Πολυτεχνείο 1973
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςH πορεία προς το Πολυτεχνείο
Ο Παπαδόπουλος άρχισε να προσπαθεί ήδη από την άνοιξη του 1968 να πολιτικοποιήσει τη διακυβέρνηση της χώρας και να αποχωρήσει ο στρατός απ’ αυτήν. Όμως, και τις τρεις φορές που έφερε αυτό το θέμα προς συζήτηση στα άλλα δύο μέλη της τριανδρίας και στους στενούς συνεργάτες τους, συνάντησε έντονη αντίδραση και έκανε πίσω (για λεπτομέρειες δείτε τη μονογραφία The Metapolitefsi that Never Was: a Re-evaluation of the 1973 ‘Markezinis Experiment’, Ιωάννης Τζώρτζης, University of Birmingham, 2003).
Στο βιβλίο του Ένα Σκοτεινό Δωμάτιο 1967-74 (Μεταίχμιο, 2021, σ. 50), ο Αλέξης Παπαχελάς παραθέτει μαρτυρία του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της CIA Τζων Φατσέα ότι επισκέφθηκε την Ελλάδα σε μυστική αποστολή (μάλλον στα τέλη του 1968) για να παραδώσει μήνυμα της Ουάσιγκτον στον Παπαδόπουλο για άμεση διενέργεια εκλογών. Ο Παπαδόπουλος φέρεται, από τον Φατσέα, να του είπε ότι θα κάνει εκλογές «στη σωστή στιγμή». Στο ίδιο βιβλίο, ο Παπαχελάς αναφέρει ότι ο Πρόδρομος Μποδοσάκης, μεγαλοβιομήχανος και άνθρωπος με μεγάλη παρασκηνιακή επιρροή στα πολιτικά πράγματα της χώρας, ζήτησε το 1970 από τον Παπαδόπουλο να προχωρήσει άμεσα σε εκλογές και επαναφορά στον κοινοβουλευτισμό.
Στα τέλη του 1972, ο Παπαδόπουλος δημιουργεί συμβούλιο αποτελούμενο από τους στενούς συνεργάτες του, το οποίο αποφασίζεται να συνεδριάζει τακτικά για να προετοιμάσει το έδαφος της επιστροφής της εξουσίας στους πολιτικούς. Το καθεστώς υφίστατο ισχυρές πιέσεις να επιστρέψει τη χώρα σε πολιτική διακυβέρνηση, πλέον των πιθανών προθέσεων του ίδιου του Παπαδόπουλου. Το συμβούλιο αυτό ατόνησε και σταμάτησε να συνεδριάζει σχετικά σύντομα μετά τη δημιουργία του.
Το φθινόπωρο του 1972, ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου είχε επισκεφθεί επισήμως την Ελλάδα, και, όταν αποχώρησαν οι δημοσιογράφοι, μετέφερε μήνυμα της κυβέρνησης Νίξον στον Παπαδόπουλο που συνοψιζόταν στην προτροπή: «ταχύτατη πολιτικοποίηση». Άμεση αποχώρηση του στρατού, δηλαδή, από τη διακυβέρνηση της χώρας.
Φοιτητικές εκλογές και κίνημα του Ναυτικού
Το καθεστώς είχε αρχίσει να ασχολείται με την ανώτατη παιδεία ήδη από το φθινόπωρο του 1972. Είχε αποφασιστεί ότι οι φοιτητές που εκδηλώνονταν εναντίον της «επανάστασης» ή αμελούσαν τα μαθήματά τους και τις εξετάσεις θα τιμωρούνταν με διακοπή της αναβολής τους και άμεση στρατολόγηση. Τα μέτρα αυτά, όπως είναι φυσικό, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στα πανεπιστήμια, ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών της χούντας.

Στις 21 Φεβρουαρίου 1973 γίνεται συνέλευση φοιτητών στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκδίδεται ψήφισμα για αποχή επ’ αόριστον από τα μαθήματα. Περίπου χίλιοι φοιτητές πηγαίνουν στη Νομική σχολή, στην οδό Σόλωνος, όπου γίνεται προγραμματισμένη συγκέντρωση των φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής. Συνολικά, περίπου 4.000 φοιτητές κατακλύζουν το κτίριο της Νομικής. Στους γύρω δρόμους, και ιδιαίτερα στην Ακαδημίας, γίνονται διαδηλώσεις που διαλύονται με την επέμβαση της αστυνομίας. Στις 22 Φεβρουαρίου, ύστερα από μακρές διαπραγματεύσεις με την αστυνομία, οι φοιτητές αποχωρούν από το κτίριο της Νομικής, το κτίριο εκκενώνεται και η διαμαρτυρία τελειώνει.

Στις 23 Απριλίου δημοσιεύονται σε δύο ελληνικές εφημερίδες δηλώσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή απ’ το Παρίσι εναντίον της χούντας, την οποία καλούσε να παραιτηθεί και να παραδώσει τη διακυβέρνηση σε πολιτικούς με στόχο τη διενέργεια εκλογών και την επαναφορά στην ομαλότητα.
Στις 20 Μαΐου, η φιλοχουντική εφημερίδα Ελεύθερος Κόσμος δημοσιεύει κύριο άρθρο που προαναγγέλλει, ουσιαστικά, την επικείμενη μετεξέλιξη του καθεστώτος και τη διενέργεια εκλογών.

Τρεις ημέρες μετά, στις 23 Μαΐου, προδίδεται και καταστέλλεται κίνημα νεαρών αξιωματικών, κυρίως του πολεμικού ναυτικού, εναντίον της χούντας. Στις 25 Μαΐου, το αντιτορπιλικό Βέλος αποχωρεί από άσκηση του ΝΑΤΟ στην οποία συμμετείχε, καταπλέει στο λιμάνι της Ρώμης, στο Φιουμιτσίνο, και το πλήρωμά του, που συμμετείχε στο σχεδιαζόμενο κίνημα, ζητά πολιτικό άσυλο.
Ανακήρυξη αβασίλευτης δημοκρατίας και δημοψήφισμα
Με αφορμή την αλληλουχία γεγονότων από τις αρχές της χρονιάς, την 1η Ιουνίου 1973, δηλαδή μία εβδομάδα μετά την καταστολή του κινήματος του Ναυτικού, η χούντα ανακηρύσσει, με συντακτική πράξη, την Ελλάδα σε Προεδρική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

Στις 12 Ιουνίου προκηρύσσεται δημοψήφισμα για τις 29 Ιουλίου 1973, με ερώτημα την επικύρωση των αποφάσεων της χούντας περί του πολιτεύματος. Στο δημοψήφισμα, που καταγγέλθηκε, εκ των υστέρων, για «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία», η συμμετοχή ξεπέρασε το 75% και το «Ναι», δηλαδή η επικύρωση των αποφάσεων της χούντας για Προεδρική Δημοκρατία, έλαβε το 78% των ψήφων. (Παρόμοιο ποσοστό πήρε το ΟΧΙ στη μοναρχία ενάμιση χρόνο αργότερα, στο αντίστοιχο δημοψήφισμα που έκανε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, και στο οποίο δεν σημειώθηκαν «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία»).
Μετά το δημοψήφισμα, η στρατιωτική κυβέρνηση αναθεωρεί το σύνταγμα που η ίδια είχε θεσμοθετήσει το 1968. Το νέο σύνταγμα προβλέπει (α) Προεδρική Δημοκρατία, (β) εκλογή του προέδρου της δημοκρατίας από τον λαό για θητεία 7 ετών, κατά το γαλλικό πρότυπο, και «υπερεξουσίες» που τον καθιστούσαν περισσότερο δικτάτορα παρά δημοκρατικό κυβερνήτη, (γ) ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου και (δ) Κοινοβούλιο από 200 βουλευτές, το οποίο δεν είχε ουσιαστικές αρμοδιότητες και θα λειτουργούσε μάλλον ως άλλοθι δημοκρατικότητας για τον παντοδύναμο Πρόεδρο της Δημοκρατίας παρά ως κυρίαρχο νομοθετικό σώμα.
Οι αντιδράσεις στο στρατό
Η «φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος» που σχεδίασε ο Παπαδόπουλος και οι ενέργειες για τη διεξαγωγή εκλογών δημιούργησαν εκρηκτικές αντιδράσεις στο στρατό ξηράς και ειδικά στην ΕΣΑ και στους κατώτερους αξιωματικούς. Ο Παπαδόπουλος και οι αξιωματικοί που είχαν αναλάβει κυβερνητικές θέσεις κατηγορούνταν από λοχαγούς και ταγματάρχες ότι είχαν βουτηχτεί στη διαφθορά και ότι είχαν προδώσει «τις αρχές της επανάστασης». Ίδιες απόψεις είχε και ο αρχηγός της ΕΣΑ, ταξίαρχος Δημήτρης Ιωαννίδης, ο οποίος απέρριπτε κάθε ιδέα για διενέργεια εκλογών και είχε καταφέρει να τοποθετήσει ομοϊδεάτες με αυτόν αξιωματικούς σε καίριες θέσεις του στρατεύματος.
Ο Ιωαννίδης άρχισε να σχεδιάζει ανατροπή του Παπαδόπουλου από την άνοιξη του 1973 και τα σχέδια αυτά οριστικοποιήθηκαν στα τέλη του καλοκαιριού. Η ημερομηνία που είχε επιλέξει για την ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν η 25η Νοεμβρίου 1973. Κατά τύχη, η ημέρα αυτή έπεσε μια εβδομάδα μετά την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.
Κυβέρνηση Μαρκεζίνη και αντιδράσεις του πολιτικού κόσμου
Στις 19 Αυγούστου 1973 ο Παπαδόπουλος ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας, για θητεία 7 ετών.
Από τις 20 Αυγούστου και μετά, ο Παπαδόπουλος βάσει του σχεδίου φιλελευθεροποίησης:
1. Αίρει τον στρατιωτικό νόμο στην περιοχή της πρωτεύουσας,
2. Αμνηστεύει μεγάλο αριθμό πολιτικών κρατουμένων και δίνει χάρη στον Αλέκο Παναγούλη.
3. Στις 19 Σεπτεμβρίου διορίζει τα 10 μέλη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, όπως προέβλεπε το νέο σύνταγμα.
Την ίδια ημέρα (19 Σεπτεμβρίου) παραιτούνται όλοι οι στρατιωτικοί από όλες τις κυβερνητικές θέσεις που κατείχαν.
Ο Παπαδόπουλος, μετά το δημοψήφισμα, αρχίζει αμέσως μυστικές συζητήσεις με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, υπουργό Συντονισμού στην κυβέρνηση Παπάγου (1952-54), για την ανάθεση σε αυτόν του σχηματισμού μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Μαρκεζίνης δέχεται αλλά όχι πριν συμφωνηθούν δύο καίρια θέματα: (α) ο δραστικός περιορισμός των εξουσιών που θα έχει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (δηλαδή ο Παπαδόπουλος) στη μεταπολίτευση και (β) η συμμετοχή όλων των πολιτικών δυνάμεων στις προγραμματιζόμενες εκλογές, συμπεριλαμβανομένου του ΚΚΕ.
Ο Παπαδόπουλος δέχεται και τα δύο ύστερα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων.
Την 1η Οκτωβρίου, ο Παπαδόπουλος αναθέτει επίσημα στον Σπύρο Μαρκεζίνη το σχηματισμό κυβέρνησης, με εντολή να προετοιμάσει βουλευτικές εκλογές για τις 10 Φεβρουαρίου 1974.
Ο πολιτικός κόσμος αντέδρασε έντονα στο σχέδιο φιλελευθεροποίησης, το οποίο χαρακτηρίστηκε από αρκετούς ως «φιάσκο». Ο Γεώργιος Ράλλης, ο Ευάγγελος Αβέρωφ και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος καταδίκασαν το άνοιγμα του Παπαδόπουλου και χαρακτήρισαν «παραπλανητικό» το νέο καθεστώς. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής παρέμεινε σιωπηλός. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δήλωσε ότι «όποιος συμμετέχει στις εκλογές και, γενικότερα, στο πολιτικό άνοιγμα του καθεστώτος, είναι Κουίσλινγκ». Το ΚΚΕ αρνήθηκε να συμμετάσχει ενώ το ΚΚΕ Εσωτερικού –το κόμμα από το οποίο προήλθε ο ΣΥΡΙΖΑ– δέχτηκε.
Οι πρέσβεις των χωρών της ΕΟΚ στην Αθήνα, που συναντιόντουσαν τακτικά και συζητούσαν την κατάσταση στην Ελλάδα, συμφώνησαν στις 18 Οκτωβρίου ότι «οι ηγέτες της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου θα ενεργούσαν ενάντια στα συμφέροντα της χώρας εάν αρνούνταν να συμμετάσχουν στις εκλογές», σύμφωνα με τηλεγράφημα του Ολλανδού πρέσβη Μπάρκμαν.
Ο Μαρκεζίνης έκανε μια περιοδεία σε ξένες πρωτεύουσες για να διαφημίσει τις προοπτικές της μεταβατικής κυβέρνησης της οποίας ηγείτο. Στο Παρίσι, σε συνέντευξή του στη Monde, δηλώνει ότι θαυμάζει τον Λένιν και δεν νοείται εξομάλυνση της πολιτικής κατάστασης χωρίς τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Οι δηλώσεις αυτές του Μαρκεζίνη πυροδότησαν νέες έντονες αντιδράσεις στις τάξεις του στρατού και η συνωμοσία του Ιωαννίδη για την ανατροπή Παπαδόπουλου προσέλκυσε ακόμη μεγαλύτερη υποστήριξη από το σώμα των αξιωματικών.
Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ και το Γουοτεργκέιτ
Στις αρχές Οκτωβρίου, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και η Συρία επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο Ισραήλ με στρατηγικό στόχο την εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους. Το Ισραήλ γιόρταζε το Γιομ Κιπούρ, τη μεγαλύτερη γιορτή του εβραϊκού εορτολογίου, και κατελήφθη εξαπίνης. Ύστερα από μερικές μέρες αναποφασιστικότητας, οι ΗΠΑ διατάσσουν την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας στο Ισραήλ. Ζητείται η χρήση των βάσεων του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα για την διαμετακόμιση της βοήθειας αυτής. Ο Μαρκεζίνης, με τη σύμφωνη γνώμη του Παπαδόπουλου, αρνείται να δώσει τη σχετική άδεια, με τη δικαιολογία ότι κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο τις καλές σχέσεις της Ελλάδος με τον αραβικό κόσμο.
Στις 10 Οκτωβρίου ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου παραιτείται από το αξίωμα του υπό την πίεση των κατηγοριών εναντίον του για δωροδοκία, φοροδιαφυγή και εκβιασμό. Το καθεστώς στην Αθήνα χάνει ένα από σημαντικότερα σημεία επαφής του με την κυβέρνηση των ΗΠΑ.
Στις 20 Οκτωβρίου, στην Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Νίξον απολύει τον υπουργό Δικαιοσύνης, τον υφυπουργό Δικαιοσύνης και τον ειδικό ανακριτή για την διερεύνηση του σκανδάλου Γουοτεργκέιτ, βυθίζοντας τις ΗΠΑ στη μεγαλύτερη συνταγματική κρίση της ιστορίας τους μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Από τη στιγμή εκείνη, η προεδρία Νίξον πνέει τα λοίσθια (με αποκορύφωμα την παραίτηση του Νίξον, στις 9 Αυγούστου 1974) και η εξωτερική πολιτική, μοιραία, μπαίνει σε δεύτερη μοίρα στην καθημερινότητα και τους σχεδιασμούς του Λευκού Οίκου.
Κατάληψη του Πολυτεχνείου
Στις 18 Οκτωβρίου επιτρέπεται σε όλους τους φοιτητές που είχαν αποβληθεί από τα ΑΕΙ ή είχαν υποστεί διακοπή αναβολής και είχαν στρατευθεί, να επιστρέψουν στα πανεπιστήμια με βάση το διάταγμα 168/73. Εκτός του αιτήματος για άμεσες φοιτητικές εκλογές –που η κυβέρνηση όρισε για τον Φεβρουάριο 1974– όλα τα φοιτητικά αιτήματα ικανοποιήθηκαν με σχετικές υπουργικές αποφάσεις.
H κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει στις αρχές του μήνα ότι το Σάββατο 17 Νοεμβρίου θα παραχωρήσει τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου για να συζητήσει το θέμα των επερχόμενων εκλογών, των οικονομικών μέτρων και των μέτρων για τα ΑΕΙ.
Στις 5 Νοεμβρίου, με αφορμή το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου, γίνεται το μεγαλύτερο συλλαλητήριο εναντίον της δικτατορίας, στο οποίο σημειώνονται περιορισμένα επεισόδια.

Στις 14 Νοεμβρίου φοιτητές καταλαμβάνουν το ΕΜΠ χωρίς αντίδραση της αστυνομίας. Στις 17 μπαίνει στο ΕΜΠ το τεθωρακισμένο και βάζει τέλος στην εξέγερση των φοιτητών.
Στις 25 Νοεμβρίου ανατρέπεται η κυβέρνηση Μαρκεζίνη και ο Παπαδόπουλος από ομάδα στρατιωτικών υπό τον αρχηγό της ΕΣΑ Δημήτρη Ιωαννίδη σύμφωνα με το σχέδιο που είχε αποφασιστεί από τα τέλη του καλοκαιριού.
Η Ελλάδα μπαίνει στην πιο σκοτεινή περίοδο της Επταετίας.
Εκλογές, φυσικά, δεν γίνονται ποτέ.
Πετρελαϊκή κρίση, Κύπρος και πτώση της χούντας
Μετά τον πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ, οι αραβικές χώρες επιβάλουν εμπάργκο στην πώληση πετρελαίου προς τη Δύση και ξεκινάει η ενεργειακή κρίση και ο στασιμοπληθωρισμός της δεκαετίας του 1970.
Στις 20 Νοεμβρίου, η κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει μέτρα λιτότητας, για να αντιμετωπισθεί η διαφαινόμενη οικονομική κρίση. Απελευθερώνονται οι τιμές των καυσίμων, οι οποίες ανεβαίνουν αμέσως και οδηγούν σε αυξήσεις στο ψωμί και σε άλλα βασικά καταναλωτικά αγαθά.
Το πρώτο μισό του 1974 η ελληνική οικονομία, ύστερα από 20 χρόνια εκπληκτικής ανάπτυξης (2ης ταχύτερης στον ΟΟΣΑ μετά την Ιαπωνία), εισέρχεται σε ύφεση. Θα κλείσει το έτος με συρρίκνωση 6% του ΑΕΠ και με σημαντική αύξηση της ανεργίας και του πληθωρισμού. Ακριβώς τις ίδιες επιδόσεις θα έχουν όλες οι μη πετρελαιοπαραγωγές χώρες του κόσμου το 1974, μηδεμιάς εξαιρουμένης.
Στις 21 Απριλίου 1974, οι Έλληνες αξιωματικοί της διοίκησης της ΕΛΔΥΚ διοργανώνουν εκδήλωση στη Λευκωσία για να γιορτάσουν την επέτειο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου. Όταν παίρνει τον λόγο για να απευθυνθεί στους παρευρισκόμενους ο πρόεδρος Μακάριος οι Έλληνες αξιωματικοί κλείνουν τα μικρόφωνα για να μην μπορέσει να μιλήσει και ο Μακάριος αποχωρεί. Την άλλη μέρα στέλνει επιστολή στην ελληνική κυβέρνηση και ζητάει την άμεση αποχώρηση της ΕΛΔΥΚ από την Κύπρο με το σκεπτικό ότι αποτελεί αποσταθεροποιητικό παράγοντα και στρέφεται ανοιχτά εναντίον της κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο Ιωαννίδης, μετά απ’ αυτό, αποφασίζει τη βίαιη ανατροπή του Μακαρίου και την ανακήρυξη της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Αν και ο Ιωαννίδης δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας φανατικός ιδεολόγος στρατοκράτης, η δύσκολη οικονομική κατάσταση της χώρας δεν μπορεί παρά να έπαιξε κάποιον ρόλο στην απόφαση του: λίγα πράγματα αποτελούν καλύτερο αντιπερισπασμό για να ξεχάσει ένας λαός τα οικονομικά του προβλήματα από μια πολεμική περιπέτεια.
Στις 15 Ιουλίου 1974 ο Ιωαννίδης κάνει πραξικόπημα στην Κύπρο. Ύστερα από πέντε μέρες η Τουρκία εισβάλλει και διχοτομεί το νησί. Ακολουθούν τέσσερις μέρες χάους και κατάρρευσης του καθεστώτος στην Αθήνα. Το βράδυ της 24ης Ιουλίου επιστρέφει στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και, μαζί του, η δημοκρατία και η ελευθερία του ελληνικού λαού.
Αυτά είναι τα γεγονότα.

Η αναγγελία από τη βρετανική εφημερίδα Evening Standard της 20ής Ιουλίου 1974 της εισβολής της Τουρκίας κατά της Κύπρου.
Αρχείο The Books' Journal
Καίτοι το επιδίωξε, δεν το πέτυχε. Ο κόσμος έτρεξε αρχικά για να συμπαρασταθεί στους φοιτητές, όχι για να ρίξει τη χούντα. Και δεν ήταν τόσο πολύς. Όταν άρχισε να πυκνώνει, η χούντα πήρε τα μέτρα της. Αποτελεσματικά.
Εκσυγχρονιστής, πρώην ανανεωτικός
Θόδωρος Σούμας, Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην aριστερά (1971-2008), Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2023, 200 σελ.
Έφυγε στη χούντα για σπουδές, ζυμώθηκε στις οργανώσεις της Αριστεράς, επέστρεψε στη χώρα όπου η δική του μικρή ιστορία συνδυάστηκε με τη νεότερη ελληνική ιστορία. Στο αυτοβιογραφικό του πεζογράφημα, ο Θόδωρος Σούμας αποτιμά την περιπέτεια της ζωής του, με νοσταλγία και με σαρκαστική στοχαστικότητα.
Πολυτεχνείο: η αξιοπρέπεια των φοβισμένων
Όσο και αν το κρύβουμε από τον εαυτό μας, το Πολυτεχνείο προέκυψε μόλις φιλελευθεροποιήθηκε η χούντα και οδήγησε –παρά τις αντίθετες προθέσεις αυτών που μετείχαν– σε ένα καθεστώς τρόμου. Τη χούντα Ιωαννίδη.
Άλλωστε, ποτέ δεν έχουμε εξεγέρσεις σε περιόδους τρόμου αλλά σε περιόδους φιλελευθεροποίησης. Διότι ο τρόμος καταστρέφει την δυνατότητα των ανθρώπων ακόμη και να επικοινωνούν.
Αρκεί να θυμηθούμε τη μοναχικότητα, στην οποία πέσαμε την περίοδο Ιωαννίδη. Προσωπικά, πολλά χρόνια αργότερα, επέτρεψα στον εαυτό μου να δώσει εξήγηση σε μία εμπειρία: Όταν απολυθήκαμε οι τελευταίοι κρατούμενοι, εκεί παραμονές Χριστουγέννων του 1973 –μιλώ για Θεσσαλονίκη– ήταν σαν να βρεθήκαμε σε άγνωστη χώρα, αφού δεν έβρισκες έξω άνθρωπο να μιλήσεις.
Που πάει να πει πως ο τρόμος είχε καταλύσει τις σχέσεις των ανθρώπων. Άλλωστε το πιο τρομακτικό αποτέλεσμα του τρόμου, είναι η καταστροφή του ίδιου του κόσμου μεταξύ των ανθρώπων, κάτι που επιβάλλει μία μορφή «ακοσμίας» ή «ερημίας». (Για τους απαιτητικούς: η Βάνα Νικολαϊδου - Κυριανίδου, στο βιβλίο της Hannah Arendt: Ο Νόμος της Γης και η Λησμονημένη Παράδοση, Αλεξάνδρεια, 2021, φωτίζει εξαιρετικά αυτές τις έννοιες).
Θυμίζω επίσης ότι την περίοδο Ιωαννίδη, ακόμη και οι αντιστασιακές οργανώσεις «αποσύρονται». Γι' αυτό δεν έχουμε ούτε μία μαζική αντιστασιακή εκδήλωση.
Όμως τα Πολυτεχνεία (διότι δεν ήταν μόνον η Αθήνα) έσωσαν την τιμή μιας χώρας, η οποία –σε μεγάλο βαθμό– συμβιβάστηκε με τη δικτατορία. Γι' αυτό άλλωστε, η ιδέα του «τρόμου», ειδικά της περιόδου Ιωαννίδη που ακολούθησε, όταν το νέο καθεστώς απέκτησε και παραληρηματικά χαρακτηριστικά, τα οποία το οδήγησαν στην δική του καταστροφή αλλά και της χώρας, για πολλούς είναι ακατανόητη.
Η στάση επίσης όσων τόλμησαν να συμμετάσχουν, δεν θα κριθεί με βάση σημερινά κριτήρια αλλά εκείνης αποκλειστικά της στιγμής.
Ούτε βεβαίως με βάση τα αποτελέσματα της εξέγερσης. Διότι, στον κόσμο των ανθρώπων, τα αποτελέσματα της δράσης τους είναι συχνά αντίθετα με τις προθέσεις τους και γι' αυτό απροσδόκητα και ανεπιθύμητα.
Γι' αυτό η συμμετοχή εκείνες τις στιγμές θα αξιολογηθεί ως αυτό που ήταν: κορυφαία πράξη αξιοπρέπειας. Από φοβισμένους μάλιστα ανθρώπους. Και αυτό τους τιμά ακόμη περισσότερο. (Οι «ήρωες» είναι απάτη των δημαγωγών που εκμεταλλεύονται ό,τι αγγίζουν ή φαντασιώσεις καλοπροαίρετων).
Τέλος, το να προσάπτεται σε ολόκληρη «γενιά» –αποκαλούμενη αρνητικά «γενιά Πολυτεχνείου»– η αποκρουστική πράγματι συμπεριφορά κάποιων μεμονωμένων προσώπων, βουλιμικών με την εξουσία, που εκμεταλλεύτηκαν την συμμετοχή τους στην αντίσταση για να καταλήξουν μέλη του πολιτικού υποκόσμου της επόμενης περιόδου, δεν είναι τίποτε άλλο, από χυδαία συκοφαντία, που βολεύει μεν τους οπαδούς της τυραννίας αλλά προσβάλλει όλους μας.
Διότι το Πολυτεχνείο δεν ήταν τίποτε άλλο από μια στιγμή αξιοπρέπειας.
Τι απομένει σήμερα από το πολιτικό ήθος του Πολυτεχνείου;
Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Καθημερινή στις 18 Νοεμβρίου 1984. Γράφτηκε από τον Πάνο Ερμείδη, τυπικό εκπρόσωπο της «γενιάς του Πολυτεχνείου», με αντιδικτατορική δράση στη Θεσσαλονίκη. Το 1970 εισήχθη στην Πολυτεχνική της συμπρωτεύουσας, το 1972 φυλακίσθηκε από τη δικτατορία λόγω συμμετοχής σε φοιτητικές αντιστασιακές εκδηλώσεις, τον Νοέμβριο του 1973 είχε ενεργό συμμετοχή στην εξέγερση του Πολυτεχνείου και μετά φυλακίσθηκε ως πρωταίτιος. Το κείμενό του δημοσιεύεται ως τεκμήριο γενικότερων σκέψεων που γίνονταν τότε, οι οποίες δεν είναι και πολύ διαφορετικές για το ίδιο θέμα σήμερα.
Λαέ-πεινάς-γιατί-τους-προσκυνάς
Ο Λαός ήταν παντού το 1973. Ο δικτάτορας άρχιζε διαγγέλματα με το Ελληνικέ λαέ. Οι αντίπαλοί του αγωνίζονταν για τον βασανισμένο Λαό. Και οι δύο πλευρές τα έδιναν όλα για το Λαό. Όμως κανείς από όσους ήξερα δεν θεωρούσε τον εαυτό του Λαό ή ότι ανήκε στο Λαό. Σε αφηρημένο επίπεδο στριμωχνόμαστε σε στατιστικά κουτιά και χωράμε σε αριθμητικά τσουβάλια όπως το σύνολο που περιέχει όλα τα σύνολα, ακόμη και τον εαυτό του. Αλλά μπροστά στον καθρέφτη δεν σκέφτεσαι Ίδε ένα νιοστό δείγμα Λαού. Ούτε λες Γειά σας είμαι ο τάδε και ανήκω στον Λαό, Είμαι Λαός ή κάτι τέτοιο όταν συστήνεσαι. Λαός είναι άλλοι.
"Στήλη Ρόδης Ρούφος"
ΣΤΗΛΗ[1]
ΡΟΔΗΣ ΡΟΥΦΟΣ
† 12 Οκτωβρίου 1972
Από το τεύχος 133 με αφιέρωμα στον Ρόδη Ρούφο
Επιμέλεια: Μίλτος Πεχλιβάνος
[Το link με το εισαγωγικό κείμενο: https://booksjournal.gr/kritikes/logotexnia/4056-enas-peripatos-tis-amfilykis]