίησης. Η σχέση τους δεν θεμελιώθηκε στην προσωπική οικειότητα, άλλωστε ανήκαν σε διαφορετικές λογοτεχνικές γενιές· αντίθετα, χαρακτηρίστηκε από μια απόσταση που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το θαυμασμό του νεότερου ποιητή. Όπως ομολογεί με ειλικρίνεια ο Παστερνάκ, ο ίδιος και ένα μέρος των συνομηλίκων του πέρασαν και ζήσαν τα νιάτα τους με την ποίηση του Μπλοκ.

«Ο Μπλοκ είχε όλα όσα κάνουν έναν μεγάλο ποιητή – φωτιά, τρυφερότητα, διεισδυτικότητα, τη δική του εικόνα για τη ζωή, το δικό του χάρισμα να αγγίζει και να αλλάζει τα πάντα…». Ο φορέας της ποιητικής του Μπλοκ, «ο κόσμος εν συνόλω, ήταν η πόλη των στίχων του, ο βασικός του ήρωας: η Πετρούπολη. Η πιο πραγματική από τις Πετρουπόλεις που έχουν ζωγραφίσει οι καλλιτέχνες της νεότερης εποχής».

Ο Παστερνάκ περιγράφει τη γνωριμία του με τον Μπλοκ και ένα δραματικό γεγονός που συνέβη το ίδιο βράδυ, στο τελευταίο πέρασμα του μεγάλου ποιητή από τη Μόσχα, το 1921, τρεις μήνες πριν πεθάνει. Ο Μπλοκ ήταν ήδη άρρωστος και σε βαριά κατάθλιψη. Ήταν μια βραδιά στο Πολυτεχνικό  Μουσείο αφιερωμένη σ’ αυτόν, ενώ το ίδιο βράδυ θα μιλούσε σε άλλα δυο μέρη, στον Οίκο των Τυπογράφων και στο Σύλλογο Ντάντε Αλιγκιέρι.

Στο μέσον της βραδιάς, ο Μαγιακόφσκι ενημέρωσε τον Παστερνάκ ότι στον Οίκο των Τυπογράφων ετοίμαζαν μια χυδαία επίθεση στον Μπλοκ με επικρίσεις και σαματά. Ο Μπλοκ είχε ήδη αποστασιοποιηθεί  από το καθεστώς·  η βία, η γραφειοκρατία, η φτώχεια και η έλλειψη ελευθερίας τον είχαν τσακίσει. Είχε πάψει να γράφει ποίηση πριν περίπου τρία χρόνια, δηλώνοντας πως «όλοι οι ήχοι έχουν σωπάσει». Οι μπολσεβίκοι, αλλά και ο Λένιν προσωπικά, απέρριπταν τον Ρωσικό Συμβολισμό ως ιδεολογικά ξένο προς τους στόχους του σοσιαλισμού.

 Ο Παστερνάκ και ο Μαγιακόφσκι δεν πρόλαβαν να φτάσουν έγκαιρα και να αποτρέψουν την επίθεση. Ο Μπλοκ είχε φύγει ήδη για τον επόμενη ομιλία του στο σύλλογο των Φίλων της Ιταλικής Λογοτεχνίας. Κάποιοι από το κοινό, προκειμένου να φανούν αρεστοί στο νέο καθεστώς, είχαν επιτεθεί φραστικά στον Μπλοκ, λέγοντας ότι είναι ήδη ποιητικά νεκρός. Η αντίδραση του Μπλοκ ήταν αυτή που έμεινε στην ιστορία για την τραγική της αξιοπρέπεια· αντί να θυμώσει ή να αντιδράσει, ψιθύρισε ήρεμα: «Αυτό είναι αλήθεια». Είχε ήδη δηλώσει ότι ένιωθε πνευματικά νεκρός μέσα στο ασφυκτικό σοβιετικό περιβάλλον. Όταν επέστρεψε στην Πετρούπολη, η υγεία του σύντομα κατέρρευσε. Σε λίγες βδομάδες, και μετά τη σκόπιμη καθυστέρηση του καθεστώτος να του δώσει άδεια να νοσηλευθεί στο εξωτερικό, ο Αλεξάντρ Μπλοκ πέθανε σε ηλικία 40 ετών.

 Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 06 1.54.23 πμ

Ο Μαγιακόφσκι και ο Γεσένιν

Από τους σύγχρονούς του, ο Παστερνάκ συνδέθηκε φιλικά, αλλά και συμπορεύθηκε για κάποιο διάστημα, με τον Μαγιακόφσκι και τους φουτουριστές. Η σχέση του με τον Μαγιακόφσκι υπήρξε έντονη, με αμοιβαία εκτίμηση αλλά και με προσωπικές συγκρούσεις. Οι δυο τους συνυπήρξαν στο λογοτεχνικό σύμπαν της Ρωσίας σε μια εποχή επαναστάσεων και βαθιών ιστορικών αλλαγών, μεταφέροντας δυο διαφορετικές αντιλήψεις για την ποίηση.

 Ο Μαγιακόφσκι επιχείρησε να ανανεώσει ριζικά την ποιητική  γλώσσα και να τη συνδέσει με τη νέα επαναστατική πραγματικότητα· η ποίηση γι’ αυτόν ήταν μια δημόσια πράξη, μια φωνή που απευθυνόταν στις μάζες και έπρεπε να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση του νέου κόσμου. Ο Παστερνάκ, αντίθετα, παρότι μοιράστηκε με τον Μαγιακόφσκι την ανάγκη για ανανέωση της ποιητικής έκφρασης, διατήρησε μια διαφορετική αντίληψη για την αποστολή του ποιητή. Για εκείνον, η ποίηση δεν μπορούσε να υποταχθεί σε μια πολιτική ή ιδεολογική αποστολή, ο ποιητής δεν ήταν ο εκπρόσωπος μιας συλλογικής βεβαιότητας, αλλά μια ευαίσθητη συνείδηση που προσπαθούσε να συλλάβει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συνθήκης.

Ο Παστερνάκ θεωρεί ότι η ποιητική και η προσωπική τους εγγύτητα έχει υπερεκτιμηθεί, παρ’ όλο που ομολογεί ότι αγαπούσε πολύ την πρώιμη ποίηση του Μαγιακόφσκι. Ήταν γι’ αυτόν μια ποίηση «αριστοτεχνικά δουλεμένη, περήφανη, δαιμονική και την ίδια στιγμή απολύτως καταδικασμένη, ετοιμοθάνατη, που καλούσε σχεδόν σε βοήθεια». Παρότι υπήρχαν φιλολογικές συγκλίσεις μεταξύ τους, παρόμοιες ποιητικές εικόνες και όμοιος ρυθμός, ο Παστερνάκ δεν καταλάβαινε την προπαγανδιστική ζέση του Μαγιακόφσκι και των φίλων του να επιβληθούν στη συνείδηση του κοινού με το ζόρι, την ιδέα της συντεχνίας και την υποταγή της τέχνης στις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Με εξαίρεση το επιθανάτιο σημείωμά του «Με όλη μου τη δύναμη φωνάζω»4, ο ύστερος Μαγιακόφσκι του ήταν απρόσιτος. Εντούτοις, αποδεχόταν ότι «ήταν και παρέμενε ο καλύτερος και ο πιο ταλαντούχος ποιητής της εποχής», κατά τη δήλωση του Στάλιν.

Αντίθετα, ο Παστερνάκ θαύμαζε και εκτιμούσε διαχρονικά τον Σεργκέι Γιεσένιν, παρά τις σπάνιες και, συνήθως, θυελλώδεις  συναντήσεις τους. Από την εποχή του μεγάλου Ρώσου λαϊκού ποιητή Αλεξέι Κολτσόφ5, θεωρούσε ότι η ρωσική γη δεν παρήγαγε τίποτα πιο θεμελιώδες, φυσικό και οικείο από τον Σεργκέι Γεσένιν. Έβλεπε σε αυτόν έναν ποιητή που κατόρθωσε να εκφράσει με μοναδική αμεσότητα τον κόσμο της ρωσικής υπαίθρου, τη λαϊκή παράδοση και μια βαθιά οργανική σχέση με τη φύση.

Ο Παστερνάκ περιγράφει το εξαιρετικό ταλέντο και την πηγαία ποίηση του Γεσένιν, χρησιμοποιώντας την έννοια του μοτσαρτικού στοιχείου ή της υψηλής αρχής του Μότσαρτ. Τον όρο τον επινόησε ο Παστερνάκ για να ορίσει μια ιδιαίτερη ποιότητα της δημιουργίας: την αβίαστη, φυσική, σχεδόν οργανική γέννηση της τέχνης, χωρίς ρητορεία, χωρίς καταναγκασμό, χωρίς επίδειξη δεξιοτεχνίας. Τον Γεσένιν τον θεωρούσε έναν από τους ελάχιστους Ρώσους ποιητές που διέθεταν αυτό το «μοτσαρτικό στοιχείο». Τον παρομοιάζει με τον ήρωα του ρωσικού παραμυθιού, Ιβάν Τσαρέβιτς, που πετούσε πάνω από τον ωκεανό καθισμένος σε έναν γκρίζο λύκο, και, όπως με το Πουλί της Φωτιάς, έπιασε από την ουρά την Ισιδώρα Ντάνκαν6.

Σε σχέση με τον Γεσένιν, «το χάρισμα του Μαγιακόφσκι είναι πιο βαρύ και τραχύ, αλλά ίσως πιο βαθύ και πλατύ», όπως το περιγράφει ο Παστερνάκ. Τη θέση της φύσης στο έργο του Γεσένιν την καταλαμβάνει, στην  ποίηση του Μαγιακόφσκι, ο λαβύρινθος της σημερινής μεγαλούπολης, όπου έχει χαθεί και ηθικά μπερδευτεί η μοναχική σύγχρονη ψυχή. Εντούτοις, ο Παστερνάκ, και παρά την εκτίμηση για το έργο του, θεωρεί ότι τον Μαγιακόφσκι βάλθηκαν να τον επιβάλλουν με το ζόρι, και αυτό ήταν ο δεύτερος θάνατός του για τον οποίον ο Μαγιακόφσκι δεν είχε καμία ευθύνη.

 

Η Μαρίνα Τσβετάγιεβα

Από τις Ρωσίδες ποιήτριες, σύγχρονες του Παστερνάκ, η Μαρίνα Τσβετάγιεβα είναι η μόνη που αναφέρεται στην Αυτοβιογραφία του και η μόνη για  την οποία εκφράζει τον θαυμασμό του. Ο Ιλιά  Έρενμπουργκ ήταν αυτός που του την παίνεψε και του έδειξε για πρώτη φορά τα ποιήματά της. Τη γνώρισε από κοντά στα χρόνια του πολεμικού κομμουνισμού, όταν για κάποιο λόγο πέρασε από το σπίτι της και μίλησε μαζί της.

 Η Τσεβετάγιεβα δεν τον κέρδισε στην πρώτη τους συνάντηση και για πολύ καιρό δεν θα εκτιμήσει την αξία της.  Ήταν τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, και, όπως ομολογεί ο Παστερνάκ, το γούστο του είχε διαφθαρεί από τις έξαλλες κραυγές και τη ρήξη με καθετί συνηθισμένο και καθετί που λεγόταν με συμβατικό τρόπο. Η αρμονία των ποιημάτων της Τσβετάγιεβα, η σαφήνεια και η συμβατικότητα του νοήματός τους δυσχέραιναν την κατανόηση της υπόστασής τους. Έπρεπε, πολύ αργότερα, να εμβαθύνει στην ποίησή της για να «μείνει άναυδος», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, από την καθαρότητα και τη δύναμή της . Η τελική κρίση του είναι ότι η πρώιμη  Τσεβετάγιεβα ήταν αυτό ακριβώς που θα ήθελαν να είναι, αλλά δεν μπορούσαν, όλοι μαζί οι υπόλοιποι συμβολιστές ποιητές της γενιάς της.

Ο Παστερνάκ θα συνδεθεί φιλικά με την Τσβετάγιεβα και θα αλληλογραφεί μαζί της σε όλη τη διάρκεια της εξορίας της στην Πράγα, στο Βερολίνο και στο Παρίσι. Στην επικοινωνία τους θα προστεθεί ο Ρίλκε, μετά την προσωπική γνωριμία του με τον Παστερνάκ, σε ένα είδος «τριγωνικής» αλληλογραφίας, η οποία θα συνεχιστεί μέχρι το θάνατο του Ρίλκε. Ο Παστερνάκ αποφεύγει να μπει σε προσωπικές λεπτομέρειες της σχέσης του με την Τσβετάγιεβα, ομολογώντας τα όρια της ιδιωτικότητας που είχε θέσει εξαρχής στη   συγγραφή της αυτοβιογραφίας του. Ενδεχομένως, ο διπολικός ερωτισμός της Τσβετάγιεβα να τον είχε γοητεύσει, όπως πολλούς άλλους, και να είχε ερωτική σχέση μαζί της. Κάτι που το αναφέρει ως γεγονός ο βιογράφος της Τσβετάγιεβα, Ανρί Τρουαγιά7. Κάποιου είδους εγγύτητα κρυβόταν μεταξύ τους, ίσως οι κοινές επιρροές που είχαν βιώσει στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους, ο ρόλος που έπαιξε η οικογένεια και η μουσική  στα σημεία της αφετηρίας, των στόχων και των προτιμήσεών τους8.

Κατά τον Παστερνάκ, η Τσβετάγιεβα ήταν μια γυναίκα με αντρική, όλο ενέργεια, ψυχή, αποφασιστική και αδάμαστη. Προσπαθούσε με πάθος σχεδόν αρπακτικό, να πετύχει αυτό που επιθυμούσε, τόσο στο ποιητικό της έργο όσο και στην προσωπική της ζωή.

Το 1935, ο Πατερνάκ βρέθηκε στο Παρίσι σε ένα αντιφασιστικό συνέδριο, σταλμένος από τη Σοβιετική Ένωση κατ’ εντολήν του ίδιου του Στάλιν. Εκεί συνάντησε την Τσβετάγιεβα και προσπάθησε να αποτρέψει την επιστροφή της στην πατρίδα –κάτι που το σκεφτόταν έντονα η τελευταία– φοβούμενος πως αυτή και η οικογένεια της θα είχαν δυσκολίες στη χώρα τους και δεν θα ζούσαν ήρεμα. Η τραγωδία που βρήκε όλη την οικογένεια όταν επέστρεψαν στη Σοβιετική Ένωση ξεπέρασε κατά πολύ τους φόβους του9.

 

Μετά την Αυτοβιογραφία

Η σύντομη Αυτοβιογραφία του Μπορίς Παστερνάκ είναι  γραμμένη με την ίδια ποιητική ευαισθησία που χαρακτηρίζει την πεζογραφία του, αλλά και με το ήθος και την αξιοπρέπεια που χαρακτηρίζει τη ζωή του. Αναφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στις επιρροές και στους ανθρώπους που διαμόρφωσαν το έργο του. Δεν αναφέρεται καθόλου στις διώξεις που υπέστη από τη σοβιετική γραφειοκρατία και την Ένωση Σοβιετικών Συγγραφέων, τόσο αυτός όσο και οι δύο γυναίκες της ζωής του, η Ζιναΐντα Παστερνάκ και η Όλγα Ιβίνσκαγια. Αυτά αναφέρονται αναλυτικά στον ογκώδη φάκελο που κρατούσε η KGB, και που έγινε γνωστός ως Φάκελος Παστερνάκ, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ και την  εντολή του Μπορίς Γιέλτσιν να ανοίξουν τα αρχεία της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ.

Ο Παστερνάκ περιλαμβάνεται στους συγγραφείς που δεν συνελήφθησαν, αλλά διώχθηκαν και λεηλατήθηκαν από τη σοβιετική εξουσία σε όλη  τη διάρκεια της ζωής τους. Η στάση του απέναντι στη σοβιετική γραφειοκρατία ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς πολιτικής και πνευματικής εξέλιξης που τον οδήγησε από την απόλυτη αναγνώριση της επανάστασης και των συνεπειών της, το 1917, στην απόλυτη απόρριψη του καθεστώτος. Η σύγκρουση κορυφώθηκε το 1958, με την απονομή του βραβείου Νόμπελ και τη γνωστοποίηση της φυγάδευσης του χειρογράφου του Δόκτορα Ζιβάγκο στην Ιταλία χωρίς τη συναίνεση του Κόμματος ή της Ένωσης Σοβιετικών Συγγραφέων, κάτι που ισοδυναμούσε με προδοσία. Η έκδοση του βιβλίου και, κυρίως,  η προβολή που αυτό πήρε στη Δύση θεωρήθηκαν από το σοβιετικό καθεστώς πράξη «ψυχρού πολέμου» της Δύσης απέναντι στη Σοβιετική Ένωση (κάτι που ισχύει10, χωρίς όμως τη θέληση του συγγραφέα). Ο Παστερνάκ θα αναγκαστεί να αρνηθεί το βραβείο Νόμπελ και θα υποστεί τις συνέπειες της «προδοσίας» του, γεγονός που αποδεικνύει ότι στη χρουστσοφική Ρωσία που χρίσθηκε φιλελεύθερη την επομένη του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ, η σύγκρουση μεταξύ τέχνης και πολιτικής παρέμενε εξίσου ανελέητη, όπως και στην εποχή του Στάλιν.

Ο Παστερνάκ πέθανε από καρκίνο δύο χρόνια μετά την απονομή του βραβείου Νόμπελ.

1Προσωπική Μαρτυρία, εκδόσεις Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1995.

2 Ο Λέων Τολστόι εγκατέλειψε την  οικογενειακή  κατοικία στη Γιάσναγια Πολιάνα, λόγω των διαρκών συγκρούσεων με τη σύζυγό του, Σοφία Αντρέγιεβνα, και πέθανε από πνευμονία, μετά από δέκα μέρες, στον μικρό σιδηροδρομικό σταθμό του Αστάποβο. Μια από τις βασικές αιτίες της ρήξης σε έναν ούτως ή άλλως προβληματικό γάμο ήταν το θέμα των πνευματικών δικαιωμάτων των έργων του. Ο Τολστόι επιθυμούσε να αποποιηθεί τα πνευματικά δικαιώματα και να τα προσφέρει δωρεάν στην ανθρωπότητα.  Η Σοφία Αντρέγιεβνα, η οποία είχε εκτελέσει χρέη αντιγραφέα, επιμελήτριας και μάνατζερ των έργων του, αντιτάχθηκε ισχυρά. Προσπάθησε να εξασφαλίσει τα δικαιώματα για να συντηρήσει την πολυμελή οικογένειά τους (είχαν αποκτήσει 13 παιδιά). Λίγο πριν από το θάνατό του, το 1910, ο Τολστόι παραχώρησε τον έλεγχο όλων των κειμένων του στον στενό του συνεργάτη Βλαντίμιρ Τσερτκόφ, ο οποίος δημοσίευσε τα έργα χωρίς δικαιώματα εκμετάλλευσης. Αυτό σήμαινε ότι η οικογένεια έχανε τα βασικά της έσοδα. Ο Τσερτκόφ ήταν ηγέτης των τολστοϊστών και η Σοφία τον θεωρούσε τον μεγαλύτερο εχθρό της και την «κακή ιδιοφυΐα» πίσω από την καταστροφή του γάμου της.

3 Η σύγκρουση ανάμεσα στους τολστοϊστές (τους πιστούς ακολούθους του Λέοντος Τολστόι) και τη Σοφία Αντρέγιεβνα υπήρξε μια από τις πιο δραματικές οικογενειακές διαμάχες στο χώρο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στο επίκεντρο της σύγκρουσης βρισκόταν ο Βλαντίμιρ Τσερτκόφ. Η ψυχολογική πίεση και οι συνεχείς καβγάδες με τον Τολστόι οδήγησαν τη Σοφία σε σοβαρές κρίσεις υστερίας και σε απόπειρες αυτοκτονίας. Τις τελευταίες στιγμές του Τολστόι στο Αστάποβο, οι τολστοϊστές (με επικεφαλής τον Τσερτκόφ και τη μικρότερη κόρη του Τολστόι, Σάσα) απαγόρευσαν στη Σοφία την είσοδο στο δωμάτιο όπου βρισκόταν ο Τολστόι, επιτρέποντάς της να τον δει μόνο όταν πλέον είχε χάσει τις αισθήσεις του.

4 Στα ελληνικά μεταφράστηκε από τον Γιάννη Ρίτσο με τίτλο Μ’ όλη μου τη φωνή. Μελοποιήθηκε από τον Θάνο Μικρούτσικο και περιλαμβάνεται στο δίσκο Καντάτα για τη Μακρόνησο.

5 Ο Αλεξέι Κολτσόφ (1809–1842) ήταν σπουδαίος Ρώσος λαϊκός ποιητής.

6 Αναφέρεται στον θυελλώδη έρωτα του Γεσένιν με την Ισιδώρα Ντάνκαν.

7 Ανρί Τρουαγιά, Μαρίνα Τσβετάγιεβα. Η αιώνια επαναστάτρια, Μεταίχμιο, Αθήνα 2003.

8 Η Μαρίνα Τσβετάγιεβα ήταν μεγαλοαστικής καταγωγής όπως και ο Παστερνάκ. Ο πατέρας της ήταν καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας και επιμελητής στο Μουσείο Ρουμιάντσεφ. Η μητέρα της ήταν πιανίστα, μαθήτρια του Νικολάι Ρουμπινστάιν. Ο σύζυγος της Τσβετάγιεβα, Σεργκέι Εφρόν, πολέμησε με τους Λευκούς εναντίον των μπολσεβίκων στον ρωσικό εμφύλιο. Μετά την επικράτηση των κομμουνιστών, αυτοεξορίσθηκαν στην Ευρώπη.

9 Κατά την επιστροφή της οικογένειας στη Σοβιετική Ένωση, το 1939, ο σύζυγος της Τσβετάγιεβα συνελήφθη και εκτελέστηκε. Η ίδια αυτοκτόνησε κατά τη διάρκεια της εξορίας της στην απομακρυσμένη πόλη Γιελαμπούγκα της Κεντρικής Ασίας και η κόρη της, Αριάδνη Εφρόν, εξορίσθηκε στα γκούλαγκ για 15 χρόνια.  Ο γιος της, Γκεόργκι Εφρόν, επιστρατεύθηκε στον Κόκκινο Στρατό και σκοτώθηκε στο μέτωπο της Λευκορωσίας το 1944.

10 Έγινε επίσημα γνωστό το 2014, όταν η CIA έδωσε στη δημοσιότητα περισσότερα από 100 απόρρητα έγγραφα της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου. Ο Δόκτωρ Ζιβάγκο χρησιμοποιήθηκε ως πολιτιστικό όπλο για να κλονίσει εκ των έσω το σοβιετικό καθεστώς. Η CIA τύπωσε κρυφά χιλιάδες αντίτυπα του βιβλίου στα ρωσικά, τα οποία διανεμήθηκαν σε σοβιετικούς πολίτες στην Παγκόσμια Έκθεση των Βρυξελλών το 1958.

06 Νοεμβρίου 2026

Γνώρισα τον Στέλιο Ράμφο, διαβάζοντας βιβλία του και παρακολουθώντας διαλέξεις του, κάπου στις αρχές της τρίτης χιλιετίας. Ήταν μία αποκάλυψη! Έχοντας ανέβει στην Αθήνα από την Καλαμάτα για σπουδές, πάσχιζα απεγνωσμένα να χτίσω εαυτό. Δίδασκε τότε ό,τι ακριβώς ποθούσε να ακούσει η ψυχή μου. Έτυχε να συμπέσουν χρονικά οι εσωτερικότερές μου ανάγκες με τη δική του ρηξιακή μετατόπιση στον δυτικόφιλο εκσυγχρονισμό. Μέγιστο στοίχημα του ανθρώπου είναι η αναγνώριση και η καλλιέργεια της ατομικής του μοναδικότητας. Η επιδίωξη της εξατομίκευσης, η αποτίναξη της τυραννίας τού «τι θα πει ο κόσμος» δεν είναι ντροπή, είναι αρετή. Η προηγούμενη κίνησή του από τον επαναστατικό μαρξισμό στην ελληνορθοδοξία δεν ήταν ιδιαιτέρως υπολογίσιμη, αφού έχουμε να κάνουμε με αλληλοαρδευόμενες παραδόσεις, με συγκοινωνούντα δοχεία. Όπως αρεσκόταν να υποστηρίζει, «η Αριστερά είναι η εμπροσθοφυλακή της Παράδοσης».

Αλλά διανοούμενο πρώτης γραμμής τον κατέστησε ακριβώς η έξοδός του από τη νεότερη εθνική ιδεολογία, από τον εθνικολαϊκισμό.

 Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 06 1.41.06 πμ

Πεπεισμένος τότε από τον Καστοριάδη για τη «φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» μεταπήδησα με μεγάλη ευκολία στην πολιτισμική ερμηνευτική του Ράμφου. Υποψιαζόμουν ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν είναι μόνο εγωισμοί και συμφέροντα αλλά και, κυρίως, αξίες και νοοτροπίες. Ο έρωτάς μου για την πολιτισμική ανθρωπολογία, εννοώντας κατ’ ουσίαν τις θρησκευτικές πίστεις ενός λαού, ήρθε και έδεσε με τις τοτινές ρηξικέλευθες έρευνες του Ράμφου στον νεότερο ελληνικό ψυχισμό. Ο ίδιος θα αναγνωρίσει επανειλημμένα τις οφειλές του στην επιστήμη της Ανθρωπολογίας. Είναι αυτή που θα τον βοηθήσει να κατεβεί από την υψηλή θεωρία των μοναχών για να προσγειωθεί στον ταπεινό βίο των χωρικών. Αν οι μοναχοί όμως είναι τόσο μπροστά, γιατί οι χωρικοί μένουν τόσο πίσω; Κάτι πάει στραβά στη μετάφραση ή είναι λάθος το ίδιο το μήνυμα; Ή και τα δύο; Όπως και να ’χει, η Ορθοδοξία αναδεικνυόταν σταδιακά στον κομβικότερο παράγοντα διαμόρφωσης της ελληνικής κοσμοθέασης. Σε μια περίοδο απότομης υποχώρησης του θρησκεύεσθαι και δαιμονοποίησής του ως σκοταδιστικού, ο Ράμφος επέμενε αταλάντευτα ότι καλογερικά κείμενα όπως το Γεροντικό και η Φιλοκαλία αποτελούν ανεκτίμητα ερμηνευτικά κοιτάσματα για τη συμπεριφορά των σύγχρονων Ελλήνων.

Είχαν περάσει άλλωστε αρκετά χρόνια από τότε που επιδιδόταν σε βαριές ταξικές αναλύσεις, αιχμάλωτος του νεανικού του επαναστατισμού. Το πρόβλημα της Ελλάδας, έλεγε τώρα, δεν μπορούσε στα σοβαρά να εξαντληθεί στην ισχύ 2-3 χιλιάδων πάμπλουτων οικογενειών. Είναι πολύ πιο βαθύ, και θα έπρεπε επιτέλους να αρχίσουμε έστω να υποψιαζόμαστε αυτό το βάθος. Τον άνθρωπο δεν τον κρίνουν τα χρήματά του, αλλά τα μυαλά του. Εφιστούσε την προσοχή μας στις κοινές εκείνες αντιλήψεις που φέρνουν πολύ κοντά πλούσιους και φτωχούς, αριστερούς και δεξιούς, πιστούς και άθρησκους, που τέμνουν δηλαδή οριζόντια τις Ελληνίδες και τους Έλληνες. Άυλα πολιτισμικά στοιχεία αποτελούσαν τα αξιοζήλευτα ερευνητικά του εργαλεία: θρησκευτικές δοξασίες, χρονικές αισθήσεις, όνειρα.

Πώς μπορεί να εξηγηθεί, αναρωτιόταν τώρα ο Ράμφος, ότι η πλειονότητα ίσως των συμπολιτών μας, ανεξαρτήτως πάντα της κοινωνικοστρωματικής τους θέσης, θεωρούν τον εαυτό τους θύμα, το κράτος εχθρό, την ελευθερία επικίνδυνη, την ανισότητα άδικη, τη νεολαία ασεβή, τα γηρατειά τιμημένα, την εργασία δουλεία, τον τίμιο ταλαίπωρο, τα λεφτά βρώμικα, την οικογένεια αγία, την παρέα λατρεία, την τεχνολογία διαβολική, τη διαφορετικότητα πρόβλημα, την αλλαγή φόβητρο, το λαό αθώο, τους αγώνες δίκαιους, τους πολιτικούς κλέφτες, τους αστυνομικούς μπάτσους, τους ομόφυλους πούστ…, τις γυναίκες πουτ…, τον αριστερό καλό, τον δεξιό κακό, την πρόοδο καλή, τη συντήρηση κακή, τον φασισμό κακό, τον κομμουνισμό καλό, τον Θεό Μέγα Προστάτη, το μέλλον εφιαλτικό, το παρελθόν ειδυλλιακό, τη ζωή ρημάδα;

Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε προνομιούχους που το παίζουν φτωχαδάκια; Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε την ανθεκτικότητα του κομμουνισμού και του αναρχισμού στη χώρα μας; Αποτελούν τα εν λόγω επαναστατικά κινήματα εκκοσμικευμένα παραπαίδια του χριστιανισμού; Αποτελούν δηλαδή περιπτώσεις κοσμικών θρησκειών χωρίς Θεό; Είναι οι δεξιοί η παραδοσιοκρατική πτέρυγα του χριστιανισμού (Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια); Είναι οι αριστεροί η χιλιαστική-εσχατολογική πτέρυγα (ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός εδώ και τώρα, ακόμα και με τη βία αν χρειαστεί);

 

Το υβρίδιο Ελληνορθοδοξία

Η θρησκεία, πίστευε ακράδαντα ο Ράμφος, η Ορθοδοξία στην περίπτωσή μας, είναι ένα σοβαρό και απαράκαμπτο σκέλος της απάντησης σε τέτοιου τύπου ερωτήματα. Σε ποια Ορθοδοξία όμως αναφερόμαστε; Μάλλον εδώ εννοούμε ακριβέστερα την Ελληνορθοδοξία, με έμφαση δηλαδή στο πρώτο συνθετικό. Αυτό το περίεργο υβρίδιο στο οποίο ο παγανισμός –το αρχαϊκό, προχριστιανικό στοιχείο– διαθέτει ισχυρή βάση. Ώρες ώρες διαισθάνομαι ότι η Ορθοδοξία είναι ο χριστιανισμός εκείνος που δεν πιστεύει στον εαυτό του, που δεν πιστεύει στην κοσμομεταμορφωτική του δυναμική, που νομίζει ότι είναι μια ακόμα θρησκεία ανάμεσα στις άλλες, που δεν έχει αποκαθαρθεί επαρκώς από το παγανιστικό στοιχείο, που δεν έχει μεταρρυθμιστεί.

Ίσως, εντέλει, το πρόβλημά μας να μη συνίσταται μόνο σε μια «ματαιωμένη Αναγέννηση» κατά τον ύστερο μεσαίωνα, αλλά πρωταρχικότερα να βρίσκεται σε έναν «ματαιωμένο εκχριστιανισμό» την ύστερη αρχαιότητα. Αν ο χριστιανισμός αποτέλεσε τη βασιλική οδό για την είσοδο στον νεότερο κόσμο, το πρόβλημά μας δεν είναι τόσο ότι δεν περάσαμε Αναγέννηση και Διαφωτισμό, όσο ότι δεν περάσαμε Θρησκευτική Μεταρρύθμιση ή μάλλον Παπική Επανάσταση. Μήπως τελικά, αυστηρά μιλώντας, εμείς οι Έλληνες «ουδέποτε υπήρξαμε χριστιανοί»;  Μήπως, σύμφωνα με το ιερόσυλο αυτό σκεπτικό, ένας «αφυπνισμένος» αριστερός  (η αδικία μπορεί και πρέπει να καταπολεμάται σε κάθε εκδήλωσή της) είναι πιο χριστιανός από έναν «(εφ)ησυχασμένο» ορθόδοξο (έχει ο Θεός);

Οι θρησκείες, ισχυριζόταν ο σπουδαίος διανοητής, δεν είναι αστείο πράγμα. Είναι αυτές που έχουν αναλάβει να δώσουν τις απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής. Χρειάζεται να ειπωθεί κάτι γλαφυρότερο προκειμένου να εκτιμηθεί η βαρύνουσα και πανταχού παρούσα επιδραστικότητά τους; Οι θρησκείες έχουν προκαθορίσει εδώ και χιλιετίες τα μεγα-νοήματα για εμάς. Δεν μπορούν να παρακαμφθούν ελαφρά τη καρδία. «Ο Θεός πέθανε» αλλά τα ίχνη του είναι παντού. Έργο μας η κριτική επανερμηνεία των θρησκευτικών ή ευρύτερα μεταφυσικών μας επινοήσεων προκειμένου να μας υπηρετούν και όχι να τις υπηρετούμε. Να μη μένουμε δηλαδή παθητικοί υποδοχείς των παλαιότερων επινοήσεών μας, αλλά να τις αναβαπτίζουμε στο φως των εκάστοτε νεότερων εξευγενισμένων επιθυμιών μας.

Ο Ράμφος διάβαζε πάρα πολύ, και όσο διάβαζε άλλαζε. Έβρισκε τα κενά κάθε παράδοσης και, διανοίγοντάς τα, μεταφερόταν σε κάποιο ξέφωτο, και πάλι από την αρχή. Δεν είναι και λίγες οι στροφές του. Συνοπτικά, και πρόχειρα, η διανοητική του περιπέτεια είχε πέντε σταθμούς: μαρξισμός, πλατωνισμός, ορθοδοξισμός, φιλελευθερισμός, συντηρητισμός. Ως –εν μέρει, έστω– «ομοιόστροφός» του, δεν θα μπορούσα βεβαίως να τον ψέξω. Σε μια χώρα που το να μην αλλάζεις γνώμη αποτελεί πηγή αυτάρεσκης περηφάνειας (π.χ. κάποτε αριστερός, πάντοτε αριστερός), τρέφω μια ιδιαίτερη συμπάθεια για τους απανταχού αποστάτες. Αν είμαστε με το άτομο, θα πρέπει να είμαστε και με την απεριόριστη διανοητική του ελευθερία έως το θάνατο. Όποιος δεν συλλογάται αναστοχαστικά δεν συλλογάται ελεύθερα. Αυτό όμως για το οποίο θα μπορούσα να τον επιπλήξω ήταν ότι δεν αυτοπιστωνόταν τις αλλαγές του, σαν να ένιωθε άβολα. Ποτέ δεν το κατάλαβα.

Αν η θρησκευτική ανάλυση αποτέλεσε αρχικά μια ερμηνευτική αποκάλυψη, σιγά σιγά μετατρεπόταν σε βραχνά. Η υπερεστίαση του Ράμφου στη βαθιά ψυχική υποδομή των Ελλήνων τον έκανε κατά βάση απαισιόδοξο για τη μελλοντική τους πορεία. Η καταληκτική του απόφανση συμπυκνωνόταν μέσες-άκρες σε ένα «Έλληνα, δεν θα γίνεις Ευρωπαίος ποτέ». Τελικά, ο ελληνισμός «υπάρχει σαν μοίρα»; Πίστευε ότι κάτω από τις επιφανειακές τρικυμίες, ο βυθός παρέμενε μακάριος στην αταραξία του. Όταν αναφερόμουν, για παράδειγμα, στα πρόσφατα κινήματα για την καταπολέμηση της σεξουαλικής παρενόχλησης, με προέτρεπε να μην ενθουσιάζομαι: «Περίμενε να τους δεις όλους αυτούς όταν τριανταρίσουν».

Δεν ήταν όμως όλα τόσο μαύρα. Η χώρα μας, παρ’ όλες τις τρανταχτές και πανθομολογούμενες αγκυλώσεις της, άλλαζε και αλλάζει αδιανόητα. Όσοι είναι τουλάχιστον πενήντα ετών και έχουν προλάβει την παλαιά Ελλάδα, δεν μπορεί να μην το βλέπουν. Τι σχέση έχουν τα σύγχρονα μοντέλα οικογένειας ή τα σύγχρονα δημόσια σχολεία με τα αντίστοιχα των μόλις προηγούμενων δεκαετιών; Καμία! Ναι, υπάρχουν στοιχεία αποσάθρωσης, ακόμα και κατάρρευσης, αλλά ούτε για αστείο δεν θα ήθελα να ζούσα ούτε καν χθες. Παρ’ όλα τα διαζύγια, παρ’ όλη την αμορφωσιά, η νεολαία είναι καλύτερη από εμάς, πλουσιότερη σε ευαισθησίες! Οι όποιοι δράστες αναφέρονται επιτέλους ως «φερόμενοι δράστες». Ποτέ ξανά το τεκμήριο αθωότητας δεν ήταν τόσο απαιτητό και σεβαστό. Οι υπό δικαστική διερεύνηση πολιτικοί δεν είναι, όπως παλιά, αυτόματα «κλέφτες», δεν είναι καν «κατηγορούμενοι», είναι «ελεγχόμενοι». Υποτιμητικά σχόλια εναντίον των γυναικών στον δημόσιο χώρο αναγνωρίζονται άμεσα και καταδικάζονται χωρίς περιστροφές. Τα κοινωνικά και επικοινωνιακά ήθη εξευγενίζονται σε συγκινητικό βαθμό. Για ποια τοξικότητα μιλάμε;

Μια ομάδα αξιόλογων μελετητών άρχισε τα τελευταία χρόνια να παραδέχεται ότι η Ελλάδα είναι μια ιστορία επιτυχίας, μια χώρα εντέλει νεωτερική, παρ’ όλες τις παραδοξότητές της. Οι ερμηνευτικές οπτικές ανακαινίζονται. Η Ελλάδα λογίζεται πλέον ως χώρα «παραδόξως νεωτερική», αν και, σε μεγάλο βαθμό, εξ αντανακλάσεως των ευρωπαϊκών επιρροών. Οι αριστεροδεξιές μεμψίμοιρες αποτιμήσεις παλαιότερων εποχών (η Ελλάδα προτεκτοράτο, η Ελλάδα μπανανία, η Ελλάδα πέθανε) αναθεωρούνται. Η χώρα μας άλλαζε συγκλονιστικά, για να αναφερθούμε μόνο στην πιο πρόσφατη ιστορία, ήδη από την κοσμοϊστορική δεκαετία του 1960. Μια δεκαετία ωστόσο που ο Ράμφος ταύτιζε προσφάτως μονοσήμαντα, και άδικα, με την ανορίωτη απελευθέρωση της επιθυμίας. Τι να πούμε για τη δεκαετία του 1980! Τη δεκαετία, σίγουρα, του μεγάλου λαϊκισμού, αλλά και, πολύ σπουδαιότερα, των καινοφανών αιτημάτων της μεσοστρωματικής ατομικής αυτοπραγμάτωσης. Όποιος εμμένει στην ελεεινολογία του πασοκικού λαϊκισμού χάνει τη μεγάλη παράλληλη ανορθωτική εικόνα.

Για να πάμε και ακόμα πιο πίσω, η Ελλάδα άλλαζε ήδη από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα με την εισδοχή των νεωτερικών ιδεολογιών (κομμουνισμός, σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός). Άλλαζε ήδη από τα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα με τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Άλλαζε ακόμα και μέσα στο Βυζάντιο με τις αλλεπάλληλες Αναγεννήσεις. Και προφανώς άλλαζε μέσα στην αρχαιότητα με τα αλλεπάλληλα επικά επεισόδια της «ανακάλυψης του πνεύματος». Η υπόθεση μιας συνεχώς προοδεύουσας Ελλάδας είναι υποστηρίξιμη. Τέλος, είμαστε αρκετά τυχεροί και προνομιούχοι για να ζούμε στα δημοκρατικότερα, τα ειρηνικότερα, τα πλουσιότερα και, το κυριότερο, τα πιο φιλελεύθερά μας χρόνια: τα μεταπολιτευτικά, τα «καλύτερά μας χρόνια». Χρειαζόμουν απεγνωσμένα μια ανάλυση που να τιμά την αλλαγή, και δεν την έβρισκα στον μικρό μου θεό.

Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 06 1.41.26 πμ

Η συντηρητική αναστροφή

Τα πράγματα έγιναν ακόμα πιο άβολα μετά τη νομοθεσία για το γάμο των ομοφύλων. Αν η επίσκεψη του Ράμφου στο Πρίνστον τον έστρεψε στον φιλελευθερισμό, η ψήφιση του νόμου για την ισότητα στον γάμο τον έστρεψε στον συντηρητισμό. Η σφοδρή του εναντίωση (συζητήσιμη προφανώς) σηματοδοτεί την τελευταία του μεγάλη στροφή, αναστροφή για την ακρίβεια. Η απογοήτευσή του ήταν τέτοια που παρέσυρε στο διάβα της όλα τα έως πρόσφατα προσφιλή του ζητήματα, αυτά ακριβώς που με τόσο διανοητικό μόχθο και «ξύλο» είχε κατακτήσει: Δύση, φιλελευθερισμός, δικαιώματα. Και κάπου εκεί άρχισε το ξήλωμα του εκσυγχρονιστικού τρόπου σκέψης. Η Δύση διέρχεται σοβαρή κρίση, αν δεν παρακμάζει κιόλας. Ο δικαιωματιστικός φιλελευθερισμός είναι ο νέος ολοκληρωτισμός. Τα δικαιώματα εναντιώνονται στη Δικαιοσύνη! Τα πλέον πρόσφατα κύματα δικαιωματισμού δεν αποτελούν θεμιτή προέκταση των προηγουμένων, αλλά τραγική τους παρεκτροπή. Οι απαξιωτικές αναφορές σε «γουοκισμό» (αφυπνισμό) και λοατκισμό πλήθαιναν. Οι εκτιμήσεις μας απέκλιναν ολοένα και περισσότερο.

Εδώ, θα περιοριστώ μόνο στο αγαπημένο, κοινό μας πεδίο αναζήτησης, τη θρησκεία. Οι λατρεμένοι του (έως τότε) Διαμαρτυρόμενοι, πρωτοδιδάσκαλοι της ευθύνης, είχαν καταστεί πια παράγοντας γενικευμένης αποσταθεροποίησης. Η αέναη διεκδίκηση δικαιωμάτων δεν έκανε τίποτα άλλο από το να παροξύνει τον εγωισμό και να οδηγεί στο χάος. Αυτοί που μέχρι χθες ήταν αξιομίμητο πρότυπο εξέπεσαν σε τρομακτικό φόβητρο. Οι Διαμαρτυρόμενοι σε τελική ανάλυση το παράκαναν. Γείωσαν επικίνδυνα το θρησκευτικό στοιχείο: «χαμός στο ίσωμα». Εκεί που, έως τελείως πρόσφατα, ο Ράμφος θεωρούσε ότι οι Διαμαρτυρόμενοι εσωτερίκευσαν αυτόνομα την ηθική καθιστώντας τη καθημερινό κεκτημένο, τώρα τους κατηγορούσε ότι την εγκλώβισαν στην απομεταφυσικοποιημένη πρακτική της.

Σε αυτές τις συνθήκες, τις σημερινές, και πάντα σύμφωνα με τον Ράμφο, η Ορθοδοξία αναδεικνύεται περίλαμπρα ως αυτό που ανέκαθεν ήταν: η πνευματική αριστοκρατία της χριστιανοσύνης. Ως τέτοια, μπορεί να αναλάβει εκ νέου σωστικό ρόλο για τη Δύση! Η ανάλυσή του συνέκλινε, σοκαριστικά πλέον για εμένα, με την αντίστοιχη, τη διά βίου ασάλευτη και αμετάστροφη, του άλλου μεγάλου, του αείμνηστου Γιανναρά, όπως βεβαίως και με την ακριβώς προηγούμενη δική του, τη νεορθόδοξη. Ίσως τώρα, «εκεί ψηλά», ο Γιανναράς να επιπλήττει «σταλεγακικά» τον Ράμφο: «Σ’ τα ’λεγα, Στέλιο μου, δεν σ’ τα ’λεγα; Αν κάνεις την παραμικρή παραχώρηση στην έννοια των δικαιωμάτων, είναι σαν να ανοίγεις τις πύλες της κολάσεως. Μην τσιμπάς, φίλε. Θα εκτεθείς και θα το μετανιώσεις. Το “ασάλευτο παρόν” θα επιβιώσει του “επιταχυντικού μέλλοντος”. Κάτσε και θα δεις».

 

Η φιλελεύθερη παρένθεση

Βλέπω τα πράγματα αλλιώς. Μένω πιστός, προσώρας έστω, στις προηγούμενες αναλύσεις του, τις φιλελεύθερες, που τόσο με ενέπνευσαν και τόσο συνεχίζουν να με εμπνέουν. Η Ορθοδοξία έχει κρατημένο μεν το όνομα, αλλά δεν έχει τη χάρη. Ωραία λόγια, υψιπετείς θεολογίες, αλλά από πράξη τίποτα. Παραμένει εκτός κόσμου, τον κοιτά δύσπιστα και συγκαταβατικά, είναι μη μου άπτου. Είναι πράγματι αριστοκρατική, αλλά με μια καθαρά αρνητική έννοια. Οι Διαμαρτυρόμενοι, ούτε αυτόματα ούτε ανέφελα, μπήκαν τουλάχιστον στο παιχνίδι της αλλαγής του κόσμου. Έμπλεξαν με τα πίτουρα και, ναι, τους τρώνε οι κότες, αλλά δεν σταματούν να προχωρούν και να αναθεωρούν. Τα χέρια τους δεν είναι «βρώμικα», είναι απλώς δουλεμένα.

Οι φιλελεύθεροι Διαμαρτυρόμενοι γεννούν το ένα ζήτημα μετά το άλλο. Δεν τους προλαβαίνουμε καν: δικαιώματα της γυναίκας, δικαιώματα της νεολαίας, δικαιώματα του παιδιού, δικαιώματα της τρίτης ηλικίας (αντι-ηλικισμός), δικαιώματα των σεξουαλικών μειονοτήτων (λοάτκι), δικαιώματα των ψυχασθενών, δικαιώματα των ζώων και της φύσης (αντιειδισμός), δικαιώματα των μικρών εθνών (αντι-αποικιοποίηση), ενδοοικογενειακή κακοποίηση, γυναικοκτονίες, σωματική θετικότητα, αντι-εκφοβισμός, αντικαπνιστικοί νόμοι, απαγόρευση πρόσβασης των εφήβων στα κοινωνικά δίκτυα, ευθανασία. Εμβαθύνουν και διευρύνουν συνεχώς το πεδίο του ηθικού πράττειν, βελτιώνοντας τον πραγματικό κόσμο με χειροπιαστό τρόπο.

Στις ζωές μας, υπάρχουν κάποια γεγονότα που λειτουργούν αποκαλυπτικά, που μας ανοίγουν τα μάτια. Για τον Ράμφο, ένα τέτοιο γεγονός ήταν ο γάμος των ομοφύλων. Η πολυαγαπημένη του «διεύρυνση του πεδίου των δυνατοτήτων» είχε γίνει πλέον εφιάλτης. Ανησυχούσε ότι άνοιγε διάπλατα ο δρόμος για τον μετανθρωπισμό. Το χριστιανικό «έσχατο» (η έφοδος στον Ουρανό) επιβάλλεται να συγκρατηθεί από το αρχαιοελληνικό «μέτρο» (η ζωή είναι τραγική, ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει). Η «Αθήνα» είναι μήπως τελικά προτιμότερη από την «Ιερουσαλήμ»; Ας σκεφτούμε την τελευταία αυτή διαθήκη του εξαιρετικού μας συγγραφέα ως προτροπή για μια κάποια επιβράδυνση.

Αν και η Ελλάδα διαθέτει μια υπερτρισχιλιετή ιστορία υψηλού πολιτισμού, δεν διαθέτει ακόμη, από ό,τι γνωρίζω, μια περιεκτική μελέτη επικεντρωμένη στην πολιτισμική της ιστορία. Δεν διαθέτουμε δηλαδή μια συνθετική μελέτη της ιστορίας των νοοτροπιών μας σε ολόκληρο το ιστορικό μας εύρος. Όταν αυτή επιτέλους γραφτεί, ερωτήματα, ενοράσεις και προτάσεις της ραμφικής ερμηνευτικής θα διακρίνονται σε περίοπτη θέση. Αντίο Δάσκαλε!

           ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΕΛΙΟΥ ΡΑΜΦΟΥ

·       Νόστος, Επετηρίδα Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών, 1971 και Ροές, 1990

·       Τόπος υπερουράνιος, Κέδρος, 1975

·       Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη, Κέδρος, 1976

·       Μελέτη θανάτου, Κέδρος, 1980

·       Η πολιτεία του Νέου Θεολόγου, Προϊστορία και αγωνία του Νέου Ελληνισμού, Κέδρος, 1981

·       Κυριακοδρόμιον, Γλώσσα-Παιδεία-Παράδοση, Κέδρος, 1981

·       Παιδεία ελληνική, Κέδρος, 1982

·       Θεού γράμματα, σπουδάσματα, Ακρίτας, 1983

·       Η απιστία του Θωμά, Ακρίτας, 1983

·       Μαρτυρία και γράμμα – Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη, Κέδρος, 1984

·       Η γλώσσα και η παράδοση, Κέδρος, 1984 και Παρουσία, 1990

·       Μονοτονισμένη μουσική, Ακρίτας, 1986

·       Στάσιμα και έξοδος, Εκδόσεις των Φίλων, 1988

·       Φιλόσοφος και θείος Έρως, Τήνος, 1989 και Αρμός, 1999

·       Υστερόγραφο, Παρουσία, 1990

·       Φιλοσοφία ποιητική – Πλατωνικά ζητήματα, Αρμός, 1991

·       Μίμησις εναντίον μορφής – Εξήγησις εις το «Περί ποιητικής» του Αριστοτέλη, τόμ. Α', Β', Αρμός, 1992-93 και 2019

·       Μυθολογία του βλέμματος, Αρμός, 1994

·       Πελεκάνοι ερημικοί – Ξενάγησι στο «Γεροντικόν», Αρμός, 1994

·       Τριώδιον (Τόπος υπερουράνιος: Η παλινωδία του Παπαδιαμάντη: Μελέτη θανάτου), Αρμός, 1995

·       Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου, Ίνδικτος, 1996

·       Το αίνιγμα και η μοίρα – Ποιητική τέχνη στον «Οιδίποδα Τύραννον», Αρμός, 1997

·       Μια καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει, Αρμός, 1999

·       Φιλόσοφος και θείος έρως – Από το συμπόσιον του Πλάτωνος στους ύμνους θείων ερώτων του Αγίου Συμεών, το επίκλην Νέου Θεολόγου, Αρμός, 1999

·       Ο καημός του ενός, Αρμός, 2000

·       Ιστορία στην κόψη του χρόνου, Καστανιώτη, 2000

·       Έλληνες και Ταλιμπάν, Αρμός, 2001

·       Ιθάκη και ιθαγένεια (Νόστος, αυτοσχόλιο, η πολιτεία του Νέου Θεολόγου, η απιστία του Θωμά), Αρμός, 2001

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2006

·       Μαρτυρία και γράμμα (Απόλογος για τον Μαρξ και λόγος για τον Καστοριάδη), Αρμός, 2002 

·       Φθόνος, τρόμος, πόλεμος, Αρμός, 2003

·       Μεταφυσική του κάλλους, Αρμός, 2003

·       Σαν διφορούμενο άγγιγμα, Αρμός, 2005

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2006

·       Ιλαρόν φως του κόσμου, Αρμός, 2006

·       Ο καημός του ενός (Κεφάλαια της ψυχικής ιστορίας των Ελλήνων), Αρμός, 2007

·       Γενάρχες πεπρωμένων, Αρμός, 2007

·       Χρονικό ενός καινούργιου χρόνου, Αρμός, 2008

·       Νίτσε για καλό γούστο, Αρμός, 2009

·       Ονομάτων επίσκεψις, Αρμός, 2010

·       Ελευθερία και γλώσσα, Αρμός, 2010

·       Υπάρχεις σαν μοίρα, Αρμός, 2011

·       Η λογική της παράνοιας, Αρμός, 2011

·       Το αδιανόητο τίποτα, Αρμός, 2012

·       Time Out. Η ελληνική αίσθηση του χρόνου, Αρμός, 2012

·       Ο «άλλος» του καθρέφτη (Ψυχογραφία της αγωνίας μας), Αρμός, 2012

·       Η νίκη σαν παρηγοριά, Αρμός, 2015

·       Πολιτική από στόμα σε στόμα, Αρμός, 2016

·       Καλώς άρχειν και άρχεσθαι, Αρμός, 2017

·       Η αιωνιότητα και ο χρόνος, Αρμός, 2019

·       Το μυστικό του Ιησού, Αρμός, 2020

·       Η Ελλάδα των ονείρων, Αρμός, 2020

·       Διακόσια χρόνια γέννα. 1821-2021, Αρμός, 2021

·       Ψυχή παντού. Πέντε ομιλίες για τον Φρόυδ, Αρμός, 2023

·       Γάμος και οικογένεια στην χώρα των θαυμάτων, Αρμός, 2024

·       Σαν αφθαρσία μέσα μας. Ο χρόνος του Καβάφη, Αρμός, 2024

06 Νοεμβρίου 2026
Σελίδα 1 από 3