Επιλέγουν και προτείνουν: ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ, ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΗΣ, ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΜΠΑΚΟΛΟΥΚΑΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ

Οι επιλογές της συντακτικής ομάδας του Books’ Journal με αναγνώσματα-προτάσεις για το καλοκαίρι φέτος δημοσιεύονται αποκλειστικά στη διαδικτυακή έκδοση της επιθεώρησης.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Αλέξανδρος Κοτζιάς, Φανταστική Περιπέτεια, Πατάκη, 543 σελ.

Σε επανέκδοση το τελευταίο μυθιστόρημα του Αλέξανδρου Κοτζιά μαζί με υπομνηματισμό, εκτεταμένη ανθολογία κριτικών και επιλογικό σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου. Στο πρόσωπο του λογοτέχνη, κρατικού λειτουργού και πολιτικού παράγοντα Αλέξανδρου Καπάνταη σκιαγραφείται η δεκαετία του 1980. Είναι η δεκαετία των ανερχόμενων στρωμάτων: συνήθως αμοραλιστές, με όχημα καταξίωσης την προοδευτική φλυαρία.    Δ.Κ.

Χρήστος Α. Χωμενίδης, Δεκατρία, Πατάκη, 316 σελ.

Μετά τη Νίκη, στην οποία κεντρική ηρωίδα είναι η μητέρα του, ο Χωμενίδης επανέρχεται στην οικογενειακή αυτοβιογραφία με πρωταγωνιστή αυτήν την φορά τον ίδιο. Περιγράφει τα δεκατρία πρώτα χρόνια της ζωής του, μέχρι το 1979. Με μια σύντομη εισαγωγή των εννέα χρόνων που προηγήθηκαν από τη γνωριμία της Νίκης Νεφελούδη με τον Αλέξανδρο Χωμενίδη μέχρι τη γέννηση του συγγραφέα αλλά και μια επίσης σύντομη αναφορά του γενεαλογικού δέντρου των προγόνων. Με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής να συνυπάρχουν και να καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων.  Δ.Κ.

Ρούλα Γεωργακοπούλου, Εντευκτήριο μελαγχολικών πιθήκων, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 80 σελ.

Νιώθεις σα να βλέπεις τους Γορίλες στην Ομίχλη αλλά να κρατάει η ίδια η πρωταγωνίστρια την κάμερα. Μια ασυνήθιστη ιδέα – μπαίνεις σε έναν άλλο κόσμο. Είναι σίγουρα άλλος ο κόσμος των πρωτευόντων μη-ανθρώπων;  Μια γυναίκα, ένας άνθρωπος, σε μια μικροκοινωνία από γορίλες. Γραφή αμεσότητας που σε συνδυασμό με το πρωτότυπο της ιδέας και της θεώρησης σε καταλαμβάνει εξαπίνης. Και το σκέφτεσαι μετά, το ξανασκέφτεσαι, για όσα διακριτικά υποδηλώνει και σημαίνει. Γ.Π.

Απόστολος Δοξιάδης, Γαλανόσκυλος, Ψυχογιός, 688 σελ.

Δυο συγγραφείς: ένας διάσημος που προσπαθεί να μπει στην Ακαδημία, κι ένας άσημος. Ο κοινωνικός περίγυρός τους και οι συμπεριφορές του καλλιτεχνικού κόσμου. Φυσικά, πάντα, ο εμφύλιος, ως αφορμή για ρήξεις, ασφαλώς συμβολικές, ταυτοτικές – κι ένας σκύλος. Μεγαλοδικηγόροι που ενώ ζουν μέσα στην άνεση και την πολυτέλεια δηλώνουν κομμουνιστές, εισαγγελείς και δικαστίνες που στις προσωπικές τους σχέσεις ξεκατινιάζονται, εναλλακτικές σκηνοθέτιδες που οδηγούνται στην κορυφή περνώντας από τα κατάλληλα πολιτικά κρεβάτια, κριτικοί που αποθεώνουν ή κατακρημνίζουν καλλιτέχνες με κριτήριο όχι το ταλέντο αλλά τις προσωπικές τους συμπάθειες και εμπάθειες. Μια τοιχογραφία της εποχής, σαρκαστική και διαυγής – όχι ευχάριστη σε πολλούς. Η.Κ.

Ξενοφών Μπρουντζάκης, Η βιβλιοθήκη των ανήσυχων κόσμων, Οξύ, 160 σελ.

Ο Ξενοφών Μπρουντζάκης είναι συγγραφέας που, συχνά, οδηγείται από τη βιωμένη εμπειρία του. Το νέο μυθιστόρημά του είναι μια έντεχνη επιστροφή στα μυθιστορήματα που τον διαμόρφωσαν – που είναι τα μυθιστορήματα της μεταπολίτευσης, τακτοποιημένα σε μια προσωπική βιβλιοθήκη αναμνήσεων. Η βιβλιοθήκη αυτή είναι ο προσωπικός κόσμος του ήρωά του, του Βασίλη Σαραντηνού – αλλά οι αναμνήσεις της πλοκής, των προσώπων, των αισθημάτων, των συγκρούσεων είναι αποκλειστικές του συγγραφέα. Υποδειγματική ανάσυρση μιας βαθιάς σχέσης με βιβλία και συγγραφείς που μας έφτιαξαν ό,τι είμαστε.  Η.Κ.

Ελένη Γιαννακάκη, Κρητικό πιλάφι, Πατάκη, 200 σελ.

Το κυριακάτικο γεύμα και οι πλούσιες συνδηλώσεις του συνιστούν για τη συνταξιούχο λυκειάρχη πρώτης τάξεως αφορμή, ίσως και αιτία, για να ανακαλέσει στο παρελθόν της αναλογιζόμενη κυρίως ένα τραγικό συμβάν η τραγικότητα του οποίου την υποχρεώνει να κατασκευάζει υποθέσεις που θα μπορούσαν να το αποτρέψουν. Ο εσωτερικός μονόλογος της ηρωίδας βραχυκυκλώνει το προσωπικό της δράμα συμπλέκοντάς το με το κοινωνικό και το πολιτικό, όπως αυτά μορφοποιούνται στα τροχαία δυστυχήματα στην Κρήτη. Η συγγραφέας επιστρέφει στην τροφή και τα τροχαία δυστυχήματα διατηρώντας το εκλεπτυσμένο προφορικό ύφος των εσωτερικών μονολόγων της, ξεφλουδίζοντας τις επάλληλες στρώσεις της ανθρώπινης συνείδησης που αναζητά την ανακούφιση στα τελετουργικά της καθημερινότητας.  Σ.Μ.

Έλενα Μαρούτσου, Ο κήπος των φυγάδων, Ίκαρος, 112 σελ.

Η παράλληλη αφήγηση μιας σχολικής εκδρομής στην Πομπηία και της καταστροφής της αρχαίας πόλης από τον Βεζούβιο. Πέντε σύγχρονοι ήρωες (μια φιλόλογος, ένας μαθηματικός, μια μαθήτρια, μια γυμνάστρια και ένας ξεναγός) έρχονται αντιμέτωποι με τις προσωπικές τους επιθυμίες, τα τραύματα και τις υπαρξιακές τους αναζητήσεις: ημερολόγιο, ψυχαναλυτικός λόγος, αυτοβιογραφικό γράμμα και τριτοπρόσωπη αφήγηση. Ιδιαίτερη πρωτοτυπία προσδίδει η «ανιμιστική» οπτική των αρχαίων αντικειμένων (καρβέλι, νόμισμα, τοιχογραφία, κλίνη), τα οποία αποκτούν φωνή και λειτουργούν ως φορείς μνήμης της Πομπηίας. Άρτια δομή, αφηγηματική ακρίβεια, επιτυχημένη εναλλαγή επιπέδων χρόνου και φωνών.  Μ.-Ι.Κ.

Κώστας Μαυρουδής, Ο Χ. είπε, Κίχλη, 176 σελ.

Χρόνια μετά τις συζητήσεις του με έναν παλιό του φίλο, ο Κώστας Μαυρουδής συγκεντρώνει όσα εκείνος είπε ή του εμπιστεύθηκε, μετατρέποντάς τα σε ένα ιδιότυπο μωσαϊκό από μικρές ιστορίες, ποιήματα και αφορισμούς. Ο αινιγματικός Χ., άνθρωπος των γραμμάτων που απέφυγε συστηματικά τη δημοσιότητα, γίνεται η αφετηρία στοχασμών για τη λογοτεχνία, τη φιλία, τις αναγνωστικές μνήμες και τη δύναμη του παρελθόντος. Αποφεύγοντας τους διαλόγους και, γενικώς, την προφορικότητα, ο συγγραφέας επεξεργάζεται το υλικό με την αφηγηματική ευστροφία του, εμπλουτισμένη συχνά με λεπτή ειρωνεία. Ένα πυκνό και υπαινικτικό βιβλίο για τη μνήμη ως ανεξάντλητη πηγή της γραφής. Η.Κ.

Τίνα Σερβετά, Γκαστόν, Πνοή, 94 σελ.

Μικρό και πολύτιμο. Η Πολωνία του 1939-1940, ένα μικρό παιδί στις παρυφές του πολέμου, ένας σκύλος. Μια ευρύτερη οικογένεια, ο θάνατος, αναπόφευκτα θυμήθηκα τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν και το Έλα Να Δεις του Κλίμοφ, αλλά εδώ πρυτανεύει η αγάπη, είναι αγαθά τα αισθήματα στο επίκεντρο και όχι μόνο λόγω της ζωοφιλίας. Πρώτο της συγγραφέως, γραμμένο με αυστηρό αυτοέλεγχο γραφής.  Γ.Π.

Μιχάλης Αλμπάτης, Η νόσος των ουρητηρίων, Νήσος, 392 σελ.

Ένας ιός-αναμορφωτής εξαπλώνεται από τα ουρητήρια της Αθήνας και μετατρέπει σταδιακά όλους τους ανθρώπους σε καλλιτέχνες. Η αρχική αυτή «πανδημία δημιουργικότητας» οδηγεί σε μια ανεξέλεγκτη κοινωνική ανατροπή, όπου επαγγέλματα καταρρέουν και η παραγωγική ζωή αντικαθίσταται από μια χαοτική έκρηξη καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Μια τολμηρή δυστοπική αλληγορία που εξερευνά την υπερτροφία της τέχνης και τις αντιφάσεις της σύγχρονης κοινωνίας. Παρωδία, σαρκασμός, μαύρο χιούμορ.  Μ.-Ι.Κ.

Βασίλης Παπαθεοδώρου, Σπασμένος χρόνος. 343 μέρες στη φυλακή, Bell, 344 σελ.

Ο επιτυχημένος και καθ’ όλα άξιος συγγραφέας αφηγείται εν θερμώ την οδυνηρή του εμπειρία των 343 ημερών στη φυλακή και βέβαια ό,τι προηγήθηκε αυτής, με ύφος συνταρακτικά ψύχραιμο και αναλυτικό, μετουσιώνοντάς τη σε λογοτεχνικό κείμενο. Κατηγορήθηκε και  φυλακίστηκε για κατοχή υλικού παιδικής πορνογραφίας βιώνοντας τη δημόσια διαπόμπευση από την ψηφιακή αρένα και μεγάλο τμήμα του πνευματικού κόσμου, πριν ακολουθήσει η αμετάκλητη αθώωσή του. Η καταγραφή της προσωπικής του περιπέτειας είναι αποκαλυπτική της λεπτής γραμμής που χωρίζει την καθημερινότητα από τον εφιάλτη – και βέβαια του τέρατος που ελλοχεύει στα σπλάχνα μιας κοινωνίας η οποία έχει ανακαλύψει στα σόσιαλ μίντια ένα νέο μέσο για να προβάλλει σαδιστικά στους άλλους τα σκοτεινότερα αισθήματά της. Σ.Μ.

Γιάννης Λασκαράκης, Τα νήματα της ιστορίας, Επίκεντρο, 570 σελ.

Παρεμβατικός δημοσιογράφος με έδρα την Αλεξανδρούπολη, ο Γιάννης Λασκαράκης αποδεικνύεται γοητευτικός συγγραφέας ενός δύσκολου είδους, του ιστορικού μυθιστορήματος. Στο δεύτερο βιβλίο του, παρακολουθεί τις ζωές ανθρώπων που παρασύρονται από τις μεγάλες ανατροπές της περιόδου 1922-1943. Πρόσφυγες, πολιτικοί, στρατιωτικοί και απλοί πολίτες συναντιούνται σε μια αφήγηση όπου ο εθνικός διχασμός, η παρουσία του Βενιζέλου, η κοινωνία του Μεσοπολέμου και οι πληγές της Μικρασιατικής Καταστροφής και της κατάρρευσης της Μεγάλης Ιδέας δεν λειτουργούν ως απλό ιστορικό σκηνικό αλλά ως δυνάμεις που καθορίζουν τις προσωπικές μοίρες των ηρώων του. Πολυπρόσωπο μυθιστόρημα, βασισμένο σε αυθεντικές μαρτυρίες, συνδυάζει την ιστορική τεκμηρίωση με τη μυθοπλασία, χωρίς να θυσιάζει τον αφηγηματικό ρυθμό. Το ενδιαφέρον του συγγραφέα δεν περιορίζεται στην ανασύσταση μιας εποχής· αναζητεί τους δεσμούς που ενώνουν τις επιλογές του χθες με τα ανοιχτά ερωτήματα του σήμερα.  Η.Κ.

Παναγιώτα Δημοπούλου, Είναι όμορφα εδώ, Εντευκτήριο, 124 σελ.

Ένας νεαρός άνδρας, εξαιτίας ατυχήματος, βρίσκεται καθηλωμένος στο δωμάτιο ενός νοσοκομείου. Στο μεταίχμιο ύπνου και ξύπνιου, υπό το καθεστώς της ανησυχίας και της αγωνίας, ανακαλεί το παρελθόν του, προσπαθώντας μέσω της μνήμης να επανενώσει και να συμφιλιωθεί με αυτό που έχει διαλυθεί. Η επιλεκτική λειτουργία της μνήμης μεταβάλλει ταυτόχρονα την ταυτότητα των μελών της διαλυμένης παρέας αναδεικνύοντας την πολύτιμη αξία της αλλά και την ευάλωτη φύση της. Ο τίτλος λειτουργεί μάλλον αμφίσημα. Η μνημονική ανάκληση λειτουργεί θεραπευτικά ή το τραύμα παραμένει ανεπούλωτο; Κείμενο ατμόσφαιρας και εσωτερικότητας. Σ.Μ.

Ελισάβετ Χρονοπούλου, επί σκοπώ πλουτισμού, Πόλις, 208 σελ.

Το ιστορικό μυθιστόρημα της Ελισάβετ Χρονοπούλου αρχίζει με ένα τηλεφώνημα από ένα δημόσιο νοσοκομείο, έναν άγνωστο νεκρό και την απρόσμενη κληρονομιά ενός ημερολογίου στον Γιώργο Ασλανίδη, τον αφηγητή της ιστορίας, ο οποίος οδηγείται στην αποκάλυψη ενός σκοτεινού εγκλήματος από τα χρόνια της Κατοχής. Η εξιστόρηση εξελίσσεται σε δύο χρονικά επίπεδα, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν και αναδεικνύοντας τις συνέπειες της λήθης και της μεταβίβασης της ιστορικής μνήμης στις επόμενες γενιές. Η συγγραφέας φωτίζει την πρακτική του δωσιλογισμού και θέτει εύστοχα το ερώτημα αν οι απόγονοι φέρουν ευθύνη για τα εγκλήματα των προγόνων τους. Ένα από τα βιβλία που διαβάστηκαν και συζητήθηκαν πολύ τους τελευταίους μήνες.  Μ.-Ι.Κ.

Γιώργος Συμπάρδης, Νύχτες με την Κάλλη, Μεταίχμιο, 120 σελ.

Ο Γιώργος Συμπάρδης δεν ενδιαφέρεται τόσο για την έκπληξη της πλοκής όσο για την ανάδειξη των αδιόρατων μεταβολών της ψυχής. Με τη χαμηλόφωνη γραφή του, μετατρέπει τα ασήμαντα περιστατικά σε φορείς συγκίνησης υπενθυμίζοντας ότι οι σημαντικότερες ιστορίες γεννιούνται από όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ. Ο αφηγητής γοητεύεται από μια γυναίκα που παραμένει αίνιγμα. Συναντιούνται τέσσερις φορές και κάθε συνάντησή τους, αντί να τη φωτίζει, κάνει το μυστήριό της πυκνότερο. Ο ίδιος ο Συμπάρδης έχει πει ότι «η γνώση μας για τον “άλλο”, ακόμα και για τον άνθρωπο που κοιμάται στο ίδιο κρεβάτι δίπλα μας, είναι πάντα ελλιπής»· αυτή είναι μια από τις βασικές ιδέες της νουβέλας.  Η.Κ.

ΞΕΝΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε, μετάφραση: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, 462 σελ.

Το 2119 η Αγγλία έχει μισοβυθιστεί από ασαφή αιτία (την κλιματική αλλαγή, αλλά όχι μόνον αυτήν) και ένας καθηγητής πανεπιστημίου, ο Τομ Μέτκαλφ, αναζητά ένα ποίημα που ακούστηκε μια μόνο φορά, σε ένα πάρτι γενεθλίων του 2014, κι έπειτα χάθηκε. Πάνω σε αυτόν τον ισχνό μίτο ο ΜακΓιούαν στήνει το πιο φιλόδοξο βιβλίο του εδώ και χρόνια: επιστημονική φαντασία «χωρίς την επιστήμη», όπως τη θέλει ο ίδιος, που στο βάθος της στοχάζεται τι απομένει από μια εποχή όταν τη διαβάζει το μέλλον. Οι μεταγενέστεροι βαφτίζουν το πρώτο μισό του αιώνα μας «εποχή της παραφροσύνης»: όλοι ήξεραν, ουδείς έπραξε.   Γ.Ν.

Ντέιβιντ Λοτζ, Νέα από τον παράδεισο, μετάφραση: Γιώργος Μπαρουξής, Κυψέλη, 384 σελ.

Ο Μπέρναρντ Γουόλς, καθηγητής θεολογίας και πρώην ιερέας, έχει χάσει όχι μόνο την πίστη στον Θεό αλλά και στον εαυτό του. Η Χαβάη, όπου πηγαίνει οικογενειακώς, αντί να λειτουργήσει ως εξωτικός παράδεισος, μετατρέπεται σε τόπο δοκιμασίας και αυτογνωσίας, όπου οι οικογενειακές συγκρούσεις, οι απρόσμενες γνωριμίες και οι προσωπικές αποκαλύψεις εξαναγκάζουν σε αναθεωρήσεις. Η ειρωνεία του Ντέιβιντ Λοτζ δεν γίνεται ποτέ κυνική· αντίθετα, φωτίζει τις ανθρώπινες αδυναμίες με τρυφερότητα και κατανόηση. Κι η καυστική ματιά του στον μαζικό τουρισμό και στην εμπορευματοποίηση της ευτυχίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.  Μ.-Ι.Κ.

Τζούλιαν Μπαρνς, Αναχωρήσεις, μετάφραση: Κατερίνα Σχινά, Μεταίχμιο, 240 σελ.

Ο Μπαρνς έχει δηλώσει ότι είναι το τελευταίο του βιβλίο, και το βιβλίο το ξέρει. Ο Στίβεν και η Τζιν ερωτεύονται νέοι, χωρίζουν, ξαναβρίσκονται γέροι. Είναι πραγματικοί ή είναι μυθοπλασία; Γύρω τους ο Προυστ, ο Έλιοτ, ο Λε Καρέ, ένας σκύλος ονόματι Τζίμι και το ερώτημα που συνέχει το βιβλίο: πώς βρίσκει κανείς την ευτυχία σε αυτή τη ζωή και πότε είναι η ώρα να πει αντίο. Δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα. Είναι το γνώριμο υβρίδιο κατά Μπαρνς, απομνημονεύματα και δοκίμιο και μυθοπλασία με σύνορα ασαφή, μόνο που εδώ τα σύνορα σχεδόν εξαφανίζονται. Η ευφυΐα μένει αμείωτη, το χιούμορ επίσης, και η στάση του απολογισμού, γαλήνια και όχι μαχητική, συγκινεί περισσότερο απ’ όσο θα ήθελε ο ίδιος. Γ.Ν.

Tomasz Jędrowski, Κολυμπώντας στο σκοτάδι, μετάφραση: Μαρία Παπανδρέου, Bell, 224 σελ.

Στην Πολωνία του 1980, σε μια φοιτητική θερινή κατασκήνωση, ο Λούντβικ γνωρίζει τον  Γιάνους. Αναπτύσσεται μια θυελλώδης ερωτική θερινή σχέση,  που μετά την επιστροφή  στην Βαρσοβία προσγειώνεται στην πραγματικότητα. Η ομοφυλοφιλία είναι στίγμα για το κομμουνιστικό καθεστώς. Ο Γιάνους, ως μέλος του κόμματος, ακολουθεί τη «βιολογική νομιμότητα»· και ο Λούντβικ, με τη μεσολάβηση μιας ερωτικής φίλης, εξασφαλίζει το πολυπόθητο διαβατήριο για την Αμερική. Εκεί ξεκινάει η αφήγηση, όταν ξυπνάει ακούγοντας την είδηση του πραξικοπήματος από τον στρατηγό Γιαρουζέλσκι και της ανάληψης εκ μέρους του της εξουσίας. Δ.Κ.

Κόλιν Μπάρετ, Αγριόσπιτα, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Στερέωμα, 294 σελ.

Με αφετηρία μια φαινομενικά γνώριμη ιστορία απαγωγής, ο Μπάρετ συνθέτει ένα ρεαλιστικό, ζωντανό πορτρέτο της επαρχιακής Ιρλανδίας, όπου η φτώχεια, η μοναξιά, η βία και η έλλειψη προοπτικής καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Η μεγαλύτερη αρετή του βιβλίου εντοπίζεται στη σκιαγράφηση των χαρακτήρων. Κανείς δεν είναι μονοδιάστατος· ακόμη και οι πιο βίαιες ή περιθωριακές μορφές αποκτούν βάθος μέσα από προσεκτικά δομημένες αναδρομές και μια αφήγηση που ισορροπεί ιδανικά ανάμεσα στην ένταση και την ψυχογραφία. Τα Αγριόσπιτα είναι ένα σκοτεινό, καθηλωτικό και βαθιά ανθρώπινο μυθιστόρημα, που δικαιολογεί απόλυτα τη διεθνή αναγνώριση του συγγραφέα. Μ.-Ι.Κ.

Φέρντια Λέννον, Ένδοξα κατορθώματα, μετάφραση: Νατάσα Σίδερη, Γεννήτρια, 398 σελ.

Ξεχωριστό μυθιστόρημα που φωτίζει μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες του Πελοποννησιακού Πολέμου. Δύο κεραμοποιοί, ο Γέλων και ο Λάμπων, αποφασίζουν να ανεβάσουν τη Μήδεια με Αθηναίους που αιχμαλωτίστηκαν μετά την ήττα των Αθηναίων στις Συρακούσες, το 412 π.Χ. Η αφήγηση ισορροπεί ιδανικά ανάμεσα στο χιούμορ, τη συγκίνηση και την τραγικότητα, ενώ οι διάλογοι διαθέτουν ζωντάνια και θεατρικό ρυθμό που κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον. Ένα μυθιστόρημα που υπενθυμίζει πως, ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές της ιστορίας, η τέχνη μπορεί να γίνει καταφύγιο, πράξη ελευθερίας και γλώσσα επικοινωνίας.  Μ.-Ι.Κ.

Πατρίσια Χάισμιθ, Ο πρόεδρος Μπακ Τζόουνς ανασυντάσσεται και ανεμίζει τη σημαία, μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης, Άγρα, 62 σελ.

Το 1987, η Πατρίσια Χάισμιθ δημοσιεύει τη συλλογή διηγημάτων, Ιστορίες φυσικών και αφύσικων καταστροφών. Ένα από τα διηγήματα εκείνα, «Ο πρόεδρος Μπακ Τζόουνς ανασυντάσσεται και ανεμίζει την σημαία», στις μέρες μας θεωρήθηκε προφητικό, καθώς παραπέμπει στον αμερικανό πρόεδρο Τραμπ. Αν και η συλλογή διηγημάτων είχε εκδοθεί το 2015 από την Άγρα, η επικαιρότητα οδήγησε στην απόφαση της νέας, αυτόνομης έκδοσης του διηγήματος.  Δ.Κ.

Τζιάκομο Λεοπάρντι, Μικρά ηθικά έργα, προλεγόμενα - μετάφραση – σημειώσεις: Παναγιώτης Τσιαμούρας, Ευρασία, 444 σελ.

Το κορυφαίο πεζογραφικό έργο του Τζιάκομο Λεοπάρντι, ένα από τα πιο πρωτότυπα βιβλία της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, κυκλοφορεί (απ’ όσο ξέρω) πρώτη φορά στα ελληνικά. Μέσα από σύντομους φιλοσοφικούς διαλόγους, αλληγορίες και σατιρικές αφηγήσεις, ο ιταλός ποιητής στοχάζεται πάνω στην ανθρώπινη ευτυχία, τη φύση, το χρόνο, την πρόοδο και τις αναγκαίες ψευδαισθήσεις που κάνουν τη ζωή υποφερτή. Η ειρωνεία συνυπάρχει με τη μεταφυσική αγωνία και η λογοτεχνική επινόηση υπηρετεί μια βαθιά φιλοσοφική αναζήτηση. Πρόκειται για ένα βιβλίο που, σχεδόν δύο αιώνες μετά την πρώτη του έκδοση, εξακολουθεί να συνομιλεί με τα πιο επίμονα ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Μπράβο στον μεταφραστή, μπράβο και στον εκδότη. Η.Κ.

Λουίζ Γκλικ, Μάριγκολντ και Ρόουζ, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Στερέωμα, 72 σελ.

Στο μοναδικό πεζό κείμενο της νομπελίστριας Λουίζ Γκλικ, δύο δίδυμα κορίτσια διανύουν τον πρώτο χρόνο της ζωής τους, παρατηρώντας τον κόσμο με βλέμμα που συνδυάζει την παιδική αθωότητα με μια σχεδόν μεταφυσική διαύγεια. Η Μάριγκολντ, εσωστρεφής και στοχαστική, και η εξωστρεφής Ρόουζ γίνονται οι φορείς ενός στοχασμού πάνω στη γλώσσα, τον χρόνο και τη διαμόρφωση της συνείδησης. Η πρόζα της Γκλικ παραμένει βαθιά ποιητική, λιτή και υπαινικτική, αποφεύγοντας κάθε συναισθηματική ευκολία. Μικρό σε έκταση αλλά εξαιρετικά πυκνό βιβλίο, όπου η αφήγηση λειτουργεί ως συνέχεια της ποιητικής της και διερευνά, με σπάνια λεπτότητα, το μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης. Η.Κ.

Μάργκαρετ Άτγουντ, Πολλές ζωές σε μία, μετάφραση: Αύγουστος Κορτώ, Ψυχογιός

Στα 86 της η Άτγουντ γράφει τα απομνημονεύματά της όπως έγραφε πάντα τα μυθιστορήματά της: με λοξή ματιά στον κόσμο, με κοφτερό χιούμορ. Από τα παιδικά χρόνια στα δάση του βόρειου Κεμπέκ, όπου ο εντομολόγος πατέρας της κουβαλούσε την οικογένεια σε καλύβες χωρίς ρεύμα, ώς τη νοικιασμένη γραφομηχανή του Δυτικού Βερολίνου, στην οποία γράφτηκε η Ιστορία της Θεραπαινίδας, μια ζωή που διασχίζει τον αιώνα και τώρα βρίσκει τον χρόνο να τον σχολιάσει. Είναι, βεβαίως, και θρήνος: για τον Γκρέιαμ Γκίμπσον, 48 χρόνια σύντροφό της, που πέθανε το 2019. Η Άτγουντ τον ξαναζωντανεύει με λεπτομέρειες αντί για ελεγείες, όπως με τα πουλιά που παρατηρούσαν μαζί. Και όσο πλησιάζει στο παρόν, τόσο καθαρότερα φαίνεται γιατί τα δυστοπικά της βιβλία ποτέ δεν υπήρξαν προφητείες: ήταν αποδελτίωση. Γ.Ν.

Andrei Bitov, Οίκος Πούσκιν, μετάφραση: Βιργινία Γαλανοπούλου, Gutenberg, 765 σελ.

Το 1978 κυκλοφόρησε επίσημα στην Αμερική, για πρώτη φορά από έναν εκδοτικό οίκο της Νέας Υόρκης, ο Οίκος Πούσκιν, που την ίδια εποχή  διαδιδόταν μυστικά από χέρι σε χέρι στην τότε Σοβιετική Ένωση. Τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται νεκρός ένας φιλόλογος στο Οίκο Πούσκιν της Ακαδημίας Επιστημών, με δυο πιστόλια μονομαχίας του Πούσκιν δίπλα του. Με αφορμή αυτό το γεγονός, ο Μπίτοφ ανατέμνει τη ζωή του Λιόβα που δεν είναι παρά η αγωνία  και οι αναζητήσεις ενός διανοούμενου στο ασφυκτικό πλαίσιο της κομμουνιστικής Σοβιετικής Ένωσης. Δ.Κ.

Rodrigo Rey Rosa, Σεβερίνα, μετάφραση: Καλυψώ Αγγελοπούλου, Μικρή Κυψέλη, 148 σελ.

Ένας βιβλιοπώλης μικρής πόλης που φιλοδοξεί να γίνει συγγραφέας, Μια μυστηριώδης γοητευτική κλέφτρα βιβλίων, μια «άπιαστη γυναίκα». «Αδύνατον να είσαι σοφός και την ίδια στιγμή να αγαπάς». Μια ιστορία εμμονής ή ερωτικού παραληρήματος, από το μαθητή (και διαχειριστή του συγγραφικού έργου πλέον) του Πολ Μπόουλς, με την ίδια αίσθηση παράξενου ταξιδιού που αφήνουν ο Σαμπάτο και ο Κασάρες. «Ο καινούριος έρωτας, ο ιδιαίτερος έρωτας του 21ου αιώνα», αλλά και η ανάγνωση ως υπαρξιακό ζήτημα: «υπάρχουμε μόνο χάρη στα βιβλία». Γ.Π.

Ίντιθ Γουόρτον, Οι παραδόσεις της χώρας, μετάφραση: Έφη Τσιρώνη, Μεταίχμιο, 728 σελ.

Το οξύ και αμείλικτο βλέμμα της συγγραφέα στρέφεται στην αμερικανική και την ευρωπαϊκή υψηλή κοινωνία των αρχών του 20ού αιώνα και δημιουργεί την Αντίν Σπραγκ, μια από τις πιο συναρπαστικές αντιηρωίδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας: όμορφη, αδίστακτη, φιλοχρήματη και μονίμως ανικανοποίητη, που αντιμετωπίζει το γάμο, τον έρωτα και τις ανθρώπινες σχέσεις ως μέσα κοινωνικής ανέλιξης, πλούτου και αναγνώρισης. Η Γουόρτον δεν δημιουργεί όμως απλώς έναν αντιπαθητικό χαρακτήρα. Αποκαλύπτει την υποκρισία ενός κόσμου όπου οι ανθρώπινες σχέσεις μετατρέπονται σε συναλλαγές. Ένα μυθιστόρημα για την απληστία. Μ.-Ι.Κ.

Πατρίκ Μοντιανό, Η πατίνα του χρόνου, μετάφραση: Μίνα Πατεράκη-Γαρέφη, Ελληνικά Γράμματα, 400 σελ.

Οι τρεις νουβέλες της παρούσας έκδοσης, αν και γράφτηκαν και κυκλοφόρησαν αυτόνομα, συνθέτουν ένα ενιαίο λογοτεχνικό σύμπαν, όπου τα όρια ανάμεσα στην αυτοβιογραφία, τη μυθοπλασία και την ιστορική μνήμη παραμένουν διαρκώς ρευστά. Το Παρίσι δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό, αλλά ως ζωντανός οργανισμός που κουβαλά τα ίχνη της ναζιστικής Κατοχής και των ανθρώπων που χάθηκαν μέσα στον χρόνο. Ο Μοντιανό δεν ενδιαφέρεται για την εξέλιξη της πλοκής όσο για την ανάκληση της ατμόσφαιρας. Με λιτή, υπαινικτική και βαθιά ποιητική γραφή δημιουργεί έναν κόσμο όπου οι σκιές, οι τυχαίες συναντήσεις, οι απόντες γονείς και οι ξεχασμένοι έρωτες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από τις ίδιες τις βεβαιότητες. Μ.-Ι.Κ.

Χαν Γκανγκ, Ανθρώπινες πράξεις, μετάφραση: Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, Καστανιώτη, 208 σελ.

Η δολοφονία από τη στρατιωτική δικτατορία του δεκαπεντάχρονου ΝτόνγκΧο κατά τη διάρκεια μιας εξέγερσης φοιτητών και εργατών, τον Μάιο του 1980 στη Νότια Κορέα, δίνει το έναυσμα στην νομπελίστρια συγγραφέα να αφηγηθεί την ατομική και συλλογική οδύνη. Το πένθος που στοιχειώνει τη ζωή των ανθρώπων αναζητώντας λύτρωση. Η ιστορία ενσαρκωμένη σε πολιτική, λαμβάνοντας τη μορφή της θηριωδίας, συντρίβει τα ανθρώπινα υποκείμενα και τα μετατρέπει σε μάρτυρες της καταστροφής τους. Μέσα από μια πολυφωνική αφήγηση, η συγγραφέας εξακτινώνει το ανεπούλωτο τραύμα και, ταυτόχρονα, το εξατομικεύει αναδεικνύοντας την τραγικότητά του στις επιμέρους ζωές, χωρίς να τους επιτρέπει περιθώρια διαφυγής. Βίαιο και χαμηλότονα ποιητικό, συνομιλεί υπαινικτικά με την αρχαία ελληνική τραγωδία. Σ.Μ.

Ρομαίν Γκαρύ, Η ζωή μπροστά, μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης, Δώμα, 216 σελ.

Στο βιβλίο που υπέγραψε ως Εμίλ Αζάρ, ο Γκαρύ αφηγείται μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία για την αγάπη, την αξιοπρέπεια και την ανάγκη του ανήκειν. Αφηγητής είναι ο Μομό, ένα παιδί αραβικής καταγωγής που μεγαλώνει στο Παρίσι, υπό τη φροντίδα της ηλικιωμένης Εβραίας Μαντάμ Ροζά, επιζησάσης του Ολοκαυτώματος. Η ιδιαίτερη, ατελής και συχνά ανορθόδοξη γλώσσα του Μομό, είναι το μεγάλο ατού του βιβλίου. Η παιδική ματιά του απογυμνώνει την πραγματικότητα από προκαταλήψεις και εύκολους ηθικούς διαχωρισμούς και φωτίζει με χιούμορ, τρυφερότητα και απροσδόκητη σοφία, έναν κόσμο περιθωριοποιημένων ψυχών. Η εξαιρετική μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη αποδίδει με ζωηράδα το ιδιότυπο γλωσσικό σύμπαν του Μομό. Μ.-Ι.Κ.

Γιεν Λιένκε, Το όνειρο του χωριού Τινγκ, μετάφραση: Σωτήρης Χαλικιάς, Αλεξάνδρεια, 327 σελ.

Μυθιστόρημα βασισμένο σε ένα πραγματικό γεγονός που συνέβη σε ένα χωριό της Ανατολικής Κίνας, τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ένα χωριό το οποίο καταστράφηκε, όταν ο πληθυσμός του μολύνθηκε κατά λάθος από τον ιό του AIDS, έπειτα από μια συλλογική εκστρατεία αιμοδοσίας που είχε απώτερο στόχο την έξοδο των κατοίκων του χωριού από τη φτώχεια. Κεντρικοί ήρωες, οι δύο γιοι μιας οικογένειας. Ο ένας εκμεταλλεύεται την κατάσταση και κάνει καριέρα στο κόμμα, αντίθετα με τον άλλο που μολύνεται και πεθαίνει. Μια υποδόρια κριτική στην ξέφρενη ανάπτυξη της Κίνας.  Δ.Κ.

Sheena Patel, Είμαι φαν, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Αλεξάνδρεια, 280 σελ.

Από τα σύγχρονα μυθιστορήματα που θεματοποιούν αφηγηματικά τη σχέση του σύγχρονου υποκειμένου με το διαδίκτυο. Η πρωταγωνίστρια, γυναίκα, μαύρη, οικονομικά ευάλωτη, περιγράφει την εμμονή της για μία άλλη γυναίκα με τα ακριβώς αντίθετα χαρακτηριστικά της, την οποία θεωρεί ανταγωνίστρια στη διεκδίκηση ενός άνδρα. Το διαδίκτυο της προσφέρει την κερκόπορτα να μπει στη ζωή της λευκής, πλούσιας γυναίκας και να προεκτείνει με τη φαντασία της τα προνόμια που εκείνη απολαμβάνει. Η ειρωνική αντίστιξη ανάμεσα στην ψευδαίσθηση της κοινής απόλαυσης που προσφέρει ο ψηφιακός κόσμος και της κραυγαλέας ανισότητας που επαναφέρει ο πραγματικός καταυγάζει το κοινό υπόβαθρο των προσώπων: τη δημιουργία ρηχών, επιφανειακών σχέσεων. Του διαρκούς ανικανοποίητου και των ψυχικών καταρρεύσεων που ακολουθούν. Σ.Μ.

QNTM, Δεν Υπάρχει Υποδιεύθυνση Αντιμιμιδίων, μετάφραση: Δέσποινα Κανελλοπούλου, Δώμα, 320 σελ.

Μια εναλλακτική θεώρηση του κόσμου όπου «οι ιδέες είναι πράγματα ζωντανά. Μεταλλάσσονται, πολλαπλασιάζονται, θηρεύουν άλλες ιδέες... κι επίσης, κρύβονται». Τα αντιμιμίδια είναι ιδέες που οδηγούν στη λησμονιά, ορισμένα από αυτά μπορούν ακόμη και να μας καταπιούν ως ανθρωπότητα. Μια υπηρεσία έχει αναλάβει να τα αναζητά και να περιορίζει τα πλέον επικίνδυνα, αρκεί τα μέλη της να θυμούνται ότι ανήκουν στην υπηρεσία. «Το εκθαμβωτικό οικοσύστημα του ιδεοχώρου, ένας σπειροειδής γαλαξίας και δίπλα του ένας δίδυμος όπου κάθε σημείο αντιστοιχεί σε αυτό που σημαίνει κάθε άνθρωπος για κάθε άλλον άνθρωπο». Αναφορές στη νοόσφαιρα του Βερνάντσι. Μπορεί και να το έχουμε ξαναδιαβάσει, αλλά να το έχουμε λησμονήσει. Αλλά δεν έχω ξαναδιαβάσει κάτι σαν κι αυτό. Γ.Π.

Ουίλιαμ Φόκνερ, Ένας μύθος, μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Gutenberg, 671 σελ.

Στο σπουδαίο αυτό μυθιστόρημα ο Φόκνερ μεταφέρει τη δράση στα χαρακώματα της Γαλλίας, τις τελευταίες ημέρες του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Το αποτέλεσμα είναι ένα από τα πιο φιλόδοξα, αινιγματικά και απαιτητικά έργα του, μια βαθιά φιλοσοφική αλληγορία για τον πόλεμο, την εξουσία και την ανθρώπινη συνείδηση. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας γάλλος δεκανέας που, μαζί με δώδεκα στρατιώτες, αρνείται να επιτεθεί. Η ανυπακοή τους προκαλεί μια απροσδόκητη κατάπαυση του πυρός και αποκτά σταδιακά βιβλικές διαστάσεις. Η πρόζα του Φόκνερ είναι πυκνή, ποιητική και σε σημεία δυσπρόσιτη. Βραβευμένο με Πούλιτζερ, το αριστούργημα αυτό του Φόκνερ είναι μια σκοτεινή αναμέτρηση με το παράλογο της βίας και το δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης: την ικανότητά της για εξύψωση αλλά και για αβυσσαλέα φρίκη.  Μ.-Ι.Κ.

Τόμας Μαν, Τόνιο Κραίγκερ, μετάφραση: Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Δώμα, 120 σελ.

Τόμας Μαν, Τόνιο Κρέγκερ, μετάφραση: Έμη Βαϊκούση, Μεταίχμιο, 120 σελ.

Βαθιά στοχαστική νουβέλα για τη μοναξιά του δημιουργού και την αέναη σύγκρουση ανάμεσα στην τέχνη και τη ζωή.. Ο ήρωας αγαπά, επιθυμεί και φθονεί όσους μπορούν να ζουν με φυσικότητα, ενώ ο ίδιος μοιάζει εγκλωβισμένος στη γνώση και την αμφιβολία. Η τέχνη γίνεται ταυτόχρονα καταφύγιο και κατάρα, ένας δρόμος που τον απομακρύνει από την απλή ανθρώπινη ευτυχία. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή του, ο Τόνιο Κραίγκερ παραμένει συγκλονιστικά επίκαιρος. Είναι ένα βιβλίο για όλους εκείνους που νιώθουν «ανάμεσα σε δύο κόσμους» και αναζητούν στη λογοτεχνία μια πιθανή πατρίδα. Μ.-Ι.Κ.

Τόμας Μαν, Οι Μπούντενμπροκ, μετάφραση: Έμη Βαϊκούση, Μεταίχμιο, 784 σελ.

Δεν είναι απλώς η ιστορία της παρακμής μιας εύπορης εμπορικής οικογένειας. Είναι ένα μεγαλειώδες μυθιστόρημα για τη φθορά, το χρόνο και τη σύγκρουση ανάμεσα στο οικογενειακό καθήκον και την προσωπική επιθυμία. Παρακολουθώντας διαδοχικές γενιές των Μπούντενμπροκ στον ταραγμένο 19ο αιώνα, ο Μαν αποτυπώνει με εντυπωσιακή ακρίβεια έναν κόσμο που αλλάζει και μια αστική τάξη που αδυνατεί να ακολουθήσει τις εξελίξεις. Ο ευαίσθητος, καλλιτεχνικός Χάνο γίνεται ίσως η πιο συγκινητική μορφή του έργου, καθώς ασφυκτιά κάτω από το βάρος των προσδοκιών και βρίσκει στη μουσική το μοναδικό καταφύγιο. Η πυκνή πρόζα του Μαν απαιτεί χρόνο και συγκέντρωση, αλλά ανταμείβει γενναιόδωρα. Μ.-Ι.Κ.

Αρκάντι και Μπορίς Στρουγκάτσκι, Πικνίκ στο πλάι του δρόμου, μετάφραση: Γιώργος Πινακούλας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 292 σελ.

«Θεέ μου τι άλλο μας περιμένει; τι άλλο πρέπει να συμβεί για ν’ αφυπνιστούμε επιτέλους; Στ’ αλήθεια, δεν είναι αρκετά όλα αυτά; Ήξερε ότι δεν ήταν. Ήξερε ότι εκατομμύρια άνθρωποι δεν ξέρουν τίποτα κι ούτε θέλουν να ξέρουν, κι αν μάθουν, θα φρίξουν για δέκα λεπτά κι έπειτα θα επιστρέψουν πάλι στην καθημερινότητά τους». Ένα σπουδαίο βιβλίο επιστημονικής φαντασίας από τους αδελφούς Στρουγκάτσι, που χρησίμευσε ως σεναριακή βάση για το Στάλκερ του Ταρκόφσκι, σε μια μετάφραση-άθλο.  Γ.Π.

Φραντς Βέρφελ, Ο άνθρωπος που νίκησε τον θάνατο, μετάφραση: Απόστολος Στραγαλινός, Κριτική, 104 σελ.

Ο Καρλ Φιάλα είναι συνταξιούχος, αντιμέτωπος με σοβαρή ασθένεια, που αγωνίζεται να παραμείνει στη ζωή προκειμένου να εξασφαλίσει οικονομικά την οικογένειά του μέσω ενός συμβολαίου ασφάλειας ζωής. Η αγωνιώδης αυτή συνθήκη μετατρέπει τη ζωή του σε υπαρξιακό και κοινωνικό εφιάλτη. Ο Τσέχος Φραντς Βέρφελ αποδίδει με ακρίβεια το κλειστοφοβικό κλίμα μιας κοινωνίας σε οικονομική και ηθική κρίση, αναδεικνύοντας την ανθρώπινη απόγνωση και τις αντιφάσεις της επιβίωσης. Μ.-Ι.Κ.

Κριστίν ντε Πίζα, Το βιβλίο της πολιτείας των κυριών, μετάφραση: Νίκος Καραπιδάκης - Νίκος Κοκκομέλης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 309 σελ.

Παρότι γράφτηκε στις αρχές του 15ου αιώνα, το έργο της ντε Πιζάν οργανώνεται γύρω από τη συγκρότηση μιας ιδανικής «πολιτείας» γυναικών και την ανάδειξη ιστορικών, μυθολογικών και θρησκευτικών μορφών που λειτουργούν ως παραδείγματα αρετής, γνώσης και δύναμης. Σε αυτό το πρώιμα φεμινιστικό κείμενο η συγγραφέας υπερασπίζεται τη γυναικεία φύση απέναντι σε μισογυνιστικές αντιλήψεις της εποχής της, αξιοποιώντας την παράδοση των exempla για να αποδομήσει προκαταλήψεις και να προτείνει μια πνευματική «αριστοκρατία» των ικανοτήτων. Η εξαιρετική μετάφρασή του από τα μεσαιωνικά γαλλικά της εποχής και η εισαγωγή των μεταφραστών, επιτρέπουν τη σημερινή κατανόησή του. Μ.-Ι.Κ.

Πιερ Ζαν Ζουβ, Εκάτη, μετάφραση: Σοφία Λεωνίδη, Άγρα, 224 σελ.

Η Κατρίν Κρασά, μια γυναίκα του Μεσοπολέμου, εμπλέκεται σε έναν παθιασμένο και ισοπεδωτικό έρωτα με τον Πιερ, έναν άνδρα που σταδιακά γίνεται το απόλυτο αντικείμενο επιθυμίας και το αίτιο της ψυχικής υποταγής της. Γύρω τους αναπτύσσεται ένα δίκτυο ζήλιας, εξουσίας και συναισθηματικής χειραγώγησης, με χαρακτηριστική την αμφίσημη παρουσία της Φαννύ Φελίσιτας. Αυτό που διαβάζουμε δεν είναι απλώς το χρονικό ενός ερωτικού δράματος, αλλά μιας υπαρξιακής πτώσης, όπου ο έρωτας μετατρέπεται σε μηχανισμό αυτοκαταστροφής. Ένα εξαιρετικά γραμμένο, απαιτητικό αλλά βαθιά στοχαστικό έργο, που διερευνά τα όρια ανάμεσα στην επιθυμία και την υποταγή, φωτίζοντας τον έρωτα ως δύναμη απελευθερωτική και συνάμα ολέθρια. Μ.-Ι.Κ.

Andrés Montero, Η χρονιά που μιλήσαμε με τη θάλασσα, μετάφραση: Μαρία Παλαιολόγου, Διόπτρα, 270 σελ.

Το να λέμε ιστορίες σημαίνει να συντηρούμε συνεκτικούς μύθους ή συλλογικές τελετουργίες όπου ακόμη και η θλίψη μπορεί να μετασχηματιστεί με ένα τραγούδι. «Εφήμερα όντα που πρέπει να αποφασίσουν τι ιστορίες θα αφηγηθούν προτού πεθάνουν και τι ιστορίες θα ακούσουν προτού πεθάνουν». Ένα κοιμητήριο ανέστιων ψυχών, αυτών που θα έπρεπε να είναι θαμμένες εδώ αλλά δεν είναι. Μια επιστροφή, μια αναμέτρηση με το παρελθόν σε έναν τόπο εκτός γεωγραφίας. Ένα «ζούδι» που πανδημεί πέρα από τον τόπο αυτό, αλλά δεν φτάνει ποτέ εκεί, επειδή ίσως ο τόπος αυτός να είναι το καθαρτήριο. Πρωτότυπο, ονειρικό - αν το όνειρο έβγαζε αγκάθια. Γ.Π.

Καρολίνε Βαλ, 22 Διαδρομές, μετάφραση: Μαριάννα Χάλαρη, Κλειδάριθμος, 296 σελ.

Το λογοτεχνικό ντεμπούτο της γερμανίδας συγγραφέα είναι ένα σύγχρονο μυθιστόρημα ενηλικίωσης που κερδίζει τον αναγνώστη κυρίως χάρη στην αμεσότητα και την ειλικρίνειά του. Η Τίλντα, εγκλωβισμένη σε μια μικρή επαρχιακή πόλη και σε μια δύσκολη οικογενειακή πραγματικότητα, προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις σπουδές, την εργασία και τη φροντίδα της μικρής της αδερφής, έχοντας να αντιμετωπίσει τον αλκοολισμό της μητέρας τους. Μοναδική σταθερή διέξοδος είναι η κολύμβηση και οι 22 διαδρομές της στην πισίνα. Η γραφή της Βαλ είναι κοφτή, λιτή και σχεδόν μαθηματικά ακριβής. Χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς, αποδίδει με δύναμη τη σκληρότητα της καθημερινότητας, ενώ οι σύντομοι διάλογοι και η κινηματογραφική αφήγηση δίνουν στο βιβλίο γρήγορο ρυθμό. Μ.-Ι.Κ.

Γκιγιέρμο Αριάγα, Να σώσουμε τη φωτιά, μετάφραση: Άννα Παπανικολάου, Ίκαρος, 992 σελ.

Ο μεξικανός συγγραφέας και σεναριογράφος Γκιγιέρμο Αριάγα συνθέτει μια ογκώδη, σκοτεινή και καταιγιστική αφήγηση για τον έρωτα, τη βία και τις βαθιές κοινωνικές ανισότητες στο σύγχρονο Μεξικό. Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται ο παράφορος έρωτας της προνομιούχας χορογράφου Μαρίνας με τον φυλακισμένο Χοσέ Κουαουτέμοκ Ουίστλικ. Η σχέση τους φέρνει αντιμέτωπους δύο κόσμους: εκείνον της οικονομικής ασφάλειας και της κοινωνικής αποδοχής και εκείνον των αποκλεισμένων, για τους οποίους η βία και το έγκλημα μοιάζουν συχνά μονόδρομος. Φιλόδοξο, πληθωρικό και βαθιά σκοτεινό. Μ.-Ι.Κ.

Μαίρη Γουέμπ, Ακριβό φαρμάκι, μετάφραση: Άννα Σικελιανού, Έποψ, 368 σελ.

Στο σκληρό τοπίο του Σροπσάιρ των αρχών του 19ου αιώνα, η Προύντενς Σαρν, μεγαλώνει στιγματισμένη από το λαγώχειλο, έρχεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την προκατάληψη της κοινότητας αλλά και με τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης ψυχής. Η συγγραφέας αντιπαραθέτει τη δεισιδαιμονία και την απληστία στην ταπεινότητα και την αντοχή, χωρίς να γίνεται διδακτική. Η μεγάλη δύναμη του έργου βρίσκεται στη λυρική του γλώσσα και στη μοναδική σχέση που οικοδομεί ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Το φυσικό τοπίο δεν λειτουργεί ως απλό σκηνικό, αλλά ως ζωντανός οργανισμός. Η ιστορική μετάφραση της Άννας Σικελιανού διατηρεί αναλλοίωτο τον ποιητικό ρυθμό και την ατμόσφαιρα του πρωτοτύπου. Μ.-Ι.Κ.

Αλμπέρτο Σαβίνιο, Ο κύριος Μίνστερ, μετάφραση: Δήμητρα Δότση, Loggia, 94 σελ.

Μια από τις πιο ιδιαίτερες νουβέλες της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας, όπου η μεταφυσική αγωνία συναντά το γκροτέσκο χιούμορ και την ειρωνεία. Με φόντο τη Ρώμη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Σαβίνιο δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μια συμβατική ιστορία, αλλά να εξερευνήσει τα όρια της συνείδησης, της ταυτότητας και της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο κύριος Μίνστερ, πεπεισμένος ότι έχει πεθάνει ενώ εξακολουθεί να σκέφτεται και να παρατηρεί τον κόσμο, μετατρέπεται σε όχημα ενός υπαρξιακού στοχασμού που ισορροπεί ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα. Ογδόντα και πλέον χρόνια μετά τη συγγραφή της, η νουβέλα κερδίζει τους αναγνώστες γιατί είναι ένα απαιτητικό αλλά γοητευτικό ανάγνωσμα, που ανταμείβει όσους αγαπούν τη φιλοσοφική και υπαρξιακή λογοτεχνία. Μ.-Ι.Κ.

Χέρμαν Μέλβιλ, Πιέρ ή οι αμφισημίες, μετάφραση: Σοφία Αυγερινού, Μάγμα, 608 σελ.

Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά και προφητικά έργα του Μέλβιλ, ένα από τα πλέον απαιτητικά και τολμηρά έργα της αμερικανικής λογοτεχνίας, ένα μυθιστόρημα που αμφισβητεί διαρκώς τις βεβαιότητες του αναγνώστη. Ξεκινώντας ως ειδυλλιακή ιστορία ενηλικίωσης, μετατρέπεται σταδιακά σε μια σκοτεινή εξερεύνηση της ταυτότητας, της ηθικής και της αλήθειας. Η μυστηριώδης εμφάνιση της Ίζαμπελ ανατρέπει τον κόσμο του Πιέρ, οδηγώντας τον σε μια πορεία αυτοθυσίας και εσωτερικής σύγκρουσης, όπου τα όρια ανάμεσα στο καθήκον, την επιθυμία και την αυταπάτη παραμένουν διαρκώς ρευστά. Η γραφή του Μέλβιλ συνδυάζει τον ρομαντισμό με το γοτθικό στοιχείο και τη φιλοσοφική αναζήτηση, δημιουργώντας ένα έργο πυκνό, συμβολικό και βαθιά υπαρξιακό. Η πρώτη ελληνική μετάφραση από τη Σοφία Αυγερινού αποδίδει με αξιοθαύμαστη ακρίβεια τη γλωσσική πολυπλοκότητα και τη λυρική ένταση του πρωτοτύπου, καθιστώντας προσιτό ένα έργο που άλλοτε είχε θεωρηθεί ακατανόητο.  Μ.-Ι.Κ.

Αλμπέρτο Μοράβια, Ο κονφορμίστας, μετάφραση: Σταύρος Παπασταύρου, Ελληνικά Γράμματα, 296 σελ.

Ο Μαρτσέλο Κλέριτσι δεν είναι ένας φανατικός ιδεολόγος· είναι ένας βαθιά τραυματισμένος άνθρωπος που αναζητά απεγνωσμένα την αποδοχή, ακόμη κι αν το τίμημα είναι η συνενοχή στο κακό. Ο Μοράβια συνθέτει ένα υποδειγματικό ψυχογράφημα (κάποιοι το θυμούνται στην κινηματογραφική μεταφορά του, το 1970, από τον Μπερνάρντο Μπερτολούτσι), όπου η προσωπική ενοχή, η αυτοεξαπάτηση και ο φόβος της διαφορετικότητας συνδέονται άρρηκτα με το πολιτικό περιβάλλον της Ιταλίας του Μουσολίνι. Και αναδεικνύει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν τρέφεται μόνο από τους φανατικούς αλλά και από τους ανθρώπους που παραιτούνται από την ευθύνη της προσωπικής επιλογής. Παρότι γράφτηκε το 1951, το μυθιστόρημα παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρο. Η εξαιρετική μετάφραση του Σταύρου Παπασταύρου διατηρεί τη διαύγεια και την ένταση του πρωτοτύπου. Μ.-Ι.Κ.

Ilarie Voronca, Η εξομολόγηση μιας πλαστής ψυχής, μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης, Ποταμός, 80 σελ.

Ο πρωτοπρόσωπος αφηγητής ενθέτει στο σώμα του την πλαστή ψυχή ενός νεκρού πολεμιστή, η οποία βαθμιαία επηρεάζει τον πρότερο βίο του. Αναζητά την αγαπημένη του, και το ρομαντικό πάθος χαρίζει πρόσκαιρο νόημα και ενδιαφέρον στην επίπεδη υπαλληλική του ζωή. Ποια όμως είναι εντέλει η αυθεντική και ποια η πλαστή ψυχή; Για πόσο μπορεί ένας άνθρωπος να είναι κάποιος άλλος; Υβριδικό κείμενο με υποβλητικά κεφάλαια και γραφή διάσπαρτη από ειρωνικό λυρισμό. Ο χώρος του φανταστικού αποδεικνύεται μάλλον ο προσφορότερος για να δραματοποιηθεί το αίνιγμα της ανθρώπινης ψυχής, καθώς η συναίρεση του οικείου με το ανοίκειο εκλαμβάνεται ως αβίαστη καταστατική συνθήκη. Σ.Μ.

ΠΟΙΗΣΗ

Άρης Αλεξάνδρου, Ποιήματα 1941-1974, Πατάκη, 188 σελ.

Πολλά χρόνια πριν καταπιαστεί με το Κιβώτιο, ο Άρης Αλεξάνδρου έγραφε ποιήματα, ήδη από το 1946. Στην πορεία, το προσωπικό ποιητικό του ιδίωμα ενσωμάτωσε τις ιδέες του και τη ζωή του, που ήταν συνυφασμένη με την πορεία της Αριστεράς και, ιδίως, με τις μετεμφυλιακές εξορίες. Εκεί, καταγράφεται η πολιτική διαφωνία του, εκεί καταγράφονται και οι συνέπειές της: «Επιταγές και δέματα / τα κανονίζεις όπως-όπως. / Τριάντα τα εκατό, / πενήντα τα εκατό, / μα ποιος θα πάρει τη μισή μου ξενιτειά, / ποιος θα δεχτεί να πάρει / τριάντα τα εκατό / απ’ τη δική μου ξενιτειά». Ποιητής που αγαπήθηκε τα χρόνια της μεταπολίτευσης, μελοποιήθηκε μάλιστα και από τον Μιχάλη Γρηγορίου, περιμένει και τους νεότερους αναγνώστες να τον γνωρίσουν, χάρη στην άρτια επιμελημένη επανέκδοση του ποιητικού έργου του από την Ελένη Κεχαγιόγλου. Η.Κ.

Τσαρλς Σίμικ, Καμιά στεριά στον ορίζοντα, μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκη, 176 σελ.

Είναι η τελευταία ποιητική συλλογή του Τσαρλς Σίμικ, που στην Αμερική εκδόθηκε το 2022, ένα χρόνο πριν από το θάνατό του. Χωρίς να εγκαταλείπει το γνώριμο ειρωνικό και υπαινικτικό του ύφος, ο Σίμικ επιστρέφει στα σταθερά θέματα της ποίησής του: τον θάνατο, τη μνήμη, τη μοναξιά και το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης. Τα καθημερινά αντικείμενα μεταμορφώνονται σε φορείς μεταφυσικής αγωνίας, ενώ το χιούμορ συνυπάρχει με τη σκοτεινή επίγνωση του τέλους. Οι τελευταίοι στίχοι της συλλογής, από τους οποίους προέρχεται και ο τίτλος της, αποκτούν σχεδόν αποχαιρετιστήριο χαρακτήρα: «Μικρό μου καράβι, / Να προσέχεις. / Δεν υπάρχει / Στεριά στον ορίζοντα». Μια λιτή αλλά βαθιά συγκινητική κατάθεση ενός από τους σημαντικότερους ποιητές της σύγχρονης αμερικανικής ποίησης.  Η.Κ.

Γιάννης Στίγκας, Ποιήματα 2004-2017. Συγκεντρωτική έκδοση, Άγρα, 260 σελ.

Οι έξι ποιητικές συλλογές του Γιάννη Στίγκα, πριν το πολυσυζητημένο Sonderkommando (Άγρα, 2023). Νευρολόγος στο επάγγελμα, ο Γιάννης Στίγκας ξεχωρίζει για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει το καθημερινό με το ανοίκειο. Η γλώσσα του είναι πυκνή, γεμάτη απροσδόκητες εικόνες και λεκτικές μετατοπίσεις, χωρίς να γίνεται ερμητική για λόγους εντυπωσιασμού. Στα ποιήματά του συνυπάρχουν το χιούμορ, η ειρωνεία, η σωματικότητα, η επιστημονική ματιά του γιατρού και μια βαθιά επίγνωση της ιστορίας και της βίας.  Η.Κ.

Δήμητρα Χ. Χριστοδούλου, Ποιήματα (Α) 1974-2010, Ποιήματα (Β) 2011-2014, Θράκα, 648 + 472 σελ.

Όλο το ποιητικό έργο της Δήμητρας Χ. Χριστοδούλου σε δύο τόμους. Έκδοση που επιτρέπει σε όποιον ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει τη σπάνια συνέπεια μιας ποιητικής φωνής που, χωρίς να ακολουθεί λογοτεχνικές μόδες, οικοδομεί έναν κόσμο αυστηρό και στοχαστικό. Η ιστορία, ο χρόνος και η ανθρώπινη ευθύνη αποτελούν τους σταθερούς άξονες ενός βαθιά προσωπικού έργου. Δείγμα γραφής: «Μη μου κοιμάσαι, αρνάκι του δειλού. / Μη μου ντρέπεσαι, πάτημα του πόνου. /  Όταν φυσούσε μέσα μας ο Θεός / (Γέρικοι πνεύμονες, μπορεί και φθίση πλήξης...), / Ε, τι να γίνει, πήραμε όλοι από λίγο.»  Η.Κ.

Παντελής Μπουκάλας, Είκοσι, Άγρα, 76 σελ.

Πριν από χρόνια, ο γιος του Παντελή Μπουκάλα, Σπύρος, σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Ο άρρητος πόνος βρήκε, επιτέλους, λόγο να εκφραστεί: Ο ποιητής μετατρέπει το πένθος σε λόγο, χωρίς να υποκύπτει στην εξομολόγηση ή στον θρήνο. Με τη γνωστή γλωσσική του ακρίβεια και τη βαθιά συνομιλία του με την ελληνική ποιητική παράδοση, αναζητεί λέξεις για την απουσία, τη μνήμη και την επιβίωση των ζωντανών. Μια συλλογή που υπερβαίνει το προσωπικό βίωμα και γίνεται στοχασμός πάνω στην απώλεια, τον χρόνο, την αγάπη και τη μόνη ανθρώπινη μορφή αθανασίας: τη μνήμη. Η.Κ.

ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Γιάννης Μαρής, Έγκλημα στα παρασκήνια, Άγρα, 286 σελ.

Ξεκίνησε να δημοσιεύεται σε συνέχειες, όπως συνηθιζόταν τότε, στις 22 Νοεμβρίου 1954 στην εφημερίδα Απογευματινή και ολοκληρώθηκε στις 25 Μαρτίου 1955. Το 1960 μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Ντίνο Κατσουρίδη, με πρωταγωνιστή τον Αλέκο Αλεξανδράκη. Αποτελεί δε, σύμφωνα με τον Ανδρέα Αποστολίδη, που υπογράφει το εισαγωγικό σημείωμα, την καλύτερη ασπρόμαυρη ελληνική νουάρ ταινία. Κλασικό ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα. Δ.Κ.

Howard Fast, Σύλβια, μετάφραση: Χρήστος Οικονόμου, Πόλις,  404 σελ.

Και την ομώνυμη ταινία την αγαπώ, όπως όλα αυτά τα μεταγενέστερα παρακμιακά νουάρ (1965) που είναι προβληματικά λίγο (ή και περισσότερο)· και οι πρωταγωνίστριές τους δεν είναι θρυλικές (αλλά είχε κάτι μοιραίο εδώ η Κάρολ Μπέικερ – όχι βέβαια όσο είχε παντοτινά η Λωρίν Μπακόλ του εξωφύλλου). Το βιβλίο (που είχε γράψει με ψευδώνυμο ο, τότε, πολιτικά μη αποδεκτός Φαστ) είναι ένα λαμπρό νουάρ, με μυστηριώδεις γυναίκες με σκοτεινό παρελθόν και ντετέκτιβ που ζαλίζονται από την αύρα και τις σκοτεινές πτυχές τους. Ο Φαστ ήταν πάντα κινηματογραφικός στον τρόπο που σκεφτόταν και έγραφε – ξεκινάς και δεν σταματάς παρά μόνο στο δακρυσμένο φιλί της τελευταίας σελίδας. Γ.Π.

Λεονάρντο Σάσα, Στον καθένα αυτό που του αξίζει, μετάφραση Δήμητρα Δότση, Διόπτρα, 152 σελ.

Γραμμένη το 1966, η πολιτική αλληγορία του Σάσα αποτελεί ένα από τα κορυφαία έργα της ιταλικής αστυνομικής λογοτεχνίας που μας ξανασυστήνει η προσεγμένη μετάφραση της Δήμητρας Δότση. Με αφετηρία μια διπλή δολοφονία σε μια μικρή πόλη της Σικελίας, ο συγγραφέας αξιοποιεί τα γνώριμα στοιχεία του αστυνομικού μυθιστορήματος για να φωτίσει έναν κόσμο όπου η μαφία, η διαφθορά και η ομερτά διαμορφώνουν την καθημερινότητα. Ο καθηγητής Λαουράνα, ερασιτέχνης ερευνητής που αρνείται να συμβιβαστεί με τις εύκολες εξηγήσεις, συγκρούεται με μια κοινωνία που προτιμά τη σιωπή από την αλήθεια. Η μεγάλη δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στην απέριττη, ειρωνική γραφή του Σάσα και στην ικανότητά του να δημιουργεί ατμόσφαιρα διαρκούς έντασης, χωρίς εντυπωσιασμούς. Μ.-Ι.Κ.

Jo Nesbø, Η ώρα του λύκου, μετάφραση: Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Μεταίχμιο, 470 σελ.

Για πρώτη φορά ο Νέσμπο μεταφέρει τη δράση στην απέναντι πλευρά του Ατλαντικού, στις μεσοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ και, πιο συγκεκριμένα, στη Μινεσότα, όπως είναι και ο πρωτότυπος τίτλος του μυθιστορήματος. Ταυτόχρονα, καταθέτει την αμερικανική εκδοχή του νορβηγού κεντρικού ήρωά του, Χάρι Χόλε: τον αντικομφορμιστή ντετέκτιβ Μπομπ Οζ, τον οποίο καλούν οι αρχές να βοηθήσει στην ανακάλυψη του μοναχικού λύκου, ενός ελεύθερου σκοπευτή που πυροβολεί και εξαφανίζεται. Δ.Κ.

Samuel Bjørk, Ο βομβιστής, μετάφραση: Δέσπω Παπαγρηγοράκη, Διόπτρα, 510 σελ.

Στο μετρό του Όσλο μια γυναίκα ταξιδεύει με γιλέκο αυτοκτονίας. Την επόμενη μέρα, στο πάρκο της πόλης, εντοπίζεται σε μια αναπηρική καρέκλα ένας άντρας με μια βόμβα δεμένη πάνω του. Η πόλη, που ζει κάτω από την απειλή μιας ακόμα έκρηξης, ερημώνει. Η επίλεκτη ομάδα του Χόλγκερ Μουνκ στο Τμήμα Ανθρωποκτονιών αναλαμβάνει την υπόθεση. Μαζί του, όπως και στον Παγωμένο Άγγελο, η νεαρή Μία Κρούγκερ. Ένα κλασικό σκανδιναβικό νουάρ, ένα nordic. Δ.Κ.

Søren Sveistrup, Το κρυφτό, μετάφραση: Βαγγέλης Γιαννίσης, Διόπτρα, 682 σελ.

Μετά την τεράστια επιτυχία του Καστανάνθρωπου, που ενσωμάτωσε θριαμβευτικά και τη Δανία στον κόσμο του δημοφιλούς σκανδιναβικού νουάρ, ο Sveistrup επανέρχεται με μια άτυπη συνέχεια. Με την ίδια κλασική συνταγή. Ένας σίριαλ κίλερ στέλνει ανώνυμα μηνύματα με ένα γνωστό τραγουδάκι από το παιδικό παιχνίδι «κρυφτό», πριν από τις απαγωγές και τις δολοφονίες. Το ζευγάρι που ερευνά την υπόθεση και αναζητά το δολοφόνο θα βρει τη λύση σε ένα γεγονός που συνέβη τριάντα χρόνια πριν. Δ.Κ.

Τζέισον Ρέκουλακ, Ας σωπάσει για πάντα, μετάφραση Γιώργος Μαραγκός, Μεταίχμιο, 432 σελ.

O Φρανκ, ένας πατέρας που προς μεγάλη του λύπη έχει αποξενωθεί από την κόρη του, δέχεται με χαρά τα νέα του επικείμενου γάμου της και την πρόσκλησή της να τη συνοδεύσει στην εκκλησία. Ο μέλλων γαμπρός του ανήκει σε μια ισχυρή οικογένεια δισεκατομμυριούχων που, όπως αποδεικνύεται, δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητή στην περιοχή. Γαμπρός και νύφη φέρονται παράξενα και ο προβληματισμένος πατέρας αναλαμβάνει να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά τους. Ψυχολογικό θρίλερ και οικογενειακό δράμα με γρήγορη εξέλιξη, απουσία κλισέ και κενών, διαρκείς ανατροπές και έναν αξιολάτρευτα αντιπαθητικό κεντρικό ήρωα. Μ.-Ι.Κ.

John Connolly, Τα παιδιά της Εύας, μετάφραση: Χριστίνα Ριζοπούλου, Bell, 421 σελ.

Τα παιδιά της Εύας, τρία κορίτσια κι ένα αγόρι, είναι τέσσερα πτώματα-μούμιες, τοτέμ μιας θρησκευτικής δοξασίας, που ανήκουν στον Μπλας Ουρέα, αρχηγό ενός καρτέλ στο Μεξικό. Στο πλαίσιο μιας σύγκρουσης, ένας άλλος ναρκέμπορος, για να τον εκδικηθεί, θα τα κλέψει. Εξοργισμένος, ο Ουρέα στέλνει τους ανθρώπους του να τα βρουν και να τιμωρήσουν αυτούς που διέπραξαν την κλοπή. Ένα road novel κανονικής σφαγής. Δ.Κ.

Αντρέα Καμιλέρι, Η κίνηση του ίππου, μετάφραση: Φωτεινή Ζερβού, Πατάκη, 320 σελ.

Το φθινόπωρο του 1877, ο επιθεωρητής μύλων Τζοβάννι Μποβάρα, νεοφερμένος στη Μοντελούζα, αποκαλύπτει ένα πλέγμα διαφθοράς και απληστίας που πιθανότατα οδήγησε στη δολοφονία των δύο προκατόχων του. Στο μεταξύ, η πόλη συγκλονίζεται από τη δολοφονία του τοπικού ιερέα, που φημολογείται πως ήταν άνθρωπος «χαλαρής ηθικής». Ο Καμιλέρι ξεκινά από ένα ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός και ακολουθεί αριστοτεχνικά τα βήματα μιας ελικοειδούς πορείας μεταξύ παραλογισμού και θλιβερής πραγματικότητας, σε μια καμπή της ιταλικής ιστορίας. Μ.-Ι.Κ.

Κλαούδια Πινιέιρο, Ο χρόνος των μυγών, μετάφραση: Ασπασία Καμπύλη – Χριστίνα Φιλήμονος, Carnivora, 382 σελ.

Η Ινές, ηρωίδα τού Δική σου για πάντα, αποφυλακίζεται μετά από δεκαπέντε χρόνια για τη δολοφονία της ερωμένης του πρώην συζύγου της. Με νέο όνομα και συνεταίρο μια φίλη από τη φυλακή, την Κουλή, η οποία ταυτόχρονα κάνει ιδιωτικές έρευνες, ανοίγει μια επιχείρηση οικολογικής απεντόμωσης. Ώς την ημέρα που μια πελάτισσά της την ωθεί πάλι στα όρια του κόσμου της παρανομίας. Η Πινιέιρο θεωρείται η βασίλισσα του noir στην Αργεντινή, δικαιολογημένα. Δ.Κ.

S. A. Cosby, Ο βασιλιάς της στάχτης, μετάφραση: Γιώργος Μαραγκός, Gutenberg, 429 σελ.

Ο Ρόμαν, πετυχημένος οικονομικός σύμβουλος στην Ατλάντα, επιστρέφει στη μικρή, βυθισμένη στη βία πόλη όπου γεννήθηκε, για να σώσει την οικογένειά του, καθώς αυτή βρίσκεται στο στόχαστρο των γκάνγκστερ εξαιτίας των χρεών του αδελφού του. Μάλιστα, ο πατέρας του χαροπαλεύει έπειτα από ένα προειδοποιητικό χτύπημα. Ακόμα ένα συναρπαστικό αστυνομικό θρίλερ από τον σύγχρονο πια μετρ του είδους, τον γεννημένο στη Βιρτζίνια, παιδί του Νότου, Σ. Α. Κόσμπι. Δ.Κ.

Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε, Το τελευταίο πρόβλημα, μετάφραση: Τιτίνα Σπερελάκη, Πατάκη, 378 σελ.

Τον Ιούνιο του 1960, ένοικοι ενός ξενοδοχείου σε ένα μικρό νησί των Διαποντίων, απέναντι από την Κέρκυρα, αποκλείονται εξαιτίας μιας καταιγίδας. Μια Αγγλίδα βρίσκεται νεκρή στο περίπτερο της παραλίας. Σε χιτσκοκική ατμόσφαιρα κλειστού δωματίου, όπου όλοι είναι ύποπτοι (ή μήπως σε ένα περιβάλλον που θυμίζει Αγκάθα Κρίστι;), αναζητείται η αλήθεια. Ένας παλαίμαχος ηθοποιός, γνωστός από το ρόλο του Σέρλοκ Χολμς που είχε υποδυθεί στην οθόνη, εφαρμόζει στην πράξη τις συμπερασματικές ικανότητες του διάσημου ντετέκτιβ. Δ.Κ.

Άντονι Χόροβιτς, Οι φόνοι του Μαρμπλ Χολ, μετάφραση: Χριστιάννα Σακελλαροπούλου, Διόπτρα,  632 σελ.

Ο Χόροβιτς επιστρέφει με την τρίτη περιπέτεια της Σούζαν Ράιλαντ. Η εκδότρια που εξελίχθηκε σε ερασιτέχνη ιδιωτική ερευνήτρια έχει εγκαταλείψει την Ελλάδα και έχει επιστρέψει στην Αγγλία, όπου επιμελείται το χειρόγραφο του τελευταίου μυθιστορήματος με ήρωα τον αγαπημένο Άττικους Πυντ, γραμμένο όχι από το δημιουργό του, Άλαν Κόνγουεϊ, αλλά από τον διάδοχό του, ονόματι Έλιοτ Κρέις. Ο νεαρός λογοτέχνης έχει εμπνευστεί από το φόνο της γιαγιάς του και η δαιμόνια εκδότρια συνειδητοποιεί πως η αλήθεια γι’ αυτό το φόνο βρίσκεται κρυμμένη στις σελίδες του βιβλίου. Με αφηγηματικό όχημα την αγαπημένη του τεχνική «ιστορία μέσα στην ιστορία», ο Χορόβιτς στήνει μια πολύπλοκη υπόθεση όπου κάθε πρόσωπο φαίνεται να κρύβει μυστικά και κίνητρα. Καθώς η πλοκή εξελίσσεται, νέα στοιχεία και απρόβλεπτες αποκαλύψεις διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη μέχρι το απρόσμενο τέλος.  Μ.-Ι.Κ.

Χρήστος Μαρκογιαννάκης, Όλα τα μάτια πάνω μου, Ψυχογιός, 307 σελ.

Ένας δολοφόνος κυκλοφορεί στην Αθήνα, αφήνοντας πίσω του τα πτώματα τριών θεωρητικά άσχετων μεταξύ τους θυμάτων. Ένας άστεγος γέρος, μια νεαρή Ελληνογαλλίδα και ένας ντελιβεράς από το Μπαγκλαντές. Το μόνο κοινό στοιχείο είναι ότι έχουν αφαιρεθεί και από τους τρεις τα μάτια. Την υπόθεση αναλαμβάνουν πάλι οι συνήθεις ύποπτοι. Ο αστυνόμος Μάρκου, με νωπή την απώλεια της φίλης του Βέρας, την οποία αντικαθιστά στην εξέλιξη της έρευνας η προφάιλερ Ρουμπίνη, και ο νεαρός συνάδελφός του, αστυνόμος Μανιάς. Δ.Κ.

Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Το κρυφό τετράδιο, Κύφαντα, 98 σελ.

Ο Περικλής εισβάλλει στο σχολείο όπου εργάζεται δασκάλα η πρώην σύζυγός του. Αλλά το σχολείο είναι σχεδόν άδειο από παιδιά και δασκάλους, που έχουν πάει εκδρομή. Απογοητευμένος, συλλαμβάνει ως όμηρο τον μοναδικό δάσκαλο που έχει μείνει πίσω. Τηλεοπτικές κάμερες, περιπολικά και αναστατωμένοι γονείς φτάνουν έξω από το σχολείο. Ο επικεφαλής αστυνόμος τον πείθει, μετά από διαπραγματεύσεις, να παραδοθεί. Όταν, ξαφνικά, μια σφαίρα βρίσκει τον Περικλή στο κεφάλι. Ένας αγανακτισμένος πολίτης, ψυχικό ερείπιο, έχει πάρει τον νόμο στα χέρια του... Δ.Κ.

Τζένι Γκόντφρεϊ, Η λίστα με τα ύποπτα πράγματα, μετάφραση Σοφία Τρουλλινού, Μεταίχμιο, 540 σελ.

Γιορκσάιρ, 1979. Μια σειρά δολοφονίες τρομάζουν την τοπική κοινωνία. Η δωδεκάχρονη Μιβ πιστεύει πως αν καταφέρει να ανακαλύψει τον δράστη, όλα θα επιστρέψουν στην κανονικότητα. Μαζί με την καλύτερη φίλη της, Σάρον, δημιουργεί μια λίστα με όλα τα «ύποπτα» πρόσωπα και γεγονότα της γειτονιάς, όμως η αναζήτηση της αλήθειας αποκαλύπτει οικογενειακά μυστικά και κρυμμένες πληγές. Οι χαρακτήρες είναι ζωντανοί και πειστικοί, η αφήγηση διατηρεί σταθερή ένταση και το μυθιστόρημα καταφέρνει να συγκινήσει, χωρίς να χάνει σε μυστήριο και αγωνία. Μ.-Ι.Κ.

Αντώνης Ζερβός, Η τρίτη γυναίκα, Bell, 416 σελ.

Ο Άλκης Βρεττός, ξεχασμένος αλκοολικός συγγραφέας, αρχίζει να λαμβάνει επιστολές από τον Βαλτάσαρ, το πνευματικό του δημιούργημα, με φωτογραφίες νεκρών γυναικών και το τελεσίγραφο εννέα μηνών για να παραδώσει νέο έργο, αν δεν θέλει να θρηνήσει την αγαπημένη του ανιψιά. Η απειλή φέρνει αποτέλεσμα, τα έργα που ακολουθούν γίνονται ανάρπαστα το ένα μετά το άλλο. Πέντε χρόνια μετά, λαμβάνει τη φωτογραφία μιας άγνωστης γυναίκας και βρίσκεται ύποπτος για τη δολοφονία της. Στο δεύτερο μυθιστόρημά του, ο Ζερβός δημιουργεί ένα ατμοσφαιρικό, δαιδαλώδες ψυχολογικό θρίλερ. Μ.-Ι.Κ.

Νίκι Φρεντς, Τι συνέβη εκείνη τη νύχτα;, μετάφραση: Κίκα Κραμβουσάνου, Διόπτρα, 504 σελ.

Στο τρίτο και τελευταίο μυθιστόρημα της σειράς με ηρωίδα την επιθεωρήτρια Μοντ O’Κόνορ, το επιτυχημένο συγγραφικό δίδυμο που υπογράφει ως Νίκι Φρεντς συνθέτει ένα καθηλωτικό ψυχολογικό θρίλερ. 29 χρόνια πριν, ο Τάιλερ Γκριν, φοιτητής ιατρικής, καταδικάστηκε για τη δολοφονία του Λίου Μπάουερ, παρότι δήλωνε αθώος. Μετά την αποφυλάκισή του, η παρέα των φοιτητικών του χρόνων οργανώνει μια συνάντηση που θα έχει ακριβώς την ίδια κατάληξη με εκείνη που οδήγησε τον Τάιλερ στη φυλακή: το μόνο που διαφέρει είναι το θύμα.  Ποιος όμως είναι ο ένοχος; Μ.-Ι.Κ.

Πιερτζιόρτζιο Πούλισι, Το βιβλιοπωλείο με τις μαύρες γάτες, μετάφραση Δήμητρα Δότση, Μεταίχμιο, 292 σελ.

Σε ένα βιβλιοπωλείο αφιερωμένο στο αστυνομικό μυθιστόρημα που χρωστά το όνομά του στις δυο μαύρες γάτες του ιδιοκτήτη του, Μάρτσιο Μοντεκρίστο, οι οποίες ακούν στα ονόματα Πουαρό και Μις Μαρπλ, πραγματοποιεί τις συναντήσεις της η λέσχη ανάγνωσης Οι Ντετέκτιβ της Τρίτης.. Η αστυνόμος Άντζελα Ντιμάζε ζητά τη βοήθεια της ετερόκλητης αυτής ομάδας που αγαπά το μυστήριο. Ο Πούλισι αξιοποιεί με δεξιοτεχνία την αγάπη για τα κλασικά αριστουργήματα της αστυνομικής λογοτεχνίας. Ένα απολαυστικό cozy crime. Μ.-Ι.Κ.

Ευτυχία Γιαννάκη, Θάλασσα σώσε με, Ίκαρος, 341 σελ.

Λίγα χιλιόμετρα μακριά από το Ναύπλιο, στο Τολό όπου έχει μετατεθεί ο Αλμπάνης, ο υφιστάμενος του Χάρη Κόκκινου, βρίσκεται δολοφονημένη μια γυναίκα – δικηγόρος, πρώην σύζυγος του εισαγγελέα Ναυπλίου που την είχε εγκαταλείψει για μια νεότερή της. Ο Κόκκινος βοηθά τον Αλμπάνη στη διαλεύκανση του εγκλήματος. Λεπτή ειρωνεία, καλοδουλεμένοι, σύνθετοι χαρακτήρες και διάλογοι, αιχμηρά κοινωνικοπολιτικά σχόλια και οξυδερκής εμβάθυνση στην ανθρώπινη ψυχολογία συγκαταλέγονται στα βασικά χαρακτηριστικά της γραφής της Ευτυχίας Γιαννάκη, που συναντάμε και σε αυτό το προσεκτικά δομημένο βιβλίο.  Μ.-Ι.Κ.

Τσάρλι Ντόνλι, Είκοσι χρόνια μετά, μετάφραση Κέλλυ Κρητικού, Κλειδάριθμος, 464 σελ.

Μια γυναίκα που σκοτώθηκε την 11η Σεπτεμβρίου ήταν κατηγορούμενη για το φόνο του εραστή της που είχε βρεθεί κρεμασμένος δυο μήνες πριν από το τρομοκρατικό χτύπημα με το οποίο εισήχθη ο 21ος αιώνας. Η Έιβερι Μέισον, δημοφιλής τηλεπαρουσιάστρια, διερευνά την υπόθεση είκοσι χρόνια μετά, ενώ προσπαθεί να κρατήσει καλά κρυμμένα και τα δικά της μυστικά. Η σύνθετη πλοκή περιλαμβάνει αναδρομές στο παρελθόν ενώ ο Τσάρλι Ντόνλι, που κατέχει τη συνταγή των μπεστ σέλερ δίνει έμφαση στην ακριβή αποτύπωση της δημοσιογραφικής έρευνας με ρυθμό που κλιμακώνεται σταδιακά και οδηγεί σε ένα αγωνιώδες τελευταίο μέρος και σε ένα συναρπαστικό και απρόσμενο τέλος. Μ.-Ι.Κ.

Χαβιέρ Θέρκας, Η ανεξαρτησία, μετάφραση Γεωργία Ζακοπούλου,  Πατάκη, 448 σελ.

Ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που υπερβαίνει τα όρια του είδους, μετατρέποντας την αστυνομική έρευνα σε αφορμή για μια διεισδυτική ανάλυση της σύγχρονης ισπανικής κοινωνίας. Με πρωταγωνιστή τον αστυνομικό και φανατικό αναγνώστη του Βίκτωρος Ουγκώ, Μελτσόρ Μαρίν, που γνωρίσαμε στο Τέρρα Άλτα, ο Θέρκας συνθέτει μια ιστορία εκβιασμού, πολιτικής διαπλοκής και προσωπικών διλημμάτων, όπου η αναζήτηση της αλήθειας συγκρούεται διαρκώς με την πολιτικο-οικονομική εξουσία και οργανωμένα συμφέροντα. Χάρη στο ύφος του, τη δημιουργία σύνθετων, αντιφατικών χαρακτήρων και την οργανική ένταξη των ανατροπών στην εξέλιξη της πλοκής, ο συγγραφέας επιτυγχάνει ισορροπία ανάμεσα στη δράση και στον πολιτικό και φιλοσοφικό προβληματισμό. Μ.-Ι.Κ.

ΙΣΤΟΡΙΑ – ΔΟΚΙΜΙΟ – ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία. Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 232 σελ.

Πολύ περισσότερο από συνοπτική ιστορία της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας, το βιβλίο αυτό είναι μια γοητευτική περιήγηση στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τη σχέση της τεχνικής με τον πολιτισμό και την ανθρώπινη πρόοδο. Ο Θεοδόσης Τάσιος, με τη γνωστή του ευρυμάθεια και τη σπάνια αφηγηματική άνεση, συνδυάζει τη φιλοσοφία, την ιστορία και τη μηχανική, παρουσιάζοντας τα μεγάλα τεχνικά επιτεύγματα, από τη μυκηναϊκή έως την ελληνιστική εποχή. Από την αποξήρανση της Κωπαΐδας και τα πλοία του Οδυσσέα έως τα αυτόματα της Αλεξάνδρειας, κάθε κεφάλαιο αποδεικνύει ότι η τεχνολογία υπήρξε οργανικό στοιχείο του ελληνικού κόσμου. Η.Κ.

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 560 σελ.

Πίσω από τις μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες των αρχαίων Ελλήνων κρύβεται ένας κόσμος τεχνικής γνώσης, εφευρετικότητας και μαθηματικής ακρίβειας. Ο Θεοδόσης Τάσιος εξετάζει τη στρατιωτική τεχνολογία από τη μυκηναϊκή έως την ελληνιστική εποχή, φωτίζοντας όχι μόνο τα όπλα, τις οχυρώσεις και τις πολιορκητικές μηχανές, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονταν και λειτουργούσαν. Με αφετηρία τις αρχαίες πηγές και αξιοποιώντας τη γνώση του ως μηχανικός, ανασυνθέτει με σαφήνεια τις τεχνολογικές δυνατότητες μιας ολόκληρης εποχής, απαντώντας σε ερωτήματα που εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον του σύγχρονου αναγνώστη. Πλούσια εικονογραφημένο και τεκμηριωμένο, το βιβλίο αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους ενδιαφέρονται για την ιστορία της τεχνολογίας, του πολέμου και του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.  Η.Κ.

Ανδρέας Πανταζόπουλος, Το Κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι. Το Ένα και η πίστη, η ομορφιά και η ταυτότητα, Επίκεντρο, 192 σελ.

Ο Ανδρέας Πανταζόπουλος προσεγγίζει τον Ντοστογιέφσκι μέσα από τις έννοιες της πίστης, της ομορφιάς, της ταυτότητας και της υπεροχής του Ενός απέναντι στον αξιακό πλουραλισμό της νεωτερικότητας. Στο κέντρο της μελέτης βρίσκεται η ντοστογιεφσκική αντίληψη της εκούσιας παράδοσης της ατομικής θέλησης σε μια ανώτερη πνευματική αρχή, καθώς και η σύγκρουσή της με την ιδεολογία της προόδου, με τον μηδενισμό και με τις πολιτικές διαιρέσεις. Το βιβλίο διαβάζει τον ρώσο συγγραφέα όχι απλώς ως λογοτέχνη αλλά ως φορέα μιας συνεκτικής θρησκευτικής και αντι-ιδεολογικής κοσμοθεωρίας, εχθρό δηλαδή του παπισμού αλλά και του αναρχοκομμουνιστικού μηδενισμού και του φιλελεέθερου σοσιαλισμού. Ένα απαιτητικό δοκίμιο για αναγνώστες που ενδιαφέρονται για τη σχέση λογοτεχνίας, πίστης και πολιτικής σκέψης.  Η.Κ.

Εμίλ Ζολά, Το «Κατηγορώ...!» και άλλα κείμενα για την Υπόθεση Ντρέυφους, μετάφραση: Μαίρη Καιρίδη, Πατάκη, 160 σελ.

Το περίφημο Κατηγορώ…! του Ζολά, η απολογία του συγγραφέα στο δικαστήριο όταν διώχθηκε για την παρέμβαση εκείνη και σχετικά κείμενα του Ανατόλ Φρανς και του Ζαν Ζορές, σε μετάφραση της Μαίρης Καιρίδη, η οποία υπογράφει την εισαγωγή και επιμελήθηκε το χρονολόγιο που συνοδεύουν τα κείμενα. Με το κείμενο αυτό ο Ζολά χρησιμοποίησε τη φήμη του και το κύρος του και, ως ενεργός διανοούμενος, παρενέβη δυναμικά εναντίον της κρατικής συνωμοσίας που στόχο είχε να καταδικαστεί ένας αθώος, ο εβραίος λοχαγός Άλφρεντ Ντρέυφους, αποκαλύπτοντας ένα από τα χαρακτηριστικότερα σκάνδαλα δικαστικής πλάνης και αντισημιτισμού στη Γαλλία του τέλους του 19ου αιώνα. Μ.-Ι.Κ.

Σωτήρης Ριζάς, Ο Ξενοφών Ζολώτας και η oικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας, Τράπεζα της Ελλάδος, 364 σελ.

Η πορεία του κορυφαίου τεχνοκράτη, από την πρώιμη υποστήριξη της εκβιομηχάνισης της χώρας κατά τον Μεσοπόλεμο έως τη μακρά θητεία του στο τιμόνι της Τράπεζας της Ελλάδος και την πρωθυπουργία του στην οικουμενική κυβέρνηση του 1989-1990. Μέσα από το έργο φωτίζεται η διαρκής σύγκρουση μεταξύ της ανάγκης για δημοσιονομική πειθαρχία και των αιτημάτων κοινωνικής αναδιανομής, καθώς και ο κρίσιμος ρόλος του Ζολώτα στη συνειδητοποίηση της ανάγκης για στροφή προς την ευρωπαϊκή νομισματική σύγκλιση. Υποδειγματικά τεκμηριωμένο σύγγραμμα, απαραίτητο για την κατανόηση της σύγχρονης οικονομικής και πολιτικής μας ιστορίας. Β.Κ.

Γιάννης Πριόβολος, 1949 Γράμμος. «Ηυτοκτόνησαν ίνα μη αιχμαλωτισθώσι», Ψυχογιός, 182 σελ.

Στην αξιοσημείωτη σειρά των εκδόσεων Ψυχογιός, στην οποία συγγραφείς μετατρέπουν σε αφηγήσεις πραγματικά πολεμικά γεγονότα, ανήκει και αυτή που περιγράφει τη ζωή του ταγματάρχη Ιωάννη Βαλάση, με αφορμή το μοιραίο τέλος του, όταν αυτοκτόνησε τον Απρίλιο του 1949 στον Γράμμο για να μη συλληφθεί, μερικούς μήνες πριν από το τέλος των μαχών και του εμφυλίου. Η διαδρομή του έλληνα αξιωματικού από τη Μικρά Ασία και την Ευελπίδων στην μάχη των Οχυρών, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά και τις λυσσώδεις μάχες στον Εμφύλιο το 1946-1949.  Δ. Κ.

Shaun Walker, Οι Παράνομοι. Οι πιο παράτολμοι κατάσκοποι της Ρωσίας και η εδώ και έναν αιώνα αποστολή τους να διεισδύσουν στη Δύση, μετάφραση: Ελένη Κοτσυφού, Επίκεντρο, 416 σελ.

Από τα πιο φιλόδοξα και μακράς διάρκειας προγράμματα κατασκοπείας του 20ού και του 21ου αιώνα είναι η δράση των «παράνομων», των σοβιετικών και αργότερα ρώσων πρακτόρων που εκπαιδεύονταν επί χρόνια για να ζήσουν στο εξωτερικό με πλαστές ταυτότητες προκειμένου να διεισδύσουν βαθιά στις δυτικές κοινωνίες. Ο Τζον Γουόκερ βεσίζεται σε αρχειακή έρευνα και σε εκατοντάδες ώρες συνεντεύξεων για να φωτίσει και τις θεαματικές επιτυχίες αλλά και τις αποτυχίες, τις ψυχολογικές πιέσεις και το προσωπικό κόστος αυτής της διπλής ζωής. Συναρπαστική πολιτική και κατασκοπευτική ιστορία, που βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα όχι μόνο την παράδοση της KGB αλλά και τη σημερινή Ρωσία του Πούτιν. Διαβάζεται και ως θρίλερ. Η.Κ.

Ρόδης Ρούφος (Ο Αθηναίος), Στην Ελλάδα των συνταγματαρχών, μετάφραση Αλέξανδρος Μπαζούκης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 332 σελ.

Ένα σημαντικό ιστορικό και πολιτικό ντοκουμέντο του Ρόδη Ρούφου. Γράφτηκε στα γαλλικά κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1970 στην Ελβετία, με τίτλο Vérité sur la Grèce, με το ψευδώνυμο «Ο Αθηναίος». Στόχος του συγγραφέα ήταν να ενημερώσει τη διεθνή κοινή γνώμη για την κατάλυση της δημοκρατίας και τις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα, μετατρέποντας το έργο σε μια πράξη πολιτικής αντίστασης. Η ελληνική έκδοση κυκλοφορεί για πρώτη φορά και περιλαμβάνει επίμετρο του μεταφραστή, Αλέξανδρου Μπαζούκη, εισαγωγή του Πάνου Λουκάκου, καθώς και νεότερη βιβλιογραφία σχετικά με τη δικτατορία. Μ.-Ι.Κ.

Μαρία Αθανασοπούλου, Νεοελληνικά Μελετήματα: Varia (Δημαράς, Σαββίδης, Καβάφης, Σεφέρης, Καζαντζάκης, Σαίξπηρ), Επίκεντρο, 248 σελ.

Περιήγηση στη νεοελληνική γραμματεία, με αφετηρία δύο μεγάλες μορφές της φιλολογικίας, τον Κ. Θ. Δημαρά και τον Γ. Π. Σαββίδη. Η Μαρία Αθανασοπούλου συγκεντρώνει μελέτες για τον Καβάφη, τον Σεφέρη και τον Καζαντζάκη, εξετάζοντας τη σχέση της λογοτεχνίας με τις εικαστικές τέχνες, την ιστοριογραφία, τη μετάφραση, την πολιτική και την εκδοτική πράξη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναγνώσεις της αλληλογραφίας του Καβάφη, των ημερολογίων του Σεφέρη και της πρόσληψης του Ζορμπά, καθώς και η συγκριτική προσέγγιση ελληνικών μεταφράσεων των σονέτων του Σαίξπηρ. Ένας τόμος που αναδεικνύει τη λογοτεχνία ως ανοιχτό πεδίο διαλόγου, επιρροών και διαρκών επανερμηνειών.  Η.Κ.

Ιωάννης Β. Δασκαρόλης, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το εσωτερικό μέτωπο (1917-1920), Α΄ τόμος: Η αντιβενιζελική εμπειρία (1917-1919), Επίκεντρο, 256 σελ.

Τεκμηριωμένη μελέτη για μία από τις πλέον οξείες και λιγότερο φωτισμένες όψεις του Εθνικού Διχασμού. Χαλκέντερος ερευνητής, ο Ιωάννης Β. Δασκαρόλης εξετάζει την εμπειρία των αντιβενιζελικών τα πρώτα χρόνια της βενιζελικής κυριαρχίας, εστιάζοντας στις πιέσεις, στους αποκλεισμούς και στις διώξεις που διαμόρφωσαν το εσωτερικό πολιτικό μέτωπο. Αξιοποιώντας αρχειακές πηγές, Τύπο, απομνημονεύματα και σπάνια τεκμήρια, ανασυνθέτει το κλίμα της εποχής χωρίς αγιογραφικές απλουστεύσεις και αναδεικνύει το ρόλο του κράτους, των τοπικών μηχανισμών εξουσίας και της πολεμικής συγκυρίας, συμβάλλοντας ουσιαστικά όχι μόνο στην κατανόηση της περιόδου όσο και των λόγων της μακράς επιβίωσης του διχασμού στη συλλογική μνήμη. Η.Κ.

Paolo Fonzi, Η ιταλική κατοχή της Ελλάδας (1941- 1943), μετάφραση: Αχιλλέας Καλαμάρας, πρόλογος: Χάγκεν Φλάισερ, Ασίνη, 464 σελ.

Οι στρατιωτικές, πολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις της ιταλικής παρουσίας στην Ελλάδα, τα χρόνια της Κατοχής, και οι επεκτατικές βλέψεις του φασισμού και οι αντιπαλότητες των δυνάμεων του Άξονα. Μια πρωτότυπη ερμηνεία για την πείνα του 1941-1942, που κατά το συγγραφέα χρησιμοποιήθηκε ως μέσο επιβολής των αποικιοκρατικών οικονομικών πολιτικών των κατακτητών, έγινε όμως ο αποφασιστικός κοινωνικός καταλύτης για τη μαζική ανάδυση της ελληνικής αντίστασης στην ύπαιθρο. Επιπλέον, αποδομείται ο μύθος των «καλών Ιταλών», καθώς τεκμηριώνονται οι σκληρές κατασταλτικές πρακτικές, οι εκτοπίσεις και οι σφαγές αμάχων, που κλιμακώθηκαν στην πολιτική «καμένης γης» το 1943. Εκτεταμένη παρουσίαση και μορφών μη ένοπλης, σατιρικής αντίστασης του πληθυσμού. Β.Κ.

Τάσος Τέλλογλου, Πατριδογνωσία. Ιστορίες ενός εμμονικού, Μεταίχμιο, 408 σελ.

Δεν είναι που σε κάποιες ιστορίες, εκεί στην αλβανική αναταραχή της άνοιξης του 1997, πρέπει κάπου να συναντηθήκαμε στο φυλάκιο της Κακαβιάς. Ούτε οι ατομικές μνήμες του. Ούτε καν αυτές οι απίθανες κατασκοπικές ιστορίες που πραγματικά εκτυλίχθηκαν αθόρυβα εδώ, στη γειτονιά μου. Είναι οι επίμονες ερωτήσεις επί παντός επιστητού. Οι ιστορίες, η έρευνα καλύτερα, όπως για την αιγαιοπελαγίτικη αλλοτρίωση και την εδραίωση παρανομιών. Μια χώρα πoυ προοδευτικά βυθίζεται σε συμπεριφορές ισοπέδωσης, αλλά και απρόσμενα πρόσωπα ελπίδας. Δεν φτάνουν, αλλά ο Τέλλογλου υπενθυμίζει ότι πρέπει να τα αναζητούμε.  Γ.Π.

Eustace Palmer, Αφρική. Μια εισαγωγή, μετάφραση: Νεκτάριος Καλαϊτζής, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 656 σελ.

Εξαιρετικά κατατοπιστικό βιβλίο που επιχειρεί να απαλλάξει την Αφρική από τα στερεότυπα με τα οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται στη Δύση. Η γεωγραφία, η ιστορία, η αποικιοκρατία, οι κοινωνίες, οι οικονομίες, οι θρησκείες και οι πολιτισμοί της αφρικανικής ηπείρου, χωρίς απλουστεύσεις και εύκολες γενικεύσεις. Πρόκειται για μια ολοκληρωμένη εισαγωγή που αναδεικνύει την πολυμορφία και τη δυναμική μιας ηπείρου η οποία διαδραματίζει ολοένα και πιο σημαντικό ρόλο στον σύγχρονο κόσμο. Η Αφρική πέρα από προκαταλήψεις.  Η.Κ.

Odd Arne Westad, Η επερχόμενη καταιγίδα, μετάφραση: Νίκος Λίγγρης, Αλεξάνδρεια, 282 σελ.

Ο Οντ Άρνε Γουέσταντ, εξέχων ιστορικός, μεταξύ άλλων και της νεότερης Κίνας, παρακάμπτει την εσχάτως πολυσυζητημένη «Παγίδα του Θουκυδίδη» ως απειλή του παρόντος και καταθέτει το δικό του παράδειγμα. Τις ομοιότητες με το τέλος του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ού, όταν η ηγεμονία της Βρετανίας, στη θέση της Αθήνας και σήμερα των ΗΠΑ, έβλεπε την ανερχόμενη Γερμανία, στη θέση της Σπάρτης και σήμερα της Κίνας, να αναζητεί μια θέση στον ήλιο. Δ.Κ.

Βόλφραμ Αϊλενμπέργκερ, Η φλόγα της ελευθερίας - Άρεντ, Μποβουάρ, Ραντ, Βέιλ. Η δύναμη της φιλοσοφίας σε σκοτεινούς καιρούς, μετάφραση: Ειρήνη Γεουργά, Διόπτρα, 456 σελ.

Η ζωή και οι στοχαστικές διαδρομές τεσσάρων από τις σημαντικότερες φιλοσόφους του 20ού αιώνα: της Χάνα Άρεντ, της Σιμόν ντε Μποβουάρ, της Άιν Ραντ και της Σιμόν Βέιλ. Τεσσάρων γυναικών, ιδεολογικά διαφορετικών, που θέτουν και επιχειρούν να απαντήσουν θεμελιώδη ερωτήματα για την ελευθερία, την ευθύνη, τη δικαιοσύνη και τον ρόλο του ανθρώπου απέναντι στην Ιστορία. Ο συγγραφέας συνδυάζει τη βιογραφική αφήγηση με τη φιλοσοφική ανάλυση, παρουσιάζοντας τις ιδέες των φιλοσόφων με τρόπο κατανοητό και ζωντανό. Μ.-Ι.Κ.

Margaret Atwood, Άλλοι κόσμοι. Φαντασία και επιστημονική μυθοπλασία, μετάφραση: Βασιλική Σχίζα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 288 σελ.

Τι είναι τελικά η επιστημονική φαντασία και γιατί εξακολουθεί να μας γοητεύει; Η Μάργκαρετ Άτγουντ απαντά συνδυάζοντας προσωπικές αναμνήσεις, λογοτεχνική κριτική και δοκιμιακό στοχασμό. Με το γνώριμο χιούμορ και την οξυδέρκειά της, παρακολουθεί την ιστορία του είδους από τους μύθους έως τη σύγχρονη λογοτεχνία, σχολιάζει κορυφαίους συγγραφείς και εξηγεί πώς η φαντασία συνομιλεί διαρκώς με την πραγματικότητα. Ένα βιβλίο που λειτουργεί ταυτόχρονα ως εισαγωγή στην επιστημονική φαντασία και ως προσωπική εξομολόγηση μιας από τις σημαντικότερες εκπροσώπους της. Η.Κ.

Άγγελος Συρίγος, Ελλάδα και Τουρκία. 50 Ερωτήματα και Απαντήσεις, Πατάκη, 390 σελ.

Το σύνολο των διμερών αντιθέσεων της Ελλάδας με την Τουρκία, το ιστορικό βάθος της αντιπαράθεσης και οι σύγχρονες γεωπολιτικές προκλήσεις. Ο συγγραφέας αναλύει τη φύση της τουρκικής απειλής, τεκμηριώνοντας ότι η διένεξη δεν οφείλεται σε ψυχολογικά σύνδρομα του παρελθόντος, αλλά σε υπαρκτές, συγκρουόμενες στρατηγικές επιλογές στην Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. Στο βιβλίο υπογραμμίζεται η ανάγκη για μια συγκροτημένη εθνική στρατηγική αποτροπής, η οποία βασίζεται στην αμυντική ετοιμότητα, την ανάπτυξη εγχώριας πολεμικής βιομηχανίας και τη σύναψη ισχυρών συμμαχιών. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο κομβικός ρόλος της Κύπρου για τη γεωπολιτική ισχύ του ελληνισμού, ενώ ανατέμνονται οι ποιοτικές αναβαθμίσεις του τουρκικού αναθεωρητισμού, όπως το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».  Β.Κ.

Ιόλη Βιγγοπούλου - Αλίκη Ασβεστά, Με τους Ευρωπαίους περιηγητές στα χαμάμ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 368 σελ.

Μέσα από τις μαρτυρίες περισσότερων από εκατό ευρωπαίων περιηγητών, το βιβλίο ανασυνθέτει έναν κόσμο ταυτόχρονα καθημερινό και εξωτικό για το δυτικό βλέμμα: τον κόσμο των οθωμανικών χαμάμ. Οι συγγραφείς αξιοποιούν ταξιδιωτικά χρονικά, εικόνες και σπάνιες πηγές για να φωτίσουν όχι μόνο την αρχιτεκτονική και τη λειτουργία των λουτρών, αλλά και τον κοινωνικό τους ρόλο, τις θρησκευτικές τους διαστάσεις και, κυρίως, την ιδιαίτερη θέση που κατείχαν στη ζωή των γυναικών. Μια πρωτότυπη μελέτη που συνδυάζει την ιστορία, την περιηγητική γραμματεία και την ιστορία της καθημερινότητας, προσφέροντας τη συναρπαστική εικόνα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέσα από τα μάτια των ταξιδιωτών που έρχονται στην Ανατολή από την Ευρώπη.  Η.Κ.

Steven Shaviro, Διαγνωσία. Νόηση και αισθητικότητα, μετάφραση: Βαρβάρα Σπυροπούλου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 288 σελ.

Πού τελειώνει η ανθρώπινη νόηση και πού αρχίζει η τεχνητή; Μπορούν να σκεφτούν τα ζώα, τα φυτά ή οι μηχανές; Ο Steven Shaviro αξιοποιεί τη φιλοσοφία και την επιστημονική φαντασία για να διερευνήσει μερικά από τα πιο απαιτητικά ερωτήματα της εποχής μας. Με αφετηρία τη σκέψη του Άλαν Τιούρινγκ αλλά και σύγχρονες θεωρίες για τη συνείδηση και την αισθητικότητα, προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησης της νοημοσύνης, πέρα από τα αυστηρά ανθρώπινα όριά της. Ένα απαιτητικό αλλά ιδιαίτερα γόνιμο δοκίμιο που ανοίγει νέους δρόμους στο διάλογο ανάμεσα στη φιλοσοφία, την τεχνολογία και τη λογοτεχνία.  Η.Κ.

Φρίντα Κάλο, Η τελευταία συνέντευξη και άλλες συζητήσεις, μετάφραση: Ιωάννης Σ. Καψόπουλος, Key Books, 114 σελ.

Το πιο πρόσφατο βιβλίο με συνεντεύξεις σπουδαίων προσωπικοτήτων της τέχνης και της δημόσιας ζωής είναι αφιερωμένο στη δημοφιλή ζωγράφο Φρίντα Κάλο (1907-1954), μια γυναίκα που μεταστοιχείωσε σε προσωπικό ιδίωμα τον πόνο από τα σωματικά και ψυχικά της τραύματα. Μέσα από τα λόγια της αναδύεται μια προσωπικότητα πολύ πιο σύνθετη από τον μύθο που τη συνοδεύει: ευφυής, αιχμηρή, πολιτικοποιημένη, με χιούμορ και απόλυτη επίγνωση της καλλιτεχνικής της ταυτότητας. Οι συνεντεύξεις δείχνουν πώς η Κάλο διεκδίκησε τη δική της θέση πέρα από τη σκιά του Ντιέγκο Ριβέρα και πώς οικοδόμησε η ίδια τη δημόσια εικόνα της. Με την εισαγωγή της βιογράφου Χέιντεν Ερέρα, ο τόμος αποτελεί ιδανική γνωριμία με τη γυναίκα πίσω από το διαχρονικό της σύμβολο. Η.Κ.

Απάντηση σε ανάρτηση του ιστορικού Γιώργου Μαργαρίτη «Προς τους Εβραίους συμπολίτες μας»

Ο Γιώργος Μαργαρίτης, ο ιστορικός με έργο γύρω από την Κατοχή, τον Εμφύλιο και την ελληνική Αριστερά, γράφει «Προς τους εβραίους συμπολίτες μας» και προχωρά να μας εξηγήσει, με το ύφος του κηδεμόνα, ποιοι ήταν οι αληθινοί μας φίλοι, ποιοι οι ψεύτικοι και τι θα ήταν φρόνιμο να προσέχουμε εμείς οι εβραίοι. Ας ξεκινήσουμε απ’ αυτό, γιατί είναι το μόνο που χρειάζεται να ειπωθεί για να καταρρεύσει όλο το υπόλοιπο: κύριε Μαργαρίτη, κανείς δεν σας διόρισε συνήγορό μας.

Η ανάρτηση του καθηγητή ιστορίας Γιώργου Μαργαρίτη, στο λογαριασμό του στο facebook, από τις 15 Ιουλίου 2025. Ένα χρόνο μετά, ο αριστερός αντισημιτισμός είναι ρεύμα και καθορίζει πλήθος από κοινωνικές συμπεριφορές.

Οι εβραίοι δεν περιμένουν έναν χριστιανό συμπατριώτη τους να τους πει από ποιους απειλούνται. Δεν χρειαζόμαστε μάθημα για τον αντισημιτισμό από κάποιον που δεν τον έχει ζήσει ποτέ στο σώμα του, που δεν μέτρησε ποτέ ποιοι και ποιες έλειπαν από το τραπέζι μετά το '43, που δεν κουβαλάει το όνομα μιας κοινότητας η οποία εξαφανίστηκε κατά το 98%. Η ανάρτησή σας προϋποθέτει ότι εμείς δεν ξέρουμε την ιστορία μας και εσείς την ξέρετε καλύτερα. Αυτό είναι το πρώτο ατόπημα, και μαζί το δείγμα μιας ηθικής κατάρρευσης που εσείς, ως ιστορικός, έπρεπε να αναγνωρίζετε πριν από τον καθένα: να μιλάτε για μας, στη θέση μας, σαν να μην είμαστε παρόντες να απαντήσουμε.

Και όμως, είμαστε παρόντες. Αυτή είναι η απάντηση.

Δείτε τι κάνετε με την ιστορία. Παίρνετε μια αληθινή σελίδα, ότι το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ έσωσαν εβραίους όταν το κράτος τους παρέδιδε, και τη μετατρέπετε σε τίτλο ιδιοκτησίας. Η αντίσταση δεν σας ανήκει. Δεν είναι κεφάλαιο που ξοδεύετε για να αγοράσετε το δικαίωμα να μας απειλήσετε στην τελευταία παράγραφο. Οι εβραίοι που σώθηκαν τότε δεν σώθηκαν για να γίνουν το επιχείρημά σας το 2026. Γιατί εκεί καταλήγει το κείμενο, και εκεί ξεσκεπάζεται. «Ακόμα και οι εκλεκτοί λαοί του Θεού μπορεί να γίνουν εγκληματικές συμμορίες». Δεν γράφετε «το κράτος του Ισραήλ». Γράφετε «οι εκλεκτοί λαοί του Θεού». Ένας λαός, ορισμένος από τη σχέση του με τον Θεό του, ένας ολόκληρος λαός που «μπορεί» να γίνει συμμορία. Αυτό δεν είναι κριτική πολιτικής. Είναι η αρχαιότερη μελωδία: ο εβραίος ως κρυφή δύναμη, που «αγκαλιάζει το φίδι και κοιμάται μαζί του». Το φίδι δεν είναι δικό σας λεξιλόγιο. Το δανειστήκατε από τον ναζιστή Στράιχερ, χωρίς να σεβαστείτε την ανάγκη παραπομπής, γιατί δεν υπάρχει λόγος να παραπέμψετε στην πηγή όταν επαναλαμβάνετε κάτι που έχετε αφομοιώσει ως δικό σας.

Και εδώ είναι το πιο βαθύ. Όταν γράφετε ότι «θα ήταν φρόνιμο να προσέχουμε», η προστασία που μας προσφέρετε έρχεται υπό όρους. Η ασφάλειά μας δεν είναι δικαίωμα, είναι ανταμοιβή για καλή διαγωγή. Και τους όρους τους βάζετε εσείς, κρατώντας για τον εαυτό σας το δικαίωμα να αποφασίζετε πότε ένας εβραίος αξίζει να προστατευτεί και πότε όχι. Και εδώ φαίνεται γιατί η ιδιότητά σας του ιστορικού δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι βολικό να καταπιάνεστε με τους εβραίους ως ιστορική μειονότητα που υπέφερε: μέσα από αρχεία, μαρτυρίες, τεκμήρια, λίστες νεκρών, ονόματα χαραγμένα σε μνημεία. Εκεί οι εβραίοι είναι παρελθόν. Είναι αντικείμενο μελέτης, θύμα προς τιμήν, σελίδα προς φύλαξη. Η στάση είναι ευλαβική, και συχνά ειλικρινής. Ο νεκρός εβραίος δεν αντιμιλά, δεν έχει κράτος, δεν έχει πολιτική, δεν σας φέρνει σε δύσκολη θέση. Τον τιμάτε και τιμάστε.

Η αληθινή θέση σας αποκαλύπτεται τη στιγμή που ο εβραίος παύει να είναι αρχείο και γίνεται ζωντανός πληθυσμός. Όσο μελετάτε τους νεκρούς, είστε ο δίκαιος. Όταν στρέφεστε στους ζωντανούς, σηκώνετε το δάχτυλο και απειλείτε όσους αναπνέουν. Η απόσταση των αρχείων σάς επέτρεψε να νιώθετε φίλος των εβραίων χωρίς κόστος. Η παρουσία των ζωντανών σάς ξεσκεπάζει, γιατί οι ζωντανοί έχουν φωνή, έχουν διαφωνίες, ανήκουν σε ένα παρόν που δεν ελέγχετε, και αυτό ακριβώς δεν το αντέχετε. Οι νεκροί εβραίοι σας επιβεβαιώνουν· οι ζωντανοί σας ξεσκεπάζουν. Και αντί να δεχτείτε την πρόκληση διαλέξατε την προειδοποίηση και την απειλή.

Λοιπόν, κρατήστε τη συμβουλή σας. Οι δικοί μου που πολέμησαν στον ΕΛΑΣ θα ντρέπονταν να διαβάσουν το κείμενό σας. Δεν κοιμόμαστε με φίδια, κ. Μαργαρίτη, και δεν χρειαζόμαστε φύλακα. Οι Δίκαιοι και οι Άδικοι, γράφετε, ορίζονται από την ιστορία. Σωστά. Και η ιστορία θα καταγράψει ότι ένας Έλληνας χριστιανός ιστορικός πήρε τη γλώσσα των σωτήρων και τη γύρισε σε γλώσσα απειλής, νομίζοντας ότι μιλούσε για μας, ενώ εμείς ήμασταν όλη την ώρα εδώ.

Χρειάστηκαν εννέα χρόνια δικαστικών αγώνων για να δικαιωθεί ένας διευθυντής σχολείου – συγκεκριμένα, ο Στυλιανός Καραπιπέρης. Ο σήμερα δικαιωθείς υποστήριζε από το 2017 ότι κατά τις κρίσεις στελεχών της εκπαίδευσης αδικήθηκε, υφιστάμενος πολιτική και κομματική δίωξη με τη διαδικασία επιλογής που είχε υιοθετηθεί η οποία έδινε τη δυνατότητα να κρίνεται κάποιος από συνδικαλιστές και χωρίς αιτιολογία. Το Διοικητικό Εφετείο Πειραιώς αναγνώρισε την ευθύνη του Ελληνικού Δημοσίου και επιδίκασε αποζημίωση υπέρ του, στέλνοντας ένα ισχυρό μήνυμα για την ανάγκη νομιμότητας και διαφάνειας στις διαδικασίες επιλογής στελεχών.

Η υπόθεση είχε αποκτήσει ιδιαίτερο συμβολισμό ήδη από την ποινική της διάσταση. Στη δίκη των μελών του τότε Συμβουλίου Επιλογής, μεταξύ των μαρτύρων υπεράσπισης των κατηγορουμένων ήταν και ο τότε υπουργός Παιδείας Κώστας Γαβρόγλου, γεγονός που ανέδειξε τη βαρύτητα της υπόθεσης και το έντονο δημόσιο ενδιαφέρον που είχε προκαλέσει. Παρά την πολιτική και θεσμική ισχύ που βρέθηκε απέναντί του, ο διευθυντής επέλεξε να εξαντλήσει κάθε νόμιμο μέσο, διεκδικώντας τη δικαίωσή του.

Η εξέλιξη αυτή δεν αφορά μόνο έναν άνθρωπο. Αφορά το ίδιο το κύρος των θεσμών. Η αξιοκρατία δεν είναι προαιρετική πολιτική επιλογή· αποτελεί συνταγματική επιταγή. Η αρχή της ισότητας (άρθρο 4), η προστασία της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας (άρθρο 5), η αρχή του κράτους δικαίου και της χρηστής διοίκησης (άρθρο 25), καθώς και η αποστολή της δημόσιας διοίκησης κατά το άρθρο 103 του Συντάγματος, επιβάλλουν οι κρίσεις στελεχών να πραγματοποιούνται με αντικειμενικά, διαφανή και πλήρως αιτιολογημένα κριτήρια.

Το δημόσιο σχολείο δεν έχει ανάγκη από διαδικασίες που αφήνουν σκιές. Έχει ανάγκη από στελέχη που επιλέγονται επειδή διαθέτουν τα περισσότερα προσόντα, την καλύτερη επιστημονική κατάρτιση και τις μεγαλύτερες διοικητικές ικανότητες. Κάθε διαφορετική αντίληψη τραυματίζει την εμπιστοσύνη των εκπαιδευτικών και οδηγεί αναπόφευκτα στις δικαστικές αίθουσες.

Εξίσου κρίσιμο είναι οι κρίσεις να διενεργούνται στην ώρα τους. Οι καθυστερήσεις, οι παρατάσεις θητειών και οι πολύχρονες εκκρεμότητες δημιουργούν αβεβαιότητα και υπονομεύουν την εύρυθμη λειτουργία της εκπαίδευσης.

Η συγκεκριμένη δικαστική απόφαση υπενθυμίζει ότι, ακόμη και όταν ένας πολίτης αισθάνεται πως βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν ισχυρό διοικητικό ή πολιτικό μηχανισμό, το κράτος δικαίου παρέχει τη δυνατότητα δικαστικού ελέγχου. Η δικαιοσύνη μπορεί να απαιτεί χρόνο, όμως η τελική κρίση της αποτελεί τη σημαντικότερη εγγύηση ότι η αξιοκρατία δεν θα παραμένει μια θεωρητική αρχή, αλλά θα εφαρμόζεται στην πράξη.

Η εκπαίδευση χρειάζεται θεσμούς που εμπνέουν εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη χτίζεται μόνο όταν η αξιοκρατία εφαρμόζεται χωρίς εξαιρέσεις, χωρίς παρεμβάσεις και χωρίς εκπτώσεις.

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία. Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026, 200 σελ.

Τι είναι ο τόμος Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, του καθηγητή Θ. Π. Τάσιου, ο οποίος κυκλοφόρησε εισάγοντάς μας στο έργο Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία, που προηγήθηκε; Πηγαία γνώση, λόγος προσωπικός ακόμη και σε σημεία που θα μπορούσαν να ήταν ξηρά (αν και πληροφοριακά) εγκυκλοπαιδικά λήμματα, μία τζούρα χιούμορ – κείμενα απότοκα πολύχρονης δουλειάς και ταυτόχρονα δροσερά.

Τα χρόνια του δημοτικού είχαν αρχίσει να κυκλοφορούν οι τόμοι, επιβλητικοί για ένα μικρό παιδί, της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους. Το πιο θελκτικό στην εικονογράφηση δεν ήταν οι φωτογραφίες τοπίων, μνημείων και αγγειογραφιών. Ήταν οι χάρτες ειδικά των μαχών και οι αναπαραστάσεις πολεμικών μηχανών – οι τελευταίες στον τόμο για τον Μέγα Αλέξανδρο. Η πολεμική τεχνολογία των αρχαίων εντυπωσίαζε ακόμη και την εποχή που παίζαμε πόλεμο με αεροπλανάκια και στρατιωτάκια.

Χρόνια, δεκαετίες μετά, με ανάλογη ευχαρίστηση είδα τις εντυπωσιακές απεικονίσεις που έφτιαξε και συμπεριέλαβε ο θαυμαστός Θεοδόσης Τάσιος στη μοναδική Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία. Εντυπωσιασμένος πλέον και από την εξονυχιστική και ευφάνταστη χρήση πληθώρας αρχαίων πηγών κάθε είδους, κειμενικών και αρχαιολογικών, αλλά και την αναδιήγησή τους ή την ένταξή τους σε ανθηρό ελληνικό λόγο. Αυτό το βιβλίο αναφοράς είναι μόνο μια πρόγευση, μια χορταστική προκαταβολή σειράς μελετών για την αρχαία ελληνική τεχνολογία.

Και ιδού, μόλις ήρθε, μεθύστερη, η εισαγωγή της σειράς: Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, «μια σύντομη ιστορική επισκόπηση», όπως την ονομάζει ο συγγραφέας της. Με ένα εκ πρώτης όψεως παράδοξο, αλλά έξυπνο τέχνασμα: το πρώτο μέρος επιγράφεται «Εισαγωγικά» και το δεύτερο «Επιλογικά». Φύσις και πόλις, και η μυθολογική και ανθρωπολογική θεώρηση, που αναδεικνύει το πλέξιμο της τεχνολογίας με την απελευθέρωση και τον εκπολιτισμό του (αρχαίου) ανθρώπου.

Περνώντας από τον κατ’ ανάγκην βραχύ σχολιασμό πλατωνικών και αριστοτελικών ιδεών, ο Θεοδόσης Τάσιος μας προσφέρει στα «Επιλογικά» έξι κεφάλαια που παρακολουθούν με σχετική χρονική αλληλουχία την ιστορία και εξέχοντα επιτεύγματα της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας (εντοπίσιμα και στο αναλυτικό ευρετήριο). Πέραν των πραγματολογικών στοιχείων, εύληπτα ταξινομημένων και όμορφα εικονογραφημένων, θα τα ξεχώριζα ως προς την ιδιαίτερη αναγνωστική απόλαυση που προσφέρουν (επιτεινόμενη από την αίσθηση ότι είναι αποτέλεσμα απόλαυσης της ίδιας της συγγραφής τους) και την οξυδερκή ερμηνειών των πηγών.

«Η τεχνολογία στην περιπλάνηση του Οδυσσέως», «Μυκηναϊκή Τεχνολογία», «Γεφύρωση του Ευρίπου»... Να μείνω μόνο στον επίκαιρο και στις μέρες αυτές Οδυσσέα: «Πώς τα καθάριζε τα ρούχα η Ναυσικά», «Η Ρομποτική των Φαιάκων», αν όντως ο Οδυσσέας «έκανε τάβλα στο μεθύσι τον Πολύφημο», τα σχόλια για την κλίνη της Κίρκης, η «απολύμανση του Παλατιού μετά τη μνηστηροφονία». Ή το γενικότερο παράρτημα «Πόσο έγχρωμοι ήσαν οι πρόγονοι της Λευκής Αθηνάς». Πηγαία γνώση, λόγος προσωπικός ακόμη και σε σημεία που θα μπορούσαν να ήταν ξηρά (αν και πληροφοριακά) εγκυκλοπαιδικά λήμματα, μία τζούρα χιούμορ – κείμενα απότοκα πολύχρονης δουλειάς και ταυτόχρονα δροσερά.

Ομολογεί κάπου (σελ. 71) ο Θεοδόσης Τάσιος ότι «σκοπός αυτού εδώ του κεφαλαίου είναι απλώς η  τ έ ρ ψ η». Μού φαίνεται ότι και για ολόκληρο το βιβλίο να το ομολογούσε, θα συνομολογούσαμε ευχαρίστως κι εμείς οι αναγνώστες. Χάριν παιδιάς και διδασκαλίας. Τι πιο αναζωογονητικό;

Υβριδικό διήγημα του Θόδωρου Σούμα

Με λένε Ησαΐα. Πολλοί φίλοι μου αναρωτήθηκαν τι δουλειά είχα εγώ, ένας απλός γραφιάς, ένας Εβραίος συμβολαιογράφος, σοβαρός άνθρωπος και οικογενειάρχης, να κάτσω να αφηγηθώ την ιστορία μιας όμορφης γυναίκας που ορισμένοι άντρες στο περιβάλλον της αποκαλούσαν, όπως έμαθα εκ των υστέρων, ιερή ή σοφή πόρνη, γιατί ήταν ταυτόχρονα και εύκολη πολυγαμική και πνευματικός άνθρωπος με βάθος. Η απάντησή μου είναι πως η Ομόνοια, σκηνοθέτης και καθηγήτρια κινηματογράφου, ήρθε να φτιάξει το συμβόλαιο μιας τυπικής μεταβίβασης, της γονικής παροχής ενός ακινήτου της επιστήμονος μητέρας της προς αυτή, πως εγώ είμαι γνήσιος ρομαντικός και πως τελικά σαγηνεύτηκα πλήρως... Ο πατέρας της είχε πεθάνει όταν ήταν μικρή και τις είχε αφήσει μόνες να τα βγάλουν πέρα με τη βοήθεια της αδελφής της μητέρας της και του διανοούμενου θείου της. Τι έγινε κατόπιν, αφού γνώρισα την ωραία, σαγηνευτική Ομόνοια Α. και τη μητέρα της και πώς κατέληξα να προσπαθώ να γράψω εγώ, ο άσχετος από γράμματα, βιογραφίες και μυθιστορήματα, την ιστορία της;

Πρώτα πρώτα εντυπωσιάστηκα από τη γοητεία, την ευφυΐα, την ακτινοβολία και τον ερωτισμό που εξέπεμπε, όταν ήρθε τέσσερις πέντε φορές στο συμβολαιογραφικό γραφείο μου για την υπόθεσή της, στην ηλικία των πενήντα πέντε ετών. Κατόπιν, επειδή μητέρα και κόρη έμειναν πολύ ικανοποιημένες από την εργασία μου και με συμπάθησαν, μου έστειλαν αρκετούς φίλους, συγγενείς και γνωστούς τους για να διακπεραιώσω τις υποθέσεις τους. Τότε, επειδή συνηθίζω να πιάνω κουβέντα με τους πελάτες μου γιατί η δουλειά αυτή είναι ρουτινιέρικη και βαρετή, ένας από τους γνωστούς τους που μου έστειλαν, επειδή ήταν φλύαρος και κουτσομπόλης σαν κι εμένα, ο κύριος Γιώργος, μου εκμυστηρεύτηκε πως ο ξάδελφός του υπήρξε ένας από τους πολλούς εραστές της Ομόνοιας! Ξέχασα να σας ενημερώσω –να που δεν είμαι καθόλου συγγραφέας– πως η Ομόνοια ήταν παντρεμένη, σχεδόν μικροπαντρεμένη με ένα γιατρό. Ξέχασα να σας πω ακόμη πως ήταν πολύ πετυχημένη, διακεκριμένη σκηνοθέτις κινηματογράφου και θεάτρου, δηλαδή καλλιτέχνης και καθηγήτρια σκηνοθεσίας.

Ο άντρας της Κωνσταντίνος ήταν γυναικολόγος, ένας ασχημάντρας πολύ μεγαλύτερός της, πολύ αναγνωρισμένος, πετυχημένος, σεβάσμιος και ήπιος, με μεγάλο κύρος. Γνωρίστηκαν, συνευρέθηκαν αρκετές φορές και η Ιρίνα έπιασε παιδί. Ε, μετά παντρεύτηκαν. Ξέχασα να σας πω πως ήταν Μανιάτισσα, σκληρή, δυνατή, σεξουαλική κι ανυποχώρητη, πανέξυπνη, πεισματάρα κι αποφασιστική. Ένα ερωτιάρικο ον με απαιτητικές, πλούσιες ορμές, πολλές σεξουαλικές ανάγκες για πηδήματα, ερωτική τόλμη, άνεση, προκλητικότητα και σεξαπίλ και το πιο γοητευτικό, ερωτικό, έξυπνο χαμόγελο που λύγιζε τους πάντες. Ήξερε καλά τις αρετές και τα σαγηνευτικά ατού της, καθώς και το να ελίσσεται παθιασμένα και λάγνα στο κρεβάτι, εξωσυζυγικό και συζυγικό... Κατείχε από τα δεκάξι της καλά τις σεξουαλικές στάσεις στο κρεβάτι και το στοματικό, έμαθε και το πρωκτικό. Την είχα ονομάσει καλοπροαίρετα τσουλάκι στην ψυχή και στο σεξ, στο κρεβάτι και στην καρδιά, επρόκειτο για μια ηδονόχαρη, πολυγαμική πεολήπτρια, ήταν αληθινά μια ιερή πόρνη, γιατί γνώριζε πώς να περιβάλλει τον εαυτό της με θεϊκή, ερωτική και πνευματική σαγήνη, μια αδιόρατη, μαγική και τελετουργική γοητεία.

H πολυγαμική γυναίκα - ιερό τέρας έκανε πάρτι σπίτι της και δεχόταν καλλιτέχνες και διανοούμενους, όπου συναγελαζόταν με υποψήφιους ή πρώην εραστές. Φλέρταρε τον φίλο μου Τάσο στο αυτοκίνητο, αφού διέφυγαν από ένα πάρτι της που γινόταν την ίδια ώρα στο σπίτι της, για να πάνε μια νέα γυναίκα που άρεσε πολύ στον Τάσο στο σταθμό των τρένων. Στην επιστροφή, αφού άφησαν στο σταθμό την πανέμορφη τριανταπεντάρα και αφού του την έθαψε γενναία,  άρχισε να του κάνει κόρτε. Στη διαδρομή, όσο ο Τάσος οδηγούσε, έβαλε απλά το χέρι της στα γεννητικά του όργανα.

Η Ομόνοια έλεγε πως «έσμιγε», πως «συνευρισκόταν» μ’ αυτούς τους κατάλληλους για την απόλαυσή της άντρες, μα αυτά τα δυο σεβάσμια ρήματα συνοδεύονται στην πραγματικότητα από αγάπη και όχι ηδονοθηρία, που ήταν αυτό που την ενδιέφερε πρωτίστως. Σ’ αυτή τη φιλήδονη κι αποστασιοποιημένη από συναισθήματα εκδοχή, το λέμε «πηδιόταν» και «γαμιόταν». Κι όμως, ερωτευόταν και ξεερωτευόταν πολλούς και διάφορους, όχι για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Οι κακές γλώσσες έλεγαν πως αυτό αποτελούσε ένα άλλοθι για να κάνει σεξ (πρόφερε το σ του σσσεξ με έναν έντονα συριστικό ήχο).

Επιθυμούσε να έχει γύρω της και κάποια κορόιδα σαν και μένα κι άλλους αφελείς ή αθώους, να μας «δουλεύει» και να μας διεγείρει, εκμεταλλευόμενη την πνευματική, ερωτική και ψυχολογική υπεροχή της. Στα λόγια και στους τρόπους ήταν άψογα ευγενική, όχι όμως και στην πράξη, στην ηθική και στην ουσία. Ήταν πηδιόλα, πρόστυχη στα σεξουαλικά και ανάλγητη, ανελέητη με τους όποιους αφελείς και όχι και τόσο αρρενωπούς άντρες τη γυρόφερναν. Προτιμούσε αυτούς που τους έβλεπε ως φαλλούς με ισχύ, δηλαδή σωματική και κοινωνική ισχύ, σκληρά πέη με κοινωνικό, πολιτισμικό κύρος. Τα ήθελε και τα είχε όλα, αναγνώριση, ελκυστικότητα, διανοητική, μορφωτική κι ερωτική ακτινοβολία και υπεροχή. Τα δικά μου δικά μου και τα δικά σου δικά μου. Μάλλον δεν ήξερε καλά τι είναι καλό και τι κακό, τα μπέρδευε μεταξύ τους, κάτι όμως που κάνουμε οι περισσότεροι αντιφατικοί ή συγχυσμένοι άνθρωποι, όπως εγώ. Επιθυμούσε όμως όχι μόνο να παίρνει, μα και να δίνει για να αναγνωρίζεται η θετική, καλλιτεχνική, εκπολιτιστική και κοινωνική προσφορά της. Να αναγνωρίζεται ως εξέχουσα, πολυμαθέστατη και εφευρετική προσωπικότητα, που ήταν.

Ήταν συνήθως αυτή που έπαιρνε την πρωτοβουλία να δείξει σε έναν άντρα ότι της αρέσει, αφού τον επέλεγε για τα προσόντα του, γιατί την ενδιέφερε πολύ να διασφαλίζει την ηδονή της, τους οργασμούς της. Λόγω ταμπεραμέντου, λόγω αποφασιστικότητας, λόγω μεγάλης ενέργειας, ερωτικής επιθετικότητας και τάσης αναζητήσεων, ίσως και λόγω φεμινιστικής δεοντολογίας. Το σήμα που έδινε σ’ αυτούς που επέλεγε για εραστές ήταν απλό και λεπτό, διακριτικό και όχι χυδαίο, τους έπιανε και τους κράταγε το χέρι... Τασσόταν εναντίον της ανατολίτικης έκφρασης της λαγνείας. ήταν θεσπέσια, πολύ πεπειραμένη κι επιδέξια σε όλες τις στάσεις και ιδίως στα στοματικά.

Μα προτρέχω. Να σας εκμυστηρευτώ πως ύστερα από τις αλλεπάλληλες εξομολογήσεις και ενημερώσεις του πελάτη μου κυρίου Γιώργου για την ερωτική σχέση του ξαδέλφου του με την Ομόνοια, μου αποκάλυψε μετά πως είχε κάνει κι αυτός σεξ με την Ομόνοια, μια νύχτα που ήταν πολύ κεφάτη, μετά την ταβέρνα που είχαν πάει όλη η παρέα και φαίνεται πως είχε καύλες, επηρεασμένη κι απ’ το κρητικό κρασί που ήπιε. Τη μεθεπόμενη το επανέλαβαν. Όχι όμως ξανά, γιατί η πανέξυπνη Ομόνοια έκρινε πως ήταν άπειρος στο σεξ και αφελής, ουσιαστικά μάλλον αμόρφωτος, ακαλλιέργητος.

Ε, ύστερα τσίμπησα, καβάλησα κι εγώ το καλάμι και μαγνητίστηκα. Η Ομόνοια με συνεπήρε. Μέχρι τότε είχε έρθει πέντε φορές στο γραφείο μου. Κι εγώ καταγοητευμένος, άρχισα να ρωτώ γι’ αυτή τους άλλους πελάτες που μου είχε στείλει και να συνθέτω μηχανικά στο μυαλό μου τη συναρπαστική βιογραφία της! Δεν είχα παρά να προσπαθήσω να κάτσω να τη γράψω...

Ο Κωνσταντίνος πήρε από το καρυδένιο έπιπλο του χωλ τη σκούρα μπλε, καστόρινη ρεπούμπλικά του, τη φόρεσε, φώναξε ένα γεια στην Ομόνοια, στη νεαρή γυναίκα του που διάβαζε καθισμένη αναπαυτικά στον μεγάλο, άνετο καναπέ της τραπεζαρίας και άνοιξε την πόρτα. Κατέβηκε με το ασανσέρ και βρέθηκε στο πεζοδρόμιο της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας. Ο δροσερός αέρας χάιδεψε το πρόσωπο με τις ρυτίδες. Τα πλούσια γκριζόασπρα μαλλιά του ξέφευγαν από το καπέλο. Περπάτησε αργά δύο τετράγωνα και μπήκε σε μια παλαιική πολυκατοικία. Στον πρώτο όροφο βρισκόταν το γυναικολογικό ιατρείο του. Έβγαλε τη ζαχαρί καμπαρντίνα και φόρεσε την άσπρη μπλούζα του. Έπλυνε με επιμέλεια τα χέρια του. Η γραμματέας του προωθούσε ήδη την πρώτη πελάτισσα του απογεύματος στο ιατρείο.

Ήταν μια ξανθή σαραντάρα με σαρκώδη χείλη και εύθυμο, σχεδόν πονηρό χαμόγελο, μια από τις πελάτισσές του που συμπαθούσε και προτιμούσε. Της ζήτησε ευγενικά να γδυθεί, παρατηρώντας τη με την άκρη του ματιού. Η ξανθιά έβγαλε αργά, διστακτικά ή ιεροτελεστικά; –δεν ήξερε–, την καφετιά κοντή φούστα της, το καλσόν και το μαύρο σλιπάκι της. Της ζήτησε να κάτσει στη γυναικολογική πολυθρόνα. Η κοπέλα θρονιάστηκε στην πολυθρόνα ανεβάζοντας τα γυμνά πόδια της στα στηρίγματα. Ήταν καλλίγραμμα και τορνευτά, με γεροδεμένους, καλοσχηματισμένους μηρούς. Στην ένωσή τους ξεπρόβαλε το ροζ αιδοίο της με τα προτεταμένα χείλη, στεφανωμένο από μια καστανόξανθη, όμορφη, ξυρισμένη στα πλάγια, τούφα. Ο Κωνσταντίνος καταρχάς το κοίταξε από κοντά, με επιμέλεια, κόκκινος από την ένταση της παρατήρησης, αυτή ήταν η πρώτη δουλειά που είχε να κάνει. Κατόπιν έβαλε αργά τον κολπικό διαστολέα μέσα στον κόλπο της νέας γυναίκας για να εξετάσει το εσωτερικό των γεννητικών οργάνων υπό το φως ενός φακού. Ύστερα, αφού έβγαλε τον διαστολέα, έβαλε δύο δάχτυλά του στον κόλπο και με το άλλο χέρι την ψηλαφούσε εξωτερικά. Κινούσε ταυτόχρονα και τα δάχτυλα μέσα, μάλλον πιο απαλά από όσο έπρεπε. Η κοπέλα είχε κοκκινίσει. Της ζήτησε να χαλαρώσει. Όσο την ψηλαφούσε παρατεταμένα, σαν να έψαχνε περιπλανώμενος, παρατηρούσε τόσο τη ροζ είσοδο του αιδοίου της όσο και το αναστατωμένο πρόσωπό της. Τον ατένιζε κι εκείνη θαρραλέα, από κοντά, άμεσα. Ο Κωνσταντίνος αναρωτιόταν τι να σκεφτόταν, τι να αισθανόταν. Θα ήθελε να μαντέψει τις σκέψεις και τα συναισθήματά της. Βρισκόντουσαν πολύ κοντά, αυτός μέσα της, τι να αισθανόταν για τον γιατρό της; Η γυναίκα συνέχιζε να τον αναμετρά με αποκοτιά. Μήπως κατάλαβε τι σκεφτόταν αυτός; Το θαυμασμό για τη νεανική ομορφιά της και την επιθυμία του; Έβαλε το δάχτυλο στον πρωκτό της για να ψηλαφίσει από πίσω τη μήτρα, όπως της είπε ψευδώς. Συνολικά η εξέταση τρέναρε περισσότερο από όσο χρειαζόταν. Ήρθε η στιγμή να δώσει ένα τέλος στο αθέλητο στριπτίζ. Το στριπτίζ ήταν μόνο δικό της. Το είχαν ξανακάνει. Θα προτιμούσε να της κάνει την εξέταση γυμνός κι αυτός. Η εξέταση, η ισορροπία των δύο στο ίδιο τεντωμένο σκοινί τελείωσε. Της είπε μια πρώτη διάγνωση και η κοπέλα αναχώρησε αργά, μουδιασμένη.

Η γραμματέας κάλεσε μια δεύτερη γυναίκα, μια ωραία, μελαχρινή σαρανταπεντάρα. Λες και επέλεγε ποια πελάτισσά του θα διατηρήσει, κάνοντάς τους καλύτερες τιμές και προσέχοντάς την ιατρικά περισσότερο, ανάλογα με την ομορφιά και το ταμπεραμέντο της. Όταν η μακρόσυρτη εξέτασή της με τα πολλά και παρατεταμένα ψαξίματα στον κόλπο της τελείωσε, λιγάκι αμήχανη, δεν ήταν σίγουρη για το τι έγινε.

Όταν βράδιασε για τα καλά αποχώρησε κουρασμένος, σχεδόν εξαντλημένος από τη θέαση και τις ψηλαφήσεις. Ο Κωνσταντίνος εδώ και πολύ καιρό, με το πέρασμα των χρόνων μετά το γάμο τους, είχε γίνει ανίκανος ψυχοσωματικά για διεισδύσεις και πηδήματα. Με τη ρεπούμπλικα στο κεφάλι κατευθύνθηκε αργόσυρτα προς το διαμέρισμά τους. Εκεί θα είχε να αντιμετωπίσει την κατά είκοσι δύο χρόνια μικρότερή του γυναίκα του, ήταν στο χαρακτήρα, στη βιολογία και στο μυαλό, μια αληθινή τίγρις, ένα σοφό πορνίδιο.

Τώρα πια, η Ομόνοια έχει χαθεί απ’ τη ζωή μου κι έχει εξηνταρίσει, πάντα όμορφη και μινιόν, λεπτόκορμη, γοητευτική και ενεργή ερωτικά. Εγώ έχω πια ελάχιστες συμβολαιογραφικές δουλειές, μειώθηκαν πολύ. Στο γραφείο μου συνήθως δεν έχω τι να κάνω... Κάθισα λοιπόν ένα πρωί να καταγράψω όσες πληροφορίες είχα ψαρέψει από δω κι από κει, όλον αυτόν τον καιρό, για τη ζωή της, από τους φίλους και τους γνωστούς της που τη θαύμαζαν όλοι πολύ· χαίρονταν να μιλάνε για την απαστράπτουσα προσωπικότητά της, για τα ταλέντα και το σημαντικό καλλιτεχνικό και διδασκαλικό έργο της. Εντάξει, δυο τρεις γυναίκες την κουτσομπόλευαν ως εύκολη και ερωτομανή, για τους άντρες όμως αυτά ουσιαστικά αποτελούσαν προτερήματα.

Λοιπόν, αναφέραμε πως η Ομόνοια ήταν μια δυναμική, σκληρή, επίμονη κι επιθετική Μανιάτισσα, κωλοπετσωμένη. Μικρή, στο γυμνάσιο της Καλαμάτας τη θεωρούσαν τσαπερδόνα και πεταλουδίτσα, ένα γλυκό Λολιτάκι. Γι’ αυτό ξεπαρθενεύτηκε νέα, στα δεκάξι της, από έναν κνίτη φοιτητή.

Όταν μεγάλωσε και ωρίμασε, καταστάλαξαν κι οι απόψεις της περί έρωτος. Τώρα πια δεν πιστεύει ιδιαίτερα στον έρωτα, και αν αποτελεί αντίλογο πως έχει υμνηθεί θερμά και ποιητικά χιλιάδες φορές στην τέχνη, η απάντησή είναι πως εξυμνείται γιατί εμπεριέχει το έλλειμμα, τον πόνο και το ανεκπλήρωτο.

Να μου λείπει πλέον, έλεγε η Ομόνοια, ωριμασμένη από λογιών λογιών εμπειρίες, από σχέσεις που είχε ζήσει, με έναν χοντρό, έναν ψηλό, έναν αδύνατο, έναν κανονικό, και άλλους... Τω όντι ερωτευόμουν και ξεερωτευόμουν σχετικά εύκολα, για να ζήσω ξανά και πάλι ξανά το πάθος. Τις περισσότερες φορές επειδή ο έρωτας οδηγείται στην 0ερωτική αποτυχία, δεν αξίζει τον κόπο, το δάκρυ και το αίμα που χύνεις. Μόνο το να χύνεις τα σεξουαλικά υγρά αξίζει... Για να επιβιώσεις πρέπει να είσαι δυνατή, σκεπτικίστρια κι απομυθοποιητική έναντι του έρωτα. Όπως είναι οι απελευθερωμένες διανοούμενες και οι κυριαρχικοί διανοούμενοι, που διατηρούν μια ειρωνική αποστασιοποίηση έναντι του ερωτικού συναισθήματος.

Άλλωστε όλοι οι βαρβάτοι πηδηχταράδες και μπήχτες είναι σκληροί και παγεροί συναισθηματικά, έχουν απομυθοποιήσει κι αποϊεροποιήσει τις γυναίκες, τις κατέβασαν από το ιερό βάθρο τους για να μπορέσουν να τις πηδήξουν δίχως συστολές. Πολλοί απ’ αυτούς που τις γαμούν με ένταση και δύναμη είναι ουσιαστικά μισογύνηδες, αν και φαίνεται αντιφατικό. Τις καρφώνουν δυνατά κι απρόσκοπτα, επειδή δεν τις σέβονται, λόγω του λανθάνοντος μισογυνισμού τους. Γιατί ξεπερνούν τις ανασχέσεις τους χάρη στον μισογυνισμό τους. Το παράδοξο της υπόθεσης είναι πως οι γυναίκες τούς αγαπούν και τους προτιμούν, γιατί απλά έχουν την ωμότητα και τη σκληράδα να τις ικανοποιούν σεξουαλικά. Τι να τον κάνουν έναν ευαισθητούλη ανθρωπάκο με λεπτούς τρόπους; Μπορεί να τους διασφαλίσει τους οργασμούς τους;

                                                                                                                                                ***

Ο Κωνσταντίνος είναι ένας άντρας που έδωσε την ελευθερία και ανέχτηκε –ή μήπως ώθησε– τη δεύτερη γυναίκα του να πηγαίνει με άλλους άντρες (λες και ίσως ήταν σοφός νταβατζής χωρίς οικονομικές απολαβές, μα μόνο ψυχικές κι ερωτικές). Ο Κωνσταντίνος έκανε δύο γάμους. Στον δεύτερο επιδίωξε να αναδείξει τον πολυγαμικό, ηδονιστικό, πορνικό χαρακτήρα της Ομόνοιας· και την ωθεί στην πραγμάτωση απιστιών, υποκλινόμενος στο σκεπτικό της πως η απιστία αποτελεί το θεμέλιο του γάμου. Ο ίδιος διεγείρεται από το εξωσυζυγικό σεξ της γυναίκας του και όχι σπάνια ερεθίζεται τόσο που αυνανίζεται μοναχός του.

Η Ομόνοια είχε κι αυτή ενδώσει στον σύζυγό της μετά από τις γυναικολογικές εξετάσεις που της έχει κάνει... Η ζωή της άλλαξε όταν έφερε στον κόσμο το παιδί της, ένα αγοράκι, τότε αφιερώθηκε σε αυτό.

Μα όταν το αγόρι της πηγαίνει στο νηπιαγωγείο η Ομόνοια αρχίζει ξανά να ερωτοτροπεί με άντρες, με τους πατεράδες που πηγαίνουν τα παιδιά τους στο νηπιαγωγείο. Τα φτιάχνει με έναν απ’ αυτούς. Η ζωή της γίνεται ίδια με παλιότερα, γίνεται μια πολυγαμική, έγγαμη, χομπίστρια πουτανίτσα με πολλές κατακτήσεις ανδρών τους οποίους καταγοήτευσε με το χαμόγελο, το λεπτοκαμωμένο, ευλύγιστο κορμί της και τη σαγηνευτική, εκθαμβωτική προσωπικότητά της...

Ενημερώνει τον Κωνσταντίνο πως σήμερα το βράδυ θα βγει έξω με έναν κοινό φίλο τους, για θέατρο στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, για να δουν μια μεταμοντέρνα παράσταση, δεν ξέρει όμως αν θα της αρέσει. Συναντάει εκεί τον Αλέξανδρο, έναν άλλο γυναικολόγο, το γυναικολόγο της.

Μετά την παράσταση πάνε στο γυναικολογικό ιατρείο του για εξέταση. Η εξέταση ξεκινά κανονικά ως εξέταση, μα σε λίγο ο γυναικολόγος ψηλαφώντας τη της βάζει χέρι, της θωπεύει αργά και ηδονικά τον κόλπο, μέχρι η Ομόνοια να έρθει σε οργασμό. Ταυτόχρονα χύνει κι αυτός από την ηδονή τρίβοντας τον μεγάλο φαλλό του στο μηρό της.

***

Η Ομόνοια έχει τον δικό της προβληματισμό και τη φιλοσοφία της περί έρωτος. Οι ερωτικές καταστάσεις και οι ρόλοι των φύλων έχουν εμφανώς αλλάξει τα τελευταία χρόνια, έχουν επαναπροσδιοριστεί. Ποια είναι τα σημερινά αποδεκτά όρια και οι κανόνες; Το ότι η βία και ο σεξουαλικός εκβιασμός λόγω ισχύος, εξουσίας και ανώτερης εργασιακής θέσης δεν είναι αποδεκτά, είναι ολοφάνερο, γιατί αποτελούν σεξουαλική κακοποίηση. Σαφής είναι και ο κανόνας πως το όχι της γυναίκας είναι όχι. Ο βιασμός και η σεξουαλική κακοποίηση είναι ρητά καταδικαστέα. Τα όρια που δεν πρέπει να ξεπεραστούν στη χρήση των απτικών μέσων της σαγήνευσης και του φλερτ, δεν είναι αποσαφηνισμένα σε όλα τα μυαλά των νεότερων και των μεσηλίκων. Οι γυναίκες πλέον θέτουν όρια στην ασυδοσία και ενίοτε στην ελευθερία των κινήσεων των ανδρών. Οι γυναίκες εδώ και καιρό θέτουν επιτακτικά το ζήτημα της αυτοδιάθεσης του σώματός τους και της αναζήτησης και διασφάλισης της σεξουαλικής απόλαυσης, της ηδονής ως προγραμματικό στόχο του χειραφετημένου, σεξουαλικά φιλελεύθερου φεμινισμού, καθώς και του δικαιώματος στη μοιχεία, όπως ίσχυε μακροχρόνια για τους άντρες και γινόταν κοινωνικά αποδεκτό.

H Oμόνοια είναι υπέρ της σεξουαλικής ελευθερίας. Και ειδικά υπέρ της ερωτικής ελευθερίας των παντρεμένων γυναικών. Της αρέσει πολύ ένα ποίημα της αυστραλοαμερικανίδας Χολστ-Γουόρχαφτ, που περιγράφει πώς, σε μια ελληνική ταβέρνα, ένας γεροχίπι, για να κάνει κόρτε σε μια γυναίκα που επιθυμεί,  ρίχνει ένα κουτάλι κάτω, κοντά της, σκύβει κάτω απ’ το τραπέζι της και φιλά το γόνατό της. Η γυναίκα διεγείρεται, σηκώνεται και τον ακολουθεί. Η Ομόνοια αγαπά το ποίημα γιατί η γυναίκα τολμά, στη στιγμή, να ακολουθήσει την επιθυμία της, όπως παρατηρεί η σκηνοθέτις, κάτι που κάνει και η ίδια κατ’ επανάληψη, συστηματικά.

Ακούει μες στη νύχτα έναν μοναχικό σκύλο να ουρλιάζει μακριά απ’ το σπίτι της. Κάθεται σε μια βελούδινη, μπορντό πολυθρόνα στο καθιστικό. Συγκεντρώνεται και μετά γράφει στο λάπτοπ της το κείμενό της για τη σχέση θεάτρου και κινηματογράφου, που έχει αρχίσει εδώ και μια εβδομάδα, γράφοντας και σβήνοντας λίγο.

Σχετικά με τα ερωτικά θέματα και την εμβέλεια του ερωτικού συναισθήματος, η Ομόνοια είχε γίνει με τα χρόνια αρκετά σκεπτικίστρια. Έχοντας πια ζήσει πολλά και έχοντας μελετήσει πρακτικά το θέμα του έρωτα, κατέληξε κυνική και να μην τον πολυπιστεύει. Ο έρωτας διαρκεί λίγο, άντε 3-4 χρόνια μάξιμουμ. Η Ομόνοια πίστευε στην επικοινωνία, στο ηδονικό σεξ, στην εκτίμηση μεταξύ δύο ανθρώπων και στα κοινά ενδιαφέροντά τους· αποτελούν γι’ αυτή σταθερότερη βάση σχέσης, δεσμού, φιλίας και συμβίωσης, από ό,τι το ερωτικό συναίσθημα, το οποίο ειρωνευόταν διακριτικά. Πιστεύει στη φιλία και στο διάλογο, στηρίζονται στην καλή επικοινωνία και στην εκτίμηση. O έρωτας, όμως, εξακολουθεί να παραμένει για τους ανθρώπους το αλατοπίπερο της ζωής. Αν είναι αμοιβαίος, πραγματωμένος κι ολοκληρωμένος, ταυτίζεται με τη χαρά, την ευεξία, την απόλαυση, το κέφι και τη διάθεση για ζωή, την επίγεια, έστω μικρής διάρκειας ευτυχία.

Δεν πολυπιστεύω στον έρωτα και στη δραματικότητά του, μας έρχεται από τον ρομαντισμό, έλεγε, το ερωτικό συναίσθημα διαρκεί λίγο, δεν είναι αξιόπιστο, όπως και οι ίδιοι οι άνθρωποι βέβαια, γυναίκες και άντρες. Και συχνά ο έρωτας είναι αποτυχημένος και φαντασιωσικός, ανολοκλήρωτος ή ανενσάρκωτος κι ανέφικτος. Ο ανενσάρκωτος, μη αμοιβαίος έρωτας είναι ένα βασανιστήριο, μια οδυνηρή φενάκη. H μεγάλη αδικία της ζωής είναι να ερωτεύεσαι και να σκέφτεσαι συνεχώς κάποιον ή κάποια που σε έχει γραμμένο και δεν απασχολείς καθόλου τη σκέψη του, ενώ ζει χαρούμενα τη ζωή του εδώ κι εκεί, σαν ξαναμμένη πεταλουδίτσα, την ώρα που εσύ υποφέρεις ψυχικά. Τα ερωτικά συναισθήματα κι οι ερωτικές σχέσεις διαρκούν λίγο, μερικές φορές μένουν ατελείς κι ελλειμματικές, το ίδιο ισχύει στο γάμο. Σκέψου όλους αυτούς τους πανάκριβους γάμους με τις δεξιώσεις, τα τραπεζώματα και τους χορούς, που αποτελούν ολόκληρες φιέστες και ακολουθούνται σχετικά σύντομα από καταγέλαστα διαζύγια! Μάταιη, πολυδάπανη επίδειξη αμφισβητήσιμης ευτυχίας και ευμάρειας.

***

Ο Γιώργος εξομολογείται στο φίλο Κωνσταντίνο πως την πέφτει στη γυναίκα του και πως αυτή δεν θέλει πολύ για να υποκύψει. Ο Κωνσταντίνος το καλοδέχεται λέγοντάς του πως κάνει πολύ καλά γιατί η Ομόνοια έχει αυξημένες σεξουαλικές ανάγκες που πρέπει να ικανοποιούνται.

Ο Γιώργος πλησιάζει στην παραλία την Ομόνοια και της την πέφτει, της λέει ότι τη γουστάρει και θέλει να πηδηχτούνε και το πολυγαμικό, έγγαμο τσουλάκι του απαντάει: «Σιγά τον πολυέλαιο…» «Πάμε να πηδηχτούμε;» «Πάμε!».

                                                                                                                                           ***

Είμαι η Ομόνοια, σκηνοθέτις και καθηγήτρια σινεμά. Γνώρισα και συμπάθησα τον Μάρκο γιατί γράφει επαινετικά άρθρα για το έργο μου. Αλληλογραφούμε με μέιλ και στο μέσεντζερ και ανταλλάσσουμε εκδηλώσεις εκτίμησης του ενός για τον άλλο. Δεν προχωράμε περισσότερο γιατί ο Μάρκος μού μοιάζει παλαβός και παρεμβατικός, αδιάκριτος εισβολέας στη ζωή μου που τα βλέπει όλα δραματικά και σοβαρότατα, δεν κάνει άρα για εραστής, αλλά για προσκολλημένος σύζυγος, χα, χα... Πού να μπλέκω με έναν ρομαντικό που τα παίρνει όλα τραγικά, χωρίς παιγνίδι. Αφού με ερωτεύτηκε παθιασμένα, έχασε μάλιστα το πρωτότυπο, έξυπνο χιούμορ του...

***            

Η Ομόνοια είχε γυρίσει τρεις μεγάλου μήκους ταινίες και μία πετυχημένη, ατμοσφαιρική και ρεαλιστική αστυνομική σειρά με καλό, συγκροτημένο σενάριο. Σκηνοθέτησε ένα ψυχαναλυτικό και πολιτικό φιλμ και δύο καλλιτεχνικές, αισθαντικές ερωτολογικές ταινίες. Χώρια οι πολλές σκηνοθεσίες της στο θέατρο σε έργα νεοελληνικά ή ξένα κλασικά και σύγχρονα. Είχε επίσης γράψει ένα θεατρικό έργο πάνω στον φανταστικό διάλογο του Κοσμά Πολίτη με τον Ανδρέα Καραντώνη και τον Ηλία Βενέζη, πολλά αξιόλογα κείμενα και άρθρα για το σινεμά και το θέατρο, για φιλμ και παραστάσεις, σαν συνέχεια του διδακτικού έργου της, προεκτείνοντας τις καλά προετοιμασμένες παραδόσεις της στη σχολή και αποδίδοντάς τους άλλη, συγγραφική και δημοσιεύσιμη χρήση.

Η πρώτη μεγάλου μήκους της ήταν μια ρηξικέλευθη, τολμηρή ερωτολογική μυθοπλασία, ένα φιλμ που γυρίστηκε πριν καταξιωθεί στην ελληνική κινηματογραφική σκηνή το είδος του καλλιτεχνικού σινεμά του δημιουργού με ερωτισμό. Αναφερόταν στις ερωτικές ταυτότητες και στους ερωτικούς, σεξουαλικούς ρόλους που αναλαμβάνουν οι σύγχρονοι νέοι άνθρωποι, και πιο συγκεκριμένα στους ρόλους ενός άντρα και μιας γυναίκας που συνάπτουν ερωτική, σεξουαλική σχέση, σε κάποια κωμόπολη έξω απ’ την Αθήνα. Τότε δεν είχαν γίνει γνωστοί ακόμη στην Ελλάδα οι ευρωπαϊκοί προβληματισμοί γύρω από τις ταυτότητες των φύλων. Στην ταινία, οι έμφυλες ταυτότητες και οι ρόλοι των φύλων είναι ρευστοί, και σκιαγραφούνται οι σχέσεις –και, έμμεσα, οι συγκρούσεις– των φύλων, στο πλαίσιο μιας σχέσης. Το φιλμ ουσιαστικά ήταν μια ανάμειξη μυθοπλασίας και δοκιμίου, ή σωστότερα μια μινιμαλιστική ερωτική μυθοπλασία με δοκιμιακά, στοχαστικά, στοιχεία. Ήταν, λοιπόν, μια μινιμαλιστική φιξιόν με δύο ηθοποιούς, βασικά ένα ερωτικό ζευγάρι, βασισμένη στις εικόνες, στα σώματα των ηθοποιών και στο λόγο που προερχόταν κυρίως από ερωτολογικά δοκίμια, βιβλία.

Η δεύτερη ήταν μια ψυχολογική ταινία πολιτικής φαντασίας. Περιέγραφε μερικές μέρες από τη ζωή ενός μέλους μιας παράνομης, βίαιης ακροαριστερής οργάνωσης, στο οποίο ανακοινώνεται η διαγραφή του, για λόγους που δεν γνωρίζει. Ο ήρωας προσπαθεί να εξιχνιάσει τους άγνωστους αυτούς λόγους, διαμαρτυρόμενος, επιδιώκοντας να φτάσει ώς την ηγεσία της ένοπλης οργάνωσης, μα αντί να τα καταφέρει εμπλέκεται σε έναν καφκικό λαβύρινθο. Ο κεντρικός ήρωας έχει ορισμένα ψυχολογικά προβλήματα, κάτι σαν μανία καταδίωξης και εμμονή, και γι’ αυτό κάνει ψυχανάλυση. Σταδιακά βλέπει παντού ανθρώπους της οργάνωσης (ή της αστυνομίας) που τον παρακολουθούν και αγχώνεται ολοένα και περισσότερο, βυθιζόμενος σε ένα είδος αμφίσημης παράκρουσης. Ή μήπως οι φόβοι του είναι αληθινοί; Η υποδοχή του φιλμ ήταν αρνητική, γιατί τότε που φτιάχτηκε, η ελληνική, «προοδευτική» κοινή γνώμη, ιδιαίτερα των αριστερών, διάκειτο ευμενώς προς την ελληνική τρομοκρατία, ενώ η ταινία την παρουσίαζε με ένα έντονα κριτικό, αρνητικό, αν όχι ειρωνικό βλέμμα...

Η τρίτη ταινία ήταν μια ερωτική μυθοπλασία με κεντρικό ήρωα έναν άντρα γύρω στα τριάντα πέντε που παραδέρνει ανάμεσα σε δυο γυναίκες. Η μία, αισθησιακή, του προσφέρει έρωτα, σεξ και διάλογο (κυρίως περί έρωτος), ενώ η άλλη, απόμακρη, τον απορρίπτει μετ’ επιτάσεως και μάλλον τον υποβάλλει σε ορισμένες δοκιμασίες, εφόσον τον αποδιώχνει. Οι δύο σχέσεις του Ιάσωνα αντικατοπτρίζουν δύο διαφορετικές πλευρές του εαυτού του και του ψυχισμού του, μια ευδαιμονιστική, φιλήδονη, υπέρ της ευζωίας, της απόλαυσης και των ορμών της ζωής, και μια δεύτερη μαζοχιστική, ζοφερή και πεισιθάνατη. Το φιλμ έχει ένα ορισμένο ατμοσφαιρικό, ερωτικό στυλ, βασισμένο σε εικόνες, βλέμματα, σώματα, στάσεις τους και λεπτομέρειες και περιλαμβάνει διαλόγους περί έρωτος και ψυχανάλυσης και αρκετό, σκηνοθετημένο, πρωτότυπο, ενίοτε λοξό και σκαμπρόζικο ερωτισμό.

***

Ο Μάρκος διαβάζει τη νύχτα ένα σκωπτικό, τολμηρό ρεαλιστικό μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ, στο ημίφως του λαμπατέρ που περιβάλλει και ζεσταίνει την πλατιά, βελούδινη πολυθρόνα του.

Σκεφτόταν την Ομόνοια, την έβρισκε φοβερά έξυπνη, ελκυστική, μορφωμένη, ερωτική, δημιουργική, δυναμική, γοητευτική και σέξι, πνευματικά συγκροτημένη, προικισμένη και ταλαντούχα καλλιτέχνιδα και πολύ καλή συγγραφέα, σωστά πολιτικοποιημένη, μέσα σε όλα! Την είχε ερωτευτεί για τα καλά.

Σκέφτηκε έναν φίλο του που πέθανε τις τελευταίες μέρες.

Ο φίλος μου που πέθανε προχθές ήταν σπουδαίος τύπος, φίνο παιδί, καθαρό κι έξυπνο μυαλό! Επικοινωνήσαμε πριν μερικές μέρες... Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάζει. Δεν βρίσκω τις σωστές λέξεις για τον θάνατο ενός φίλου, ας πούμε απλά «να τον θυμόμαστε» ή «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης...», είναι το συνετότερο... Δεν μου αρέσει να πηγαίνω σε κηδείες γιατί καταθλίβομαι, φιλοδοξώ να πάω με τα πόδια... μπροστά, να παραστώ μονάχα στην επερχόμενη δική μου... Για μένα τι θα ’θελα να πουν όταν έρθει εκείνη η μέρα; (Που δεν θα αργήσει και πολύ). Κάτι σαρκαστικό κι αναιδές σαν κι εμένα τον ίδιο: «άε στα διάλα, μας έπρηξε όσο ζούσε ο πιο περίεργος ανακατωσούρας!», ή «ουφ αυτός ο αδιάκριτος φασαριόζος, μα ήταν γλυκός μόρτης», ή «μας τα είχε ζαλίσει ο ασεβής  παπάρας! Μα ήταν ψυχούλα»… Ή για να πω την αλήθεια δεν δίνω δεκάρα τσακιστή για το τι θα πουν αφού τα έχω τινάξει, όποια ή όποιος έχει να πει μια καλή κουβέντα για μένα ας την πει τώρα που είμαι ακόμη ζωντανός, γιατί μετά δεν θα καταλαβαίνω Χριστό, γρυ! Όλοι εκεί θα πάμε, ματαιότης ματαιοτήτων... Δεν πιστεύω καν στην αξιοπρεπή, χαμένη μάχη με το θάνατο και την τελική αρρώστια, νομίζω πως εγώ θα σκυλόβριζα την ανθρώπινη μοίρα λυσσαλέα, αν και το ιδανικό μου κι ο στόχος μου είναι αυτό που μας δίδαξε ο γκουρού μας, να είμαι υγιής κι ακμαίος μέχρι να πεθάνω, ακούγεται οξύμωρο μα ίσως είναι εφαρμόσιμο, ελπίζω. Τι απομένει; Το άδραξε τη μέρα, να είμαστε ευχαριστημένοι ο καθένας στο πεδίο του, στα χωράφια του, δημιουργία, φιλία, τέχνες, διαβάσματα, εργασία, ταξίδια, αγάπη και παιδιά, φύση, έκαστος εφ’ ω ετάχθη.

***

Για τον γάμο και τις σχέσεις, η Ομόνοια θεωρούσε πως στην πραγματικότητα βασίζονται σε μια συμφωνία, ένα υπολανθάνον συμβόλαιο, όχι κατ' ανάγκην ρητά συμφωνημένο, έναν συνειδητό συμβιβασμό που υποδηλώνει συγκεκριμένους όρους που πρέπει να τηρούνται στον συγκεκριμένο γάμο ή στη σχέση συμβίωσης, συγκατοίκησης. Αυτοί οι εμμέσως συμφωνημένοι όροι, κυρίως μέσω της καθημερινής πράξης, αφορούν στα οικονομικά, στη σεξουαλική δέσμευση ή τη σχετική ερωτική ελευθερία του ζεύγους και στην ανατροφή των παιδιών

***

Ο σύζυγος Κωνσταντίνος και ο συνάδελφός του Αλέξανδρος κάθονται και μπεκρουλιάζουν, πίνουν μαζί ρακές ενώ μάλιστα ο Κωνσταντίνος γνωρίζει πως ο Αλέξανδρος πηδάει τη γυναίκα του.

Μετά από κάποιον καιρό, ο Κωνσταντίνος με την πεταχτούλα, χυμώδη, όμορφη γυναίκα του φιλοξενούν τον Βαγγέλη. Τρώνε μαζί στο σαλόνι. Όταν τελειώνουν το φαγητό, κουβεντιάζουν. Ο Βαγγέλης είναι ανδροπρεπής, παχύς και επιβλητικός. Ο Κωνσταντίνος υπερβολικά ήπιος, καλόβολος και παθητικός. Η Ομόνοια και ο Βαγγέλης κοιτάζονται έντονα. Κάποια στιγμή η Ομόνοια αποχωρεί για να πάει να κοιμηθεί στο κοινό υπνοδωμάτιο.

Αργότερα ο Κωνσταντίνος σηκώνεται για να την ακολουθήσει στην κρεβατοκάμαρα. Μα ο Βαγγέλης τον σταματάει με το χέρι του επιτακτικά και του λέει: «Άσε, θα πάω εγώ.» Σηκώνεται και μπαίνει στο υπνοδωμάτιο. Σιωπή. Ο Κωνσταντίνος παραμένει ακίνητος στον καναπέ. Σε ένα τέταρτο αρχίζουν να ακούγονται κλιμακούμενα τα προοργασμικά βογγητά της Ομόνοιας, κλιμακούμενα…

***

Ο Ησαίας θέλει να εκφράσει κι αυτός τη γνώμη του. Παρά το ότι λένε πως στον έρωτα όλα επιτρέπονται, πιστεύει πως οι πράξεις των ανθρώπων που ερωτοτροπούν δεν είναι υπεράνω του καλού και του κακού. Υπάρχουν όρια στην ελευθερία, δεν μπορεί να συντρίβει τον άλλον ή να μετατρέπεται σε επικίνδυνη ή επώδυνη σεξουαλική ασυδοσία. Η ερωτική αγάπη δεν είναι για να στραπατσάρονται, να καταργούνται και να παραβιάζονται τα όρια της ανθρώπινης τρυφερότητας και φροντίδας, του σεβασμού του άλλου και του εαυτού μας. Η αγάπη, η καλοσύνη και η ηθική μέριμνα για τον άλλον ή την άλλη αποτελούν αρετές σχετικές με τον έρωτα. Η αγάπη και το ερωτικό συναίσθημα είναι αξίες που μας ημερεύουν, μας κάνουν γλυκύτερους, πιο ευαίσθητους, συναισθηματικότερους κι αγαπησιάρηδες. Ένας μεγάλος συγγραφέας, πολυγαμικός ερωτύλος, έγραψε πως η πεμπτουσία της συγκίνησης του γάμου είναι η πίστη, εάν αυτή δεν σε συγκινεί, καλύτερα να μην παντρεύεσαι, ακούστε το!

Η Ομόνοια αγαπούσε σε βάθος τον σύζυγό της για τις αρετές του, τη μετριοπάθεια, την ανεκτικότητα, την κατανόηση, την αποδοχή της και την αγάπη που της έτρεφε, για τη μεγαλοψυχία και τη δοτικότητά του. Σκέφτεται την περίπτωση του Μάρκου, είναι καλλιεργημένος, νοστιμούλης κι ενθουσιώδης. Ένας προικισμένος γλύπτης. Αλληλογραφούν ηλεκτρονικά και ανταλλάσσουν κομπλιμέντα και εκδηλώσεις εκτίμησης του ενός για τον άλλο. Είναι υπερβολικά ερωτευμένος μαζί της, αν και παντρεμένος, παθιασμένος μέχρι τρέλας με την Ομόνοια. Ευαίσθητος και πνευματώδης, μα χωρίς ισορροπία και αβέβαιος. Μορφωμένος αλλά προβληματικός. Η Ομόνοια του γράφει στο inbox του facebook. «Είσαι ένα τέρας μα σε συμπαθώ! Αλλά δεν σε αγαπώ». Έτσι αισθανόταν. Είχε απέναντί της έναν καταρτισμένο, προικισμένο, γοητευτικό και ενδιαφέροντα άνθρωπο, όχι πολύ αρρενωπό κι ερωτικά επιθετικό, που τη φλέρταρε, τη θαύμαζε και την αγαπούσε, μα δυστυχώς ήταν σχεδόν τρελός.

Επί ενάμιση χρόνο η Ομόνοια του προσέφερε ό,τι μπορούσε, δεδομένου πως δεν ήθελε να κάνει σεξ μαζί του, ό,τι είχε, σύμφωνα με τους ψυχικούς προγραμματισμούς και τις προδιαθέσεις της, ό,τι το διανοητικό και συναισθηματικό, όχι σαρκικό, διέθετε. Αυτός εισέπραξε τα δώρα της κι ήταν ευτυχισμένος ενάμιση χρόνο. Σταδιακά ο Μάρκος προσκολλήθηκε επάνω της, ζητά απ’ αυτή έρωτα, σεξ, αγάπη, φιλία και λογιών λογιών συνεργασίες. Έπαθε μαζί της έντονη εμμονή.

Πίστευε για μερικούς μήνες πως θα μπορούσε να αρκεστεί σε φιλία κι αλληλεγγύη και να παραμερίσει, να θάψει τον ερωτικό πόθο του, μα του κάκου. Ματαιοπονούσε, λόγω του αδύναμου έναντι των πόθων του, χαρακτήρα του. Μετά όμως επιζητούσε σωματοποιημένο έρωτα, ήθελε σεξ και επειδή δεν του το έδινε προσπάθησε να το πάρει με πλάγιο τρόπο, να το κλέψει, επιβάλλοντάς της πλάγιους, στρεβλούς και στρεψόδικους τρόπους, διεστραμμένους τρόπους για να εισπράξει τη λίγη ηδονή που θεωρούσε, κακώς, πως του χρωστούσε αφού την είχε προσφέρει απλόχερα, εκτενέστατα, σε πολλούς άλλους που δεν την αγαπούσαν, δεν την εκτιμούσαν και δεν την λάτρευαν όσο αυτός.

Έτσι που κάνει, η Ομόνοια δυσκολεύεται να τον δει όχι μόνο σαν (τρελό) εραστή, μα και σαν φίλο και φιλότεχνο συνεργάτη. Της έχει γίνει τσιμπούρι. Δεν την αφήνει να πάρει ανάσα, τη βομβαρδίζει καθημερινά με μηνύματα, στο κινητό, στο μέιλ της και στο facebook! Του το είπε καθαρά, την πλαγιοκοπεί αδιάκοπα με φορτισμένα συναισθηματικά και μερικές φορές ερωτικά sms μηνύματα στο messenger. Eίναι φανερό πως τα έχει παίξει, έχει μουρλαθεί. Επιθυμεί να κάνουν σχέση, σοβαρή. Αδιαφορεί για την οικογένειά του και για τη γνώμη των άλλων, πλην της δικής της. Η Ομόνοια πάντα κρατούσε κάποια προσχήματα, ενημέρωνε το σύζυγό της και μια στενή φίλη της για τα πηδήματά της, μα οι υπόλοιποι, ιδίως οι συνάδελφοί της δεν το ήξεραν. Εκτός αν έκανε σεξ με κάποιον από αυτούς.

Πού να μπλέκει με τον τρελοΜάρκο; Ήταν πιεστικός, ρομαντικός, παλαβός, έπαιρνε τα πάντα στα σοβαρά, δεν κατανοούσε το παιχνίδι του έρωτα και των πηδημάτων. Κατέφευγε σε υπεκφυγές, σε πονηρούς ελιγμούς,  σε ένα επίμονο κόρτε, καμουφλαρισμένο όμως παράξενα, χωρίς σεξουαλική αποφασιστικότητα στην πράξη, όλο φλόγα, διεστραμμένο πόθο, που γίνεται αδύνατο να βρει το στόχο του, αυτή, και γι’ αυτό η διαδρομή του διαστρέφεται. Ένα ερωτικό πάθος που δεν ικανοποιείται, που δεν συναντά τον σκοπό του, το σμίξιμο μαζί της, χωρίς ανταπόκριση διαστρέφεται και λοξοδρομεί σε οδό ανώμαλη και πεισιθάνατη.

Η Ομόνοια πίστευε ότι στην ουσία ο Μάρκος απειλούσε την ισορροπία και τη συναισθηματική κι οικογενειακή τάξη της ζωής της και του γάμου της και δεν το ήθελε. Παρ’ όλη την αγάπη του είχε γίνει πολύ αδιάκριτος και ανάγωγος, της έκανε μπόλικες, συνεχόμενες ερωτήσεις για την ερωτική της ζωή. Ήθελε να μπει με το ζόρι στη σεξουαλική ζωή της και επειδή δεν τον άφηνε γιατί την τρόμαζε με τη λόξα του, προσπαθούσε να υποκαταστήσει τον ανικανοποίητο, ανεκπλήρωτο έρωτά του με υποκατάστατα τις υπαινικτικές, πονηρές κουβέντες, τις αδιακρισίες του, σχεδόν ηδονοβλεπτικές, τη θέαση των φωτογραφιών της με μικρά μπικίνι στο facebook, ακόμη και με βρωμόλογα. Μίλα μου βρώμικα αφού δεν μπορώ να ικανοποιηθώ άμεσα... Επειδή δεν του προσέφερε σεξ, ο Μάρκος προσπαθούσε να το υποκαταστήσει με υπαινικτικές ερωτικές αναφορές, ρήσεις ή περιγραφές, με σπόντες και υπονοούμενα σχετικά με το τί έκανε με άλλους. Όλα αυτά την ενοχλούσαν πολύ.

Μου κάνει παράταιρες, πολύ λάγνες, νοσηρές και κρυπτοδιαστροφικές, αδιάντροπες ερωτικές προτάσεις και ερωτήσεις με πλάγιο τρόπο, που υπερβαίνουν τα εσκαμμένα.

Σιγά σιγά της έγινε ανυπόφορος, έψαχνε να βρει τρόπο να τον απομακρύνει και να τον ξεφορτωθεί παρ’ όλο που τον εκτιμούσε, ακόμη και τον θαύμαζε για τη δουλειά του και τα χαρίσματά του, γιατί είχε και τέτοια.

Ο ίδιος υπέφερε ολοένα και περισσότερο, οδυνηρά και άμετρα. Είχε χάσει πλήρως την όποια ισορροπία του και άρχισε να βουλιάζει στην κατάθλιψη, με πολύ στρες για το τι τον περιμένει, αν θα καταφέρει κάτι, κάτι τρυφερό, θετικό και γλυκό με την αγαπημένη του, ή όχι... Έτσι η ψυχολογική του κατάσταση χειροτέρευε μέρα με τη μέρα.

Το πρόσωπό του είχε πια αλλοιωθεί, είχε χλωμύνει, ισχνάνει και ζαρώσει κάπως. Ένιωθε το έδαφος να γλιστρά κάτω απ’ τα πόδια του, είχε μια περίεργη αστάθεια από στρες και θλίψη.

Σιγά σιγά της έγινε ανυπόφορος, έψαχνε να βρει τρόπο να τον απομακρύνει και να τον ξεφορτωθεί.

***

Μάρκος: Ο μακαρίτης φίλος, μηχανικός, Μ.Χ., ο  επιβήτορας του Ρήγα Φεραίου Ιταλίας, στον οποίο ανήκαμε τότε, παλιά, όλοι μας, μου αφηγήθηκε ένα περασμένο σεξουαλικό περιστατικό με μια φεμινίστρια φοιτήτρια, νυν καθηγήτρια του ΑΠΘ, την Α.Α., φίλη και συνάδελφο στο ΑΠΘ, της Ομόνοιας και στενής φίλης της Γκ.Ψ., άλλης μιας μορφωμένης, καλλιεργημένης και δυναμικής φεμινίστριας που με απέρριψε κι αυτή ερωτικά, παλιά στην Ιταλία όπου σπουδάζαμε. Το περιστατικό είχε ως εξής. Οι δύο αυτές δυναμικές κοπέλες, μορφωμένες φοιτήτριες και ισχυρές προσωπικότητες, η Γκ.Ψ. και η Α.Α., στη Ρώμη, σνόμπαραν και ψιλοδούλευαν εμένα και τον στενό φίλο μου, κοινωνιολόγο Μελέτη, γιατί ήμασταν πολύ συγκρατημένοι έως δειλοί με τις γυναίκες. Ήταν φεμινίστριες που τοποθετούνταν εναντίον του φαλλοκρατισμού και του ανδροκρατισμού κι εναντίον της σεξιστικής άσκησης μεγάλης πίεσης των ανδρών όταν ήθελαν να πηδήξουν μια γυναίκα. Εμάς τους συνεσταλμένους ταλαίπωρους μας είχαν της καρπαζιάς. Ο Μ.Χ. μου εξομολογήθηκε πως η αρχιφεμινίστρια Α.Α., αφού φλέρταραν και ενέδωσε, όταν την πηδούσε του φώναζε επαναλαμβανόμενα «ξέσκισέ με, τίγρη μου!». Είχε τότε βάλει τον φεμινισμό της στο ψυγείο και τον θυμόταν απέναντι σε κάτι ανθρωπάκια, «λειψανδράκια» (που λέει ο Καζαντζάκης) σαν κι εμάς τους δυο φίλους.... Ανέφερα στην Ομόνοια το περιστατικό με την φίλη της και συνάδελφο καθηγήτρια στο ΑΠΘ, και θύμωσε πολύ που την κουτσομπόλεψα, με επέπληξε και με τιμώρησε (ξέχασε κι αυτή προσωρινά τον φεμινισμό της και υποστήριξε την «υποταγή» της φίλης της στον γαμιά στο κρεβάτι, γιατί προφανώς έκανε κι αυτή τα ίδια με τους επιβήτορες). Αυτές είναι οι δυναμικές, χειραφετημένες, ελευθεριάζουσες διανοούμενες που δεν παύω να θαυμάζω ο κακομοίρης...

***

Το ζευγάρι Κωνσταντίνου και Ομόνοιας, μαζί με τον φιλοξενούμενό τους τρώνε μοσχομαγειρευτό φαγητό στο σαλόνι, το οποίο έφτιαξε ο Κωνσταντίνος, γιατί η Ομόνοια δεν ήξερε να μαγειρεύει σωστά. Μαζί τους τρώει ο καρδαμωμένος, εύσαρκος και μεγαλόσωμος Αλέκος. Η Ομόνοια μετά το τέλος του δείπνου φεύγει για την κρεβατοκάμαρα. Ο Κωνσταντίνος μετά από λίγο σηκώνεται να πάει κι αυτός μα ο Αλέκος του κόβει τον δρόμο, τον αρπάζει με τις χερούκλες του και απαιτεί, του ζητάει να τους φέρει πρωινό στο κρεβάτι το επόμενο πρωινό… Ο Κωνσταντίνος, φοβισμένος, νεύει παθητικά πως θα το κάνει. Ο Αλέκος κατευθύνεται προς την κρεβατοκάμαρα.

Το πρωί βλέπουμε τον Κωνσταντίνο που κρατάει ένα δίσκο στο χέρι με μπρέκφαστ για δύο άτομα, να πλησιάζει την πόρτα του υπνοδωματίου και να χτυπά σιγά και διακριτικά την πόρτα…

***

Κάποια φορά, αφού ο Μάρκος της έγραψε στο μέιλ διάφορες σεξουαλικές τολμηρότητες έως ωμότητες, που τολμάει να τις πει κανείς μόνο στην ερωμένη του, η Ομόνοια αποφάσισε πως δεν πήγαινε άλλο, την πίεζε πολύ, αφόρητα, την έφερνε σε δύσκολη θέση, ακόμη και μπροστά στους φίλους της. Έτσι του έδωσε πόδι... Τελικά βρήκε μια αφορμή και τον απέδιωξε και τον απέκλεισε από όλες τις συναναστροφές της και από κάθε επικοινωνία, ιντερνετική ή μη. Αυτός σοκαρίστηκε πολύ και πόνεσε πολύ άσχημα, επώδυνα, απροσμέτρητα. Την έχασε μέσα από τα χέρια του ενώ είχαν προηγουμένως έρθει πολύ κοντά, σαν γλυκείς φίλοι και συνεργάτες, σαν χαριτωμένο φλερτ.

Ξέχασα και απώθησα εντελώς πως για ενάμιση έτος μου έδινε grosso modo αυτά που της ζητούσα και άρα θα έπρεπε να ήμουν ευγνώμων κι ευχαριστημένος για το δώρο τού ενάμιση χρόνου, που το απώθησα και το ξέχασα λόγω της μεγάλης δυστυχίας, πίκρας και πονεμένης ερωτικής απογοήτευσής μου που ακολούθησαν, για δυο τρία χρόνια. Έπρεπε, αφού είδα πως δεν ενδιαφέρεται για έρωτες και σεξ από εμένα, να μην την προκαλέσω καθόλου, να μην της ξανακολλήσω και να μην της αναφέρω ή να μην της προτείνω διαστροφικά ή λεκτικά, πρόστυχα υποκατάστατα του σεξ, αλλά να συνεχίσω τη φιλική επικοινωνία, το διάλογο και τις συνεργασίες, να αρκεστώ σε αυτά που είχα. Ήμουν δυστυχώς εγώ που κατέστρεψα, λόγω του πανικού μου, και όχι η ίδια, την τρυφερή φιλική σχέση συνεργασίας μας· μετά τη δήλωσή της πως δεν είναι ερωτευμένη, θα μπορούσε η σχέση μας να συνεχιστεί ως θερμή φιλική σχέση συνεργασίας αν δεν την προβόκαρα προκλητικά και διαστροφικά… Επιδίωξα να αντικαταστήσω το κανονικό σεξ, το οποίο δεν μου έδινε, με τις λεκτικές διαστροφές ως υποκατάστατό του και αυτό να γίνει αποδεκτό από την Ομόνοια, μα σε τέσσερις μήνες είχε κυριολεκτικά απαυδήσει από τη στάση μου. Σκέφτομαι εδώ και πέντε μήνες την αυτοκτονία.

Ο Μάρκος προσπάθησε να θυμηθεί όσα ενδιαφέροντα πράγματα είχε διαβάσει για τον θάνατο. Ο Σοπενάουερ είχε πει πως φιλοσοφώ σημαίνει εξοικειώνομαι με τον θάνατο. Ο Κικέρων ανέφερε ότι η ζωή των φιλοσόφων είναι η εξονυχιστική μελέτη του θανάτου και ότι ο άνθρωπος σε όλη του τη ζωή μαθαίνει πώς να πεθάνει. Ο Μονταίνιος υποστήριξε ότι φιλοσοφώ σημαίνει συμφιλιώνομαι με το θάνατο. Και ο Σεφέρης είπε πως φιλοσοφώ ίσον μαθαίνω να πεθαίνω.

Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από το ότι ζει πάντα με την προοπτική του θανάτου, συνιστά ένα ον, ένα «είναι» προς και για το θάνατο, πίστευε ο Χάιντεγκερ. Ο θάνατος δεν είναι απλώς κάτι που θα συμβεί στο τέλος της ζωής μας, αλλά μια δυνατότητα που συνοδεύει συνεχώς την ύπαρξή μας. Η συνείδηση ότι θα πεθάνουμε διαμορφώνει το πώς ζούμε. Ο θάνατος είναι η πιο προσωπική, μα και νομοτελειακή δυνατότητα του ατόμου. Η συνείδηση του θανάτου σπάει τις ψευδαισθήσεις της καθημερινότητας, μας κάνει να δούμε ότι η ζωή είναι περιορισμένη και μας ωθεί να ζήσουμε πιο αυθεντικά. Για τον Χάιντεγκερ, ο θάνατος δίνει νόημα στη ζωή, επειδή μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε τη μοναδικότητα και την ευθύνη της ύπαρξής μας και έτσι αποκαλύπτει την ελευθερία μας. Ο θάνατος δίνει αυθεντικότητα και βάθος στη ζωή, δεν αφαιρεί νόημα από τη ζωή, όπως νόμιζε ο Σαρτρ, αλλά την κάνει πιο ουσιαστική, έχει σημασία επειδή δομεί τον τρόπο που υπάρχουμε. Η αυθεντικότητα σχετίζεται με την αποδοχή της περατότητας και με την απομάκρυνση από την απρόσωπη καθημερινότητα και τις κοινωνικές συμβάσεις. Σε αυτή την παθητική κατάσταση των ψευδαισθήσεων της καθημερινότητας αποφεύγουμε να σκεφτόμαστε το θάνατο και τον αντιμετωπίζουμε σαν κάτι που συμβαίνει μόνο στους άλλους. Η αυθεντική ύπαρξη αρχίζει όταν ο άνθρωπος αποδεχτεί προσωπικά το θάνατό του και καταλάβει ότι ο χρόνος του είναι πεπερασμένος κι η ζωή του περιορισμένη. Το άγχος είναι μια θεμελιώδης υπαρξιακή διάθεση που λειτουργεί ως ο καταλύτης για την αποκάλυψη της αλήθειας της ύπαρξης. Στην καθημερινή, αναυθεντική ζωή, ο άνθρωπος χάνεται μέσα στις μάζες, ακολουθώντας τυφλά τις κοινωνικές νόρμες. Το άγχος διαρρηγνύει αυτή την οικειότητα, κάνοντας τον κόσμο να φαίνεται ξένος ή ανοίκειος και έτσι το άτομο σταματά να ταυτίζεται με τους άλλους και έρχεται αντιμέτωπο με τη δική του, μοναδική ύπαρξη. Μέσα στο άγχος, τα πράγματα χάνουν το νόημά τους και ο κόσμος βυθίζεται στην ασημαντότητα. Αυτό αποκαλύπτει τη μηδενικότητα της ύπαρξης, το γεγονός ότι δεν υπάρχει προκαθορισμένο νόημα και ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να επιλέξει τον εαυτό του. Το άγχος, όχι ο φόβος, φέρνει το ανθρώπινο ον ενώπιον της απόλυτης κι αναπόδραστης δυνατότητάς του, του θανάτου. Συνειδητοποιώντας την περατότητά του, ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει την ευθύνη της ζωής του και να ζήσει αυθεντικά, κάνοντας επιλογές που ανήκουν στον ίδιο και όχι στις επιταγές της κοινωνίας. Το άγχος είναι μια θεμελιώδης υπαρξιακή διάθεση που αποκαλύπτει την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι η εμπειρία που μας δείχνει ότι είμαστε όντα που κατευθύνονται προς τον θάνατο. Η κατάσταση αυτή οδηγεί στη συνειδητοποίηση της περατότητας, η οποία συνδέεται με τον θάνατο ως ορίζοντα της ύπαρξης. Σχετικά με το άγχος του θανάτου μπορούμε να πούμε, σκέφτηκε ο Μάρκος, πως στο ασυνείδητο του ανθρώπου δεν υπάρχει η αναπαράσταση του θανάτου του, στον ψυχισμό μας υπάρχει μόνο η αναπαράσταση του θανάτου του άλλου. Ξέρουμε πως ο θάνατος είναι αναπότρεπτα η κατάληξη της ζωής κι αυτό είναι μια σκληρή και δυσκολοχώνευτη αλήθεια για όλους, ακόμη και για τους θρησκευόμενους και πιστούς.

Γιατί βρισκόμαστε πάνω στη Γη, αναρωτήθηκε ο χαμένος κι αποπροσανατολισμένος Μάρκος. Στη Γη βρισκόμαστε σαν άτομα κατά λάθος, επειδή το σπερματοζωάριο ενός άντρα, του πατέρα μας, αγκαλιάστηκε με ένα ωάριο, της αυριανής μητέρας μας. Επειδή όπως ήρθαμε, απρόσμενα, θα φύγουμε με τον ίδιο τρόπο, πεθαίνοντας, όλη αυτή η σχετικά σύντομη διαδρομή φαντάζει παράλογη, χωρίς σκοπό. Παράλογη γιατί ακυρώνεται από έναν αναπόφευκτο, αναπόδραστο θάνατο, που τα ακυρώνει σχεδόν όλα. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα και ο σκοπός  μας σ’ αυτή τη σύντομη ζωή, στον ερχομό μας εδώ; Δεν υπάρχει σκοπός, το νόημα και το σκοπό τον αποδίδει η κοινωνία, η κοινωνική συλλογικότητα. Η ζωή των ανθρώπων καθορίζεται από την κατάσταση και την πορεία της κοινωνίας, ο στόχος, το νόημα, η ιδεολογία και η ηθική τους, τα καθήκοντα και τα πρέπει τους ορίζονται από την κοινωνία ως συλλογικότητα, ως σύνολο ορισμένων κοινωνικών ομάδων, είναι αυτές που τα καθιστούν αποδεκτά, φερέγγυα και προς εφαρμογή. Και τι ισχύει για όσους αμφισβητούν τα κοινωνικά κελεύσματα, τους κοινωνικούς κώδικες; Στην πραγματικότητα, συμπερασματικά, και αυτοί από την κοινωνία προσδιορίζονται, έστω σε αντίθεση με τις κυρίαρχες αντιλήψεις της. Μα τι λοιπόν ισχύει για το άτομο ως ον, για τον άνθρωπο ως άτομο και ατομική προσωπικότητα και διαδρομή στη ζωή; Το εν-τω-κόσμω-είναι, το συνειδητό ανθρώπινο ον, ένα ον-προς-θάνατο, οφείλει να ψάξει να βρει το δρόμο του, τον δικό του αυθεντικό, προσωπικό δρόμο, να γίνει αυτό που επιλέγει. Χωρίς να διαχέεται και να διαλύεται  μέσα στη μαζική κοινωνία και τις συμβατικές συνήθειες. Είναι η ύπαρξη που νοιάζεται για την ύπαρξή της, κατανοώντας τον εαυτό της από τις δυνατότητές της και από τη σχέση της με τον κόσμο.

Μα εκτός των άλλων, ο θάνατος έχει υπόγεια, δυνατή σχέση με τον ερωτισμό, ο οποίος είναι ένας από τους βασικούς κόμβους της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο ερωτισμός δεν είναι απλώς σεξουαλικότητα, αλλά στον δεσμό ορμών της ζωής και του θανάτου, μια μέχρι θανάτου επιδοκιμασία της ζωής. Όπως ο θάνατος καταστρέφει το άτομο, έτσι και ο ερωτισμός καταστρέφει την ατομικότητα του εαυτού μέσω της υπέρβασης των ορίων. Η  έλξη προς τον έρωτα και η έλξη προς το θάνατο συμπίπτουν στην επιθυμία για καταστροφή της ατομικής υπόστασης, με τις «ορμές του θανάτου». Ο ερωτισμός είναι η γέφυρα ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, όπου η αγωνία της θνητότητας μεταμορφώνεται σε ακραία ηδονή. Ο αληθινός ερωτισμός είναι μια υπέρβαση, μια παραβίαση των απαγορεύσεων και των ορίων, ενώ οι απαγορεύσεις διατηρούνται ενεργές, άρα εξακολουθούμε να έχουμε συνείδηση της παραβίασης των ηθικών, κοινωνικών και οργανικών ορίων.

Όταν πέθανε ο Φίλιπ Ροθ στα ογδόντα τέσσερά του, ο Μάρκος που τον θαύμαζε και τον λάτρευε υπέρμετρα δυσκολευόταν να το πιστέψει. Είναι δυνατόν να πέθανε ο θεός των συγγραφέων; Πεθαίνει ακόμη κι ο θεός τους; Άρα ο θάνατος είναι πραγματικά ανίκητος... Απροσπέλαστος. Ο Μάρκος θυμήθηκε και τα λεγόμενα, γύρω στα 1998, του Ροθ για τη ζωή, τα γηρατειά και το θάνατο. Έγραψε λοιπόν σε ένα μυθιστόρημα, για έναν θετικό, αξιαγάπητο ήρωά του πως η πλήρης προσπαθειών, απερχόμενη ζωή του ήταν μια μακροχρόνια μάχη για να φθάσει στην κατάσταση όπου εξέλιπε κάθε ζέση, στην αταραξία. Το να φθάνεις στα γηρατειά δεν ήταν γι’ αυτόν ανυπόφορο γιατί, αφού παρήλθαν όλα, απέμεινε η πειθαρχημένη θλίψη της στωικότητας. Ο ήρωάς του είχε ζήσει τόσο ώστε ψυχολογικά ξεπέρασε το «ανικανοποίητο». Πέρασε σε κάτι που έμοιαζε με πνευματική κατάσταση νιρβάνας. Πρόκειται για την εκπληκτική, ευγενή τέχνη να αναμετριέσαι και να διαχειρίζεσαι τα γηρατειά.

Παρ’ όλα αυτά, η κατάθλιψή του Μάρκου γιγαντώθηκε. Περιφερόταν δεξιά κι αριστερά σαν νεκροζώντανος. Αυτοκτονικές σκέψεις, σαν μαύρα, πένθιμα πουλιά, περνούσαν από το μυαλό του. Σερνόταν στα πατώματα, στους δρόμους, στις κλειστές αίθουσες, ακόμη και στο διαμέρισμά του. Για πάρα πολύ καιρό. Με μια μόνο σκέψη, έμμονη ιδέα στο μυαλό του, την απόρριψη και τον ταπεινωτικό εξοστρακισμό του από τη φίλη του Ομόνοια. Μετά έπαθε κόβιντ, μα, αποθαρρυμένος, δεν πήρε κανένα μέτρο ώστε να τον πάρει ελαφριά και μετεξελίχτηκε σε ανεξέλεγκτη ενδοκαρδίτιδα που κυριολεκτικά τον τσάκισε, τον έφερε στο χείλος του τάφου του.

***

Η Ομόνοια είχε κρυμμένη μια πλευρά τελετουργική στις σεξουαλικές πράξεις, μια ιερατική διάσταση στις ερωτικές δραστηριότητές της και στις καταστάσεις που ζούσε με τους άντρες. Δεν ήταν τυχαίο πως αγαπούσε το σχεδόν μυστικιστικό και συμβολικό, υπό μία έννοια, ερωτικό μυθιστόρημα Λεμονοδάσος, για τη διάσταση της σχέσης του ζευγαριού που αφηγείτο. Επιθυμούσε να κάνει το μυθιστόρημα ερωτική ταινία εποχής.

Είχε εμμονή με τον φιλοσοφικό και ηθικό συμβολισμό του προπατορικού αμαρτήματος, σαν να είχε αμαρτήσει η ίδια παλιά, επιθυμώντας τον απομακρυνόμενο πατέρα. Έστηνε ιεροτελεστικές καταστάσεις στο πλησίασμα, στο φλερτ και στο σμίξιμο με τον ερωτικό παρτενέρ που επέλεγε. Η συγκαλυμμένη, διφορούμενη ιερότητα υπολάνθανε στο πώς έβλεπε το σεξ σαν βαθιά, ιεροτελεστική συνεύρεση. Ο ερωτισμός και το σεξ ήταν για την Ομόνοια υπέρβαση, παραβίαση των κανόνων, των απαγορεύσεων και των ορίων, του γάμου, της μονογαμικότητας, της μοναδικότητας του συντρόφου και της σεμνής ηθικής, παραβιάσεις που γίνονταν γνωρίζοντας αυτούς τους κανόνες και υπερβαίνοντάς τους συνειδητά, κατόπιν επιλογής. Αυτές οι ηθικές παραβιάσεις ενώ γνώριζε καλά τις απαγορεύσεις, συνιστούσαν τη μεγάλη, ιερή και πνευματική ερωτική φόρτιση των σεξουλικών πράξεων, επιλογών κι ενεργειών της. 

***

Η τελική, ώριμη άποψη της Ομόνοιας για τον έρωτα, το γάμο, την απιστία και το ερωτικό συναίσθημα είναι πως είναι υπερτιμημένα. Τείνει προς τη γνώμη πως οι εξωσυζυγικές συνευρέσεις κι ο έρωτας είναι μια ιδέα υπερτιμημένα, πως το ερωτικό συναίσθημα και ο σεξουαλικός πόθος φθίνουν σταδιακά και διαρκούν λίγο. Ο έρωτας είναι κάτι σαν την αναζήτηση του αντικατοπτρισμού του εαυτού σου στον άλλον, μια ιδεατή προβολή των δικών σου χαρακτηριστικών στον άλλον άνθρωπο. Σήμερα, έλεγε, ο έρωτας στον καιρό της ειρωνείας μπορεί να εμπεριέχει μια πιο ψύχραιμη και νηφάλια αποστασιοποίηση ως προς τα συναισθήματα, η οποία αντιμετωπίζει τα προβλήματα όχι ρομαντικά, νοσηρά και θανατερά, μα με διαύγεια, αντικειμενικό βλέμμα, κριτική απόσταση, χιούμορ και απόλαυση. Οι δυνατές στα μυαλά, στη θέληση και στο σεξ, γυναίκες, έτσι κάνουν. Υπάρχουν κι άλλα πράγματα στη ζωή που μπορούν να έχουν βαρύτητα και αξία, όπως η δημιουργία σε όλους τους τομείς, η δημιουργία νέων, καλύτερων συλλογικών ή ατομικών επιτευγμάτων, καλύτερων καλλιτεχνικών, επιστημονικών, τεχνικών και κοινωνικών έργων, πιο προχωρημένων σχέσεων και κοινωνιών· η φύση, τα ταξίδια, τα παιδιά, η μάθηση, οι τέχνες και τα γράμματα, οι ανακαλύψεις κι εφευρέσεις, τα νέα ανθρώπινα ενδιαφέροντα, ο έρωτας και η φιλία, μπορούν να εκληφθούν ως σταθερές βάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Έλεγε λοιπόν, πως το μόνο που δεν σε απογοητεύει και δεν σε διαψεύδει είναι η ενασχόληση με τη δημιουργία στους διάφορους τομείς της ζωής, στην τέχνη και στη γνώση·  αυτές δεν θα σε πουλήσουν, δεν θα σε προδώσουν ή βαρεθούν όπως οι ερωτικοί σύντροφοι, μα πάντα θα σε ανταμείβουν για την προσπάθειά σου, γιατί διαμέσου τους εκφράζεις τον δικό σου βαθύτερο εαυτό.

***

Τελικά ο Κωνσταντίνος πέθανε από ανακοπή καρδιάς, επειδή το κυκλοφορικό του σύστημα δεν λειτουργούσε σωστά, επιβαρυμένο από το στρες, τα πολλά τσιγάρα και τα πολλά ποτά που είχε πιει. Η Ομόνοια χήρεψε. Για περίπου πέντε μήνες τον πενθούσε γιατί τον εκτιμούσε και τον αγάπησε αληθινά για τη γενναιοδωρία και την ενσυναίσθησή του, χώρια τις ενοχές της για τις απιστίες της. 

Σε μια μεγάλη συνέντευξη που έδωσε για το έργο της σε ένα καλό πολιτιστικό περιοδικό, είπε πως εκείνο το διάστημα έγραφε ένα θεατρικό - ωδή στη χαρά και στην ερωτική ελευθερία. Φαίνεται πως είχε πια αφήσει πίσω της τον Κωνσταντίνο. Μετά άρχισε να προσέχει ξανά τους νόστιμους, ερωτικούς αρσενικούς, που πιθανά θα μπορούσαν να της προσφέρουν πάλι οργασμούς. Εύχομαι να ευτυχήσει, να ευτυχεί πάντοτε η εύθυμη χήρα.

***

Σταμάτησα να γράφω ο έρμος, ατάλαντος γραφιάς, τα περί της Ομόνοιας, γιατί με μεγάλη έκπληξη, κάποια μέρα διαπίστωσα, πως η Ε.Κ., μια σημαντική, σπουδαία ελληνίδα συγγραφέας έγραψε μια πεζογραφική τριλογία για τις ημέρες και τα έργα της, αναφερόμενη σ’ αυτή, μα δίνοντάς της ένα άλλο όνομα! Πού να πάω, πώς να προχωρήσω εγώ ο άσχετος, που δεν ξέρω τι μου γίνεται ούτε σχετικά με τη γραφή, μα ούτε με τη ζωή; Διαπίστωσα πως ήθελα να γράψω ένα πεζογράφημα, μα αυτό μου γύρισε κατά λάθος προς δοκίμιο. Είμαι μάλλον άσχετος... Έτσι ξαναγύρισα στην αφανή ρουτίνα και μετριότητά μου, στη συμβολαιογραφική κι ασήμαντη, παραδίπλα από τα καλλιτεχνικά, ερωτικά και διανοητικά κατορθώματα της Ομόνοιας, ζωή μου...

Ο θάνατος του Αλέξη Σταμάτη, στις 21 Ιουλίου 2026 σε ηλικία 67 ετών, για τους περισσότερους ήταν ξαφνικός. Όσοι τον παρακολουθούσαν στα κοινωνικά δίκτυα ήξεραν ότι κάτι δεν πήγαινε καλά – τον τελευταίο καιρό κυκλοφορούσε με γυαλιά που επέτρεπαν να βλέπει από το ένα μάτι. Αλλά είχε ντύσει τα προβλήματά του με ένα περίβλημα εκκεντρικότητας, που δεν επέτρεπε αισθήματα οικτιρμού.  

Ο Αλέξης Σταμάτης συγκαταλέγεται στους πιο παραγωγικούς Έλληνες συγγραφείς της μεταπολίτευσης. Κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στο μυθιστόρημα, την ποίηση, το θέατρο, το σενάριο και τη δημοσιογραφία, αφήνοντας το προσωπικό του στίγμα.  

Είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1959 κι ήταν γιος του αρχιτέκτονα Κώστα Σταμάτη και της ηθοποιού Μπέτυς Αρβανίτη. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και συνέχισε τις σπουδές του στο Λονδίνο, στην αρχιτεκτονική όσο και στον κινηματογράφο. Εργάστηκε ως αρχιτέκτονας στην Ελλάδα και στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, πριν αφιερωθεί ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία.

Εξέδωσε συνολικά 34 βιβλία, από τα οποία τα 20 μυθιστορήματα, ενώ δημοσίευσε ποιητικές συλλογές, θεατρικά έργα και σενάρια. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο έβδομος ελέφαντας (Κέδρος, 1998, β' έκδ. Καστανιώτη, 2016) κυκλοφόρησε το 1998 στην Αγγλία, σηματοδοτώντας τον διεθνή προσανατολισμό του έργου του. Το Μπαρ Φλωμπέρ (Κέδρος, 2000, β' έκδ. Καστανιώτη, 2012) είναι από τα πλέον γνωστά βιβλία του και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, ενώ η Αμερικάνικη φούγκα (2006) τιμήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες με το International Literature Award του National Endowment for the Arts, επιβεβαιώνοντας ότι είναι ένας συγγραφέας με απήχηση ευρύτερη του κοινού της ελληνικής γλώσσας, στην οποία έγραφε. Ασχολήθηκε και με την παιδική λογοτεχνία, μάλιστα το πρώτο του μυθιστόρημα για παιδιά, Ο Άλκης και ο λαβύρινθος (2009), τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου.

Η γραφή του συνδύαζε τον ψυχολογικό στοχασμό με την αφηγηματική τόλμη. Οι ήρωές του βρίσκονταν συχνά αντιμέτωποι με υπαρξιακά αδιέξοδα, τη μοναξιά, την ταυτότητα, τη μνήμη και τις εύθραυστες ανθρώπινες σχέσεις. Χωρίς να εγκλωβίζεται σε μία μόνο αισθητική ή θεματική, ο Σταμάτης αναζητούσε διαρκώς νέες μορφές έκφρασης, αντλώντας στοιχεία από την αρχιτεκτονική, τον κινηματογράφο και τη μουσική, γεγονός που προσέδιδε στα έργα του ιδιαίτερο ρυθμό και έντονη εικονοποιία.

Παράλληλα με τη λογοτεχνική του παραγωγή, διατηρούσε σταθερή παρουσία στον δημόσιο λόγο – τα τελευταία χρόνια αρθρογραφούσε στο Βήμα. Οι παρεμβάσεις του χαρακτηρίζονταν από στοχαστικότητα και ενδιαφέρον για τα πολιτιστικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής, ενώ συχνά η κριτική του ήταν διαμεσολαβημένη από τη λογοτεχνία, μέσω της οποίας κυρίως αντιμετώπιζε τα προβλήματα του κόσμου.

Γιατί η Χαμάς αποκαλεί τις επιθέσεις της στο Ισραήλ «θρησκευτικό πόλεμο»; Και τι σημαίνουν οι αμέτρητες κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ» κατά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου; [1]

Έχουν περάσει περισσότερες από χίλιες ημέρες από τα τρομερά γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου. Κι όμως, πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Ένα εύλογο ερώτημα, π.χ., έχει να κάνει με τη σύνδεση της σφαγής και του Ισλάμ. Γιατί η Χαμάς περιγράφει τις επιθέσεις της στο Ισραήλ ως «θρησκευτικό πόλεμο»; Τι σημαίνουν οι αμέτρητες κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ» κατά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου; Και πώς αντέδρασαν τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του Ισλάμ σε αυτή την επίδειξη ωμού και βίαιου αντισημιτισμού;

Τα ερωτήματα αυτά τίθενται σπανίως. Δεν υπάρχουν σοβαρές μελέτες που να τα απαντούν με ολοκληρωμένο τρόπο. Έχουν όμως ιδιαίτερη σημασία. Με δύο δισεκατομμύρια οπαδούς, το Ισλάμ είναι πλέον η δεύτερη μεγαλύτερη και επίσης η ταχύτερα αναπτυσσόμενη θρησκεία.

Ήταν άραγε λάθος η επίκληση της θρησκείας όταν, στη διάρκεια της σφαγής της 7ης Οκτωβρίου, οι σφαγείς επικαλούνταν την προστασία του Αλλάχ, σαν να ήταν η δολοφονία και ο βιασμός Ισραηλινών μια μορφή θρησκευτικής λατρείας; Και αν αυτό το ερώτημα απαντιέται καταφατικά, πού βρίσκεται λοιπόν η διαμαρτυρία που εξέφρασαν οι μουσουλμάνοι;

Η ομιλία μου καταρχάς θα επανεξετάσει τη θρησκευτική διάσταση της 7ης Οκτωβρίου. Στη συνέχεια, θα συζητήσω τις αντιδράσεις ορισμένων σουνιτικών κέντρων.

Η θρησκευτική πτυχή της 7ης Οκτωβρίου

Ο ιστορικός Γκίντεον Κρέσελ αφηγήθηκε μια συζήτηση που είχε στο Ισραήλ με μια ομάδα Αράβων. Κατά τη διάρκεια του πρωινού, του εξήγησαν «με ήρεμο και φιλικό τρόπο», όπως γράφει, ότι το Ισραήλ σύντομα θα πάψει να υπάρχει. Αυτό συνέβη επειδή «αυτό είναι το θέλημα του Θεού – τίποτα δεν μπορεί να το αλλάξει»[2]. Αυτή η βεβαιότητα της νίκης –ο Αλλάχ έχει ορίσει την καταστροφή του Ισραήλ, άρα το Ισραήλ θα καταστραφεί– είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ισλαμισμού. Εκδηλώθηκε επίσης κατά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου με τη μορφή κραυγών αγαλλίασης και ενέτεινε την τρομοκρατία εναντίον των Εβραίων.

«Εμπιστευτείτε τον Αλλάχ», προέτρεπε, π.χ., ένα φυλλάδιο που ένας ηγέτης της Χαμάς μοίραζε το βράδυ της 6ης Οκτωβρίου. «Βασιστείτε σε Αυτόν και […] ας είναι οι κραυγές “Αλλάχ Ακμπάρ” η κορωνίδα της δόξας»[3].

«Προσφάτως κατασχεθέντα έγγραφα που βρέθηκαν στην κατοχή πρακτόρων της Χαμάς […] έδειξαν ότι [η] ηγεσία […] έδωσε επιτόπου οδηγίες στους πράκτορες να ενεργούν σαν βάρβαροι απέναντι στους Εβραίους, τους στρατιώτες και τους πολίτες, δικαιολογώντας τις ενέργειές τους ως πραγματοποιούμενες στο όνομα του Ισλάμ», αναφέρει η έκθεση της Βρετανικής Πανκοινοβουλευτικής Ομάδας, στις 7 Οκτωβρίου. «Ένα χειρόγραφο σημείωμα βρέθηκε στην τσέπη ενός διοικητή της στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς. […] Προέτρεπε τους πράκτορές του να σκοτώσουν όσο το δυνατόν περισσότερους Εβραίους, να τους αποκεφαλίσουν και να ξεριζώσουν τις καρδιές και τα συκώτια τους για το Ισλάμ»[4].

Για τον Γιαχία Σινουάρ, τον εγκέφαλο και ηγέτη της σφαγής, το θρησκευτικό κίνητρο ήταν επίσης κεντρικό. Πίστευε στις υποσχέσεις του παραδείσου που διατυπώνονται στο Κοράνι. Πίστευε ότι η δολοφονία των Εβραίων είναι προϋπόθεση για τη σωτηρία του κόσμου και ήταν πρόθυμος να θυσιάσει τον εαυτό του και τις ζωές δεκάδων χιλιάδων μουσουλμάνων γι’ αυτό το σκοπό.

Ακόμα και το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Σινουάρ, που εκδόθηκε το 2004 με τον τίτλο Το αγκάθι και το γαρύφαλλο, εστίαζε στη δολοφονία όσο το δυνατόν περισσότερων Ισραηλινών με βάρβαρη σκληρότητα. Ο Σινουάρ έβαλε τον κεντρικό ήρωα αυτού του μυθιστορήματος να εκστομίζει τα ακόλουθα λόγια, αφού πριν είχε εκτοξεύσει ένα θανατηφόρο βλήμα κατά των Εβραίων: «Στο όνομα του Θεού, ο Θεός είναι ο Μεγαλύτερος, και δεν έριξες εσύ όταν έριξες, αλλά ο Θεός ήταν αυτός που έριξε»[5]. Εδώ, αυτοί οι τρελοί δηλώνουν ότι ο Θεός είναι ο πραγματικός δράστης ή μετατρέπουν τους εαυτούς τους σε Θεό. Σε κάθε περίπτωση, θεωρούν τη σφαγή των Εβραίων ένα είδος θρησκευτικής τελετής, εξ ου και η ενθουσιώδης διάθεση στις 7 Οκτωβρίου και οι συνεχείς κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ».

Πώς όμως αντέδρασαν τα βασικά ισλαμικά ιδρύματα στον θρησκευτικά υποκινούμενο τρόμο εκείνης της ημέρας; Ας ξεκινήσουμε με μακράν το πιο σημαντικό σουνιτικό κέντρο μάθησης – το Πανεπιστήμιο Αλ-Αζχάρ στο Κάιρο.

Η αντίδραση του Αλ-Αζχάρ

Στις 7 Οκτωβρίου, λίγες ώρες μετά την έναρξη της επίθεσης της Χαμάς, το Αλ-Αζχάρ εξέδωσε μια δήλωση που ανέφερε: «Το Αλ-Αζχάρ με απόλυτη υπερηφάνεια χαιρετά τις προσπάθειες αντίστασης του υπερήφανου παλαιστινιακού λαού [...] που μας έχουν εμποτίσει με πνεύμα και πίστη»[6]. Στις 18 Οκτωβρίου 2023, το Αλ-Αζχάρ προχώρησε ένα βήμα παραπέρα και σε φετφά που εξέδωσε δηλώνει ότι «οι σιωνιστές πολίτες σε κατεχόμενα εδάφη δεν είναι άξιοι να περιγράφονται ως “άμαχοι”, με τον όρο “κατεχόμενη γη” να περιλαμβάνει και την καρδιά του Ισραήλ[7]. Με άλλα λόγια: όλοι οι Ισραηλινοί μπορούν να εξοντωθούν.

Με τον φετφά αυτόν, το πιο φημισμένο πανεπιστήμιο του σουνιτικού Ισλάμ νομιμοποίησε τις ομηρίες και τις δολοφονίες – επομένως και τα καψίματα, τους ακρωτηριασμούς, τους βιασμούς και τις πράξεις βασανιστηρίων που είχαν έρθει στο φως έως τότε. Αυτό σηματοδότησε μια σοβαρή μετατόπιση στην κατεύθυνση του ισλαμικού κόσμου, ειδικά επειδή το Αλ-Αζχάρ είχε, ώς τότε, την τάση να αποστασιοποιείται από τον θρησκευτικό εξτρεμισμό και είχε προσπαθήσει να καλλιεργήσει μια «μετριοπαθή» εικόνα. Είναι αξιοσημείωτο, πάντως, ότι τα δυτικά ΜΜΕ έχουν σχεδόν αγνοήσει εντελώς αυτή την ανησυχητική εξέλιξη.

Η επίθεση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας

Ας δούμε τώρα τις ομάδες που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, στις οποίες περιλαμβάνεται η Χαμάς. Ενώ το Αλ-Αζχάρ μερικές φορές ισχυρίζεται ότι είναι πρόθυμο να αποδεχτεί την ύπαρξη του Ισραήλ –τουλάχιστον στο πλαίσιο μιας λύσης δύο κρατών–, οι ριζοσπαστικά αντισημίτες ισλαμιστές επιμένουν στην απόλυτη εξάλειψη του Ισραήλ.

Αυτές οι ομάδες είδαν τη σφαγή σαν αρχή μιας αποφασιστικής ισλαμικής μάχης για την Παλαιστίνη. Υιοθέτησαν μια διακήρυξη και ένα φετφά όπου υποστηρίζονταν όλα τα αιτήματα της Χαμάς[8].

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Στις 27 Ιουνίου 2025, εκατοντάδες ισλαμιστές λόγιοι συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη για να υιοθετήσουν έναν καταστατικό χάρτη. Τίτλος του είναι: Χάρτης των Θρησκευτικών Λογίων του Ισλαμικού Έθνους για τον Κατακλυσμό του Αλ-Άκσα και τις επιπτώσεις του. Ο όρος «Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα» αναφέρεται στη σφαγή της Χαμάς[9]. Ο καταστατικός αυτός χάρτης είναι ένα ολοκληρωμένο θρησκευτικό μανιφέστο που εκδόθηκε από περισσότερους των 500 κληρικούς και από 39 ισλαμικές οργανώσεις. Σκοπός του είναι να παράσχει θρησκευτική δικαιολόγηση για τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου.

Ειδικότερα, υπερασπίζεται τη Χαμάς από την κριτική που εκφράζεται συχνά, ότι με την επίθεσή της στις 7 Οκτωβρίου αποδέχτηκε εν γνώσει της τους θανάτους αμέτρητων μουσουλμάνων της Γάζας, που ακολούθησαν. Σε αυτό το σημείο, ο καταστατικός χάρτης αναφέρει:

Το βαρύ τίμημα που πλήρωσε ο λαός της Γάζας κατά τη διάρκεια της επιχείρησης δεν αποτελεί αιτία λύπης ή απελπισίας. Είναι μια απόδειξη αληθινής πίστης και θυσίας. Η ανταμοιβή [όσων σκοτώθηκαν] είναι με τον Αλλάχ.

Αυτό το κυνικό απόσπασμα επιβεβαιώνει τη στάση του Σινουάρ, ο οποίος είχε προβλέψει και υπερασπιστεί δημοσίως τους θανάτους δεκάδων χιλιάδων μουσουλμάνων στη Γάζα ως ζήτημα «αληθινής πίστης», χωρίς ωστόσο να ρωτάει αν οι κάτοικοι της Γάζας συναινούσαν να θυσιαστούν για τους υψηλότερους στόχους της Χαμάς[10].

Επίσης, αυτό μου θυμίζει τη δήλωση του πρώην ιρανού προέδρου Ραφσανζανί, ο οποίος είχε δηλώσει ότι «ακόμα και μια μόνο ατομική βόμβα στο Ισραήλ θα εξαφάνιζε τα πάντα», ενώ μια ισραηλινή αντεπίθεση «θα έβλαπτε μόνο τον ισλαμικό κόσμο». Αλλά τότε θα προέκυπταν αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες επιπλέον μάρτυρες «αληθινής πίστης» – ακόμη και γι’ αυτόν, αυτό το τίμημα δεν ήταν πολύ υψηλό.

Είναι δύσκολο για εμάς να πάρουμε στα σοβαρά μια τέτοια τερατουργία. Όταν όμως περισσότεροι από 500 μουσουλμάνοι μελετητές και 39 μουσουλμανικές οργανώσεις τον Ιούνιο του 2025 δηλώνουν ότι το θρησκευτικό όφελος υπερτερεί τέτοιων ανθρωπιστικών καταστροφών, τότε υποθέτω ότι πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψη.

Αντιισλαμιστές μουσουλμάνοι σε άμυνα

Τέλος, αλλά εξίσου σημαντικό: φυσικά υπήρξαν–και συνεχίζουν να υπάρχουν – αμέτρητοι μεμονωμένοι μουσουλμάνοι στο Ισραήλ, τη Γάζα, τη Σαουδική Αραβία, το Ηνωμένο Βασίλειο και αλλού που έχουν επικρίνει έντονα τη σφαγή της Χαμάς. Αλλά οι μουσουλμάνοι αυτοί δεν έγιναν αντικείμενο ευρέος ενδιαφέροντος από τα δυτικά ΜΜΕ.

Γι’ αυτό και, σε μεγάλο βαθμό, παρέμειναν άγνωστες και οι δηλώσεις του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ιμάμηδων (GIC), το οποίο ισχυρίζεται ότι μιλάει εκ μέρους σχεδόν 1.500 ιμάμηδων. Ο οργανισμός αυτός έχει υιοθετήσει τον ορισμό του αντισημιτισμού από την IHRA[11]. Είχε ήδη εκδώσει φετφά κατά της Χαμάς τον Μάρτιο του 2023 και είχε επικρίνει έντονα την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. «Στεκόμαστε στο πλευρό του εβραϊκού λαού, στον αγώνα του ενάντια στην ισλαμιστική τρομοκρατία της Χαμάς», αναφέρει η δήλωσή του για το θέμα[12].

Το Μουσουλμανικό Κίνημα Αχμαντίγια, εξάλλου, το οποίο έχει περισσότερους από 15 εκατομμύρια οπαδούς παγκοσμίως, έχει επίσης επικρίνει τη σφαγή, αποκαλώντας την «εντελώς αντίθετη με τις διδασκαλίες του Ισλάμ και πρέπει να καταδικαστεί».

Από όσο γνωρίζω, αυτές οι δύο ομάδες –το Παγκόσμιο Συμβούλιο Ιμάμηδων και το Κίνημα Αχμαντίγια– ήταν οι μόνες μουσουλμανικές οργανώσεις που αποστασιοποιήθηκαν ανεπιφύλακτα από την επίθεση της Χαμάς. Ωστόσο, ακόμη και αυτές οι ομάδες είχαν ελάχιστη ή καθόλου κάλυψη από τα μεγάλα δυτικά ΜΜΕ.

Ας συνοψίσουμε λοιπόν. Ξεκίνησα τις παρατηρήσεις μου με την προσδοκία ότι η εργαλειοποίηση μιας θρησκείας για τη δικαιολόγηση των φρικαλεοτήτων κατά των αμάχων θα προκαλούσε μαζικές διαμαρτυρίες από τους οπαδούς αυτής της θρησκείας, είτε Εβραίους, είτε χριστιανούς, είτε μουσουλμάνους. Όσον αφορά την 7η Οκτωβρίου, αυτή η προσδοκία δεν εκπληρώθηκε.

Το κυρίαρχο Ισλάμ, όπως εκπροσωπείται από τη Σαουδική Αραβία, για παράδειγμα, αποστασιοποιήθηκε λιγότερο από τη Χαμάς παρά από το Ισραήλ, ενώ οι οσλαμιστές –υποστηριζόμενοι από την Τουρκία του Ερντογάν και από το Κατάρ– γιόρτασαν την τρομοκρατία της 7ης Οκτωβρίου ανακοινώνοντας τη συνέχισή της. Αυτή η εξέλιξη πρέπει να αποτελεί πηγή πολύ μεγαλύτερης ανησυχίας απ’ όση σήμερα εκδηλώνεται, όχι μόνο για τον μουσουλμανικό αλλά και για τον μη μουσουλμανικό κόσμο. Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

μετάφραση: Νατάσσα Πασχάλη

Την περασμένη Τετάρτη, 15 Ιουλίου 2026, γίναμε μάρτυρες του τελευταίου επεισοδίου ενός κοινωνιολογικού φαινομένου που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και 60 χρόνια και μπορεί να περιγραφτεί ως μαζική αυθυποβολή που καταλαμβάνει κάθε δύο χρόνια έναν από τους πλέον εξελιγμένους λαούς του κόσμου όσον αφορά τις πιθανότητες της εθνικής ομάδας τους ποδοσφαίρου να κατακτήσει τον τίτλο του τουρνουά στο οποίο συμμετέχουν.  Ο υπόλοιπος κόσμος έχει συνηθίσει πια και αντιμετωπίζει τους Άγγλους με συγκατάβαση και ανεκτικότητα που συνήθως επιφυλάσσει για ανθρώπους με νοητικά προβλήματα.

Κάθε δύο χρόνια, όταν πλησιάζει η ώρα για το εναρκτήριο λάκτισμα του Euro ή του Μουντιάλ, από την Κορνουάλη μέχρι το Γιορκ παίζει το ίδιο βιολί: «το κύπελλο θα έρθει στο σπίτι του», «είμαστε φαβορί», «πάμε να το πάρουμε», «φέτος είναι η χρονιά μας», και άλλα πολλά ηχηρά παρόμοια.  Φυσικά, κάθε φορά, εδώ και 60 χρόνια, η αυθυποβολή αυτή τελειώνει με δάκρυα, κατεβασμένα κεφάλια, απογοήτευση και υποσχέσεις των οπαδών ότι δεν θα ασχοληθούν ποτέ ξανά με την Εθνική Αγγλίας.  Μέχρι την επόμενη φορά.

Πού οφείλεται αυτή η επαναλαμβανόμενη, φαντασμαγορική επίδειξη απώλειας επαφής με την πραγματικότητα, που προκαλεί μειδιάματα στο φιλοθεάμον κοινό του υπόλοιπου κόσμου, πριν και μετά την εκάστοτε διοργάνωση;  Κατά τη γνώμη μου σε τρεις παράγοντες:

1.  Καταρχάς, στην ανάγκη των βρετανικών ταμπλόιντ να δημιουργήσουν «θέμα» για να πουλήσουν εφημερίδες – ή διαφημιστικό χώρο στις ιστοσελίδες τους.  Έτσι κι αλλιώς, τα ταμπλόιντ στο Νησί ειδικεύονται στην υπερβολή, στην τερατολογία και στην υποδαύλιση εθνικιστικής υστερίας στην αγγλική εργατική τάξη. Το Euro και το Μουντιάλ είναι ιδανικές αφορμές για να πουλήσουν αυτή την πραμάτεια και να αυξήσουν λίγο την κυκλοφορία τους εν μέσω καλοκαιριού.

2.  Η δεύτερη αιτία του φαινομένου είναι η έπαρση και η ανταγωνιστικότητα που καταλαμβάνει τους Άγγλους κάθε φορά που βρίσκονται στην ίδια γειτονιά ή αναπνέουν τον ίδιο αέρα με Γάλλους, Γερμανούς ή πολίτες από πρώην αποικίες τους. Η Αγγλία είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που περιβάλλει ανερυθρίαστα ποδοσφαιρικούς αγώνες με ιστορικές αναφορές:  κάθε ποδοσφαιρική αναμέτρηση με τη Γαλλία είναι σαν τη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ και με τη Γερμανία σαν την εκκένωση της Δουνκέρκης.  Δεν πρέπει να υπάρχει άλλη κοινωνία στην Ευρώπη που να επιδιώκει με τόσο σθένος να ξαναζεί τις πολεμικές περιπέτειες του παρελθόντος πάνω στο χορτάρι ενός ποδοσφαιρικού γηπέδου. 

3.  Ο τρίτος, και σημαντικότερος, λόγος είναι η παντελώς λανθασμένη αντίληψη που έχουν οι Άγγλοι για το ποδόσφαιρά τους, τις ομάδες τους και τους άγγλους ποδοσφαιριστές.

Όπως καταγράφεται στον πίνακα, η Αγγλία, μαζί με την Ιταλία, έχουν τα πιο «διεθνοποιημένα» εθνικά πρωταθλήματα ανάμεσα στις ισχυρές χώρες του ευρωπαϊκού ποδοσφαίρου.  Το 69% των ποδοσφαιριστών που αγωνίζονται στην Premiership είναι ξένοι – μερικοί από τους καλύτερους παίκτες του πλανήτη.  Επιπλέον, άλλο ένα ποσοστό, που δεν καταγράφεται εδώ, είναι Βρετανοί (Ουαλοί, Σκοτσέζοι, κ.λπ.) που δεν αγωνίζονται στην εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Αγγλίας.  Στις μεγάλες ομάδες, όπως οι Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ και Σίτι, η Λίβερπουλ, η Τσέλσι και η Άρσεναλ, συχνά οι κύριες ενδεκάδες έχουν μόνο έναν, δύο ή τρεις άγγλους ποδοσφαιριστές.  Ως αποτέλεσμα, η Αγγλία απλώς δεν διαθέτει μεγάλη δεξαμενή παικτών παγκόσμιας κλάσης που να μπορούν να νικήσουν ποδοσφαιρικές υπερδυνάμεις όπως η Ισπανία, η Γαλλία, η Αργεντινή, κ.λπ. Το ίδιο, ειρήσθω εν παρόδω, ισχύει και την Ιταλία, η οποία έχει να εμφανιστεί σε Μουντιάλ από το 2014.

Φέτος, η Εθνική Αγγλίας παρέταξε τον πιο φορμαρισμένο σέντερ φορ του κόσμου (τον Χάρι Κέιν, που παίζει στη Μπάγερν Μονάχου) και έναν πολύ καλό μεσοεπιθετικό (τον Τζουντ Μπέλινγχαμ, που παίζει στη Ρεάλ Μαδρίτης).  Ο Μπέλινγχαμ, όμως, εκτός από φωτογένεια και την ικανότητα να κρατάει την μπάλα στα πόδια του, ούτε στη Ρεάλ αλλά ούτε και στην Εθνική Αγγλίας είναι ο παίκτης που «θα πάρει την ομάδα στους ώμους του» και θα την οδηγήσει στη νίκη, όπως μπορεί να κάνει ο Αργεντινός Μέσι, ο Ισπανός Ρόντρι ή ο Γάλλος Εμπαπέ.

Ο λόγος που ο Μπέλινγχαμ είναι τόσο προβεβλημένος είναι γιατί είναι ένας πολύ καλός ΑΓΓΛΟΣ παίκτης. Όπως είναι προβεβλημένος και χρυσοπληρωμένος ο Φόντεν και ο Γκόρντον.  Όπως, στο παρελθόν, ήταν προβεβλημένοι και χρυσοπληρωμένοι, γιατί ήταν Άγγλοι, οι Ρούνι, Μπέκαμ, Τέρι, κ.ά.

Δείτε πάλι τον πίνακα.  Η Premiership είχε πέρυσι συνολικά έσοδα που ξεπέρασαν τα 8 δισεκατομμύρια ευρώ, σχεδόν 50% περισσότερα από το δεύτερο πιο πλούσιο πρωτάθλημα, το ισπανικό.  Αυτό σημαίνει ότι η διαφημιστική αγορά της Βρετανίας για το ποδόσφαιρο είναι η μεγαλύτερη της Ευρώπης και οι διαφημιζόμενοι ωφελούνται από το ενδιαφέρον των βρετανών φιλάθλων για το ποδόσφαιρο και τους βρετανούς (ή, συγκεκριμένα, Άγγλους) ποδοσφαιριστές.  Η παρουσία του Μπέλινγχαμ στη Ρεάλ μεταφράζεται σε εκατομμύρια σε πωλήσεις ειδών με το σήμα της Ρεάλ στη Βρετανία, διαφημιστικό χώρο στο Σαντιάγο Μπερναμπέου όταν ο αγώνας της Ρεάλ μεταδίδεται στη Βρετανία, κ.λπ.  Η La Liga διαθέτει σήμερα μια πλειάδα αριστεροπόδαρων μεσοεπιθετικών, που είναι το ίδιο καλοί ή και καλύτεροι από τον Μπέλινγχαμ.  Όμως, το ποδόσφαιρο είναι πλέον «λεφτόσφαιρο», για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του αμερικανού συγγραφέα Michael Lewis για το baseball.  Οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση τον οικονομικό αντίκτυπο.

Η δυσανάλογη προβολή και ο εκθειασμός των σχετικά λίγων άγγλων ποδοσφαιριστών που ξεπερνούν τον μέσο όρο ποιότητας λόγω των εμπορικών σκοπιμοτήτων είναι μια βασική αιτία των παράλογων προσδοκιών των άγγλων οπαδών για την εθνική ομάδα τους κάθε δύο χρόνια.  Ένας ή δύο κούκοι δε φέρνουν την άνοιξη.  Στην περίπτωση του Μουντιάλ 2026, ο Χάρι Κέιν, όσο τεράστιος σέντερ φορ και εάν είναι, δεν μπορεί να αποκλείσει μόνος του την Αργεντινή του Μέσι.  Και δεν το έκανε, τελικά.

Τέλος, πάλι στον πίνακα, απεικονίζεται η επιτυχία των ομάδων των πέντε καλύτερων ποδοσφαιρικών πρωταθλημάτων της Ευρώπης στο Τσάμπιονς Λιγκ, την κορυφαία διασυλλογική διοργάνωση ποδοσφαίρου της Ευρώπης – και του κόσμου.  Οι ισπανικές ομάδες έχουν κατακτήσει 20 τίτλους στα 70 χρόνια του θεσμού, εκ των οποίων οι 11 μετά το 2000-01.  Δηλαδή, οι ισπανικές ομάδες κυριαρχούν στο ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο τα τελευταία 25 χρόνια.  Οι αγγλικές, αντίθετα, παρ’ όλο τον πλούτο τους και την εισροή αμερικανικών και αραβικών κεφαλαίων, έχουν κατακτήσει μόνο 6 τίτλους Champions League τα τελευταία 25 χρόνια.  Αν και έχουν στο ρόστερ τους μερικούς από τους κορυφαίους ποδοσφαιριστές του κόσμου.

Με βάση τα παραπάνω, κάποιος, κάποια στιγμή, πρέπει να μου εξηγήσει κι εμένα από πού κι ώς πού η Αγγλία περιμένει, σχεδόν απαιτεί, κάθε δύο χρόνια από την εθνική της ομάδα να φέρει πίσω στο Νησί τον τίτλο του υπερεθνικού πρωταθλήματος στο οποίο συμμετέχει.  Αμφιβάλλω αν κάποιος μπορεί, τουλάχιστον κάνοντας χρήση επιχειρημάτων που έχουν σχέση με τη λογική και, το κυριότερο, την πραγματικότητα όπως απεικονίζεται στα καταγεγραμμένα μεγέθη.

Από μικρός μάθαινα και απαγορευμένα πράγματα. Σπάνια βέβαια. Αλλά άμα έχεις το κουσούρι δύσκολα το αποχωρίζεσαι.

Ο πατέρας μου, γιατρός, δούλευε κοντότα ( έμμισθος) στον υγειονομικό συνεταιρισμό του χωριού (Πρώτη Σερρών). Η ασφαλιστική ιδέα του πληθυσμού ήταν απλή, συνήθης και παγκόσμια. Πλήρωναν ένα μικρό ποσό κάθε χρόνο και, όποτε αρρώσταιναν, ο γιατρός έπρεπε να τους περιθάλψει δίχως λεφτά. Αυτή η ιδέα προωθούσε την προληπτική ιατρική και την ενημέρωση γύρω από τα θέματα υγείας.

Μέναμε σ’ ένα παλιό διώροφο σπίτι ο επάνω όροφος του οποίου ήταν η λιτή κατοικία μας. Στο κέντρο υπήρχε ένα καθημερινό δωμάτιο, το μόνο που θερμαινόταν το χειμώνα. Γύρω του ήταν τα δωμάτιά μας. Δεξιά, το υπνοδωμάτιο των γονιών κι αριστερά των παιδιών, το δικό μου και της αδελφής μου. Το δικό μου κρεβάτι ήταν από τη μεριά της σάλας και πολλές φορές αφήναμε την πόρτα χαρανιασμένη. Ένα μεσημέρι που δεν είχα ύπνο άκουσα ένα σιγανό κλάμα από τη σάλα. Καθώς δεν ήταν από κάποιον του σπιτιού δεν βγήκα να δω τι συμβαίνει, αλλά έστησα αυτί. Θα πρέπει να ήμουνα εννέα ετών. Κατάλαβα ότι στη σάλα ήταν μια γυναίκα με την κόρη της, η οποία σιγοέκλαιγε. Ο πατέρας μου μιλούσε μαζί τους.

Τον άκουσα να λέει «μην κλαις κορίτσι μου. Αυτό συμβαίνει σε κάθε γυναίκα από τα δώδεκα - δεκατρία ώς τα πενήντα. Κι αυτό είναι πλεονέκτημα για τη γυναίκα».

Ξανακούστηκε η μικρή να κλαίει.

«Δηλαδή! Κάθε γυναίκα αυτής της ηλικίας κάνει κάθε μήνα ένα αυγουλάκι!»

Αυγουλάκι; Έλα χριστέ μου, κάνουν οι γυναίκες αυγά; Και που είναι αυτά τα αυγά; Η  μητέρα μου και η αδελφή μου είναι στη σχετική ηλικία. Κάνουν αυγά; Πού τα κρύβουν; Τι γίνονται; Αν είναι δυνατόν; Ήμουν κατάπληκτος.

Τα άλλα που έπιασα, απ’ όσα έλεγε  ο πατέρας μου, ήταν: «αυτά περιμένουν μέσα στη κοιλιά της γυναίκας να γονιμοποιηθούν από ένα αντρικό σποράκι. Αν γίνει αυτό  τσουλάνε προς τα κάτω και πέφτουν μέσα στη γυναικεία μήτρα. Της οποίας το έδαφος πρέπει να είναι φρέσκο και αφράτο» (ο πατέρας μου χρησιμοποιούσε παράλληλες γνώσεις από την κηπουρική για να γίνεται αντιληπτός), «ώστε να φυτευτούν καλά και να μείνουν. Γι’ αυτό κάθε μήνα ανανεωνόταν αυτό το έδαφος, εξ ου και τα αίματα».

«Μη στεναχωριέσαι για τα αίματα. Η μαμά σου θα σου φτιάξει μια ζώνη που θα έχει πιασίματα για δύο θηλύκια μια προσοψένιας πετσέτας που θα την αλλάζεις όταν γεμίζει και κανείς δεν θα καταλαβαίνει τίποτα. Μην ανησυχείς, μόνο εσύ θα το γνωρίζεις». Η μητέρα συναινούσε, λέγοντας «ναι,  κορίτσι μου, μαζί θα τα φτιάξουμε αυτά».

«Η Μαριγούδα έρχεται στη τάξη με αίματα στα πόδια και όλοι την κοροϊδεύουνε», είπε η μικρή.

Η καημένη, είναι πολύ φτωχιά και δεν έχει ζώνη και τις πετσέτες που μαζεύουν τα αίματα. Εσύ δεν είσαι. Η μητέρα σου θα σε φροντίσει καλά. Μη στενοχωριέσαι.

Αυτές οι βασικές πληροφορίες μου συμπληρώθηκαν κακήν κακώς τα επόμενα χρόνια. Ουδέποτε αμφισβήτησα αυτές τις πληροφορίες, καθώς είχα απεριόριστη πίστη στις απόψεις του πατέρα μου.

Έψαξα επισταμένως και επανειλημμένα στο σπίτι αλλά δεν βρήκα αυγουλάκια. Χρειάστηκε να μπω στο Πανεπιστήμιο για να καταλάβω ότι η διήγηση του πατέρα μου ήταν εκλαϊκευμένη επιστημονική γνώση μιας συνήθους κατάστασης, γενικής φυσιολογικής και εκπληκτικής πλευράς της γυναικείας γονιμότητας.

Πώς οι ουκρανικές επιθέσεις στα μετόπισθεν αναδιαμορφώνουν τις στρατηγικές επιλογές της Ρωσίας: αποκατάσταση ισορροπίας, μετριοπάθεια ή κλιμάκωση;

Από τις αρχές του 2026, η Ουκρανία έχει επεκτείνει ραγδαία την εκστρατεία επιθέσεων μεγάλου βεληνεκούς, με μη επανδρωμένα αεροσκάφη να χτυπούν στόχους που βρίσκονται όλο και πιο βαθιά στο εσωτερικό της Ρωσίας και να έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο τόσο στη ρωσική βιομηχανία όσο και στον στρατό. Η νέα στρατηγική του Κιέβου αλλάζει τον χαρακτήρα του ρωσο-ουκρανικού πολέμου: αντί να επιδιώκει σταθεροποίηση ή σημαντική πρόοδο στο μέτωπο, το Κίεβο στοχεύει στην αποδυνάμωση των οικονομικών, υλικοτεχνικών και κοινωνικών συστημάτων που στηρίζουν τα ρωσικά στρατεύματα που έχουν αναπτυχθεί εναντίον της Ουκρανίας.

Κατά κάποιον τρόπο, το Κίεβο εφαρμόζει τώρα στη Ρωσία αυτό που η Μόσχα προσπαθεί επανειλημμένα να επιτύχει στην Ουκρανία από την αρχή του πολέμου, με την προσάρτηση της Κριμαίας, τον Φεβρουάριο του 2014. Το Κίεβο επιδιώκει να επιτύχει πολιτικούς στόχους όχι στο μέτωπο, αλλά μέσω μιας συστημικής διάσπασης των μετόπισθεν. Η κύρια διαφορά μεταξύ των δύο εκστρατειών είναι ότι οι τρέχουσες μεσαίου και βαθιού βεληνεκούς επιθέσεις της Ουκρανίας, καθώς και άλλες ενέργειες στα μετόπισθεν, έχουν αμυντικούς σκοπούς. Αντίθετα, ο στόχος του πολέμου πλήρους κλίμακας της Μόσχας ήταν και παραμένει η υπονόμευση της ανθεκτικότητας της Ουκρανίας, προκειμένου να επιτευχθεί η εδαφική επέκταση της Ρωσίας και η πολιτική υποταγή της Ουκρανίας.

Μεγάλο μέρος των εντατικών ρωσο-ουκρανικών συγκρούσεων κατά την περίοδο 2022-2025 αφορούσε τον έλεγχο, την κατάκτηση και την υπεράσπιση εδαφών, κυρίως στην Ανατολική και Νότια Ουκρανία. Η τρέχουσα φάση του πολέμου, αντίθετα, επικεντρώνεται —ιδιαίτερα πλέον από την πλευρά της Ουκρανίας— στη συστημική αποδυνάμωση του εχθρού. Αντί να νικήσει τις ρωσικές δυνάμεις μονάδα προς μονάδα, η Ουκρανία επιδιώκει να μειώσει την ικανότητα του ρωσικού κράτους να διατηρήσει και συντηρήσει τη λεγόμενη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Ο κύριος στρατιωτικός στόχος της Ουκρανίας έχει μετατοπιστεί από την εξάντληση των στρατευμάτων της πρώτης γραμμής στην υπονόμευση των γραμμών ανεφοδιασμού του ρωσικού στρατού, καθώς και της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας.

Η μεγαλύτερη επιτυχία της τρέχουσας ουκρανικής εκστρατείας συνίσταται στην πρόκληση σημαντικών ζημιών, με τη χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλης εμβέλειας και πυραύλων Κρουζ, στις ενεργειακές υποδομές της Ρωσίας, στα μέσα και τις διαδρομές μεταφοράς, καθώς και στα εργοστάσια που παράγουν βασικά εξαρτήματα όπλων. Επιπλέον, η ψυχολογική επίδραση των – συχνά οπτικά εντυπωσιακών – επιθέσεων, τόσο στους ίδιους τους πολίτες της Ρωσίας όσο και στους ξένους εταίρους της, είναι δύσκολο να υποεκτιμηθεί. Η εξουσία του Πούτιν και του καθεστώτος του έχει υποστεί πλήγμα τόσο εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας όσο και στο εξωτερικό.

Σε αυτό το πλαίσιο, το κεντρικό στρατηγικό ερώτημα δεν αφορά πλέον την ποσότητα και την ποιότητα των – με τη στενή έννοια – στρατιωτικών πόρων της Ρωσίας, δηλαδή τον αριθμό και τον τύπο των στρατευμάτων και των όπλων που έχουν αναπτυχθεί στο μέτωπο. Αντίθετα, το βασικό ζήτημα είναι πλέον αν και πώς η Μόσχα θα καταφέρει να αντισταθεί στη στοχευμένη επίθεση της Ουκρανίας στο εσωτερικό της Ρωσίας: πώς θα αντιδράσει και θα προσαρμοστεί η Μόσχα στην προσπάθεια του Κιέβου να υπονομεύσει τη βιομηχανική, υλικοτεχνική και τεχνική βάση του ρωσικού κράτους, και κατ’ επέκταση την ικανότητά του να διεξάγει πόλεμο;

Η αντίδραση της Ρωσίας στην τρέχουσα αποσταθεροποίησή της από την Ουκρανία ακολουθεί τρεις ιδεοτυπικές πορείες, τις οποίες η Μόσχα θα προσπαθήσει ή, στην πραγματικότητα, ήδη προσπαθεί να ακολουθήσει παράλληλα: (α) μια σταδιακή προσαρμογή και τελικά επίτευξη της εξισορρόπησης της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης, (β) μια βαθιά επανεξέταση και επακόλουθο αναπροσανατολισμό προς τη μετριοπάθεια των στόχων της στον πόλεμο και στις διαπραγματεύσεις, και, αντίθετα, (γ) αύξηση των διακυβευμάτων και ποντάρισμα σε περαιτέρω κλιμάκωση του πολέμου, με σκοπό την τελική συντριβή της Ουκρανίας. Ενώ η επίτευξη της εξισορρόπησης αποτελεί την πιο προφανή βραχυπρόθεσμη στρατηγική του Κρεμλίνου, υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι η Μόσχα εξετάζει και δοκιμάζει τόσο στρατηγικές μετριοπάθειας όσο και κλιμάκωσης. Ποια από αυτές τις προσεγγίσεις θα επικρατήσει εξαρτάται από την περαιτέρω επιτυχία και τον ρυθμό με τον οποίο η Ουκρανία υποβαθμίζει την πολεμική ικανότητα της Ρωσίας, καθώς και από τις εσωτερικές πολιτικές δυναμικές ή περιορισμούς που ενδέχεται να προκύψουν από αυτό.

Από τον εδαφικό πόλεμο στη συστημική εξάντληση

Από τα τέλη του 2025, οι ουκρανικές δυνάμεις δεν έχουν καταφέρει μόνο να επιβραδύνουν την προέλαση του ρωσικού στρατού, με τη χρήση μεγάλου αριθμού drones FPV και τη διεύρυνση των «ζωνών θανάτου» στο μέτωπο. Τις τελευταίες εβδομάδες, καθημερινά νέα οπτικά, ηχητικά και προφορικά στοιχεία από ολόκληρη τη Ρωσική Ομοσπονδία υποδεικνύουν ότι οι επιπτώσεις των αποκαλούμενων, χαριτολογώντας, «κυρώσεων μακράς εμβέλειας» της Ουκρανίας αυξάνονται ραγδαία. Οι βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας με drones και πυραύλους Κρουζ στα μετόπισθεν της Ρωσίας διαταράσσουν, προκαλούν ζημιές ή καταστρέφουν όλο και περισσότερες στρατιωτικο-βιομηχανικές, μεταφορικές και ενεργειακές υποδομές. Σύμφωνα με τον Robert «Magyar» Brovdi, διοικητή των Δυνάμεων Μη Επανδρωμένων Συστημάτων της Ουκρανίας, η καταστροφή που έχει προκληθεί στο επιχειρησιακό και στρατηγικό βάθος της Ρωσίας έχει αυξηθεί κατά 1.150% από τις αρχές του 2026. Οι επιθέσεις της Ουκρανίας στο μέτωπο φτάνουν πλέον έως τα 150 χλμ., οι επιθέσεις μεσαίου βεληνεκούς περίπου στα 300 χλμ. και οι επιθέσεις βάθους έως τα 2.000 χλμ.

Μεταξύ των κύριων στόχων των ουκρανικών drones, καθώς και, σε μικρότερο βαθμό, των βομβών ολίσθησης και των πυραύλων, συγκαταλέγονται σιδηροδρομικοί κόμβοι, αντλιοστάσια πετρελαίου, αποθήκες, λιμάνια, αεροδρόμια και κόμβοι μεταφορών. Μεταξύ άλλων εντυπωσιακών αποτελεσμάτων, η Μόσχα αναγκάστηκε να περιορίσει την πρόσβαση στη βενζίνη και το ντίζελ σε 60 από τις 83 ρωσικές περιφέρειες, ενώ οι τιμές των καυσίμων αυξάνονται. Ειδικά στην προσαρτημένη Κριμαία, ο εφοδιασμός με καύσιμα, νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και τρόφιμα έχει εξελιχθεί σε μείζον πρόβλημα, και η οικονομική δραστηριότητα έχει ουσιαστικά σταματήσει.

Δεν έχει επιβληθεί περιορισμός μόνο στη βενζίνη, αλλά και στις πληροφορίες σχετικά με τη διαθεσιμότητά της. Για παράδειγμα, σε αρκετές ρωσικές περιφέρειες, η κρατικά υποστηριζόμενη εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων «Maks» αποκλείει τις δημόσιες συζητήσεις όπου οι οδηγοί ανταλλάσσουν πληροφορίες σχετικά με την προμήθεια βενζίνης και τις ουρές στα βενζινάδικα. Η κυβερνητική παρέμβαση σε επικοινωνίες όπως αυτή αποτελεί μόνο ένα μέρος μιας πολύ ευρύτερης προσπάθειας να κατασταλεί η διάδοση πληροφοριών σχετικά με την αυξανόμενη κρίση καυσίμων που προκάλεσαν οι ουκρανικές επιθέσεις.

Αυτό οδηγεί τη Ρωσία σε μια ευρύτερη κοινωνικοοικονομική κρίση. Σύμφωνα με τον Νικολάι Μιτροκίν, ιστορικό της σύγχρονης Ρωσίας με έδρα τη Γερμανία, η «κατάκτηση της υπεροχής από την Ουκρανία στον πιο πλεονεκτικό τομέα — αυτή τη στιγμή, τον αέρα—και η επακόλουθη καταστροφή της [ρωσικής] στρατιωτικής και πολιτικής υποδομής σε επιχειρησιακό και στρατηγικό επίπεδο, η δημιουργία μιας εντελώς νέας πραγματικότητας για τα βαθιά μετόπισθεν της Ρωσίας, καθώς και ο περιορισμός του ρωσικού στρατού σε επιχειρησιακό βάθος χωρίς την ανάγκη να παραβιαστούν συγκεκριμένες θέσεις σε τακτικό επίπεδο—όλα αυτά μοιάζουν είτε με την ξαφνική έναρξη του πολέμου είτε με την ταχεία ολοκλήρωσή του.»

Η αυξανόμενη πρόκληση των επιθέσεων στο μεσαίο βάθος για τις ρωσικές δυνάμεις της πρώτης γραμμής

Ωστόσο, οι αυξανόμενες επιθέσεις σε βάθος προς το απομακρυσμένο εσωτερικό της Ρωσίας δεν αποτελούν το μοναδικό πρόβλημα της Μόσχας. Όλο και περισσότερες λεγόμενες «επιθέσεις μεσαίου βεληνεκούς» σε περιοχές πίσω από τις δυνάμεις της πρώτης γραμμής περιπλέκουν τον ανεφοδιασμό του ρωσικού στρατού, ακόμη και όταν υπάρχει επαρκές καύσιμο και άλλο υλικό. Η Ουκρανία προσπαθεί να διαταράξει, με τον αυξανόμενο στόλο της από μη επανδρωμένα αεροσκάφη (UAV) μεσαίου βεληνεκούς, τη λειτουργία των ρωσικών δικτύων εφοδιαστικής που συνδέουν τα ακόμη λειτουργικά εργοστάσια και αποθήκες καυσίμων με τις ρωσικές μαχόμενες δυνάμεις. Για τον σκοπό αυτό, η Ουκρανία έχει αναπτύξει και τώρα αναπτύσσει μια νέα γενιά drone FPV, βελτιστοποιημένων για επιθέσεις εφοδιαστικής κοντινής και μεσαίας εμβέλειας. Αυτά τα drones επιτυγχάνουν επί του παρόντος επιχειρησιακό βάθος 40-44 χλμ. και έχουν σχεδιαστεί ώστε να λειτουργούν, στο μέλλον, με εμβέλεια έως και 100 χλμ.

Όπως και σε άλλους τομείς, η Μόσχα προσπαθεί να αναπτύξει αντίμετρα. Ο ρωσικός ηλεκτρονικός πόλεμος (EW) κατά των drones είναι καλά ανεπτυγμένος, αλλά συχνά αποδεικνύεται αναποτελεσματικός έναντι των επιθέσεων μεσαίου βεληνεκούς. Τα ουκρανικά drones χτυπούν συστηματικά ρωσικά οχήματα, παρόλο που τα τελευταία φέρουν ενσωματωμένα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου. Επιπλέον, οι ουκρανοί κατασκευαστές βρίσκονται επί του παρόντος σε φάση μετάβασης προς νέα συστήματα επικοινωνίας και μοντέλα επόμενης γενιάς. Ο ρητός στόχος της Ουκρανίας είναι να προηγείται σε κάθε κύκλο καινοτομίας και, με αυτόν τον τρόπο, να διασφαλίζει ότι η Ρωσία προσαρμόζεται διαρκώς στην εκάστοτε προηγούμενη απειλή.

Τον Ιούνιο του 2026, βεβαίως, το Υπουργείο Άμυνας της Ρωσίας ανέφερε με υπερηφάνεια ότι είχε αναχαιτίσει 8.849 ουκρανικά drones τον Μάιο του 2026. Αυτό φαίνεται να υποδηλώνει μεγάλη επιτυχία σε σύγκριση με τις 3.676 αναχαιτίσεις τον Ιανουάριο του 2026 και τις 2.504 τον Μάιο του προηγούμενου έτους. Πολλοί στρατιωτικοί αναλυτές, ωστόσο, αμφισβητούν την ακρίβεια των στοιχείων της ρωσικής κυβέρνησης και υποψιάζονται ότι τα αναφερόμενα ποσοστά αναχαίτισης είναι υπερβολικά. Είτε αυτό ισχύει είτε όχι, τα αυξανόμενα ρωσικά στοιχεία υποδηλώνουν επίσης ότι ο ρυθμός των ουκρανικών επιθέσεων έχει επιταχυνθεί. Τα drones που αναπτύσσει η Ουκρανία κατακλύζουν όλο και περισσότερο την ρωσική αεροάμυνα και προφανώς αυξάνονται ταχύτερα από τις δυνατότητές της.

Ως απάντηση, η Μόσχα έχει αποσύρει μονάδες αεροπορικής άμυνας από το μέτωπο προς τα μετόπισθεν, προκειμένου να προστατεύσει στρατηγικές υποδομές που αποτελούν στόχους. Ως αποτέλεσμα, το παλαιότερα δομημένο και πολυεπίπεδο σύστημα αεροπορικής προστασίας της Ρωσίας έχει καταστεί διάσπαρτο και πλέον περιλαμβάνει πολλά εκτεθειμένα σημεία. Κάθε σύστημα αεροπορικής άμυνας που προστατεύει ένα διυλιστήριο πετρελαίου και κονβόι ανεφοδιασμού είναι ένα λιγότερο που εξυπηρετεί τις δυνάμεις της πρώτης γραμμής. Η Ουκρανία δεν έχει αυξήσει μόνο τον αριθμό των καταστραφέντων μέσων, αλλά και το κόστος και τους κινδύνους για τις δυνάμεις που εμπλέκονται στην «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» της Ρωσίας.

Οι ανεπαρκείς ρωσικοί αναχαιτιστές drones

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο καθώς ένας εντελώς νέος τύπος όπλου στο μέτωπο,  τα αναχαιτιστικά drones, αναδεικνύει τις συνεχιζόμενες θεμελιώδεις ανεπάρκειες του ρωσικού εξοπλισμού. Για παράδειγμα, το πιο διαδεδομένο ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα, το Pantsir-S1, έχει σχεδιαστεί για να χτυπά μεγάλους στόχους εντοπιζόμενους από ραντάρ, όπως οι πύραυλοι Κρουζ. Ωστόσο, αποτυγχάνει σε μεγάλο βαθμό ενάντια σε drones χαμηλής ανιχνευσιμότητας, κατασκευασμένα από πλαστικό και κόντρα πλακέ.

Σε αντίθεση με την Ουκρανία, η ρωσική βιομηχανία έχει μόλις αρχίσει να αναπτύσσει την ικανότητα μαζικής παραγωγής αναχαιτιστικών drones. Τα νέα της αντι-drone UAV Yolka και Lys-2 υπάρχουν μέχρι στιγμής μόνο ως σχέδιο και δεν παράγεται ακόμη μαζικά. Η Ρωσία στερείται του ολοκληρωμένου οικοσυστήματος ραντάρ και λογισμικού που επιτρέπει στους Ουκρανούς χειριστές αναχαιτιστικών να ενεργούν βάσει δεδομένων στόχευσης σε πραγματικό χρόνο σε έναν καθορισμένο τομέα.

Ακόμη και στην περίπτωση που η Ρωσία αυξήσει ραγδαία την προστατευτική ικανότητα των αναχαιτιστικών drone και αντιπυραυλικών συστημάτων της, παραμένει μια σαφής γεωμετρική διαφορά. Η Ουκρανία υπερασπίζεται μόνο το εσωτερικό ενός τόξου. Αντίθετα, η Ρωσία πρέπει να εξασφαλίσει την εξωτερική της περίμετρο, καθώς και τη Μαύρη Θάλασσα, τη Θάλασσα του Αζόφ και τις προσβάσεις προς τον Καύκασο. Επομένως, πρέπει να καλύψει μια περίμετρο πρώτης γραμμής περίπου 2.000 χιλιομέτρων, ενώ η αμυντική γραμμή της Ουκρανίας είναι μόνο περίπου 1.100 χιλιόμετρα.

Η υπεράσπιση χιλιάδων χιλιομέτρων κρίσιμης υποδομής απαιτεί πολύ περισσότερους πόρους από ό,τι η επίθεση σε επιλεγμένους στόχους υψηλής αξίας. Κάθε βελτίωση της ουκρανικής επιθετικής ικανότητας αυξάνει επομένως δυσανάλογα το αμυντικό βάρος της Ρωσίας. Ως αποτέλεσμα, η επίτευξη από τη Ρωσία του τρέχοντος επιπέδου αποτελεσματικότητας της ουκρανικής αεροάμυνας εκτιμάται, από εμπειρογνώμονες του στρατιωτικο-βιομηχανικού τομέα, ως προς το παρόν ανέφικτη. Σε αντίθεση με τα προπαγανδιστικά αφηγήματα της Ρωσίας, τα ποσοστά αναχαίτισης των ουκρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών βαθιάς και μεσαίας εμβέλειας θα παραμείνουν χαμηλά – τουλάχιστον, για το άμεσο μέλλον.

Ο παράγοντας του πολιτικού χρόνου: Οι επικείμενες εκλογές για τη Δούμα

Μέσα σε αυτό το περίπλοκο στρατιωτικό και οικονομικό πλαίσιο, η Μόσχα αντιμετωπίζει πλέον και έναν κρίσιμο πολιτικό περιορισμό. Τον Σεπτέμβριο του 2026, θα διεξαχθούν τακτικές εκλογές για την Κρατική Δούμα, την Κάτω Βουλή του ρωσικού ψευδο-κοινοβουλίου. Βεβαίως, αυτές οι εκλογές δεν (θα) είναι ούτε δίκαιες και ελεύθερες ούτε ανοιχτές και μυστικές.

Παρ’ όλα αυτά, διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στη λειτουργία του ρωσικού πολιτικού συστήματος. Καθώς στη Ρωσία υπάρχει τυπικά ένα πολυκομματικό σύστημα, η εξαιρετικά περιορισμένη διαδικασία ψηφοφορίας επιτρέπει ακόμα έναν ορισμένο βαθμό έκφρασης πολιτικών προτιμήσεων. Δεδομένων των συσσωρευόμενων κοινωνικών παραπόνων, οι εθνικές εκλογές του 2026 ενδέχεται να απαιτήσουν ακόμη περισσότερη από τη συνήθη χειραγώγηση και παραποίηση για να εξασφαλιστεί η νίκη του κυβερνώντος κόμματος «Ενωμένη Ρωσία».

Το εκλογικό ημερολόγιο δεν καθορίζει τη ρωσική στρατηγική, αλλά μπορεί να διαμορφώσει το χρονοδιάγραμμά της. Πριν από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση του Πούτιν πιθανότατα θα επιχειρήσει να διαχειριστεί την κρίση των καυσίμων με πιο ήπια μέτρα, όπως προγράμματα διανομής που θα παρουσιάζονται ως προσωρινά. Μετά τον Σεπτέμβριο, μόλις ανανεωθεί η εκλογική νομιμότητα και η Μόσχα αποκτήσει νέα εσωτερική εξουσιοδότηση για την εφαρμογή αυστηρότερων μέτρων, μπορεί κανείς να αναμένει πιο σκληρά μέτρα λιτότητας και μια νέα εκστρατεία στρατολόγησης.

Καμία από αυτές τις πιέσεις δεν καθορίζει μηχανιστικά έναν συγκεκριμένο τύπο ρωσικής συμπεριφοράς. Τα αυταρχικά καθεστώτα μπορούν, γενικά, να απορροφήσουν οικονομικές απώλειες που θα ήταν πολιτικά απαράδεκτες στις δημοκρατίες. Το ερώτημα δεν είναι τόσο αν υπάρχει πίεση ή όχι, αλλά πώς επιλέγει να ανταποκριθεί σε αυτή το Κρεμλίνο. Μπορούν να διακριθούν τρεις προφανείς στρατηγικές κατευθύνσεις, οι οποίες όμως δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά μάλλον εμφανίζονται συνδυαστικά.

Σενάριο Πρώτο: αποκατάσταση ισορροπίας

Είτε σιωπηλά είτε ρητά, πολλοί σχολιαστές των οικονομικών, κοινωνικών και υλικοτεχνικών προβλημάτων της Ρωσίας, τα οποία επί του παρόντος επιδεινώνονται, υποθέτουν ότι είναι προσωρινά, μέτρια και/ή δευτερεύοντα. Από αυτή την άποψη, ακόμη και αν τα ζητήματα αυτά μπορεί, προς το παρόν, να φαίνονται σοβαρά, το ρωσικό κράτος θα είναι σε θέση να προσαρμοστεί και να διατηρήσει την πολιτική του σταθερότητα, ακεραιότητα και πορεία. Το Κρεμλίνο θα εξουδετερώσει επιτυχώς την κοινωνική δυσαρέσκεια με καταστολή ή αποζημίωση ή – κατά πάσα πιθανότητα – με έναν συνδυασμό και των δύο.

Η προσωρινή επιβολή δελτίων για καύσιμα, ηλεκτρικό ρεύμα, τρόφιμα, νερό κ.λπ. – όπως ήδη συμβαίνει εν μέρει στα κατεχόμενα από τη Ρωσία εδάφη της Ουκρανίας – μπορεί να εφαρμοστεί προσωρινά και να παρουσιαστεί ως πατριωτική θυσία. Η Μόσχα, σύμφωνα με αυτό το σενάριο, θα βρει τελικά τρόπους να αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τις γραμμές εφοδιασμού, μεταφοράς και διανομής μέσω της εισαγωγής, για παράδειγμα, βενζίνης από την Κεντρική Ασία. Έτσι, η έλλειψη καυσίμων και άλλων αγαθών θα παραμείνει μόνο προσωρινή και θα μπορεί να μετριαστεί μέσω στοχευμένων εισαγωγών και προγραμμάτων διανομής με δελτίο. Οι στρατιωτικές ανάγκες θα συνεχίσουν να καλύπτονται, καθώς θεωρούνται ότι υπερισχύουν της ευημερίας των πολιτών. Η παραγωγή drones, πυραύλων και άλλου βασικού οπλισμού συνεχίζεται, ίσως με την ενισχυμένη υποστήριξη της Κίνας προς τη ρωσική βιομηχανία.

Σύμφωνα με ένα τέτοιο σενάριο, οι καταστροφές που αυξάνονται επί του παρόντος θα αποτελέσουν είτε μια μόνο μερική, παροδική κρίση, είτε/και θα γίνουν αποδεκτές από την κοινωνία ως ακόμα ανεκτές. Η μείωση της ποιότητας ζωής δεν θα είναι επαρκής ώστε να οδηγήσει σε μεγάλες διαμαρτυρίες, περιορισμούς στον εξωτερικό τυχοδιωκτισμό και πολιτική αλλαγή. Ακόμη και αν το βιοτικό επίπεδο των απλών Ρώσων υποχωρήσει, μπορεί να επιτευχθεί και να διατηρηθεί μια νέα ισορροπία.

Σενάριο Δύο: Μετριοπάθεια

Το σενάριο της μετριοπάθειας προϋποθέτει ότι οι τρέχουσες κοινωνικές προκλήσεις της Μόσχας, ως αποτέλεσμα των συνεχιζόμενων βαθιών επιθέσεων της Ουκρανίας κατά των ρωσικών υποδομών και των παράλληλων οικονομικών προκλήσεων, όπως οι χαμηλές τιμές του πετρελαίου, είναι σοβαρές και θα συνεχίσουν να επιδεινώνονται. Μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα προκύψει από την περαιτέρω καταστροφή των συστημάτων αεροπορικής άμυνας, τις ζημιές στα διυλιστήρια, τα ελλείμματα εφοδιασμού, τα εμπόδια στην εφοδιαστική αλυσίδα κ.λπ. θα οδηγήσει σε μια θεμελιώδη διαρθρωτική μεταβολή στο κοινωνικό κλίμα και τις πολιτικές προοπτικές της Ρωσίας. Αναγνωρίζοντας αυτό, η ρωσική ηγεσία – είτε με τον Πούτιν είτε χωρίς αυτόν – μετριάζει προσωρινά τους ακραίους πολεμικούς στόχους και τη διαπραγματευτική της θέση.

Τουλάχιστον, το διεθνές διπλωματικό θέατρο που επικρατούσε μέχρι τώρα γύρω από τις ειρηνευτικές συνομιλίες ενδέχεται να δώσει τη θέση του σε μια πιο σοβαρή διαδικασία διαβουλεύσεων, η οποία θα καθοδηγείται από το γνήσιο ενδιαφέρον της Μόσχας να σταματήσουν οι εχθροπραξίες. Βεβαίως, οι κοινωνικές δυσκολίες από μόνες τους δεν θα επιβάλουν μια συμβιβαστική πορεία δράσης, όσο η ηγεσία είναι σε θέση να απορροφήσει το πολιτικό κόστος και να υποβαθμίσει την ευημερία των πολιτών. Ωστόσο, υπό την αυξανόμενη πίεση της κοινωνίας, το Κρεμλίνο θα επιδιώξει, σε αυτό το σενάριο, μια – τουλάχιστον προσωρινή – αποκλιμάκωση της σύγκρουσης και μετάβαση σε μάχες χαμηλής έντασης. Η μετριοπάθεια θα σήμαινε, σε μια τέτοια εξέλιξη των γεγονότων, όχι έναν ιδεολογικό αναπροσανατολισμό της Ρωσίας, αλλά έναν απλό στρατιωτικό και οικονομικό επαναπροσδιορισμό. Σοβαρή αναζήτηση συμβιβασμού και ενδιαφέρον για κατάπαυση του πυρός θα εμφανιστούν μόνο όταν η Μόσχα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο πόλεμος, προς το παρόν, δεν μπορεί να κερδηθεί – ένα όριο που ακόμα δεν είναι ορατό.

Σενάριο Τρίτο: Κλιμάκωση

Όπως και στην περίπτωση του δεύτερου σεναρίου, το τρίτο ιδεοτυπικό σενάριο που εξετάζεται εδώ υποθέτει επίσης ότι η αυξανόμενη στρατιωτική και οικονομική πίεση θα ωθήσει το Κρεμλίνο να αλλάξει ριζικά πορεία, οδηγώντας όμως τη Μόσχα σε κλιμάκωση αντί για μετριοπάθεια. Η ρωσική κλιμάκωση μπορεί να έχει τόσο πολιτικο-ψυχολογικούς όσο και στρατιωτικο-υλικούς σκοπούς και να αποσκοπεί στο να εκφοβίσει ή/και να βομβαρδίσει την Ουκρανία και τους δυτικούς εταίρους της, ώστε να υποκύψουν ή, τουλάχιστον, να αποδεχθούν τους ρωσικούς όρους για κατάπαυση του πυρός – μια στρατηγική προσέγγιση που μερικές φορές ονομάζεται «κλιμάκωση για αποκλιμάκωση». Μεταξύ άλλων, η κλιμάκωση θα μπορούσε να στοχεύει στην αποκατάσταση της πρωτοβουλίας της Ρωσίας στο πεδίο της μάχης, στην εξουδετέρωση της ηγεσίας του ουκρανικού κράτους, στη διακοπή της ανάπτυξης και παραγωγής ουκρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλου βεληνεκούς, στην αποδιάρθρωση της εφοδιαστικής αλυσίδας των ουκρανικών στρατευμάτων στην πρώτη γραμμή κ.λπ. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αυτό το σενάριο έχει ήδη αρχίσει να υλοποιείται με τον έντονο βομβαρδισμό του Κιέβου από πολυάριθμα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, καθώς και βαλλιστικούς και πυραύλους Κρουζ, τις νύχτες της 1^ης προς τη 2^η, καθώς και της 5^ης προς τη 6^η Ιουλίου 2026.

Αν και αποτελεί προφανώς την προτιμώμενη γραμμή δράσης του Κρεμλίνου ως απάντηση στις επιτυχημένες επιθέσεις της Ουκρανίας κατά των ρωσικών υποδομών, οι επιλογές της Μόσχας για κλιμάκωση και τα οφέλη που θα αποκομίσει από αυτήν είναι σήμερα πιο περιορισμένα από ό,τι ήταν όταν ξεκίνησε η πλήρης εισβολή το 2022. Δεν είναι μόνο ότι η ικανότητα της Ουκρανίας να αμυνθεί και η υποστήριξη από το εξωτερικό έχουν αυξηθεί σημαντικά σε σύγκριση με πριν από τέσσερα χρόνια. Η στρατηγική λογική για κλιμάκωση εξασθενεί με κάθε επιπλέον επιτυχημένο χτύπημα της Ουκρανίας στις ρωσικές υποδομές.

Οι αδίστακτες επιθέσεις αντιποίνων εναντίον ουκρανικών οικισμών μπορεί να προσφέρουν συναισθηματική ανακούφιση στην ρωσική πολιτική ηγεσία και σε ανησυχούντα ή και πανικόβλητα τμήματα της κοινωνίας. Ωστόσο, οι ενέργειες «εκδίκησης» δεν θα συμβάλλουν στην αποκατάσταση της υλικής ζημίας που προκάλεσαν οι βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας και ενδέχεται να έχουν μόνο περιορισμένα αντισταθμιστικά αποτελέσματα για το μεγαλύτερο μέρος του ρωσικού πληθυσμού. Η αποκατάσταση και η πρόληψη περαιτέρω επιθέσεων, για παράδειγμα, εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων πετρελαίου θα απαιτούσε μια στρατηγική μετριοπάθειας και όχι κλιμάκωσης.

Όλο και περισσότερο, η Μόσχα χρειάζεται, τουλάχιστον, μια διακοπή του πολέμου, και συγκεκριμένα την παύση των ουκρανικών επιθέσεων βαθιά στο ρωσικό έδαφος, καθώς και, ιδανικά, την άρση των κυρώσεων. Η συνεχιζόμενη ανταπόδοση χτυπημάτων θα επιδεινώσει μόνο τις ήδη σημαντικές οικονομικές ζημιές και αναστατώσεις της Ρωσίας. Οι εντατικές επιθέσεις στα μετόπισθεν της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένου του Κιέβου, δύσκολα θα επιλύσουν το βασικό πρόβλημα της Ρωσίας, που είναι η τεχνολογική καθυστέρηση. Δεν μπορούν να σπάσουν εύκολα τον κύκλο καινοτομίας της Ουκρανίας, ο οποίος συνεχίζει να ξεπερνά τον ρωσικό, ο οποίος είναι κυρίως προσαρμοστικός και καθυστερημένος.

Ωστόσο, όσο η Μόσχα δεν καθοδηγείται αποκλειστικά και όχι τόσο από ορθολογικά κίνητρα, έχει στη διάθεσή της μια σειρά επιλογών για κλιμάκωση. Εσωτερικά, αυτό μπορεί να σημαίνει την έναρξη ευρείας κλίμακας στρατολόγησης και την επέκταση της καταστολής κατά της διαφωνίας στη Ρωσία. Εκτός από την ήδη εντεινόμενη τρομοκρατία εναντίον των Ουκρανών αμάχων, το Κρεμλίνο ενδέχεται να προσπαθήσει να εξαναγκάσει τη Λευκορωσία να εμπλακεί στον πόλεμο ως ενεργός συμπολεμιστής. Ακόμη και μια απλή, αλλά αξιόπιστη, απειλή από το βορρά μπορεί να αναγκάσει την Ουκρανία να αποσπάσει δυνάμεις αεροπορικής άμυνας και χερσαίες δυνάμεις από την πρώτη γραμμή. Η Μόσχα ενδέχεται επίσης να προσπαθήσει να επεκτείνει περαιτέρω τα υβριδικά της μέτρα, όπως κυβερνοεπιθέσεις, δραστηριότητες σαμποτάζ στην Ευρώπη και πυρηνικές απειλές προς τη Δύση, προκειμένου να την αποτρέψει από το να υποστηρίξει την Ουκρανία.

Συμπεράσματα

Αντί να επικεντρώνεται στην άμεση εδαφική άμυνα και στα εδαφικά κέρδη, το Κίεβο στοχεύει όλο και περισσότερο στις υλικές και κοινωνικές δομές στα μετόπισθεν της Ρωσίας, οι οποίες καθιστούν δυνατή τη διεξαγωγή του πολέμου της στην Ουκρανία και τις υβριδικές ενέργειές της αλλού. Αυτή η στροφή δημιουργεί μια νέα στρατηγική συγκυρία, στην οποία κυριαρχεί η άμυνα και όχι η επίθεση. Βεβαίως, η Ρωσία μπορεί ακόμα να συγκεντρώσει στρατεύματα στο μέτωπο και να κινητοποιήσει βιομηχανικούς πόρους.

Ωστόσο, κάθε επιπλέον επίπεδο προστασίας που πρέπει να δημιουργήσει ως αντίδραση στις ταχέως αυξανόμενες ικανότητες της Ουκρανίας για βαθιές και μεσαίες επιθέσεις απαιτεί την περαιτέρω διάσπαση των περιορισμένων μέσων αεροπορικής άμυνας σε όλη την τεράστια επικράτειά της. Η υπεράσπιση κρίσιμων υποδομών κατά μήκος χιλιάδων χιλιομέτρων είναι πιο δύσκολη από την επίθεση σε επιλεγμένα αδύνατα σημεία της Ουκρανίας. Το κόστος της ρωσικής άμυνας αρχίζει να αυξάνεται ταχύτερα από το κόστος της επίθεσης.

Οι επιτυχίες της Ουκρανίας στις επιθέσεις κατά των ενεργειακών υποδομών της Ρωσίας και του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος δεν θα οδηγήσουν σε στρατιωτική κατάρρευση της Ρωσίας. Κατ’ αρχήν, αυταρχικά καθεστώτα όπως η Ρωσία μπορούν να αντέξουν, να αγνοήσουν ή να εξουδετερώσουν τη δυσαρέσκεια που προκύπτει από τις δυσκολίες του πληθυσμού, διατηρώντας παράλληλα τη στρατιωτική τους ικανότητα. Η αποφασιστική μεταβλητή δεν είναι, επομένως, η ίδια η οικονομική ζημιά που προκαλείται. Το βασικό ερώτημα είναι αν οι ουκρανικές επιθέσεις με νέα όπλα μεγάλου βεληνεκούς μπορούν να μειώσουν σταδιακά την ικανότητα της Ρωσίας να διατηρεί και να παράγει πολεμική ισχύ ταχύτερα από ό,τι η Μόσχα μπορεί να προσαρμοστεί στον νέο κύκλο καινοτομίας.

Για την Ευρώπη, η πρόκληση είναι μεγαλύτερη από το να βοηθήσει την Ουκρανία να επικρατήσει με κάποιον τρόπο. Είναι να αναγνωρίσει ότι ο μελλοντικός χαρακτήρας του πολέμου και η δομή της ευρωπαϊκής ασφάλειας διαμορφώνονται σήμερα στην Ουκρανία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι οι θεσμοί και οι πολιτικές που έχουν ως αποστολή τη διαφύλαξη της κυριαρχίας των κρατών μελών της και του ευρωπαϊκού εγχειρήματος στο σύνολό του εξελίσσονται τόσο γρήγορα όσο απαιτούν οι αλλαγές στο ουκρανικό πεδίο μάχης.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής