Στις 19 Δεκεμβρίου 2023, ο Πρόεδρος Ζελένσκι δήλωσε κατά τη διάρκεια συνέντευξης τύπου σε δημοσιογράφους ότι ο ουκρανικός στρατός είχε εντοπίσει την ανάγκη επιστράτευσης επιπλέον 450.000 έως 500.000 στρατιωτών. Αυτό αποδείχθηκε ένα πολύπλοκο έργο. Η επιστράτευση ήταν και είναι επείγουσα ανάγκη για την αντικατάσταση των απωλειών, την εναλλαγή των εξαντλημένων στρατιωτών και τη συγκέντρωση επαρκούς ανθρώπινου δυναμικού για την αντίσταση στις ρωσικές επιθέσεις και, αν είναι δυνατόν, την αντιστροφή τους και την ανάληψη επιθετικής δράσης. Ωστόσο, έχει γίνει όλο και πιο αντιδημοφιλής μεταξύ του πληθυσμού και αποτελεί οικονομικό βάρος για μια χώρα με συρρικνωμένο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ).
Ο νόμος περί επιστράτευσης του 2024
Το πρώτο σχέδιο ενός νέου νόμου περί επιστράτευσης υποβλήθηκε στο ουκρανικό κοινοβούλιο, τη Βερχόβνα Ράντα, στις 25 Δεκεμβρίου 2023. Αμέσως επικρίθηκε από πολιτικούς και διάφορους θεσμούς, καθώς και από την ουκρανική κοινή γνώμη, επειδή περιόριζε τα δικαιώματα των στρατευσίμων και αύξανε τον κίνδυνο διαφθοράς. Ένα νέο νομοσχέδιο (αριθ. 10449) δημοσιεύθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2024. Παρόλο που υποβλήθηκαν πάνω από 4.000 τροπολογίες, εγκρίθηκε γρήγορα από τη Βερχόβνα Ράντα στις 11 Απριλίου και υπογράφηκε από τον Πρόεδρο Ζελένσκι πέντε ημέρες αργότερα. Ο νόμος αυτός, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ στις 18 Μαΐου ως Νόμος αριθ. 3633-IX, αποτέλεσε μια σημαντική νομική μεταρρύθμιση της στρατιωτικής θητείας, της επιστράτευσης και της στρατολόγησης. Απλοποιεί τη διαδικασία, εξασφαλίζει πιο διαφανείς διαδικασίες και καθορίζει σαφείς κατευθυντήριες γραμμές για τους πολίτες και τις αρχές σχετικά με τη στρατολόγηση και τις στρατιωτικές υποχρεώσεις. Οι κύριες διατάξεις του νόμου παρατίθενται παρακάτω.
Στρατολόγηση:
- Όλοι οι άνδρες που είναι επιλέξιμοι για στρατιωτική θητεία (στρατιώτες και έφεδροι ηλικίας 18 έως 60 ετών) πρέπει να ενημερώσουν τα προσωπικά τους στοιχεία στο στρατιωτικό μητρώο –στο οικείο κέντρο στρατολόγησης, στο Κέντρο Διοικητικών Υπηρεσιών ή μέσω ενός ηλεκτρονικού γραφείου που ονομάζεται «Reserv+»– εντός 60 ημερών από την έναρξη ισχύος του νόμου.
- Οι εγγεγραμμένοι πολίτες πρέπει να έχουν πάντα μαζί τους τα έγγραφα στρατιωτικής εγγραφής τους και να τα επιδεικνύουν κατόπιν αιτήματος στις αρχές ή την αστυνομία.
- Ο νόμος επιτρέπει την εθελοντική και όχι την υποχρεωτική εγγραφή με ηλεκτρονικά μέσα και καταργεί μέτρα όπως ο περιορισμός των μετακινήσεων των παραβατών ή η κατάσχεση κεφαλαίων.
Αναβολή και επιβολή της στρατολόγησης:
- Όλοι οι φοιτητές πλήρους φοίτησης έχουν δικαίωμα αναβολής εάν είναι εγγεγραμμένοι σε ίδρυμα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
- Εισάγονται αυστηρότερες κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων προστίμων, για άτομα που δεν συμμορφώνονται με τους κανόνες στρατολογικού μητρώου.
- Ορισμένα άτομα με ποινικό μητρώο (εκτός από εκείνα που έχουν διαπράξει σοβαρά εγκλήματα) μπορούν να κινητοποιηθούν για στρατιωτική θητεία, με αποτέλεσμα σε ορισμένες περιπτώσεις την αναστολή των δικαστικών διαδικασιών εναντίον τους.
Πρόσθετα μέτρα:
- Το «Oberih», ένα ενοποιημένοηλεκτρονικό μητρώο στρατευμένων, ατόμων που υπόκεινται σε υποχρέωση στρατιωτικής θητείας και εφέδρων, καθώς και ένα ψηφιακό σύστημα στρατιωτικής ταυτότητας, εισήχθησαν με σκοπό τον εκσυγχρονισμό και την απλοποίηση της τήρησης αρχείων και της επικοινωνίας.
- Οι Ουκρανοί που διαμένουν στο εξωτερικό για περισσότερο από τρεις μήνες υποχρεούνται να ενημερώνουν τα στοιχεία τους στο μητρώο, διαφορετικά τα αρχεία τους θα διαγραφούν.
- Εισήχθησαν εγγυημένη ετήσια βασική άδεια, χρηματική αποζημίωση και άλλες παροχές ως κίνητρα για τους άνδρες που κατατάσσονται.
Βασικές προκλήσεις της επιστράτευσης
Αν και ο νέος νόμος βελτιώνει τη διαδικασία, κυρίως με την εισαγωγή ενός απλοποιημένου, ψηφιακού συστήματος στρατιωτικής εγγραφής και στρατολόγησης, η Ουκρανία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολλές σοβαρές προκλήσεις. Η έντονη δημόσια συζήτηση στην Ουκρανία συνδέει τη συνεχιζόμενη έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού των Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων (ZSU) με τη διαφθορά, την κοινωνική κόπωση, τις θεσμικές ανεπάρκειες, την κληρονομιά της Σοβιετικής Ένωσης και τις αρνητικές επιπτώσεις της ρωσικής προπαγάνδας.
Αυτές οι προκλήσεις υπονομεύουν συλλογικά την ικανότητα της Ουκρανίας να διατηρήσει τα επίπεδα των στρατευμάτων και να διατηρήσει μια ισχυρή αμυντική γραμμή ενάντια στις συνεχιζόμενες ρωσικές επιθέσεις.
Α) Η έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού
Το πρόβλημα της ανεπαρκούς αριθμητικής δύναμης των στρατευμάτων των ZSU είχε καταστεί σοβαρό στα τέλη του 2025 και τώρα αποτελεί κεντρική πρόκληση για την ικανότητα της Ουκρανίας να αμυνθεί ενάντια στις ρωσικές επιθέσεις. Οι ουκρανικές μονάδες της πρώτης γραμμής συχνά λειτουργούν με μόλις το 30% της προβλεπόμενης δύναμής τους. Ορισμένες ταξιαρχίες εξαντλούν το πεζικό τους και δεν είναι πλέον σε θέση να στελεχώσουν επαρκώς τις αμυντικές γραμμές. Στις αρχές του 2025, η Ουκρανία εκτιμάτο ότι χρειαζόταν περίπου 300.000 νέους νεοσύλλεκτους για να αναπληρώσει τις μονάδες και να αποκαταστήσει τη μαχητική της δύναμη, αλλά από τότε έχει καταφέρει να στρατολογήσει μόνο περίπου 200.000, αριθμός ανεπαρκής για να αντισταθμίσει τις απώλειες από θύματα και λιποταξίες. Εν τω μεταξύ, η μηνιαία στρατολόγηση κυμαίνεται μεταξύ 17.000 και 24.000 ατόμων, ενώ η Ρωσία στρατολογεί περίπου 30.000 άτομα το μήνα, διευρύνοντας περαιτέρω το χάσμα σε ανθρώπινο δυναμικό.
Ο Πρόεδρος Ζελένσκι έχει δηλώσει ότι οι ουκρανικές δυνάμεις σε βασικά τμήματα του μετώπου, όπως αυτό στο Ποκρόβσκ, στην περιφέρεια του Ντονέτσκ, είναι οχτώ φορές λιγότερες από τις ρωσικές δυνάμεις, γεγονός που αποτελεί παράδειγμα της γενικής δραματικής ανισορροπίας που προκύπτει από την έλλειψη ουκρανικών στρατευμάτων. Καθώς η ικανότητα της Ουκρανίας να υπερασπιστεί το πολύ μακρύ μέτωπο παρεμποδίζεται από την έλλειψη νεοσυλλέκτων, υπάρχει κίνδυνος περαιτέρω απώλειας εδαφών.
Όπως και η Ρωσία, η Ουκρανία έχει αρχίσει να επιτρέπει στους κατάδικους να ανταλλάσσουν τη φυλακή με το μέτωπο. Στις αρχές Ιουλίου 2025, περισσότεροι από 9.400 κατάδικοι που είχαν εκφράσει την επιθυμία να επιστρατευθούν είχαν αποφυλακιστεί από σωφρονιστικά ιδρύματα. Άλλοι 1.500 κατάδικοι περίμεναν την έγκριση για να υπηρετήσουν στο στρατό αντί να εκτίσουν την ποινή τους.
Ιδιαίτερα τα τελευταία δύο χρόνια, τα ποσοστά λιποταξίας έχουν εκτοξευθεί στα ύψη στην Ουκρανία. Αναφορές κάνουν λόγο για δεκάδες χιλιάδες απόντες, γεγονός που αντικατοπτρίζει όχι μόνο τον φόβο να πέσουν θύματα στο πεδίο της μάχης, αλλά και τη βαθιά κοινωνική κόπωση, τη μείωση του ηθικού και την δυσπιστία προς τις μάχιμες μονάδες, καθώς ορισμένοι λιποτάκτες εγκαταλείπουν τη μονάδα στην οποία έχουν τοποθετηθεί για να ενταχθούν σε άλλες μονάδες. Το 2024, 51.000 στρατιώτες εγκατέλειψαν τις μονάδες τους χωρίς άδεια – αριθμός υπερδιπλάσιος σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο.
Β) Διαφθορά και θεσμική αδυναμία
Διάφορα διεφθαρμένα σχέδια έχουν υποβαθμίσει την πολεμική προσπάθεια της Ουκρανίας, επιτρέποντας την αποφυγή της στρατολόγησης με αντάλλαγμα δωροδοκίες, σπαταλώντας αμυντικά κονδύλια και αποδυναμώνοντας τη συνολική ετοιμότητα για πόλεμο και την ορθή κατανομή των πόρων. Για παράδειγμα, η έκδοση ψευδών ιατρικών πιστοποιητικών από διεφθαρμένους στρατιωτικούς και πολιτικούς ιατρικούς υπαλλήλους για την απαλλαγή των επιλέξιμων ανδρών από τη στρατολόγηση έχει υπονομεύσει την ακεραιότητα των αξιολογήσεων καταλληλότητας για υπηρεσία.
Άλλα παραδείγματα περιλαμβάνουν την οργανωμένη διακίνηση ανδρών που είναι επιλέξιμοι για στρατολόγηση εκτός Ουκρανίας με τη χρήση πλαστών εγγράφων, όπως ιατρικές διαγνώσεις και άδειες οδήγησης για κονβόι ανθρωπιστικής βοήθειας, προκειμένου να διευκολυνθεί η παράνομη διέλευση των συνόρων σε επίσημα σημεία ελέγχου. Μόνο το 2024, πάνω από 120 αξιωματούχοι ήταν ύποπτοι για συμμετοχή σε τέτοια σχέδια.
Γ) Κοινωνική αντίσταση
Η συνεχιζόμενη επιστράτευση υπονομεύει όλο και περισσότερο την κοινωνική συνοχή της Ουκρανίας. Ενώ η ουκρανική κοινωνία επέδειξε άνευ προηγουμένου αλληλεγγύη στην αρχή του πολέμου, η παρατεταμένη σύγκρουση, οι οικονομικές δυσκολίες και οι αντιφατικές στάσεις απέναντι στην κινητοποίηση δοκιμάζουν την εθνική ενότητα. Ζητήματα που σχετίζονται με την επιστράτευση, όπως η αντίληψη για αδικία στη διαδικασία στρατολόγησης και η έλλειψη διαφανών κανόνων εναλλαγής, έχουν οδηγήσει σε αισθήματα αδικίας που απειλούν την κοινωνική συνοχή. Τμήματα της κοινωνίας αισθάνονται αποκλεισμένα ή καταβεβλημένα από τις απαιτήσεις του πολέμου.
Άλλοι παράγοντες περιπλέκουν τη γενική κοινωνική συνοχή, όπως η πίεση της εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης, οι διαφορετικές εμπειρίες των Ουκρανών στο εξωτερικό σε σύγκριση με εκείνες των Ουκρανών στην πατρίδα τους, τα προβλήματα ψυχικής υγείας και οι πολιτικές διαφωνίες. Αυτά τα στοιχεία επιδεινώνουν την κοινωνική κόπωση και τη συναισθηματική εξάντληση, επιβαρύνοντας περαιτέρω τους κοινωνικούς δεσμούς. Η επιστράτευση είναι αποφασιστικής σημασίας για την άμυνα και ανθεκτικότητα της Ουκρανίας, εντούτοις θα αυξήσει την εσωτερική πόλωση αν η διαχείρισή της δεν πραγματοποιηθεί με δίκαιο και απολύτως διαφανή τρόπο.
Δ) Ανεπαρκής εκπαίδευση και ηγεσία
Η ανεπαρκής εκπαίδευση, η δυσπιστία προς τους διοικητές και το χαμηλό ηθικό αποτελούν επίσης προβλήματα στη διαδικασία επιστράτευσης της Ουκρανίας. Οι διοικητές της Ουκρανίας έχουν εκφράσει την ανησυχία τους ότι πολλοί νεοσύλλεκτοι στερούνται βασικής εκπαίδευσης και χρειάζονται εβδομάδες για να καλύψουν το κενό σε βασικές στρατιωτικές δεξιότητες. Η ανεπαρκής εκπαίδευση καθιστά τους στρατιώτες ευάλωτους στην πρώτη γραμμή και συμβάλλει στον υψηλό αριθμό θυμάτων. Υπάρχουν επίσης προβλήματα με την κακή διαχείριση, την άπειρη ή αλλιώς ανεπαρκή ηγεσία και την έλλειψη συντονισμού εντός των νεοσυσταθέντων ταξιαρχιών, τα οποία υπονομεύουν το ηθικό και την αποτελεσματικότητα. Η εμπιστοσύνη στους διοικητές είναι κρίσιμη, και η απουσία της έχει οδηγήσει τους στρατιώτες να εγκαταλείπουν τις πιο αδύναμες μονάδες υπέρ εκείνων με καλύτερη ηγεσία. Αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν περαιτέρω το κίνητρο και την αυτοπεποίθηση των στρατευμάτων και μπορούν να συντελέσουν σε επιχειρησιακές αποτυχίες και απώλειες στο πεδίο της μάχης.
Ε) Δημογραφικοί και οικονομικοί περιορισμοί
Οι δημογραφικοί και οικονομικοί περιορισμοί δημιουργούν ένα σύνθετο δίλημμα για τους Ουκρανούς υπεύθυνους λήψης αποφάσεων μεταξύ της διατήρησης μιας αποτελεσματικής στρατιωτικής αμυντικής δύναμης και της εξασφάλισης επαρκούς οικονομικής σταθερότητας για τη στήριξη της πολεμικής προσπάθειας και της πολιτικής οικονομίας.
Τις τελευταίες δεκαετίες, οι δημογραφικές προοπτικές της Ουκρανίας έχουν αλλάξει, καθώς έχει μεταβληθεί από μια χώρα με μέτριο ποσοστό γεννήσεων σε μια χώρα με ταχέως γηράσκοντα πληθυσμό και ολοένα και μικρότερο αριθμό νέων. Για το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1980, το συνολικό ποσοστό γονιμότητας (TFR) της Ουκρανίας ήταν δύο παιδιά ή περισσότερα ανά γυναίκα. Ωστόσο, μέχρι το 2001, το TFR είχε μειωθεί στο χαμηλό 1:1. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η οικονομική κρίση που ακολούθησε τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης οδήγησε σε χαμηλά ποσοστά γεννήσεων και αυξημένη μετανάστευση. Ο πληθυσμός της Ουκρανίας μειώθηκε από το υψηλότερο σημείο των 50 εκατομμυρίων στις αρχές της δεκαετίας του 1990 σε περίπου 37 εκατομμύρια το 2024.
Αυτό σημαίνει ότι οι ηλικιακές ομάδες που θα ενέπιπταν στην επιστράτευση σήμερα και στο εγγύς μέλλον, δηλαδή εκείνες στην ηλικιακή ομάδα 20-35 ετών, είναι σχετικά μικρές σε σύγκριση με τις αντίστοιχες ομάδες προηγούμενων ετών. Επιπλέον, είναι επίσης εκείνες που θα έπρεπε να βρίσκονται στη φάση δημιουργίας οικογένειας που δημιουργεί τις μελλοντικές γενιές. Η κινητοποίηση αυτών των ηλικιακών ομάδων έχει σημαντικές αρνητικές μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη δημογραφία της Ουκρανίας και στις μελλοντικές αντίστοιχες ηλικιακές ομάδες.
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η μείωση του πληθυσμού στην Ουκρανία έχει επιταχυνθεί περαιτέρω από την έναρξη της πλήρους εισβολής της Ρωσίας. Το 2024, για παράδειγμα, η Ουκρανία κατέγραψε 495.090 θανάτους, αριθμός σχεδόν τριπλάσιος από τον αριθμό των γεννήσεων εκείνο το έτος. Οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 35,5 % το 2024 σε σύγκριση με το 2021.
Η Ουκρανία αντιμετωπίζει σημαντική έλλειψη εργατικού δυναμικού λόγω της επιστράτευσης, γεγονός που δυσχεραίνει την πρόσληψη και τη διατήρηση εργαζομένων από τις επιχειρήσεις. Η έλλειψη αυτή επηρεάζει τόσο το εξειδικευμένο όσο και το ανειδίκευτο εργατικό δυναμικό, δημιουργεί συγκρούσεις μεταξύ των στρατιωτικών αναγκών και των οικονομικών συμφερόντων και υπονομεύει τις επιχειρηματικές δραστηριότητες και την οικονομική ανάπτυξη. Η γήρανση του στρατιωτικού προσωπικού και η μείωση του αριθμού των εθελοντών επιδεινώνουν το πρόβλημα.
Αν και οι μισθοί και τα επιδόματα του στρατιωτικού προσωπικού έχουν αυξηθεί αρκετές φορές από την έναρξη του πλήρους πολέμου το 2022, παραμένουν κάτω από το μέσο όρο των δυτικών μισθών και είναι χαμηλότερα από τα τρέχοντα ρωσικά επιδόματα. Το 2025, το ελάχιστο βασικό χρηματικό επίδομα για το προσωπικό της ZSU ήταν 20.130 UAH, ή περίπου 400 ευρώ. Επιπλέον, υπάρχουν πληρωμές για στρατιώτες που υπογράφουν σύμβαση, τραυματίζονται, αιχμαλωτίζονται ή έχουν ακαδημαϊκούς τίτλους, τιμητικούς και αθλητικούς τίτλους ή άλλα προσωπικά επιτεύγματα. Η περιοχή ανάπτυξης, ο τύπος της μονάδας, η διάρκεια της υπηρεσίας και η πιθανότητα συμμετοχής σε αποστολές μάχης παίζουν επίσης ρόλο. Ο μέσος συνολικός μηνιαίος μισθός του στρατιωτικού προσωπικού στην πρώτη γραμμή το 2025 ήταν περίπου 100.000 UAH, ή περίπου 2000 ευρώ.
Η χρηματοδότηση της επιστράτευσης και των πολεμικών προσπαθειών, καθώς και η επισκευή και ανασυγκρότηση των κατεστραμμένων υποδομών, επιβαρύνουν ταυτόχρονα τον κρατικό προϋπολογισμό και τη διοίκηση της Ουκρανίας. Τα έξοδα για την εκπαίδευση, τον εξοπλισμό και τη συντήρηση των στρατιωτών αυξάνονται. Ένα σύστημα οικονομικής αναβολής, στο πλαίσιο του οποίου οι πληρωμές από τις εταιρείες μπορούν να απαλλάξουν ορισμένους εργαζομένους από τη στρατιωτική θητεία, είναι δαπανηρό σε σχέση με τους μέσους μισθούς, αλλά δεν αλλάζει σημαντικά τη συνολική δημοσιονομική κατάσταση. Η ουκρανική κυβέρνηση αγωνίζεται να εξισορροπήσει τις στρατιωτικές απαιτήσεις με την οικονομική βιωσιμότητα, με αποτέλεσμα μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα και πίεση για αύξηση των φόρων και μείωση των κοινωνικών δαπανών.
ΣΤ) Αρνητικές επιπτώσεις της ρωσικής προπαγάνδας
Η ρωσική προπαγάνδα στοχεύει στο ηθικό και την ενότητα της Ουκρανίας και παρεμποδίζει τις προσπάθειες επιστράτευσης μέσω εκτεταμένης παραπληροφόρησης και ψυχολογικών επιχειρήσεων. Αυτό περιλαμβάνει τη διάδοση ψευδών αφηγήσεων με στόχο την απαξίωση και την υπονόμευση της στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας της Ουκρανίας, τη δημιουργία δυσπιστίας μεταξύ του στρατού και των πολιτών και την ενίσχυση των εσωτερικών περιφερειακών εντάσεων, για παράδειγμα, με την υπερβολική έμφαση στις διακρίσεις στις προσπάθειες επιστράτευσης. Η ρωσική προπαγάνδα εκμεταλλεύεται τα κοινωνικά δίκτυα για να διανέμει πραγματικό και πλαστό περιεχόμενο που δείχνει, μεταξύ άλλων, υποτιθέμενα βασανιστήρια, κακομεταχείριση και κακοποίηση εντός του ουκρανικού στρατού, με σκοπό να εκφοβίσει τους πιθανούς στρατευσίμους και τους πολίτες. Μια ιστορία που διαδόθηκε από τη ρωσική προπαγάνδα ισχυριζόταν ότι το Ανώτατο Δικαστήριο της Ουκρανίας είχε εκδώσει απόφαση που επέτρεπε στους πολίτες να πυροβολούν υπαλλήλους των κέντρων στρατολόγησης.
Η προπαγάνδα αξιοποιεί επίσης το αφήγημα ότι μόνο οι φτωχοί Ουκρανοί στρατολογούνται, ενώ οι πλούσιοι αποφεύγουν τη στρατιωτική θητεία, ενθαρρύνοντας τις συγκρούσεις μεταξύ πολιτών και στρατού και διαδίδοντας ένα μοτίβο «κυνηγιού κρέατος» για να αποτρέψει την κατάταξη. Στοχεύει τους Ουκρανούς τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ισχυριζόμενη ότι η Ευρώπη απορρίπτει τους Ουκρανούς πρόσφυγες και παρουσιάζοντας την Ουκρανία ως διεφθαρμένη, αναποτελεσματική και μαριονέτα των δυτικών δυνάμεων. Αυτά τα μέτρα αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης ρωσικής στρατηγικής για την αποδυνάμωση της συλλογικής αποφασιστικότητας της ουκρανικής κοινωνίας και της εμπιστοσύνης της στην ηγεσία και τις στρατιωτικές δυνάμεις της, επιβραδύνοντας έτσι την κινητοποίηση και υποβαθμίζοντας τη συνολική αμυντική ικανότητα της χώρας έναντι της εισβολής.
Ο δρόμος προς τα εμπρός
Οι ιδέες που συζητούνται από την ουκρανική κυβέρνηση, την εθνική και διεθνή κοινότητα εμπειρογνωμόνων και την κοινωνία των πολιτών για την επίλυση του προβλήματος του ανθρώπινου δυναμικού των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας είναι πολυδιάστατες. Οι αλλαγές που συζητούνται έχουν ως στόχο κυρίως την αύξηση της ελκυστικότητας της στρατιωτικής θητείας και κυμαίνονται από μεγαλύτερα οικονομικά κίνητρα για την υπηρεσία στην πρώτη γραμμή έως τη βελτίωση της εκπαίδευσης και της στρατιωτικής διοίκησης, την καταπολέμηση της διαφθοράς και της κακοδιαχείρισης, την αυξημένη χρήση μη επανδρωμένων οχημάτων για επιθετικές επιχειρήσεις, την αυξημένη εναλλαγή και τις μεγαλύτερες άδειες για τους στρατιώτες. Υπάρχουν επίσης συζητήσεις σχετικά με την ουδέτερη από άποψη φύλου στρατολόγηση και την εντατικότερη πρόσληψη ξένων μισθοφόρων.
Το 2025, η Ουκρανία εφάρμοσε διάφορες μεταρρυθμίσεις, όπως την εισαγωγή συμβάσεων ορισμένου χρόνου, την άδεια για άνδρες ηλικίας 18 έως 22 ετών να εγκαταλείψουν την Ουκρανία παρά το στρατιωτικό νόμο και ένα νέο πρόγραμμα βασικής στρατιωτικής εκπαίδευσης για άτομα ηλικίας 18 έως 25 ετών. Μια άλλη μεταρρύθμιση οδήγησε στη μετάβαση σε μια δομή διοίκησης βασισμένη σε σώματα για τη βελτίωση της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας. Η κυβέρνηση αύξησε τους στόχους στρατολόγησης, ανεβάζοντας το ανώτατο όριο ηλικίας στρατολόγησης και μειώνοντας τις εξαιρέσεις, ενώ ταυτόχρονα πάταξε σκληρά την αποφυγή στρατολόγησης μέσω αυστηρότερων ποινών και της εισαγωγής ενός ψηφιακού μητρώου. Τον Νοέμβριο του 2025, ο υπουργός Άμυνας Ντένις Σμίχαλ ανακοίνωσε μια επικείμενη περαιτέρω αναθεώρηση των συμβάσεων του ουκρανικού στρατού με τους στρατιώτες του. Οι νέες συμβάσεις θα θέτουν όρια στη διάρκεια της θητείας από ένα έως πέντε έτη, θα αυξάνουν το βασικό μηνιαίο επίδομα (από 50-60.000 UAH), καθώς και τα μπόνους πρόσληψης και τις πληρωμές μάχης, και θα επιτρέπουν στους νεοσύλλεκτους να επιλέγουν τη ταξιαρχία και τη θέση τους.
Ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα του νόμου περί επιστράτευσης του 2024 είναι ότι δεν περιλαμβάνει σαφείς προβλέψεις της διαδικασίας αποστράτευσης των υφιστάμενων στρατιωτών. Την τελευταία στιγμή, το Γενικό Επιτελείο των Ενόπλων Δυνάμεων και το Υπουργείο Άμυνας ζήτησαν να εξαιρεθούν οι διατάξεις περί αποστράτευσης από τον κύριο νόμο περί επιστράτευσης, επειδή φοβούνταν ότι αυτό θα οδηγούσε σε απώλεια έμπειρων στρατιωτών και θα αποδυνάμωνε την αμυντική ικανότητα της χώρας εν μέσω της συνεχιζόμενης σύγκρουσης. Μόλις επιστρατευτεί ένα άτομο, επί του παρόντος είναι υποχρεωμένο να υπηρετήσει μέχρι το τέλος του πολέμου. Αυτή η αόριστη δέσμευση είναι ένα από τα πλέον δύσκολα από ψυχολογική άποψη στοιχεία της στρατιωτικής θητείας, το οποίο υπονομεύει το ηθικό των στρατευμάτων.
Συμπεράσματα και συστάσεις πολιτικής
Από την έναρξη της πλήρους εισβολής της Ρωσίας το 2022, η Ουκρανία έχει επιτύχει απροσδόκητα καλά αποτελέσματα στην υπεράσπιση της ίδιας και της ευρωπαϊκής τάξης ασφάλειας, χωρίς την υποστήριξη άμεσης στρατιωτικής επέμβασης από οποιοδήποτε άλλο κράτος, αλλά μόνο με την παράδοση στρατιωτικού εξοπλισμού. Πρόκειται για ένα κατόρθωμα που λίγες άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν να επιτύχουν. Επιπλέον, η Ουκρανία το έχει καταφέρει αυτό διατηρώντας σε μεγάλο βαθμό μια σχετικά ανοιχτή και πλουραλιστική πολιτική τάξη. Διαθέτει ακόμη μια ενεργή αντιπολίτευση, καθώς και μια ανεξάρτητη κοινωνία των πολιτών και βρίσκεται σε σταθερή πορεία ενσωμάτωσης στην ΕΕ.
Ωστόσο, από τα τέλη του 2025, η στρατιωτική θητεία έχει καταστεί ένα από τα πιο διχαστικά ζητήματα στην Ουκρανία, το οποίο δημιουργεί απειλές από το εξωτερικό και το εσωτερικό. Ο αναπληρωτής διοικητής της 3ης Ξεχωριστής Ταξιαρχίας, υποστράτηγος Μαξίμ Ζορίν έχει παραπονεθεί: «Σε έναν πόλεμο τόσο μεγάλης κλίμακας, όπου είναι σημαντικό να εμπλακεί ολόκληρος ο πληθυσμός, δεν πρέπει να πολεμούν μόνο οι εθελοντές με κίνητρα και όσοι δεν μπόρεσαν να αγοράσουν θέση στην εφεδρεία. Πρέπει να πολεμούν εκπρόσωποι όλων των κατηγοριών της κοινωνίας. Αυτό περιλαμβάνει τα παιδιά πολιτικών, αξιωματούχων, μπλόγκερ και ακτιβιστών, καθώς και εκπροσώπους του χώρου του θεάματος». Παράπονα όπως αυτά δείχνουν ότι το ζήτημα έχει καταστεί μείζον πρόβλημα για την άμυνα της Ουκρανίας, υπονομεύοντας την ανθεκτικότητά της.
Υπάρχει ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ εκείνων που υπηρετούν και δεν γνωρίζουν πότε θα αποστρατευτούν και εκείνων που κατάφεραν να αποφύγουν την (επι)στράτευση. Αυτή η αδικία κάμπτει το ηθικό και προκαλεί προβλήματα στην κοινωνικοπολιτική συνοχή. Το Κίεβο πρέπει να δημιουργήσει πιο αξιόπιστες και προβλέψιμες συνθήκες για τους στρατιώτες του και να αποδείξει ότι κάνει ό,τι μπορεί για να εξασφαλίσει ότι θα υπηρετήσουν όσο το δυνατόν περισσότεροι. Οι επιστρατευμένοι στρατιώτες πρέπει να αισθάνονται ότι τους φροντίζουν και ότι ο κίνδυνος να σκοτωθούν ή να τραυματιστούν είναι όσο το δυνατόν μικρότερος.
Επιπλέον, το άλυτο ζήτημα της επιστράτευσης υπονομεύει τη φήμη της Ουκρανίας μεταξύ των διεθνών εταίρων της. Στο παρελθόν, ορισμένοι αναλυτές των ΗΠΑ υποστήριξαν ότι η Ουκρανία έχει λάβει τα όπλα που χρειάζεται από τους δυτικούς εταίρους της και ότι τώρα εναπόκειται σε αυτή να παρέχει το απαραίτητο ανθρώπινο δυναμικό για την αποτελεσματική χρήση τους. Η στρατολόγηση έχει καταστεί ζήτημα αξιοπιστίας για την Ουκρανία.
Η παρούσα έκθεση δεν παρέχει συγκεκριμένες συμβουλές στην ουκρανική κυβέρνηση και στις σχετικές ΜΚΟ σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης των διάφορων ζητημάτων που περιγράφονται παραπάνω και αλλού. Υπάρχουν πολλές ιδέες και έντονη εσωτερική συζήτηση σχετικά με τον τρόπο βελτίωσης της κατάστασης. Επαναλαμβάνουμε μόνο τις ιδέες που έχουν εκφραστεί στο παρελθόν από πολλούς σχολιαστές, ότι η ουκρανική κυβέρνηση και το κοινοβούλιο πρέπει να στοχεύουν: (α) στη δημιουργία πιο δίκαιων, πιο ισότιμων και πιο ελκυστικών συνθηκών για τη στρατιωτική θητεία, (β) στην αντιμετώπιση του ζητήματος της αποστράτευσης σύμφωνα με διαφανείς κανόνες, (γ) στην αποφασιστική αντιμετώπιση ζητημάτων όπως η διαφθορά και η ανικανότητα της διοίκησης, και (δ) στην αδιάκοπη προσπάθεια διατήρησης της εμπιστοσύνης του κοινού, της κοινωνικής συνοχής και της εθνικής ενότητας.
Ένας μεγάλος αριθμός διεθνών κυβερνητικών και μη κυβερνητικών εταίρων του ουκρανικού λαού είναι έτοιμοι να τον υποστηρίξουν στον αγώνα του για επιβίωση. Αυτοί οι ξένοι παράγοντες θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην επίλυση του αυξανόμενου προβλήματος του ανθρώπινου δυναμικού των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας με τους ακόλουθους τρόπους:
1. Να υποστηρίξουν οικονομικά την Ουκρανία, ώστε οι στρατιώτες της να λάβουν επαρκή εκπαίδευση, ελκυστικές αποδοχές και άριστο εξοπλισμό.
2. Να υποστηρίξουν το ουκρανικό κράτος με όσο το δυνατόν πιο προηγμένο οπλισμό, ο οποίος μπορεί να συμβάλει στη μείωση των απωλειών των ουκρανικών στρατιωτών στο μέτωπο.
3. Υποστήριξη των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας με πυροβολικό μεγάλου βεληνεκούς, πυραύλους και drones, καθώς και μαχητικά αεροσκάφη, επιτρέποντας τη διεξαγωγή μαχών με μειωμένο κίνδυνο για τους στρατιώτες της.
4. Υποστήριξη της άμυνας της δυτικής και κεντρικής Ουκρανίας με ζώνες αεροπορικής προστασίας («SkyShield») που θα επιτρέπουν στο Κίεβο να μετακινεί στρατεύματα από τα μετόπισθεν στο μέτωπο.
5. Υποστήριξη του ουκρανικού κράτους με τεχνολογική συνεργασία που αποσκοπεί στην εκτέλεση επικίνδυνων αποστολών στο μέτωπο με τη βοήθεια μη επανδρωμένων οχημάτων, τεχνητής νοημοσύνης και ρομποτικής.
6. Υποστήριξη ουκρανικών ιδρυμάτων, οργανώσεων και ατόμων που ασχολούνται με το σχεδιασμό, την προώθηση και την εφαρμογή της στρατιωτικής μεταρρύθμισης.
7. Υποστήριξη των προσπαθειών του ουκρανικού κράτους να παρακινήσει τους πολίτες του που διαμένουν σε ξένες χώρες να επιστρέψουν στην πατρίδα τους και να ενταχθούν στις Ένοπλες Δυνάμεις της Ουκρανίας.
8. Υποστήριξη της εκπαίδευσης στρατιωτικών γιατρών και παραϊατρικού προσωπικού για την ταχεία και επαγγελματική περίθαλψη και μεταφορά των τραυματιών και των νεκρών.
9. Υποστήριξη του ουκρανικού κράτους με τη θεραπεία τραυματιών ή τραυματισμένων στρατιωτών και την επανένταξη των βετεράνων στρατιωτικών στην κοινωνία.
Τέλος, οι φίλοι του Κιέβου πρέπει να υποστηρίξουν την Ουκρανία με όλα τα διαθέσιμα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους – πολιτικά, οικονομικά και ασφαλείας – για να προστατεύσουν την κυριαρχία της χώρας κατά τη διάρκεια της συνεχιζόμενης διαδικασίας υπό την ηγεσία των ΗΠΑ για τη λήξη του πολέμου μέσω διαπραγματεύσεων και δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια δίκαιη και διαρκή ειρήνη. Η Ρωσία εισέρχεται στις διαπραγματεύσεις με απαιτήσεις να περιοριστεί η κυριαρχία της Ουκρανίας όσον αφορά το μέγεθος του στρατού της και την ικανότητά της να λαμβάνει βοήθεια από εξωτερικούς εταίρους. Αυτοί οι περιορισμοί θα επιδεινώσουν περαιτέρω τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ουκρανία στην αυτοάμυνα της, στην κινητοποίηση και εκπαίδευση των στρατιωτών της, στο πολιτικό της σύστημα και στην κοινωνική της συνοχή. Θα αυξήσουν την πιθανότητα μελλοντικής ρωσικής επιθετικότητας που θα μπορούσε να επηρεάσει άμεσα όχι μόνο την Ουκρανία αλλά και άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Το άρθρο βασίζεται σε πρόσφατη έκθεση του SCEEUS.
μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής
