Στην ποιήτρια, δοκιμιογράφο και μεταφράστρια από τον Καναδά, Ανν Κάρσον, απένειμε η Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας, «για το τολμηρό και εφευρετικό έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιγνιώδη διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία».

Η εκπρόσωπος της Ακαδημίας ανακοίνωσε στις 8 Οκτωβρίου 2026 την απονομή του γνωστότερου λογοτεχνικού βραβείου στην Ανν Κάρσον, από τις πιο αναγνωρίσιμες και ιδιότυπες φωνές της σύγχρονης λογοτεχνίας. Η 76 χρόνων Καναδή συγγραφέας, που γεννήθηκε στις 21 Ιουνίου 1950 στο Τορόντο και που βρισκόταν ανάμεσα στα φαβορί που συζητήθηκαν για το φετινό βραβείο, τιμάται για το εκτενές έργο της που αντιστέκεται στις εύκολες κατηγοριοποιήσεις και μετατρέπει την αστάθεια των λογοτεχνικών ειδών σε δημιουργική αρχή. Για ακόμα μια φορά, η επιτροπή της Ακαδημίας ακολούθησε την πεπατημένη που έχει υιοθετήσει από το 2017 και βράβευσε, όπως ήταν αναμενόμενο, γυναίκα υποψήφια.

Ποίηση και πρόζα, μυθοπλασία και δοκίμιο, αυτοβιογραφία και μετάφραση, φιλολογία και προσωπική εξομολόγηση συνυπάρχουν δημιουργικά στο έργο της Κάρσον, η οποία ξεχωρίζει για την εκπληκτική ευρυμάθειά της αλλά και για την εξαιρετική ικανότητά της να αναμειγνύει τα είδη, διαστέλλοντας τα όρια της λογοτεχνίας. Στο έργο της,. η αρχαία Ελλάδα συνομιλεί με τον σύγχρονο κόσμο, ενώ ο μύθος, ο έρωτας, η μνήμη και η απώλεια γίνονται αφορμές για μια συστηματική διεύρυνση της γλώσσας και της ανθρώπινης εμπειρίας.

Η βαθιά γνώση της κλασικής φιλολογίας αποτελεί ένα από τα θεμέλια της γραφής της Κάρσον. Το δοκίμιό της, Έρως γλυκόπικρος, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Δώμα σε στιβαρή μετάφραση της Ανδρονίκης Μελετλίδου, στο οποίο αντιμετωπίζει τον έρωτα όχι απλώς ως λογοτεχνικό θέμα αλλά ως τρόπο σκέψης, αγαπήθηκε –δικαίως– ιδιαίτερα από το ελληνικό κοινό. Ανάλογα, στην Αυτοβιογραφία του κόκκινου, ίσως ένα από τα χαρακτηριστικότερα υβριδικά έργα της, η Κάρσον επανεγγράφει τον αρχαίο μύθο του Γηρυόνη. Το μυθολογικό τέρας μετατρέπεται σε έναν σύγχρονο νέο άνθρωπο, με ευαισθησίες, φόβους, ευαλωτότητα, σεξουαλικότητα και επιθυμίες, κι έτσι, εκείνος που στην αρχαία αφήγηση προορίζεται να ηττηθεί αποκτά φωνή και εσωτερικότητα. Το ζητούμενο στην Κάρσον δεν είναι η εκ νέου αφήγηση της αρχαιότητας και ο εκσυγχρονισμός της μυθολογίας μέσα από την ευρηματική διασκευή ενός μύθου, αλλά η αλλαγή της οπτικής μας επάνω στους μύθους.

Στην ποιητική της συλλογή, Λίγα λόγια, το πρώτο έργο της που μεταφράστηκε στα ελληνικά, μετατρέπει το θραυσματικό και το ανοίκειο σε μια ιδιαίτερη ποιητική περιπλάνηση, όπου οι ασύνδετοι συνειρμοί αποκτούν απρόσμενη νοηματική ένταση. Ενώ στο μυθοπλαστικό δοκίμιο Η ομορφιά του συζύγου, η συγγραφέας μετατρέπει την προσωπική εμπειρία σε «φανταστικό δοκίμιο σε είκοσι εννέα τάνγκο». Η ερωτική σχέση, η αποτυχία και η μνήμη δεν παρουσιάζονται εδώ ως μια συμβατική ιστορία, αλλά ως μια διαδικασία κατανόησης και ανασύνθεσης.

Το Νόμπελ του 2026 δεν τιμά επομένως μόνο μια σημαντική συγγραφέα, αλλά επιδοκιμάζει μια ολόκληρη αντίληψη για το τι σημαίνει λογοτεχνία τον 21ο αιώνα. Το έργο της Κάρσον μας υπενθυμίζει ότι η ποίηση μπορεί να είναι συνάμα έρευνα, η φιλολογία δημιουργία, η μετάφραση νέα μορφή συγγραφής και ο αρχαίος μύθος να μετουσιωθεί σε σύγχρονη δημιουργική εμπειρία.

Στα ελληνικά κυκλοφορούν μέχρι στιγμής τέσσερα έργα της:

*Η ποιητική συλλογή, Λίγα λόγια, μετάφραση και εισαγωγή Χάρης Βλαβιανός, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2013, 174 σελ.

*Το δοκίμιο, Έρως γλυκόπικρος. Δοκίμιο για το ερωτικό παράδοξο στην κλασική παράδοση, μετάφραση Ανδρονίκη Μελετλίδου, σειρά Τα οικεία, εκδόσεις Δώμα, Αθήνα 2019, 230 σελ.

*Η ομορφιά του συζύγου. Μυθοπλαστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο, μετάφραση: Ευτυχία Παναγιώτου - Δημήτρης Αθηνάκης,  εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2023, 410 σελ.

*Αυτοβιογραφία του κόκκινου, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, 2026, 224 σελ.

Τι έφερε στην Ουκρανία η τελευταία σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών

KIEBO. Η 81η σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ πραγματοποιήθηκε υπό το σύνθημα «Αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, διαχείριση της μεταμόρφωσης: Ένας Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών που ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων», στις 18-28 Σεπτεμβρίου 2026. Τα κυρίαρχα θέματα της φετινής συνόδου ήταν οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, η μεταρρύθμιση της πολυμέρειας, η διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης και η ανθεκτικότητα των ενεργειακών υποδομών.

Δύσκολα μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει τη Γενική Συνέλευση ως όργανο λήψης αποφάσεων. Πρόκειται μάλλον για μια βιτρίνα της παγκόσμιας πολιτικής και έναν προορισμό που οι ηγέτες του κόσμου δεν πρέπει να παραλείψουν να επισκεφθούν μία φορά το χρόνο. Ωστόσο, για την Ουκρανία, παραμένει ένας σημαντικός χώρος για την προώθηση της ατζέντας της για ένα δίκαιο τέλος του πολέμου και για την εξασφάλιση της υποστήριξης που απαιτείται προκειμένου να διατηρήσει τη θέση της και να διαπραγματευτεί από θέση ισχύος. Η ουκρανική αποστολή μετέβη στη Νέα Υόρκη για να απαντήσει σε ένα πολύ πρακτικό ερώτημα: τι πραγματικά κερδίζει η Ουκρανία από αυτή τη συνάντηση;

Επιπλέον αμυντικά μέσα εναέριας άμυνας για το χειμώνα. Χρήματα για την άμυνα. Διατήρηση των κυρώσεων. Έναν λειτουργικό μηχανισμό για τουλάχιστον μερική εκεχειρία στον τομέα της ενέργειας. Μια διευρυμένη συμφωνία για τα drones. Αποκλεισμένα λιμάνια και αποκατάσταση των εξαγωγών σιτηρών. Και, το πιο σημαντικό, μια σαφή εικόνα για το ποιοι θα είναι πραγματικά οι κανόνες τυχόν μελλοντικών διαπραγματεύσεων, αν αυτές ξεκινήσουν τελικά.

Η διαπραγματευτική διαδρομή: ο Τραμπ και τα μηνύματα στη Μόσχα

Η ουκρανοαμερικανική ατζέντα επισκίασε το υπόλοιπο πρόγραμμα της Ουκρανίας στον ΟΗΕ. Η συνάντηση μεταξύ των δύο προέδρων στο περιθώριο της συνόδου κατέστησε σαφές προς ποια κατεύθυνση οδεύει η κύρια διαπραγματευτική διαδικασία – και αν η προσπάθεια για ειρήνη κλίνει περισσότερο προς τους όρους της Ρωσίας ή προς αυτούς της Ουκρανίας. Τρία πράγματα προέκυψαν. Πρώτον, μια σαφής ουκρανική θέση: ο Ζελένσκι δήλωσε ότι η Ουκρανία είναι έτοιμη να τερματίσει τον πόλεμο και να εισέλθει σε οποιαδήποτε μορφή διαπραγματεύσεων, συμπεριλαμβανομένης μιας ενεργειακής εκεχειρίας, δηλαδή μιας κοινής αναστολής των επιθέσεων μακράς εμβέλειας κατά των ενεργειακών υποδομών. Δεύτερον, μια ακόμη υπόσχεση του Τραμπ ότι ο πόλεμος θα τελειώσει σύντομα — πιθανώς νωρίτερα από ό, τι περιμένουν οι άνθρωποι. Τρίτον, η Ουάσιγκτον σκοπεύει να ασκήσει οικονομική πίεση ως κύριο μέσο πίεσης.

Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο διαβίβασε τις προτάσεις της Ουκρανίας για ενεργειακή εκεχειρία στον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών Λαβρόφ στο περιθώριο της συνάντησης. Ο Ρούμπιο ανέφερε ότι και οι δύο πλευρές εξέφρασαν ενδιαφέρον για μια περιορισμένη εκεχειρία που θα καλύπτει τα σιτηρά και την ενέργεια. Ο Λαβρόφ, από την πλευρά του, δήλωσε ότι η Ρωσία δεν έχει καμία πρόθεση να διακόψει τις εχθροπραξίες κατά τη διάρκεια οποιωνδήποτε διαπραγματεύσεων.

Γιατί η ενεργειακή εκεχειρία έχει τόσο μεγάλη σημασία για την Ουάσιγκτον; Ανησυχεί όλο και περισσότερο για τον τρόπο με τον οποίο οι πόλεμοι επηρεάζουν τις παγκόσμιες τιμές της ενέργειας. Από αμερικανική σκοπιά, το ζήτημα δεν αφορά τόσο το Ιράν όσο τον πόλεμο που μαίνεται στην Ευρώπη. Ο Τραμπ είχε ήδη παροτρύνει την Ουκρανία να μην επιτεθεί σε ρωσικά διυλιστήρια πετρελαίου, προειδοποιώντας ότι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση των παγκόσμιων τιμών του ντίζελ.

Ωστόσο, είναι πολύ νωρίς για να θεωρηθεί η αρχική απάντηση της Ρωσίας ως τελική. Παράλληλα, εξελισσόταν μια πιο διακριτική ρωσοαμερικανική διαδικασία: ο απεσταλμένος του Κρεμλίνου Κιρίλ Ντμιτριέφ έφτασε στη Νέα Υόρκη για να αναλάβει τον ρόλο του «εποικοδομητικού» ομολόγου του Λαβρόφ στο πλαίσιο ανεπίσημων, παρασκηνιακών διαβουλεύσεων, πραγματοποιώντας κλειστές συνομιλίες με τον στενό κύκλο του Τραμπ. Τι προέκυψε πραγματικά από αυτές τις συνομιλίες, θα μπορέσουμε να το μαντέψουμε μόνο από τις επόμενες κινήσεις και των δύο πλευρών.

Χειμώνας, αεροπορική άμυνα και η ευρωπαϊκή οπισθοφυλακή

Η ουκρανική αντιπροσωπεία διεξήγαγε μαραθώνιες συνομιλίες με βασικούς ευρωπαίους εταίρους και τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε για τη δημιουργία μιας χειμερινής αμυντικής ασπίδας. Ο Ζελένσκι έθεσε μια σαφή ανάγκη: 300 πυραύλους αναχαίτισης για τη χειμερινή περίοδο — ένα αίτημα που επιβεβαιώθηκε από μόνο του, δεδομένου ότι οι συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν εν μέσω συνεχών ρωσικών επιθέσεων με drones και βαλλιστικούς πυραύλους στο Κίεβο.

Το αποτέλεσμα ήταν μόνο μερικώς επιτυχές. Οι ΗΠΑ συμφώνησαν να εγκρίνουν την παραγωγή πυραύλων «Patriot» με τη συμμετοχή της Raytheon, αλλά δεν έδωσαν συγκεκριμένες υποσχέσεις για επιπλέον πυραύλους αναχαίτισης. Η Ευρώπη, ωστόσο, εξισορρόπησε την εικόνα: η Γαλλία πρόσφερε συστήματα SAMP/T και πυραύλους, καθώς και κοινή συνεργασία στο αντιβαλλιστικό πρόγραμμα «FREYJA»· η Γερμανία επιβεβαίωσε την παροχή επιπλέον πυραύλων «IRIS-T» και μια συμφωνία για 600 πυραύλους αναχαίτισης «Patriot» έως το 2027–2028· η Φινλανδία ανακοίνωσε ένα νέο αμυντικό πακέτο ύψους 290 εκατομμυρίων ευρώ και μια συμφωνία για τα drones· η Νορβηγία χρηματοδότησε την προστασία του ενεργειακού δικτύου της Ουκρανίας· ακόμη και η μακρινή Αυστραλία υπέγραψε συμφωνία ασφάλειας ύψους 60 εκατομμυρίων δολαρίων.

Επίσης, στα θετικά, ο Τραμπ δεν επέκρινε αυτή τη φορά την Ευρώπη. Χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ ισχυρότερο από ποτέ και αναφέρθηκε σε μια συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ, Δανίας και Γροιλανδίας που επεκτείνει την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην Αρκτική, κάτι που θεωρείται ως προσπάθεια της Ουάσιγκτον να «κλειδώσει» την Αρκτική εν όψει των συνομιλιών με την Κίνα. Για την Ουκρανία, η θετική πλευρά: λιγότερες τριβές με το ΝΑΤΟ, περισσότερη πίεση στη Ρωσία στο βορρά.

Χρηματοοικονομική ανθεκτικότητα: η Ευρώπη παραμένει κρίσιμη

Η συνάντηση στη Νέα Υόρκη το επιβεβαίωσε για άλλη μια φορά: η Ευρώπη είναι ο κύριος χρηματοδότης της Ουκρανίας, και αυτή η υποστήριξη αποτελεί ουσιαστικά μέρος της αμυντικής της ικανότητας – κάτι ακριβώς που συζήτησε ο Ζελένσκι με την Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

Το έλλειμμα του προϋπολογισμού της Ουκρανίας, που οφείλεται στις αμυντικές δαπάνες, ανέρχεται σε περίπου 27 δισεκατομμύρια δολάρια και το Κίεβο βασίζεται στη στήριξη της ΕΕ για την κάλυψή του. Τα χρήματα υπάρχουν στις Βρυξέλλες, αλλά με όρους: η Φον ντερ Λάιεν επανέλαβε ότι η περαιτέρω στήριξη –37 δισεκατομμύρια ευρώ που διατίθενται φέτος– εξαρτάται από την πρόοδο των μεταρρυθμίσεων στο Κοινοβούλιο της Ουκρανίας. Ο Ζελένσκι ευχαρίστησε την ΕΕ για την απόφασή της να χορηγήσει δάνειο 90 δισεκατομμυρίων ευρώ και τόνισε ότι η Ουκρανία θα εκπληρώσει τις σχετικές υποχρεώσεις.

Υπήρξαν όμως και τριβές. Ο Ζελένσκι χαρακτήρισε τις ενδείξεις για άρση των κυρώσεων εναντίον των Ρώσων ολιγαρχών Ουσμάνοφ και Φρίντμαν αυτοκαταστροφικές: όταν τα πάντα γίνονται διαπραγματευτικό χαρτί ενόψει πιθανών διαπραγματεύσεων, η Μόσχα το ερμηνεύει ως αδυναμία. Οι Βρυξέλλες, ωστόσο, φαίνεται να έχουν συνειδητοποιήσει το λάθος τους. Διπλωμάτες παραδέχονται ιδιωτικά ότι ο συμβιβασμός δημιούργησε ένα επικίνδυνο προηγούμενο, και η ΕΕ βρίσκεται πλέον σε φάση περιορισμού των ζημιών, επανεξετάζοντας τους κανόνες ψηφοφορίας και προετοιμάζοντας μια σημαντική επέκταση της μαύρης λίστας.

Ναυτικός αποκλεισμός και παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια

Ένα άλλο βασικό θέμα ήταν η απεμπλοκή των λιμανιών της Ουκρανίας στη Μαύρη Θάλασσα. Οι ρωσικές επιθέσεις σε πολιτικά πλοία έχουν μειώσει τη λιμενική χωρητικότητα κατά 93%, απειλώντας να κρατήσουν έως και 24 εκατομμύρια τόνους σιτηρών εκτός των παγκόσμιων αγορών. Η παράλυση των γεωργικών εξαγωγών και η απειλή απώλειας δισεκατομμυρίων σε έσοδα σε ξένο νόμισμα επιδεινώνουν την εξάρτηση της Ουκρανίας από τη διεθνή βοήθεια. Οι σιδηροδρομικές και ποτάμιες διαδρομές μέσω της Ευρώπης δεν μπορούν να αντισταθμίσουν αυτή την απώλεια. Το λιμάνι της Κωνστάντζας στη Ρουμανία, έχοντας διαχειριστεί το ρεκόρ των 60 εκατομμυρίων τόνων, έχει φτάσει στο ανώτατο όριο των δυνατοτήτων του.

Με πρωτοβουλία της Κάγια Κάλας, 51 κράτη μέλη του ΟΗΕ υπέγραψαν δήλωση που καταδικάζει τις ρωσικές επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα, επαναπροσδιορίζοντας το ζήτημα ως παγκόσμια απειλή για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας και όχι ως διμερή διαμάχη. Σε αυτό το πλαίσιο, η συνάντηση του Ζελένσκι με τον Ερντογάν ήταν ρεαλιστική: η Τουρκία παραμένει ένας από τους λίγους παράγοντες που εξακολουθούν να συνομιλούν τόσο με τη Μόσχα όσο και με το Κίεβο. Το Κίεβο έδειξε ότι είναι έτοιμο για μια θαλάσσια εκεχειρία: η Ρωσία σταματά να τρομοκρατεί τα λιμάνια, ενώ η Ουκρανία, σε αντάλλαγμα, διακόπτει παρόμοιες επιθέσεις μεγάλου βεληνεκούς.

Συνοψίζοντας, αυτή η Συνέλευση δεν ήταν απλώς μια τελετή για την Ουκρανία — ήταν μια αυστηρή αξιολόγηση των αναγκών της πριν από τον πιο σκληρό χειμώνα που έχει αντιμετωπίσει μέχρι τώρα. Το Κίεβο δεν επέστρεψε ούτε με άδεια χέρια ούτε με ψευδαισθήσεις. Αν και δεν πέτυχε σαφήνεια όσον αφορά την αντιπυραυλική άμυνα, ένα σταθερό χρονοδιάγραμμα διαπραγματεύσεων ή πραγματική επιρροή έναντι της Μόσχας, σημειώθηκε πρόοδος όσον αφορά τις άδειες παραγωγής πυραύλων, τις ουσιαστικές δεσμεύσεις για την αεροπορική άμυνα κατά τη διάρκεια του χειμώνα, τις υποσχέσεις χρηματοδότησης από την ΕΕ, ενώ η ιδέα της ενεργειακής εκεχειρίας μετατράπηκε από θέμα συζήτησης σε πραγματική διαπραγμάτευση. Αυτό ήταν το ελάχιστο που κατάφερε να εξασφαλίσει.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» (From the river to the sea, Palestine will be free) είναι καταρχήν ανιστόρητο αλλά ταυτοχρόνως η κατεξοχήν έκφραση του αντισημιτισμού στη σύγχρονη εποχή.

Όταν ακούει κανείς στους δρόμους των δυτικών μεγαλουπόλεων το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί», εύκολα μπορεί να παρασυρθεί από την ελκυστική ρητορική ενός υποτιθέμενου αγώνα απελευθέρωσης. Όμως, πίσω από τις προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα που δεν αντέχει σε σοβαρή κριτική. Το συγκεκριμένο χωρίο, το οποίο εξετάζουμε, δεν αποτελεί μια αθώα έκκληση υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι μια φράση βαθιά ανιστόρητη, η οποία στην πράξη συνιστά την κατεξοχήν έκφραση του σύγχρονου αντισημιτισμού, καθώς δεν ζητά τη συνύπαρξη, αλλά την ολοκληρωτική εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους και του λαού του από τον χάρτη.

Προκειμένου να καταλάβουμε γιατί η ρητορική αυτή είναι τόσο επικίνδυνη, οφείλουμε να αφήσουμε στην άκρη τα συναισθηματικά αφηγήματα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να κοιτάξουμε κατάματα τόσο τα ιστορικά γεγονότα όσο και τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου.

Η αιώνια εβραϊκή παρουσία και ο μύθος της αποικιοκρατίας

Η θεωρία ότι οι Άραβες Παλαιστίνιοι υπήρξαν οι μόνοι αυτόχθονες κάτοικοι της περιοχής και ότι οι Εβραίοι εμφανίστηκαν ξαφνικά ως ξένοι αποικιοκράτες τον 20ό αιώνα καταρρίπτεται από την ίδια την αρχαιολογία και την παγκόσμια ιστορία. Η εβραϊκή σύνδεση με τη γη του Ισραήλ μετρά πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια, από την εποχή των αρχαίων βασιλείων του Δαβίδ και του Σολομώντα μέχρι την καταστροφή του Δεύτερου Ναού από τους Ρωμαίους. Ακόμα και μετά τους μεγάλους διωγμούς και τη διασπορά, η εβραϊκή παρουσία στην Ιερουσαλήμ, τη Χεβρώνα, τη Σαφέδ και την Τιβεριάδα δεν διακόπηκε ποτέ. Όταν οι Άραβες κατέκτησαν την περιοχή κατά την ισλαμική επέκταση του 7ου αιώνα μ.Χ., οι Εβραίοι ζούσαν ήδη εκεί για αιώνες. Η γη αυτή, λοιπόν, δεν ανήκε ποτέ αποκλειστικά σε μία κοινότητα. Ήταν ένας τόπος που οι Εβραίοι μοιράζονταν ανέκαθεν με άλλους λαούς, διατηρώντας αναφαίρετα ιστορικά, θρησκευτικά και ιδιοκτησιακά δικαιώματα.

Πριν από το 1948: η γέννηση της αραβικής επιθετικότητας

Η πεποίθηση ότι η βία στην περιοχή ξεκίνησε το 1948 ως αντίδραση στην ίδρυση του Ισραήλ αποτελεί ένα τεράστιο ιστορικό παράδοξο. Η οργανωμένη, αιματηρή βία ξεκίνησε πολύ νωρίτερα και ξεκίνησε ξεκάθαρα με πρωτοβουλία των Αράβων. Ήδη από τη δεκαετία του 1920, κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Εντολής, οι εβραϊκές κοινότητες βρέθηκαν στο στόχαστρο άγριων, απρόκλητων επιθέσεων. Το 1929, με την ανοιχτή υποκίνηση του σκληροπυρηνικού Μουφτή της Ιερουσαλήμ, Χατζ Αμίν αλ Χουσεΐνί, εξαπολύθηκε ένα τρομακτικό πογκρόμ. Στην πόλη της Χεβρώνας, μια εβραϊκή κοινότητα που ζούσε ειρηνικά για αιώνες σφαγιάστηκε, με αποτέλεσμα το θάνατο 67 Εβραίων και τον βίαιο εκτοπισμό των επιζώντων, ενώ ανάλογες σφαγές ισοπέδωσαν τη Σαφέδ. Ακολούθησε η αραβική εξέγερση του 1936-1939, η οποία δεν ήταν τίποτα λιγότερο από μια παρατεταμένη εκστρατεία ανταρτοπόλεμου και δολοφονιών εναντίον Εβραίων αμάχων.

Όταν το 1947 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ πρότεινε το Σχέδιο Διανομής μέσω της Απόφασης 181 για τη δημιουργία δύο ανεξάρτητων κρατών, οι Εβραίοι το δέχτηκαν, παρά τους επώδυνους εδαφικούς συμβιβασμούς. Οι Άραβες, όμως, το απέρριψαν ασυζητητί, επιλέγοντας τον δρόμο του πολέμου. Την επόμενη κιόλας μέρα της ανακήρυξης της ανεξαρτησίας του Ισραήλ, τον Μάιο του 1948, πέντε τακτικοί στρατοί αραβικών κρατών εισέβαλαν στο νεοσύστατο κράτος. Από την άποψη του διεθνούς δικαίου, η επίθεση αυτή ήταν μια παράνομη πράξη επιθετικότητας, καθώς παραβίαζε την κυριαρχία ενός αναγνωρισμένου υποκειμένου, αναγκάζοντας το Ισραήλ να ασκήσει το φυσικό δικαίωμα της νόμιμης άμυνας.

Casus Belli: τα ιστορικά πλήγματα κατά της ισραηλινής κυριαρχίας

Το ίδιο μοτίβο απρόκλητης επιθετικότητας επαναλήφθηκε το 1967 και το 1973. Πριν από τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, η Αίγυπτος του Νάσερ απέλασε τις ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ, συγκέντρωσε τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις στο Σινά και απέκλεισε παράνομα τα Στενά του Τιράν για την ισραηλινή ναυσιπλοΐα. Στο διεθνές δίκαιο, ο ναυτικός αποκλεισμός θεωρείται ξεκάθαρη πολεμική ενέργεια (casus belli), γεγονός που νομιμοποίησε πλήρως το προληπτικό πλήγμα του Ισραήλ ως αμυντική ενέργεια απέναντι σε μια επικείμενη ασφυξία. Όσο για το 1973, στον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, η Αίγυπτος και η Συρία επέλεξαν την πιο ιερή ημέρα του ιουδαϊσμού για να εξαπολύσουν μια αιφνιδιαστική και εντελώς απρόκλητη επίθεση, εκμεταλλευόμενες τη θρησκευτική κατάνυξη των Ισραηλινών πολιτών.

Η γεωπολιτική μοιρασιά και η αραβική υποκρισία

Υπάρχει, όμως, και μια γεωπολιτική λεπτομέρεια της περιόδου μετά το 1945 που η παλαιστινιακή προπαγάνδα προσπαθεί επιμελώς να σβήσει από τη συλλογική μνήμη. Μετά τον πόλεμο του 1948, τα εδάφη που προορίζονταν για το αραβικό κράτος της Παλαιστίνης δεν κρατήθηκαν από το Ισραήλ. Αντίθετα, καταλήφθηκαν από τα ίδια τα γειτονικά αραβικά κράτη, βάσει των δικών τους επεκτατικών επιδιώξεων. Η Ιορδανία κατέλαβε και προσάρτησε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, εκδιώκοντας κάθε Εβραίο από την Παλιά Πόλη και καταστρέφοντας δεκάδες ιστορικές συναγωγές. Η Αίγυπτος κατέλαβε και έθεσε υπό αυστηρή στρατιωτική διοίκηση τη Λωρίδα της Γάζας, ενώ η Συρία χρησιμοποιούσε τα Υψίπεδα του Γκολάν για να βομβαρδίζει ισραηλινά χωριά.

Για 19 ολόκληρα χρόνια, από το 1948 έως το 1967, η Ιορδανία και η Αίγυπτος είχαν υπό τον απόλυτο έλεγχό τους τα εδάφη που σήμερα θεωρούνται ο πυρήνας ενός μελλοντικού παλαιστινιακού κράτους. Γιατί δεν ίδρυσαν τότε μια ανεξάρτητη Παλαιστίνη; Η απάντηση είναι απλή και κυνική. Ο στόχος των αραβικών καθεστώτων δεν ήταν ποτέ η αυτοδιάθεση των Παλαιστινίων αλλά η εκμηδένιση του Ισραήλ και η διανομή των εδαφών του μεταξύ τους, παραβιάζοντας την αρχή της διαδοχής κρατών και τις υποχρεώσεις τους ως δυνάμεις κατοχής.

Η πρωτοκαθεδρία στην παγκόσμια τρομοκρατία

Όταν η στρατιωτική ισχύς των αραβικών κρατών απέτυχε να λυγίσει το Ισραήλ στα πεδία των μαχών, η παλαιστινιακή ηγεσία στράφηκε σε μια νέα, σκοτεινή μέθοδο, την ασύμμετρη τρομοκρατία προκειμένου να επιτύχει το στόχο της, τον αφανισμό του Ισραήλ καθώς και την εκδίωξη των Ισραηλιτών από τη περιοχή. Οι παλαιστινιακές οργανώσεις, με πρωτεργάτη την PLO του Γιάσερ Αραφάτ, υπήρξαν οι παγκόσμιοι πρωτοπόροι της σύγχρονης διεθνούς τρομοκρατίας, μετατρέποντας ανυποψίαστους πολίτες σε ολόκληρο τον πλανήτη σε πολιτικούς και πολεμικούς στόχους. Αυτοί εισήγαγαν τη μέθοδο των αεροπειρατειών σε πολιτικά αεροσκάφη, όπως οι συντονισμένες αεροπειρατείες στα αεροδρόμια Ντόσον το 1970. Αυτοί συγκλόνισαν την ανθρωπότητα με τη σφαγή των Ισραηλινών αθλητών στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου το 1972 από την οργάνωση Μαύρος Σεπτέμβρης.

Οι παλαιστινιακές οργανώσεις είναι εκείνες που καθιέρωσαν τις φρικιαστικές επιθέσεις αυτοκτονίας σε λεωφορεία, καφετέριες και εμπορικά κέντρα κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Ιντιφάντα, μια στρατηγική που παραβιάζει κατάφωρα το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και τις Συμβάσεις της Γενεύης, οι οποίες απαγορεύουν ρητά τη στοχοποίηση αμάχων. Αυτή η βιομηχανία θανάτου κορυφώθηκε με την πρόσφατη, κτηνώδη σφαγή και τις μαζικές απαγωγές της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς, αποδεικνύοντας ότι η παλαιστινιακή τρομοκρατία δεν υπήρξε ποτέ ένα κίνημα απελευθέρωσης, αλλά μια συστηματική παραβίαση κάθε έννοιας δικαίου.

Το μόνιμο παλαιστινιακό «Όχι» στις ευκαιρίες ειρήνης

Το πλέον τραγικό κομμάτι αυτής της ιστορίας είναι ότι οι Παλαιστίνιοι θα μπορούσαν να έχουν το δικό τους κυρίαρχο κράτος εδώ και δεκαετίες. Όμως, η ιστορία των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων είναι η ιστορία της δικής τους μόνιμης άρνησης. Η δεκαετία του 1990 ξεκίνησε με μια τεράστια ελπίδα για την ανθρωπότητα, όταν η ισραηλινή ηγεσία υπό τον Γιτζάκ Ράμπιν προχώρησε σε μια ιστορική, οδυνηρή υποχώρηση. Με τις Συμφωνίες του Όσλο το 1993, το Ισραήλ αναγνώρισε επίσημα την PLO, επέτρεψε στον Γιάσερ Αραφάτ να επιστρέψει από την εξορία και του παρέδωσε τη διοίκηση της Δυτικής Όχθης και της Λωρίδας της Γάζας, δημιουργώντας την Παλαιστινιακή Αρχή με σκοπό την οριστική επίλυση του προβλήματος. Αντί όμως αυτή η παραχώρηση γης να χρησιμοποιηθεί ως θεμέλιο για την οικοδόμηση ενός ειρηνικού κράτους, η παλαιστινιακή πλευρά αθέτησε σταδιακά τις δεσμεύσεις της για την ασφάλεια. Η στρατηγική αυτή της υπαναχώρησης οδήγησε στην απόλυτη κατάρρευση των συνομιλιών.

Το 2000, στη σύνοδο κορυφής του Καμπ Ντέιβιντ, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Εχούντ Μπάρακ έκανε μια πρωτοφανή προσφορά στον Γιάσερ Αραφάτ, η οποία προέβλεπε την ίδρυση παλαιστινιακού κράτους στο 92% της Δυτικής Όχθης, στο 100% της Λωρίδας της Γάζας και με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ. Ο Αραφάτ αρνήθηκε, εγκατέλειψε τις συνομιλίες χωρίς καν να καταθέσει αντιπρόταση και επέστρεψε για να εξαπολύσει το λουτρό αίματος της Δεύτερης Ιντιφάντα.

Το 2008, ο Εχούντ Όλμερτ προχώρησε ακόμα παραπέρα, προσφέροντας στον Μαχμούντ Αμπάς σχεδόν το 94% της Δυτικής Όχθης με ανταλλαγές εδαφών και διεθνή έλεγχο στους Άγιους Τόπους. Ο Αμπάς απλώς αποχώρησε και δεν απάντησε ποτέ. Από την πλευρά του δικαίου των συνθηκών, το Ισραήλ επέδειξε επανειλημμένα καλή πίστη (bona fides), ενώ η παλαιστινιακή πλευρά επέλεγε σταθερά τον μαξιμαλισμό και την άρνηση.

Όταν το σύνθημα συναντά τα σύμβολα του μίσους

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσία του προβλήματος με το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί». Αυτή η γεωγραφική ζώνη περιλαμβάνει ολόκληρη την επικράτεια του κράτους του Ισραήλ. Όταν, λοιπόν, κάποιος φωνάζει ότι η περιοχή αυτή πρέπει να απελευθερωθεί, δεν ζητά τη δημιουργία ενός παλαιστινιακού κράτους δίπλα στο Ισραήλ, αλλά την ολοκληρωτική εξάλειψη του Ισραήλ. Αυτό καθιστά το σύνθημα βαθιά αντισημιτικό για τρεις συγκεκριμένους νομικούς και πολιτικούς λόγους.

Πρώτον, συνιστά άρνηση του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση. Ο σύγχρονος αντισημιτισμός εκφράζεται ως αντισιωνισμός, δηλαδή η άρνηση στον εβραϊκό λαό, και μόνο σε αυτόν, του βασικού δικαιώματος να έχει τη δική του εθνική εστία, δικαίωμα που κατοχυρώνεται για όλους τους λαούς από τον Χάρτη του ΟΗΕ.

Δεύτερον, αποτελεί μια έμμεση έκκληση για γενοκτονία και εθνοκάθαρση. Στην περιοχή αυτή κατοικούν σήμερα περισσότεροι από επτά εκατομμύρια Εβραίοι. Για να γίνει η περιοχή αποκλειστικά παλαιστινιακή, αυτοί οι άνθρωποι πρέπει είτε να εξολοθρευθούν είτε να εκδιωχθούν βίαια, γεγονός που παραβιάζει τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία του 1948.

Τρίτον, το σύνθημα αυτό αποτελεί επίσημο κομμάτι του καταστατικού χάρτη της τρομοκρατικής οργάνωσης Χαμάς, η οποία ζητά ρητά την καταστροφή του Ισραήλ. Όποιος το επαναλαμβάνει, γίνεται ηχείο μιας γενοκτονικής αντισημιτικής και φονταμενταλιστικής ισλαμιστικής ατζέντας.

Αυτή η αντισημιτική φύση του συνθήματος δεν κρύβεται πλέον πίσω από θεωρητικές αναλύσεις, αλλά αποκαλύπτεται με τον πιο ξεκάθαρο και τρομακτικό τρόπο στους δρόμους των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Στο Παρίσι, το Βερολίνο, το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες, το συγκεκριμένο χωρίο εμφανίζεται όλο και πιο συχνά ως γκράφιτι σε τοίχους, δημόσια κτίρια, ακόμη και σε εβραϊκά νεκροταφεία ή συναγωγές.

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο είναι ότι αυτά τα γκράφιτι δεν μένουν μόνα τους. Τουναντίον συνοδεύονται πολύ συχνά από σβάστικες, κέλτικους σταυρούς και άλλα πασίγνωστα ναζιστικά και φασιστικά σύμβολα. Αυτή η οπτική ταύτιση αποδεικνύει ότι ο πυρήνας της ρητορικής αυτής, όταν χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο σύνθημα, δεν εκφράζει μια προοδευτική ανησυχία για την ειρήνη, αλλά συναντάται ευθέως με τον πιο σκοτεινό, παραδοσιακό ευρωπαϊκό αντισημιτισμό και τον ολοκληρωτισμό, υιοθετώντας τα ίδια ακριβώς σύμβολα μίσους που οδήγησαν στις μεγαλύτερες τραγωδίες του 20ού αιώνα.

Η ιστορική αλήθεια απέναντι στα συνθήματα

Η ιστορία δεν παραγράφεται και η αλήθεια δεν μπορεί να πνιγεί κάτω από εύπεπτα πολιτικά συνθήματα. Το χωρίο «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» είναι ανιστόρητο, γιατί παραβλέπει την αιώνια εβραϊκή παρουσία και την αδιαμφισβήτητη αραβική επιθετικότητα που εμπόδισε την ειρήνη. Κυρίως, όμως, είναι μια ξεκάθαρη έκφραση αντισημιτισμού, διότι κηρύσσει το μίσος και την καταστροφή ενός κυρίαρχου κράτους-μέλους του ΟΗΕ.

Η πραγματική δικαιοσύνη και η σταθερότητα στη Μέση Ανατολή θα έρθουν μόνο όταν αναγνωριστεί το δικαίωμα του Ισραήλ να υπάρχει με ασφάλεια και όταν η παλαιστινιακή ηγεσία αποφασίσει να πει επιτέλους το «ναι» στη νόμιμη συνύπαρξη αντί για το «ναι» στον τρόμο.

Τρία χρόνια μετά, η 7η Οκτωβρίου κινδυνεύει ήδη να υποστεί εκείνο που παθαίνουν συχνά τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα: να αποκοπεί από όσα προηγήθηκαν και να διαλυθεί μέσα σε όσα ακολούθησαν. Η σφαγή να χαθεί πίσω από τον πόλεμο στη Γάζα, οι όμηροι πίσω από τις διαπραγματεύσεις, οι νεκροί πίσω από τους αριθμούς των επόμενων μηνών. Κι έτσι, ένα γεγονός που θα έπρεπε να αποτελεί αφετηρία κατανόησης μετατρέπεται σταδιακά σε μία ακόμη ημερομηνία μέσα στον ατελείωτο κατάλογο της Μέσης Ανατολής.

Όμως η 7η Οκτωβρίου 2023 δεν ήταν άλλη μία ημέρα του ισραηλινοπαλαιστινιακού πολέμου. Το πρωί εκείνο, ένοπλοι της Χαμάς και άλλων οργανώσεων πέρασαν τα σύνορα από τη Γάζα και εισέβαλαν σε ισραηλινές κοινότητες. Μπήκαν σε σπίτια, επιτέθηκαν σε κιμπούτς, δολοφόνησαν ανθρώπους στο μουσικό φεστιβάλ Nova, άρπαξαν γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένους και στρατιώτες και τους οδήγησαν στη Γάζα. Περίπου 1.200 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 251 απήχθησαν. Ήταν η μεγαλύτερη μαζική δολοφονία Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα.

Δεν χρειάζεται καμία υπερβολή για να περιγραφεί αυτό που συνέβη. Αντιθέτως, όσο περισσότερο απαλλάσσεται η αφήγηση από τις ανεπιβεβαίωτες ιστορίες που κυκλοφόρησαν τις πρώτες ημέρες, τόσο καθαρότερη μένει η πραγματικότητα: εκ προθέσεως δολοφονίες αμάχων, απαγωγές, βασανισμοί, σεξουαλική βία, δημόσια διαπόμπευση νεκρών. Τα γεγονότα αρκούν.

Και υπάρχει ένα στοιχείο που δεν επιδέχεται υπεκφυγές. Στις 7 Οκτωβρίου 2023 δεν υπήρχαν ισραηλινοί οικισμοί μέσα στη Γάζα. Το Ισραήλ είχε αποχωρήσει από τη Λωρίδα το 2005, απομακρύνοντας στρατό και εποίκους. Οι άνθρωποι που δολοφονήθηκαν εκείνο το πρωί βρίσκονταν μέσα στο Ισραήλ, στα σπίτια τους, στους δρόμους τους, σε ένα φεστιβάλ μουσικής.

Η επίκληση της «κατοχής» δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί τίποτε από αυτά. Πολύ περισσότερο όταν η άρνηση της ύπαρξης εβραϊκού κράτους είναι παλαιότερη από το 1967, παλαιότερη από τους σημερινούς εποικισμούς και παλαιότερη από όλα όσα επιστρατεύονται σήμερα ως εκ των υστέρων αιτιολογία της σφαγής.

Το 1947 ο ΟΗΕ πρότεινε τη δημιουργία δύο κρατών, ενός εβραϊκού και ενός αραβικού. Η εβραϊκή πλευρά αποδέχθηκε τη διχοτόμηση. Η αραβική την απέρριψε. Στις 14 Μαΐου 1948 ανακηρύχθηκε το κράτος του Ισραήλ και την επομένη εισέβαλαν αραβικοί στρατοί. Τότε δεν υπήρχαν «κατεχόμενα του 1967», ούτε εποικισμοί στη Δυτική Όχθη, ούτε αποκλεισμός της Γάζας. Υπήρχε ήδη όμως το θεμελιώδες ερώτημα: θα γινόταν αποδεκτή ή όχι η ύπαρξη ενός εβραϊκού κράτους στην περιοχή;

Το ίδιο ερώτημα επανήλθε με διαφορετικές μορφές σε ολόκληρη τη μεταπολεμική ιστορία. Το 1967 ακολούθησαν τα περίφημα «τρία όχι» του Χαρτούμ: καμία ειρήνη, καμία αναγνώριση, καμία διαπραγμάτευση με το Ισραήλ. Αργότερα ήρθαν το Όσλο, το Καμπ Ντέιβιντ, νέες προτάσεις και νέες αποτυχίες. Το 2005 το Ισραήλ αποχώρησε από τη Γάζα. Το 2007 η Χαμάς κατέλαβε βίαια την εξουσία, εξουδετερώνοντας τη Φατάχ, και μετέτρεψε σταδιακά τη Λωρίδα σε στρατιωτικοποιημένο θύλακα.

Από εκεί αρχίζει ο άμεσος δρόμος προς την 7η Οκτωβρίου.

Κάτω από τα πόδια ενός πληθυσμού που εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή βοήθεια δημιουργήθηκε ένα τεράστιο υπόγειο δίκτυο στρατιωτικών σηράγγων, το οποίο η ίδια η Χαμάς ισχυρίστηκε ότι έφθανε περίπου τα 500 χιλιόμετρα. Παράλληλα οργανώθηκε ένα σύνθετο σύστημα χρηματοδότησης, φορολόγησης, εξωτερικών ενισχύσεων και στρατιωτικής υποστήριξης. Το Ιράν παρείχε χρήματα, όπλα, εκπαίδευση και τεχνογνωσία. Το Κατάρ φιλοξενούσε επί χρόνια την πολιτική ηγεσία της οργάνωσης. Η Τουρκία διατηρούσε ανοικτούς διαύλους μαζί της.

Η 7η Οκτωβρίου απέδειξε επίσης πόσο λανθασμένο ήταν να αντιμετωπίζεται η Χαμάς ως ένας απομονωμένος τοπικός παλαιστινιακός παράγων. Μία ημέρα μετά τη σφαγή άνοιξε το μέτωπο του Λιβάνου με τη Χεζμπολάχ. Ακολούθησαν οι Χούθι από την Υεμένη, φιλοϊρανικές οργανώσεις από το Ιράκ και τη Συρία και τελικά το ίδιο το Ιράν. Η Γάζα ήταν η θρυαλλίδα μιας πολύ ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης.

Η ακολουθία των γεγονότων είναι σαφής και έχει σημασία να παραμείνει σαφής. Στις 7 Οκτωβρίου, η Χαμάς εισέβαλε στο Ισραήλ, δολοφόνησε περίπου 1.200 ανθρώπους και απήγαγε 251. Ο πόλεμος που ακολούθησε ήταν η απάντηση σε αυτή την επίθεση. Η 8η Οκτωβρίου δεν προηγήθηκε της 7ης.

Κι όμως, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, μεγάλο μέρος της διεθνούς συζήτησης κατάφερε να μετακινήσει σχεδόν ολοκληρωτικά το σημείο αφετηρίας. Η σφαγή πέρασε στο βάθος, οι όμηροι έγιναν υποσημείωση και το Ισραήλ βρέθηκε να απολογείται επειδή αντέδρασε σε μια επίθεση που κανένα κυρίαρχο κράτος δεν θα μπορούσε να αφήσει αναπάντητη.

Και εδώ αποκαλύφθηκε ίσως η θλιβερότερη πλευρά της Δύσης: η υποκρισία της. Ένα ετερόκλητο μέτωπο άκρας Δεξιάς και άκρας Αριστεράς, με τον αντισημιτισμό να λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής, κατόρθωσε μέσα σε ελάχιστο χρόνο να αντιστρέψει τους ρόλους. Το δημοκρατικό κράτος που δέχθηκε τη μεγαλύτερη σφαγή Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα βρέθηκε στο εδώλιο, ενώ η τρομοκρατική οργάνωση που εισέβαλε σε σπίτια, δολοφόνησε αμάχους και άρπαξε ομήρους απέκτησε σε τμήμα του δυτικού δημόσιου λόγου το φωτοστέφανο της «αντίστασης».

Δεν επρόκειτο απλώς για μετατόπιση της συζήτησης. Ήταν μετάθεση ευθύνης. Ο θύτης άρχισε να εξαφανίζεται πίσω από τις συνέπειες του εγκλήματός του και το Ισραήλ να εγκαλείται επειδή υπερασπίστηκε την ύπαρξή του. Πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης, πολιτικές ελίτ και οργανώσεις που επικαλούνται με σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια τα ανθρώπινα δικαιώματα ανακάλυψαν ξαφνικά πλήθος ελαφρυντικών για εκείνους που τα καταπάτησαν με τον πιο ωμό τρόπο.

Και πίσω από την ηθική αυτή σύγχυση βρίσκεται συχνά κάτι ακόμη λιγότερο ευγενές: το συμφέρον. Η Δύση που διακηρύσσει τις αξίες της δεν έπαψε ποτέ να συναλλάσσεται με καθεστώτα που χρηματοδοτούν, φιλοξενούν ή πολιτικά προστατεύουν οργανώσεις εχθρικές προς το Ισραήλ. Τα πετροδολάρια, οι επενδύσεις, οι ενεργειακές εξαρτήσεις και οι γεωπολιτικοί υπολογισμοί αποδείχθηκαν πολλές φορές ισχυρότεροι από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις περί δημοκρατίας και ελευθερίας.

Αυτό ακριβώς δεν πρέπει να επιτρέψει η επέτειος της 7ης Οκτωβρίου: τη διαγραφή της αιτίας μέσα στις συνέπειές της. Το Ισραήλ δεν ξύπνησε ένα πρωί και αποφάσισε να ανοίξει έναν πόλεμο στη Γάζα. Είχε προηγηθεί μια σχεδιασμένη επίθεση στην επικράτειά του, μια μαζική σφαγή και η αρπαγή εκατοντάδων ανθρώπων. Αν αυτή η ακολουθία χαθεί, δεν παραποιείται απλώς μια ημερομηνία. Παραποιείται η ίδια η ιστορία.

Ίσως γι’ αυτό η 7η Οκτωβρίου αφορά τελικά κάτι περισσότερο από την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση. Αφορά τη μνήμη και την ευκολία με την οποία οι κοινωνίες επιλέγουν τι θα θυμούνται όταν τα γεγονότα δυσκολεύουν τις ιδεολογικές τους βεβαιότητες.

Για το Ισραήλ, πάντως, εκείνο το πρωί επέστρεψε ένα ερώτημα που συνοδεύει την ιστορία του από την πρώτη ημέρα της ύπαρξής του. Όχι πού ακριβώς θα χαραχθούν τα σύνορα ούτε ποιος θα κυβερνήσει ποιο έδαφος. Ένα ερώτημα πολύ πιο στοιχειώδες: αν οι Εβραίοι δικαιούνται τελικά να έχουν ένα κράτος στο οποίο να μπορούν να ζουν χωρίς να χρειάζεται κάθε γενιά να αποδεικνύει με τα όπλα το δικαίωμά της να υπάρχει.

Η δεύτερη ενεργειακή κρίση χτυπά την πόρτα: ντίζελ στις 2 λίρες, ρεύμα στα ύψη, λογαριασμοί που αγγίζουν τις 2.000 λίρες το χρόνο.

Από την 1η Οκτωβρίου 2026 τα βρετανικά νοικοκυριά, με τον χειμώνα προ των πυλών, πληρώνουν ακριβότερο φυσικό αέριο και ρεύμα. Το ανώτατο όριο τιμών της ρυθμιστικής αρχής Ofgem, το λεγόμενο price cap, αυξήθηκε κατά 4%, ύστερα από άνοδο 13% τον Ιούλιο. Οι αναλυτές προβλέπουν νέα αύξηση τον Ιανουάριο. Τέσσερα χρόνια μετά την ενεργειακή κρίση του 2022, η Βρετανία διαπιστώνει ότι η κρίση δεν έληξε ποτέ πραγματικά· απλώς άλλαξε μορφή. Οι τιμές υποχώρησαν από τα ιστορικά τους υψηλά, αλλά δεν επέστρεψαν ποτέ εκεί όπου βρίσκονταν πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Και τώρα μια νέα γεωπολιτική αναταραχή, ο πόλεμος με το Ιράν, τις ωθεί ξανά προς τα πάνω.

Η ρίζα του προβλήματος είναι το φυσικό αέριο. Η Βρετανία καλύπτει μεγάλο μέρος της θέρμανσης και της ηλεκτροπαραγωγής της με αέριο, και η τιμή του καθορίζεται στις διεθνείς αγορές. Όταν το αέριο ακριβαίνει στο Άμστερνταμ ή στο Κατάρ, ο λογαριασμός ανεβαίνει στο Μάντσεστερ.

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ήρθε το 2021-22. Η επανεκκίνηση των οικονομιών μετά την πανδημία και, κυρίως, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εκτόξευσαν τις χονδρικές τιμές. Χωρίς κρατική παρέμβαση, το price cap θα αυξανόταν κατά 80% τον Οκτώβριο του 2022. Η τότε κυβέρνηση επέβαλε ένα «Εγγυημένο Όριο Τιμής» (Energy Price Guarantee) και περιόρισε την αύξηση στο 27%.

Η δεύτερη δοκιμασία είναι η σημερινή. Με την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν, στις 28 Φεβρουαρίου 2026, οι χονδρικές τιμές του αερίου διπλασιάστηκαν μέσα σε λίγες μέρες. Υποχώρησαν στις αρχές του καλοκαιριού, αλλά τον Σεπτέμβριο έφτασαν σε υψηλά τριετίας. Οι εξαγωγές πετρελαίου και αερίου από τον Κόλπο παραμένουν σοβαρά διαταραγμένες, καθώς τα δεξαμενόπλοια απειλούνται στα στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.

Ταυτόχρονα, η Ευρώπη εισέρχεται στον χειμώνα με τα αποθέματα αερίου στο χαμηλότερο επίπεδο Σεπτεμβρίου των τελευταίων 15 ετών. Οι παγωνιές στο τέλος του περασμένου χειμώνα και ένα καλοκαίρι καύσωνα, που αύξησε την ηλεκτροπαραγωγή από αέριο, άδειασαν τις αποθήκες, ενώ οι αγοραστές καθυστέρησαν να τις ξαναγεμίσουν. Το άλμα των τιμών είναι μικρότερο από εκείνο του 2022, όμως επηρεάζει νοικοκυριά που δεν έχουν ακόμη συνέλθει.

Υπάρχει και ένα βαθύτερο, δομικό πρόβλημα. Στη βρετανική αγορά την τιμή του ρεύματος τη διαμορφώνει συνήθως η ακριβότερη μονάδα που χρειάζεται για να καλυφθεί η ζήτηση, δηλαδή μια μονάδα φυσικού αερίου. Έτσι, ακόμη και το φθηνό αιολικό ρεύμα πωλείται σε τιμές «αερίου». Σε αυτό προστίθενται τα πάγια τέλη για τα δίκτυα, που αυξάνονται σταθερά καθώς η χώρα επενδύει στις νέες υποδομές. Το αποτέλεσμα: το 2025 το βρετανικό οικιακό ρεύμα ήταν ακριβότερο από όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ, ενώ το φυσικό αέριο παρέμενε φθηνότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Το βάρος για το μέσο νοικοκυριό

Από τον Οκτώβριο, ένα τυπικό νοικοκυριό με ρεύμα και φυσικό αέριο, που εξοφλεί τους λογαριασμούς του με πάγια εντολή, θα επιβαρύνεται με 1.723 λίρες το χρόνο (περίπου 2.000 ευρώ), δηλαδή 60 λίρες (70 ευρώ) περισσότερα απ' ό,τι το καλοκαίρι. Για όσους εξοφλούν με τριμηνιαίο λογαριασμό, το ποσό ανέρχεται στις 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Όσοι πληρώνουν με τριμηνιαίο λογαριασμό θα επιβαρύνονται με 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Η κιλοβατώρα αερίου αυξήθηκε στις 8 πένες (9,3 λεπτά του ευρώ), ενώ του ρεύματος παραμένει περίπου στις 26,3 πένες (30,5 λεπτά).

Οι αριθμοί αυτοί, ωστόσο, κρύβουν μια λογιστική λεπτομέρεια. Τον Ιούλιο, η Ofgem μείωσε την εκτίμησή της για το πόση ενέργεια καταναλώνει ένα «τυπικό» σπίτι, κατά 17% για το αέριο. Με τον παλιό τρόπο υπολογισμού, ο ίδιος λογαριασμός θα εμφανιζόταν ως 1.935 λίρες (2.245 ευρώ). Οι Βρετανοί δεν πληρώνουν λιγότερα επειδή η ενέργεια φθήνυνε· καταναλώνουν λιγότερη επειδή δεν αντέχουν να την πληρώσουν. Σε σύγκριση με τον χειμώνα 2021–22, ο τυπικός λογαριασμός είναι σήμερα 58% υψηλότερος.

Η πίεση φαίνεται καθαρότερα στα χρέη. Τα οφειλόμενα των νοικοκυριών προς τους προμηθευτές ενέργειας ξεπέρασαν για πρώτη φορά τα 5 δισ. λίρες (5,8 δισ. ευρώ) το δεύτερο τρίμηνο του 2026. Όσοι χρωστούν χωρίς συμφωνία αποπληρωμής οφείλουν κατά μέσο όρο 1.872 λίρες (2.170 ευρώ) μόνο για το ρεύμα. Σχεδόν τρεις στους δέκα ενήλικους δηλώνουν ότι ανησυχούν αν θα είναι σε θέση να πληρώσουν τους λογαριασμούς του επόμενου εξαμήνου.

Ο πληθωρισμός, που τον Αύγουστο ανέβηκε στο 3,1%, κάνει την εικόνα βαρύτερη. Η άνοδος των τιμών των τροφίμων έχει επιβραδυνθεί, στο 1,3% σε ετήσια βάση τον Αύγουστο, όμως οι τιμές παραμένουν πολύ υψηλότερες απ' ό,τι πριν από την κρίση του 2022, ενώ οι μεταφορές ακρίβυναν κατά 4,6% μέσα σε έναν χρόνο. Και η πίεση στα καύσιμα εντείνεται: στις 2 Οκτωβρίου η μέση τιμή του ντίζελ ξεπέρασε για πρώτη φορά τις 2 λίρες το λίτρο (2,32 ευρώ), ενώ η αμόλυβδη έφτασε τις 1,75 λίρες (2,03 ευρώ). Το γέμισμα ενός οικογενειακού αυτοκινήτου με ντίζελ κοστίζει πλέον 110 λίρες (128 ευρώ), 32 λίρες (37 ευρώ) περισσότερα από τον Φεβρουάριο.

Το ντίζελ δεν αφορά μόνο τους οδηγούς. Κινεί τα φορτηγά, τα τρακτέρ και τις διανομές, και η ακρίβεια του περνά σταδιακά στις τιμές των τροφίμων και των αγαθών. Η Βρετανία εισάγει πάνω από το μισό ντίζελ που καταναλώνει, σε μια διεθνή αγορά όπου η προσφορά στενεύει από παντού: ας όψονται ο πόλεμος στον Κόλπο, οι ουκρανικές επιθέσεις στα ρωσικά διυλιστήρια και η ρωσική απαγόρευση εξαγωγών, οι περιορισμοί της Κίνας.

Το βάρος δεν μοιράζεται ίσα: συγκεντρώνεται σε μονογονεϊκές οικογένειες, σε ανθρώπους με αναπηρία, σε ενοικιαστές παλιών και κακώς μονωμένων σπιτιών. Την ίδια ώρα, οι πετρελαϊκοί κολοσσοί ανακοινώνουν τα μεγαλύτερα κέρδη των τελευταίων ετών και η αντίθεση δεν περνά απαρατήρητη.

Η απάντηση της κυβέρνησης

Η κυβέρνηση δρα σε δύο επίπεδα: ανακουφίζει άμεσα τους λογαριασμούς και επενδύει μακροπρόθεσμα στην ενεργειακή αυτάρκεια. Το πρόβλημα είναι ότι το πρώτο κοστίζει ακριβά και το δεύτερο αργεί να αποδώσει.

Το πιο πρόσφατο και ορατό μέτρο φέρει την υπογραφή του νέου πρωθυπουργού Άντι Μπέρναμ, ο οποίος ανέλαβε τον Ιούλιο. Τη δεύτερη μέρα της θητείας του ανακοίνωσε την κατάργηση του ΦΠΑ 5% στο οικιακό ρεύμα, από 1η Οκτωβρίου 2026 έως 31 Μαρτίου 2027. Η ελάφρυνση υπολογίζεται σε περίπου 45 λίρες (52 ευρώ) το χρόνο για το τυπικό νοικοκυριό. Κοστίζει στο Δημόσιο περίπου 850 εκατ. λίρες (990 εκατ. ευρώ) και χρηματοδοτείται από την ακύρωση του προγράμματος ψηφιακής ταυτότητας, προϋπολογισμού 1,8 δισ. λιρών (2,1 δισ. ευρώ).

Το μέτρο προστίθεται σε όσα είχαν ήδη αποφασιστεί στον προϋπολογισμό του Νοεμβρίου 2025. Από τον Απρίλιο του 2026, το κράτος αναλαμβάνει το 75% του κόστους ενός παλαιού προγράμματος στήριξης των ανανεώσιμων πηγών, και καταργήθηκε από τους λογαριασμούς η επιβάρυνση για τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης. Το όφελος είναι περίπου 150 λίρες (175 ευρώ) το χρόνο ανά νοικοκυριό. Ταυτόχρονα, η «Έκπτωση Ζεστού Σπιτιού» (Warm Home Discount), ύψους 150 λιρών, επεκτάθηκε σε σχεδόν 6 εκατομμύρια ευάλωτα νοικοκυριά. Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, το «Σχέδιο Ζεστών Σπιτιών» προβλέπει 13,2 δισ. λίρες (15,3 δισ. δολάρια) για μόνωση, αντλίες θερμότητας και ηλιακά, με στόχο την αναβάθμιση 5 εκατομμυρίων κατοικιών έως το 2030. Παράλληλα, η Ofgem ξεκίνησε πρόγραμμα διαγραφής έως 500 εκατ. λίρες (580 εκατ. ευρώ) παλαιών χρεών για περίπου 195.000 νοικοκυριά με επιδόματα. Η στρατηγική κορυφώνεται στο στόχο για «καθαρή» ηλεκτροπαραγωγή έως το 2030, που θα αποσυνδέσει σταδιακά την τιμή του ρεύματος από το αέριο.

Οι επικριτές αναγνωρίζουν τη χρησιμότητα των μέτρων, αλλά τα θεωρούν προσωρινά και ανεπαρκή σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος. Ο διευθύνων σύμβουλος της EDF Energy, ενός από τους μεγαλύτερους προμηθευτές ενέργειας της Βρετανίας και θυγατρικής της γαλλικής EDF, Σιμόνε Ρόσι (Simone Rossi), προειδοποίησε ότι η Βρετανία «βαδίζει προς μια δεύτερη ενεργειακή κρίση» και ζήτησε από την κυβέρνηση πρόσθετα μέτρα, πέρα από την κατάργηση του ΦΠΑ στο ρεύμα. Ο Μπέρναμ δεν τον διέψευσε· δήλωσε ότι εξετάζεται «κάθε δυνατό μέτρο», χωρίς να αποκλείσει ούτε την ακύρωση της προγραμματισμένης αύξησης του φόρου στα καύσιμα.

Την πίεση εντείνουν πλέον και οι ίδιοι οι προμηθευτές. Η Energy UK, ο κλαδικός τους φορέας, προειδοποιεί ότι η άνοδος των χονδρικών τιμών έχει ήδη «σβήσει» το όφελος από την κατάργηση του ΦΠΑ και των επιβαρύνσεων. «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε μια κρίση ίδιου μεγέθους με το 2022 πριν δράσουμε ξανά», δήλωσε η επικεφαλής της, Ντάρα Βιάς (Dhara Vyas). Ο φορέας ζητά στοχευμένη στήριξη πέρα από την έκπτωση των 150 λιρών, που να οδηγήσει σε μόνιμο «κοινωνικό τιμολόγιο». Ζητά επίσης διαγραφή χρεών για τα πιο πληγέντα νοικοκυριά και μεταφορά περισσότερων επιβαρύνσεων από το λογαριασμό του ρεύματος στη γενική φορολογία. Τα απλήρωτα χρέη, υπενθυμίζει, προσθέτουν ήδη κατά μέσο όρο 67 λίρες (78 ευρώ) το χρόνο στο λογαριασμό κάθε καταναλωτή. Η κυβέρνηση παραπέμπει τις αποφάσεις στον ερχόμενο προϋπολογισμό, με την επιφύλαξη ότι πρέπει να τηρηθούν οι δημοσιονομικοί κανόνες.

«Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι»

Όσο η κυβέρνηση και οι αγορές κινούνται με τους δικούς τους ρυθμούς, η ρυθμιστική αρχή και οι οργανώσεις καταναλωτών προτείνουν στα νοικοκυριά τέσσερις πρακτικές κινήσεις.

Πρώτον, τα σταθερά τιμολόγια. Η Ofgem συνιστά να «κλειδώσει» κανείς την τιμή ανά κιλοβατώρα, καθώς ορισμένες προσφορές είναι ήδη φθηνότερες από την αναμενόμενη τιμή του Ιανουαρίου. Το στοίχημα όμως έχει δύο όψεις: αν μια συμφωνία ειρήνης με το Ιράν ρίξει τις τιμές του αερίου, ο καταναλωτής θα μείνει δεμένος σε ακριβότερη τιμή, συχνά με τέλος πρόωρης αποχώρησης.

Δεύτερον, η πληρωμή με πάγια εντολή. Περίπου πέντε εκατομμύρια Βρετανοί πληρώνουν ακόμη τριμηνιαίους λογαριασμούς, με υψηλότερη χρέωση ανά μονάδα. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι πελάτες με προπληρωμένους μετρητές, συνήθως χαμηλόμισθοι, πληρώνουν πλέον ελαφρώς λιγότερα από τους υπόλοιπους.

Τρίτον, η αξιοποίηση της στήριξης: η έκπτωση των 150 λιρών (175 ευρώ) για όσους λαμβάνουν επιδόματα, τα έκτακτα επιδόματα ψύχους, το χειμερινό επίδομα θέρμανσης των συνταξιούχων, που διατηρήθηκε μετά από πολιτική πίεση και τα ταμεία ενίσχυσης των ίδιων των προμηθευτών.

Τέταρτον, η εξοικονόμηση: κλειστά καλοριφέρ σε άδεια δωμάτια, πλύσιμο με το νερό στο πλυντήριο στους 30 βαθμούς, χαμηλότερη θερμοκρασία νερού στο λέβητα χωρίς όμως να πέφτει η θερμοκρασία του σπιτιού κάτω από τους 18 βαθμούς. «Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι», όπως συμβουλεύει μια δημοφιλής βρετανική ιστοσελίδα καταναλωτών.

Τι μας επιφυλάσσει το άμεσο μέλλον

Τα χειρότερα, κατά πάσα πιθανότητα, έπονται. Η εταιρεία αναλύσεων Cornwall Insight προβλέπει πλέον αύξηση του ορίου τιμών κατά 16% τον Ιανουάριο του 2027, σχεδόν διπλάσια από το 9% που εκτιμούσε ένα μήνα νωρίτερα. Το τυπικό ετήσιο κόστος θα φτάσει έτσι τις 1.999 λίρες (περίπου 2.320 ευρώ), δηλαδή 276 λίρες (320 ευρώ) πάνω από το επίπεδο του Οκτωβρίου. Θα είναι η μεγαλύτερη τριμηνιαία αύξηση από τον Ιανουάριο του 2023, στην κορύφωση της προηγούμενης κρίσης.

Η Ofgem θα ανακοινώσει το επίσημο όριο στις 25 Νοεμβρίου, με βάση τις χονδρικές τιμές από τις 19 Αυγούστου έως τις 17 Νοεμβρίου. Μια πτώση των τιμών μέχρι τότε θα μπορούσε να μετριάσει την αύξηση, αλλά οι αναλυτές τη θεωρούν «σχεδόν βέβαιη» μετά τις ανατιμήσεις του Σεπτεμβρίου. Το τελικό μέγεθος θα εξαρτηθεί από την πορεία του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Για τα νοικοκυριά σε κακώς μονωμένα σπίτια ο λογαριασμός θα είναι αισθητά βαρύτερος από τον «τυπικό».

Μια πρώτη διεθνής απάντηση ήρθε στις 2 Οκτωβρίου. Οι χώρες της G7 συμφώνησαν, υπό τον συντονισμό του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, να διαθέσουν στην αγορά έως 100 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και ντίζελ από τα στρατηγικά τους αποθέματα μέσα σε τέσσερις μήνες, με μεγάλη ποσότητα ντίζελ ήδη τις πρώτες 20 ημέρες. Συμφώνησαν επίσης να μην επιβάλλουν περιορισμούς εξαγωγών μεταξύ τους, αφού ο πρόεδρος Τραμπ είχε απειλήσει να απαγορεύσει τις εξαγωγές αμερικανικού ντίζελ.

Η αγορά αντέδρασε συγκρατημένα. Το Brent έπεσε για λίγο κάτω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, αλλά επέστρεψε γύρω στα 102 δολάρια, έναντι περίπου 73 δολαρίων πριν από τον πόλεμο, έπειτα από νέες συγκρούσεις Σαουδικής Αραβίας και Χούθι στην Υεμένη. Τα αποθέματα αγοράζουν χρόνο· δεν λύνουν το πρόβλημα της προσφοράς.

Δύο ημερομηνίες του 2027 αξίζουν προσοχή στη Βρετανία. Στις 31 Μαρτίου λήγει η απαλλαγή από τον ΦΠΑ στο ρεύμα, εκτός αν παραταθεί στον προϋπολογισμό. Από τον Μάρτιο, επίσης, αρχίζουν να λήγουν οι επιδοτήσεις παλαιότερων αιολικών και ηλιακών πάρκων, κάτι που θα αλλάξει τα οικονομικά της αγοράς με τρόπους ακόμη αβέβαιους. Αν ο πληθωρισμός παραμείνει πάνω από το στόχο, δεν αποκλείεται και νέα αύξηση επιτοκίων από την Τράπεζα της Αγγλίας, με επιπτώσεις στα στεγαστικά δάνεια.

Σε βάθος χρόνου, η μόνη ουσιαστική λύση είναι η μείωση της εξάρτησης από το εισαγόμενο αέριο: περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καλύτερα δίκτυα, ενεργειακά αποδοτικά σπίτια. Αυτά, όμως, χρειάζονται χρόνια για να αποδώσουν, ενώ ο λογαριασμός αναμένεται αυτόν τον χειμώνα.

Εν κατακλείδι η βρετανική εμπειρία δείχνει ότι οι επιδοτήσεις αγοράζουν χρόνο, όχι λύσεις. Κάθε μείωση φόρου ή εφάπαξ βοήθεια ανακουφίζει έναν χειμώνα, αλλά αφήνει το νοικοκυριό εξίσου εκτεθειμένο στον επόμενο γεωπολιτικό κλυδωνισμό. Ένα από τα βασικά ερωτήματα είναι: πόσο γρήγορα μπορεί ο φθηνός ήλιος και ο άνεμος να φτάσουν πραγματικά στον λογαριασμό του καταναλωτή; Μέχρι τότε, ο λογαριασμός ενέργειας θα παραμένει ο πιο ευαίσθητος δείκτης της κοινωνικής συνοχής, στο Λονδίνο όπως και στις περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

*Οι μετατροπές σε ευρώ έγιναν με ισοτιμία £1 ≈ €1,16 (τέλη Σεπτεμβρίου 2026) και είναι στρογγυλεμένες.

Πηγές

·      Ofgem: Energy price cap will rise by 4% from October 2026

·      House of Commons Library: Gas and electricity prices during the 'energy crisis' and beyond

·      The Guardian: Energy bills in Great Britain forecast to jump by £276 a year from January (30 September 2026)

·      BBC News: UK diesel prices top £2 a litre for first time, RAC says (2 October 2026)

·      BBC News: G7 to release millions of barrels of oil and diesel after Trump threat (2 October 2026)

·      BBC News: Suppliers pile pressure on government over energy bills (3 October 2026)

Όταν η κομματική βεβαιότητα γίνεται δημοσιογραφικό ύφος

Ο Θανάσης Καρτερός έχει μακρά διαδρομή στον κομματικό Τύπο. Συντάκτης, αρχισυντάκτης και αργότερα διευθυντής του Ριζοσπάστη, διαγράφτηκε από το ΚΚΕ το 1991, πέρασε από άλλα μέσα και, δεκαετίες αργότερα, βρέθηκε στο Μέγαρο Μαξίμου ως επικεφαλής του Γραφείου Τύπου του Αλέξη Τσίπρα. Υπάρχει όμως ένα επεισόδιο της δημοσιογραφικής του διαδρομής που τον ακολουθεί μέχρι σήμερα: το Τσερνομπίλ.

Την άνοιξη του 1986, ενώ η Ευρώπη προσπαθούσε ακόμη να καταλάβει την έκταση της πυρηνικής καταστροφής, ο Ριζοσπάστης επέλεγε μια εντυπωσιακά διαφορετική ανάγνωση. Το περίφημο πρωτοσέλιδο μιλούσε για «Αντισοβιετικό νέφος», απέδιδε στον Λευκό Οίκο τον συντονισμό μιας «υστερικής εκστρατείας» και αναπαρήγαγε τη σοβιετική διαβεβαίωση ότι δεν υπήρχε κίνδυνος...  Μεταγενέστερα δημοσιεύματα της ίδιας εφημερίδας εξακολουθούσαν να υποβαθμίζουν τον κίνδυνο και να παρουσιάζουν το πυρηνικό ατύχημα μέσα από το φίλτρο της υπεράσπισης της Σοβιετικής Ένωσης.

Από εκείνη την ιστορία γεννήθηκε και το «Μαρούλιας». Η περίφημη ιστορία με τα «άφοβα μαρούλια» έχει επαναληφθεί επί χρόνια στον ελληνικό Τύπο, ακόμη και από μεγάλες εφημερίδες, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνης της περιόδου. Το σημαντικότερο, όμως, βρίσκεται αλλού. Και είναι πολύ σοβαρότερο από ένα προσωνύμιο. Είναι η νοοτροπία σύμφωνα με την οποία, όταν η πραγματικότητα ενοχλεί την πολιτική βεβαιότητα, το πρόβλημα βρίσκεται στην πραγματικότητα.

Σαράντα χρόνια μετά το Τσερνομπίλ, ο Καρτερός επανέρχεται με ένα άρθρο για τον υπουργό Δικαιοσύνης, Γιώργο Φλωρίδη. Τίτλος του: «Ε, όχι και να παραιτηθεί ο Φλωρίδης!». Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών (πού αλλού;) την 1η Οκτωβρίου 2026. Η κριτική στον Φλωρίδη μπορεί φυσικά να είναι όσο σκληρή θέλει ο αρθρογράφος. Μπορεί να θεωρεί τις δηλώσεις του απαράδεκτες, την πολιτική του επιζήμια, την παρουσία του στο υπουργείο προβληματική. Αυτό είναι η πολιτική αντιπαράθεση. Ο Καρτερός όμως επιλέγει κάτι διαφορετικό. Και εδώ τα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν αποκτούν σχεδόν παιδαγωγικό ενδιαφέρον. Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, ιδεολογίες διαψεύστηκαν, αρχεία άνοιξαν, βεβαιότητες εκατομμυρίων ανθρώπων έγιναν συντρίμμια και ολόκληρος ο κόσμος άλλαξε περισσότερες από μία φορές.  Ο Καρτερός, πάλι, πέτυχε το σχεδόν ακατόρθωτο: τέσσερις δεκαετίες Ιστορίας πέρασαν από μπροστά του χωρίς να τον ενοχλήσουν καθόλου. Η εξέλιξή του υπήρξε υποδειγματικά μηδενική. Οι παλιές βεβαιότητες άντεξαν χωρίς ούτε μία ρωγμή, προστατευμένες από γεγονότα, διαψεύσεις και πραγματικότητα. Το 1986 έφταιγε το «αντισοβιετικό νέφος»· σαράντα χρόνια αργότερα, όταν και πάλι η πραγματικότητα δεν βολεύει, επιστρατεύονται «αρχηγοί», «ποινικές δικονομίες» και άνθρωποι που «τρώνε τη σφαίρα». Ο κόσμος προχώρησε. Η μέθοδος έμεινε στη θέση της.

Αφού περιγράψει ουσιαστικά την κυβέρνηση με όρους ποινικής υπόθεσης, γράφει ότι, όταν μια ομάδα ανθρώπων λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας», τότε, αν τα πράγματα σφίξουν, είναι εύλογο να «τρώει τη σφαίρα» κάποιος «για να σωθεί ο αρχηγός».  Ας μην καταφύγουμε στην εύκολη υπερβολή και ας  δεχτούμε ότι δεν  πρόκειται για κυριολεκτική απειλή κατά της ζωής του Γιώργου Φλωρίδη. Και ότι πρόκειται για μια «θανατηφόρα» μεταφορά. Μόνο που ακριβώς ως μεταφορά είναι αποκαλυπτική. Γιατί ο Καρτερός θα μπορούσε να γράψει ότι ο υπουργός ενδέχεται να θυσιαστεί πολιτικά. Ότι μπορεί να αποπεμφθεί. Ότι ίσως χρησιμοποιηθεί ως αποδιοπομπαίος τράγος. Ότι ένας πρωθυπουργός εγκαταλείπει συνεργάτες του όταν αυτοί μετατρέπονται σε πολιτικό βάρος. Η ελληνική γλώσσα διαθέτει λέξεις για όλα αυτά. Εκείνος διάλεξε τη σφαίρα. Και προηγουμένως διάλεξε την «ομάδα ανθρώπων» που λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας». Δημιουργεί έτσι ολόκληρη εικόνα: υπάρχει ένας «αρχηγός», υπάρχει μια ομάδα γύρω του και, όταν έρθει η δύσκολη ώρα, κάποιος από τους ανθρώπους της «τρώει τη σφαίρα» για να σωθεί εκείνος.  Η πολιτική μετατρέπεται σε αστυνομική μυθολογία.

Και εδώ εμφανίζεται μια περίεργη συνέχεια με εκείνο το μακρινό 1986.

Φυσικά, το Τσερνομπίλ και το σημερινό άρθρο δεν είναι συγκρίσιμα γεγονότα. Η αναλογία αφορά τον τρόπο του λόγου. Τότε υπήρχε ένα πραγματικό πυρηνικό ατύχημα και η κομματική ανάγνωση αναζητούσε πίσω από τις αντιδράσεις ένα «αντισοβιετικό νέφος». Σήμερα υπάρχει μια απολύτως θεμιτή πολιτική σύγκρουση και ο αντίπαλος μεταφέρεται μέσα σε ένα νοητικό σκηνικό «αρχηγού», ποινικής δικονομίας και ανθρώπων που «τρώνε σφαίρες».

Ο Καρτερός γνωρίζει πολύ καλά τη δύναμη των λέξεων. Δεν είναι πρωτοεμφανιζόμενος αρθρογράφος. Είναι ένας άνθρωπος με δεκαετίες μέσα στον Τύπο, με διευθυντικές θέσεις, με κομματική εμπειρία και με θητεία στην κορυφή του κυβερνητικού επικοινωνιακού μηχανισμού.

Γι’ αυτό και η επιλογή της «σφαίρας» έχει σημασία. Δεν θα επιχειρήσω να μαντέψω τι θα συνέβαινε αν ένας από εκείνους τους δημοσιογράφους που η προοδευτική ευαισθησία ταξινομεί συνήθως στους «αντιδραστικούς» είχε βγάλει από το αρθρογραφικό του οπλοστάσιο μια σφαίρα και την είχε χρησιμοποιήσει ως μεταφορά για κάποιον υπουργό της τότε «προοδευτικής» διακυβέρνησης. Ας πούμε, μάλιστα, την εποχή που ο νέος Ποινικός Κώδικας έμπαινε σε ισχύ έξι ημέρες πριν από τις εκλογές, προκαλώντας σφοδρή συζήτηση και για τις ρυθμίσεις της υπό όρον απόλυσης.

Δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία για να τεθεί το ερώτημα: με ποια λεξιλόγια θα είχε περιγραφεί τότε η «σφαίρα»; Ως ακροδεξιά ρητορική; Ως εκτροπή; Ως κανονικοποίηση της βίας; Ως στοχοποίηση πολιτικού προσώπου;  Θα είχαν άραγε οι εκλεκτοί «Συντάκτες» την ίδια φιλολογική άνεση να μας εξηγήσουν ότι πρόκειται απλώς για μια μεταφορά; Ή μήπως οι μεταφορές αποκτούν διαφορετικό ηθικό βάρος αναλόγως με το χέρι που τις γράφει;

Η «σφαίρα» δεν αποκαλύπτει κάτι για τον Φλωρίδη. Αποκαλύπτει κάτι για ένα είδος πολιτικής γραφής που χρειάζεται διαρκώς έναν εχθρό μεγαλύτερο από την πραγματικότητα. Έναν αντίπαλο που δεν αρκεί να είναι λανθασμένος, ανεπαρκής ή πολιτικά επιζήμιος· πρέπει να τοποθετηθεί μέσα σε ένα ολόκληρο ηθικό σκηνικό, όπου από τη μία βρίσκονται οι ένοχοι και από την άλλη εκείνος που αναλαμβάνει να τους αποκαλύψει. Κάπως έτσι η δημοσιογραφία παύει να φωτίζει τα γεγονότα και αρχίζει να τα σκηνοθετεί.

Ίσως γι’ αυτό το «αντισοβιετικό νέφος» του 1986 έχει επιβιώσει περισσότερο από πολλές σχετικά αξιοπρεπέστερες σελίδες εκείνης της εφημερίδας. Επειδή μέσα σε δύο λέξεις συμπύκνωνε μια ολόκληρη αντίληψη: πρώτα αποφασίζουμε ποιος έχει δίκιο και κατόπιν τακτοποιούμε την πραγματικότητα γύρω από αυτή την απόφαση.

Τώρα ήρθε η «σφαίρα».

Σαράντα χρόνια χωρίζουν τις δύο εικόνες. Η εποχή άλλαξε, τα κόμματα άλλαξαν, η Σοβιετική Ένωση εξαφανίστηκε, ο ίδιος ο Καρτερός διέσχισε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Η ευκολία όμως με την οποία η κομματική βεβαιότητα μεταμφιέζεται σε περιγραφή της πραγματικότητας παραμένει εντυπωσιακά γνώριμη.

Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από τα μαρούλια.

Όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση του ποιητή με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών

«Η ζωή είναι στο παρόν. Και το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν. Δεν έχει καμία αξία να προσπαθεί κανείς να προβλέψει το μέλλον. Δεν έχει καμία αξία η αφηρημένη προσδοκία ενός προκαθορισμένου μέλλοντος που πιστεύεις ότι θα έρθει μόνο και μόνο επειδή εσύ το προέβλεψες».

Λόγια του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, από τη δημόσια συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων/συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».

Η εκδήλωση ήταν η πρώτη της φετινής σεζόν, με μεγάλη προσέλευση κοινού, μέρος του οποίου παρακολούθησε όρθιο από το διάδρομο τον ποιητή να περιγράφει επεισόδια της περιπετειώδους ζωής του, σκιαγραφώντας τον εαυτό του, τις ιδέες του και την ποιητική του. Ο Τίτος Πατρίκιος περιέγραψε τα παιδικά του χρόνια, τη μύησή του στους ποιητικούς τρόπους και τις βασικές επιρροές του, τη σκληρή εμπειρία της Κατοχής και τις πρώτες αντιστασιακές δράσεις του, την ανάμνηση της συνάντησής του με τον Παλαμά και την ποιητική συγκίνηση που του μετέδωσε ο Άγγελος Σικελιανός στην κηδεία του ποιητή. Μίλησε ακόμα για τη στράτευσή του στην κομμουνιστική Αριστερά ως συνέχεια της ένταξής του στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ, κι αργότερα τις διώξεις και τις εξορίες στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη – σε μια δύσκολη συνθήκη, που κατάφερε να μη λυγίσει και να μην υπογράψει δήλωση, όπως έκανε η μεγάλη πλειονότητα όσων πήγαιναν εκεί. Αναφέρθηκε στην περιπέτεια της Επιθεώρησης Τέχνης, του ιστορικού περιοδικού ιδεών της Αριστεράς που το έκλεισε η χούντα, μίλησε για τη φυγή του στο Παρίσι και τη ζωή του εκεί τα χρόνια της χούντας και για τη γνωριμία του με τη μετέπειτα σύζυγό του, τη Ρένα Σταυρίδη. Αλλά και για τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα, το ΚΚΕ εσωτερικού, την αποστασιοποίηση από την πολιτική ένταξη.

Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ο Τίτος Πατρίκιος εξομολογήθηκε και δύο σοβαρά περιστατικά της ζωής του. Το πρώτο, η παρ’ ολίγον εκτέλεσή του από παρακρατικούς λίγο πριν την Απελευθέρωση, από την οποία σώθηκε την τελευταία στιγμή. Στην ερώτηση, τι σκεπτόταν το δραματικό πεντάλεπτο όπου αποφασιζόταν η τύχη του, απάντησε: τον Ντοστογιέφσκι: ταυτιζόταν με τον μεγάλο συγγραφέα, ο οποίος επίσης είχε γλιτώσει την εκτέλεση την τελευταία στιγμή, όπως αναφέρει στο μυθιστόρημά του Ο ηλίθιος. Το δεύτερο περιστατικό ήταν στον Άη Στράτη, όταν καθοδηγητές κομμουνιστές απέσυραν και στη συνέχεια έκαψαν βιβλία του Ντοστογιέφσκι που βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου, επειδή ο συγγραφέας είχε πέσει σε δυσμένεια στη Σοβιετική Ένωση. «Είδα να καίνε βιβλία και οι δικοί μας, και όχι μόνο οι χιτλερικοί», είπε ο Τίτος Πατρίκιος με πικρό χαμόγελο.

Ήταν μια βραδιά γεμάτη αναμνήσεις, ιδεολογικές αναφορές, επίκληση προσωπικοτήτων από τις πολλές που ο ποιητής συνάντησε στη διαδρομή του, χιούμορ και, βέβαια, ποίηση – αφού ο Τίτος Πατρίκιος απήγγειλε από στήθους ξένους και δικούς του στίχους.

Ο Τίτος Πατρίκιος, σε ένα ακροατήριο παλιών και πολλών νεότερων που τον άκουγαν επί μιάμιση ώρα σιωπηλοί διακόπτοντας μόνο για να τον χειροκροτήσουν, ξεχώρισε επειδή επέδειξε ταυτόχρονα με την ποιητική ευαισθησία του και τη δεξιοτεχνική της λιτότητα την ηθική συγκρότηση ενός μεγάλο ποιητή. Αναφερόμενος στο περιστατικό της παρ’ ολίγον εκτέλεσής του στην Κατοχή, αυτός που θυμήθηκε πρόσωπα και πράγματα για όλες τις πτυχές του βίου του που αφηγήθηκε, δήλωσε ότι δεν θυμόταν ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κατέδωσε. Και πρόσθεσε: «Χαίρομαι που δεν θυμάμαι το όνομα του συμμαθητή μου στο Βαρβάκειο που έμενε στην ίδια πολυκατοικία με μένα και με κατέδωσε. Έτσι δεν έχω να μισήσω κάποιον άνθρωπο».

Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας του Τίτου Πατρίκιου με τον Ηλία Κανέλλη θα δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του Βοοks’ Journal.

Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός τολμά για πρώτη φορά να προφέρει δημόσια τη λέξη «επανένταξη». Πόσο ρεαλιστικό είναι το ενδεχόμενο – και τι θα απαιτούσε από το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες;

Το πρωί της Τετάρτης 30 Σεπτεμβρίου, στην εκπομπή Today του BBC Radio 4, ο Άντι Μπέρναμ είπε κάτι που κανένας ένοικος της Ντάουνινγκ Στριτ δεν είχε πει εδώ και μία δεκαετία. Ερωτηθείς αν επιθυμεί η χώρα του να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν απάντησε με το τελετουργικό «όχι» που είχε καθιερώσει ο προκάτοχός του. Είπε ότι θέλει να «εξετάσει τις επιλογές» και ανάμεσά τους απαρίθμησε, πλάι στη διατήρηση του σημερινού καθεστώτος, την τελωνειακή ένωση, την ενιαία αγορά και την πλήρη επανένταξη – το να «πάμε μέχρι τέλους», όπως το έθεσε. Η σημερινή διευθέτηση του Brexit, κατά τον ίδιο, έχει προκαλέσει περισσότερη ζημιά παρά όφελος. Την προηγούμενη μέρα, από το βήμα του ετήσιου συνεδρίου των Εργατικών, ο Βρετανός πρωθυπουργός είχε χρεώσει στο Brexit την απώλεια ελέγχου τόσο στη μετανάστευση όσο και στην οικονομία, κρίνοντας τη σημερινή σχέση με την Ευρώπη ανεπαρκή και υποσχόμενος να αναζητήσει «συναίνεση» για τη μελλοντική κατεύθυνση.

Η σημασία της στιγμής δεν βρίσκεται σε όσα δεσμεύτηκε –στην πραγματικότητα δεν δεσμεύτηκε σε τίποτα– αλλά στο ότι μετατόπισε τα όρια του πολιτικά νοητού. Επί μία δεκαετία, το ερώτημα της επιστροφής ήταν στη Βρετανία κάτι σαν οικογενειακό μυστικό: όλοι γνώριζαν ότι υπάρχει, αλλά κανένα κόμμα εξουσίας δεν τολμούσε να το ξεστομίσει. Το Brexit είχε διχάσει οικογένειες, φίλους και εκλογικές περιφέρειες και η επανάληψη της σύγκρουσης θεωρούνταν πολιτική αυτοκτονία. Ο Κιρ Στάρμερ είχε οικοδομήσει ολόκληρη τη στρατηγική του πάνω στη διαβεβαίωση ότι η χώρα δεν θα επιστρέψει ούτε στην ΕΕ, ούτε στην ενιαία αγορά, ούτε στην τελωνειακή ένωση. Ο διάδοχός του, ο Άντι Μπέρναμ, που ανέλαβε την πρωθυπουργία στις 20 Ιουλίου, μετά τη νίκη του στην επαναληπτική εκλογή του Μέικερφιλντ και την παραίτηση του Στάρμερ, έσπασε το ταμπού σε λιγότερο από τρεις μήνες.

Μια ιστορία αμφιθυμίας

Για να εκτιμήσει κανείς τις προοπτικές, αξίζει να θυμηθεί ότι η σχέση Βρετανίας και Ευρώπης υπήρξε πάντοτε σχέση δισταγμού. Ο Τσώρτσιλ μιλούσε μετά τον πόλεμο για «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», εννοώντας όμως μια Ευρώπη την οποία η Βρετανία θα παρακολουθούσε ευμενώς από την άλλη όχθη της Μάγχης, όχι ως μέλος. Όταν το Λονδίνο αποφάσισε τελικά να χτυπήσει την πόρτα των Βρυξελλών, ο Ντε Γκωλ του την έκλεισε δύο φορές, το 1963 και το 1967, θεωρώντας ότι το Ηνωμένο Βασίλειο  ήταν ο δούρειος ίππος της Ουάσιγκτον στην Ευρώπη. Η ένταξη ήρθε μόλις το 1973, επικυρώθηκε με άνεση στο δημοψήφισμα του 1975, και ακολούθησαν σχεδόν πέντε δεκαετίες μιας συμμετοχής με αστερίσκους – π.χ. η επιστροφή εισφορών που απέσπασε η Θάτσερ το 1984, η εξαίρεση από το ευρώ, η παραμονή εκτός Σένγκεν. Το δημοψήφισμα του Ιουνίου 2016, με 51,9% υπέρ της αποχώρησης, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία αλλά η κατάληξη μιας μακράς εσωτερικής διαφωνίας για το τι ακριβώς είναι η Βρετανία – μια ευρωπαϊκή χώρα ή νησί με παγκόσμια ενδιαφέροντα που απλώς τυχαίνει να βρίσκεται κοντά στην ήπειρο ;

Τι λένε οι πολίτες

Από το 2016 η κοινή γνώμη έχει μετακινηθεί αισθητά. Οι μετρήσεις της YouGov δείχνουν εδώ και καιρό ότι μια σαφής πλειοψηφία θεωρεί πλέον το Brexit λανθασμένη απόφαση, ενώ η στήριξη στην επανένταξη κινείται γύρω στο μισό του εκλογικού σώματος. Μια εκτεταμένη δημοσκόπηση, που διενήργησε η YouGov για λογαριασμό της φιλοευρωπαϊκής οργάνωσης Best for Britain, εκτίμησε ότι οι Εργατικοί, αν δεσμεύονταν  να προχωρήσουν στην επανένταξη, θα κέρδιζαν περίπου 321 έδρες – λίγο κάτω από την απόλυτη πλειοψηφία. Το εύρημα προέρχεται από οργάνωση με σαφή ατζέντα και πρέπει να διαβαστεί με την ανάλογη επιφύλαξη· εξηγεί ωστόσο γιατί ο Μπέρναμ δεν θεωρεί πια το ζήτημα εκλογικό βάρος.

Κάτω από την επιφάνεια, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η δημοφιλέστερη επιλογή στις ίδιες έρευνες δεν είναι η πλήρης ένταξη αλλά μια στενότερη σχέση χωρίς επανένταξη – ένα ενδιάμεσο έδαφος που συγκεντρώνει και σημαντικό τμήμα όσων ψήφισαν «έξοδο». Υπάρχει επίσης ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ των γενεών. Οι νέοι τάσσονται συντριπτικά υπέρ της Ευρώπης, ενώ οι άνω των 65, που προσέρχονται και με μεγαλύτερη συνέπεια στις κάλπες, παραμένουν πολύ πιο επιφυλακτικοί. Και η στήριξη υποχωρεί αισθητά όταν η ερώτηση συνοδεύεται από τους όρους που θα έθετε μια νέα ένταξη – ευρώ, Σένγκεν, πλήρης ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων. Το «θα προτιμούσαμε να είχαμε μείνει» δεν ταυτίζεται με το «θέλουμε να ξαναμπούμε με οποιουσδήποτε όρους».

Οι όροι της επιστροφής

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Η Βρετανία δεν μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι εγκατέλειψε. Οι εξαιρέσεις και οι εκπτώσεις που είχε συσσωρεύσει μέσα σε σαράντα επτά χρόνια χάθηκαν οριστικά το 2020. Μια νέα αίτηση θα εξεταζόταν βάσει του άρθρου 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως κάθε υποψηφιότητα, και θα απαιτούσε την ομόφωνη έγκριση των 27 κρατών-μελών και τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Τα νέα μέλη αναλαμβάνουν τυπικά τη δέσμευση να υιοθετήσουν κάποτε το ενιαίο νόμισμα και να ενταχθούν στον χώρο Σένγκεν. Στην πράξη, το παράδειγμα της Σουηδίας, που επί δύο δεκαετίες αποφεύγει το ευρώ χωρίς να παραβιάζει τυπικά τις υποχρεώσεις της, δείχνει ότι υπάρχουν περιθώρια ευελιξίας. Όμως το να εξηγήσεις σε ένα βρετανικό ακροατήριο ότι η εγκατάλειψη της στερλίνας είναι «μόνο θεωρητική» υποχρέωση συνιστά πολιτικό δώρο στους αντιπάλους της επανένταξης.

Ο Μισέλ Μπαρνιέ, ο άνθρωπος που διαπραγματεύτηκε το διαζύγιο για λογαριασμό των Βρυξελλών, έχει δηλώσει ότι η πόρτα παραμένει ανοιχτή, προσθέτοντας όμως ότι η Ένωση δεν είναι πια εκείνη που άφησαν οι Βρετανοί. Η παρατήρηση είναι εύστοχη. Ο κοινός δανεισμός για την ανάκαμψη μετά την πανδημία, η εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η συζήτηση για τη διεύρυνση προς ανατολάς έχουν αλλάξει το χαρακτήρα της Ένωσης. Η Βρετανία θα εισερχόταν σε μια πιο ολοκληρωμένη και πιο φιλόδοξη κοινότητα από εκείνη που εγκατέλειψε – ακριβώς στο είδος της Ευρώπης που πάντοτε φοβόταν.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά της εξίσωσης, που στη βρετανική δημόσια συζήτηση συχνά ξεχνιέται. Για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Βρετανία θέλει να επιστρέψει, αλλά και αν θα παραμείνει χώρα-μέλος της ΕΕ. Τα χρόνια της διαπραγμάτευσης, από το 2016 έως το 2020, άφησαν πίσω τους βαθιά κόπωση. Κανείς στις Βρυξέλλες δεν επιθυμεί ένα κράτος-μέλος που επανέρχεται με ισχνή πλειοψηφία, μόνο για να δει την επόμενη κυβέρνηση να ανοίγει ξανά το ζήτημα. Η απαίτηση για ευρεία και σταθερή συναίνεση, κατά προτίμηση διακομματική και επικυρωμένη με δημοψήφισμα, θα ήταν σχεδόν βέβαιη. Και εδώ ο Μπέρναμ έχει δίκιο να μιλά για «συναίνεση». Χωρίς αυτήν δεν πρόκειται για επιστροφή, αλλά για ένα ακόμη επεισόδιο της ίδιας εσωτερικής διχόνοιας.

Η εσωτερική αρένα

Το μεγαλύτερο εμπόδιο, ωστόσο, δεν βρίσκεται στις Βρυξέλλες αλλά στο Γουέστμινστερ. Οι Συντηρητικοί αντέδρασαν αμέσως, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του πρωθυπουργού. Ο αναπληρωτής αρχηγός των Τόρις, Άλεξ Μπέρκχαρτ, κατηγόρησε τους Εργατικούς ότι φορτώνουν τις δικές τους οικονομικές αποτυχίες σε μια ψηφοφορία που έγινε πριν από μια δεκαετία. Το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ, που προηγούνταν άνετα στις δημοσκοπήσεις λίγους μήνες νωρίτερα, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα μετέτρεπε κάθε βήμα προς την Ευρώπη σε ζήτημα εθνικής κυριαρχίας και μετανάστευσης. Το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα κάνει τους αριθμούς ακόμη πιο ρευστούς. Μια πανεθνική πλειοψηφία υπέρ της Ευρώπης μπορεί να συνυπάρχει με δεκάδες περιφέρειες της βόρειας και της ανατολικής Αγγλίας όπου το ζήτημα λειτουργεί ως «κόκκινο πανί». Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο πρωθυπουργός προτίμησε την απαρίθμηση επιλογών από τη δέσμευση.

Υπάρχει και το ζήτημα του χρόνου. Οι επόμενες γενικές εκλογές πρέπει να διεξαχθούν έως το 2029. Ακόμη κι αν οι Εργατικοί κέρδιζαν με ρητή εντολή για επανένταξη, θα ακολουθούσε η πιθανότητα του δημοψηφίσματος, έπειτα η υποβολή της  αίτησης επανένταξης, η γνωμοδότηση της Επιτροπής, οι διαπραγματεύσεις και οι κυρώσεις από 27 εθνικά Κοινοβούλια. Ρεαλιστικά, μια Βρετανία εντός της Ένωσης πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 2030 μοιάζει απίθανη.

Ο ενδιάμεσος δρόμος

Γι’ αυτό η πιθανότερη εξέλιξη δεν είναι μια θεαματική επιστροφή αλλά μια σταδιακή επανασύνδεση. Η «επανεκκίνηση» των σχέσεων που εγκαινίασε η κυβέρνηση Στάρμερ με τη σύνοδο κορυφής του Μαΐου 2025 –σύμφωνο άμυνας και ασφάλειας, διευκόλυνση των υγειονομικών ελέγχων, συζητήσεις για πρόγραμμα κινητικότητας των νέων– έδειξε ότι υπάρχει διάθεση και από τις δύο πλευρές για πρακτική συνεργασία. Μια τελωνειακή ένωση, την οποία έχει υποστηρίξει ακόμη και ο πρώην Συντηρητικός υπουργός Οικονομικών Τζορτζ Όσμπορν, θα περιόριζε τις τριβές στο εμπόριο αγαθών και θα απάλυνε μέρος του προβλήματος της Βόρειας Ιρλανδίας. Η επιστροφή στην ενιαία αγορά, που προτείνουν οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες, θα προϋπέθετε ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων και αποδοχή κανόνων χωρίς ψήφο στη διαμόρφωσή τους. Τότε η Βρετανία θα κατέληγε, όπως η Νορβηγία, να εφαρμόζει νόμους που αποφασίζονται χωρίς τη γνώμη του Λονδίνου. Οι δύο αντίπαλες πλευρές, που σπάνια συμφωνούν, εν προκειμένω ταυτίζονται. Η συμμόρφωση  με κανόνες, χωρίς τη βρετανική συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων, για τους οπαδούς του Brexit θα ήταν ταπείνωση και για τους φιλοευρωπαίους μια λύση χειρότερη ακόμη και από την πλήρη ένταξη

Ίσως εδώ να βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα της πρωτοβουλίας Μπέρναμ. Εγείροντας ξανά το ερώτημα της πλήρους ένταξης, μετακινεί το κέντρο βάρους της συζήτησης. Μια τελωνειακή ένωση, που πριν από δύο χρόνια έμοιαζε να είναι μια ριζοσπαστική πρόταση, μπορεί πλέον να εμφανιστεί ως μετριοπαθής συμβιβασμός. Η σύνοδος κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένου Βασιλείου, που προγραμματίζεται για τους επόμενους μήνες, θα δείξει αν ο Βρετανός πρωθυπουργός επιδιώκει πράγματι το δρόμο της επιστροφής ή αν χρησιμοποιεί την προοπτική της ως μοχλό για μια βαθύτερη σχέση με την Ευρώπη των 27, που θα σταματά όμως στο κατώφλι της πλήρους ένταξης.

Η Margaret (Meg) Alexiou που έφυγε από τη ζωή στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, σε ηλικία 87 ετών, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες των νεοελληνικών σπουδών, τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο, την πατρίδα της, όσο και στις ΗΠΑ, καθώς πρώτα δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ και στη συνέχεια υπήρξε η κάτοχος της Έδρας Γιώργου Σεφέρη στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ (1986-2001).

Η Margaret (Meg) Alexiou ήταν «πορφυρογέννητη» ως προς την πρόσβασή της στη γνώση, ως κόρη του μαρξιστή κλασικού φιλόλογου George Thomson (1903-1987) και της Katherine Fraser και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο κείμενα και ήχους. Αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού, γράφοντας τη διατριβή της για τον τελετουργικό θρήνο στην ελληνική παράδοση διαχρονικά, από τον Όμηρο ώς τα μανιάτικα μοιρολόγια (βλ. Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση, ΜΙΕΤ 2008). Στη συνέχεια μελέτησε ποιητές και  πεζογράφους από τα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι τον 20ό αιώνα, αναλύοντας ευφυώς ζητήματα που κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα, από την πτωχοπροδρομική ποίηση, μέχρι τον Βιζυηνό, τον Καβάφη και τον Μυριβήλη, μέσα από ένα πολυεπίπεδο συγκριτικό πρίσμα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι γαλούχησε γενιές νεοελληνιστών, Ελλήνων και μη, τόσο στο χώρο της λογοτεχνίας, όσο και της ανθρωπολογίας, μπαίνοντας σε έναν ειλικρινή και δημιουργικό διάλογο με όλες και όλους, θέτοντας προκλητικά ερευνητικά ερωτήματα, ωθώντας τις συνομιλήτριες και συνομιλητές της να εξετάσουν το οικείο ως ξένο και το ξένο ως οικείο.

Πέρα από το πλήθος μελετητών που μαθήτευσαν πλάι της, αφήνει πίσω της δύο δίδυμους γιους, τον Δημήτρη και τον Παύλο, που απέκτησε με τον φιλόλογο Χρίστο Αλεξίου.

Φτάσαμε στη Χέυδεν, βρήκαμε το 4, Rodeo έγραφε απ’ έξω, η Αργυρώ, ο Νίκος κι εγώ κατεβήκαμε αρκετά σκαλιά, ήταν εντελώς υπόγειο. Eίχε καθισμένους, ένα πάλκο με μικρόφωνα και όργανα. Καθίσαμε κι εμείς όχι στο πρώτο τραπέζι το οποίο ήταν τόσο ωραίο και με άνετες πολυθρόνες μπαμπού που φανταστήκαμε ότι θα ήταν προορισμένο για κάποιον.

Σε λίγο ήρθε ένας μικρόσωμος ξανθός νεαρός με την κιθάρα του, έμοιαζε ξένος, όμως αργότερα μάθαμε ότι λεγόταν Βαγγέλης Γερμανός. Τραγούδησε δυο τρία αγγλικά τραγούδια, μάλλον του Ντύλαν. Αναγνωρίσαμε το The Times They Are a-Changin. Σε λίγο έφυγε, η προθέρμανση είχε γίνει, στο μεταξύ το μαγαζί είχε γεμίσει, δεν χωρούσε και πολλούς. Ανέβηκαν στη σκηνή τέσσερις σωματώδεις, γνωρίζαμε ότι ήταν τα μέλη της ορχήστρας, τα Μπουρμπούλια, δεν γνωρίζαμε τα ονόματά τους, ίσως μόνο του πιο εντυπωσιακού στην εμφάνιση, του ντράμερ. Άρχισαν να παίζουν την εισαγωγή ενός τραγουδιού. Στη διάρκειά της εμφανίστηκε ο Διονύσης Σαββόπουλος. Τον είχα δει αρχές του 1966, ήταν τελείως διαφορετικός. Τώρα είχε μακριά μαλλιά, συγχρόνως όμως αυτά είχαν υποχωρήσει και είχαν αφήσει γυμνό το μέτωπό του. Ήταν πολύ αδύνατος. Μπήκε στο τραγούδι αμέσως: Τα ξεπούλησα φτηνά, το χαλί μου, τα ρούχα και το μπρίκι. Είμαι άρρωστος παιδιά, ο γιατρός με συμβούλεψε ταξίδι.

Πόσο ταίριαζαν οι απόψεις μας με τους στίχους αυτούς. Τέλος του 1969, η πιο μαύρη εποχή της δικτατορίας. Δύο προσπάθειες που είχαμε κάνει με μια ευρύτερη παρέα είχαν αποτύχει και είχαν σταματήσει από την αστυνομία.

Διέξοδο βλέπαμε μόνο σε μια κατάσταση χιπισμού. Το τραγούδι μάς ξεσήκωσε. Ακολουθήσαν η υπέροχη «Θαλασσογραφία», το «Περιβόλι του τρελού», η «Θεία Μάνου», το «Βρώμικο  ψωμί», η «Μαύρη θάλασσα» και ο «Μπάλλος».

Φεύγοντας αισθανόμασταν ότι είχαμε ζήσει μια σπουδαία στιγμή, εκείνη της στροφής του ελληνικού τραγουδιού. Το προπαγανδιστικό τραγούδι της Αριστεράς ή το τραγούδι πολιτικό μήνυμα τέλειωνε. Ο Μίκης δεν πουλούσε πια, αν και έκανε μεγάλες συναυλίες. Το δικό μας τραγούδι με ερμηνευτή τον Σαββόπουλο είχε νικήσει.