Το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» (From the river to the sea, Palestine will be free) είναι καταρχήν ανιστόρητο αλλά ταυτοχρόνως η κατεξοχήν έκφραση του αντισημιτισμού στη σύγχρονη εποχή.

Όταν ακούει κανείς στους δρόμους των δυτικών μεγαλουπόλεων το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί», εύκολα μπορεί να παρασυρθεί από την ελκυστική ρητορική ενός υποτιθέμενου αγώνα απελευθέρωσης. Όμως, πίσω από τις προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα που δεν αντέχει σε σοβαρή κριτική. Το συγκεκριμένο χωρίο, το οποίο εξετάζουμε, δεν αποτελεί μια αθώα έκκληση υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι μια φράση βαθιά ανιστόρητη, η οποία στην πράξη συνιστά την κατεξοχήν έκφραση του σύγχρονου αντισημιτισμού, καθώς δεν ζητά τη συνύπαρξη, αλλά την ολοκληρωτική εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους και του λαού του από τον χάρτη.

Προκειμένου να καταλάβουμε γιατί η ρητορική αυτή είναι τόσο επικίνδυνη, οφείλουμε να αφήσουμε στην άκρη τα συναισθηματικά αφηγήματα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να κοιτάξουμε κατάματα τόσο τα ιστορικά γεγονότα όσο και τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου.

Η αιώνια εβραϊκή παρουσία και ο μύθος της αποικιοκρατίας

Η θεωρία ότι οι Άραβες Παλαιστίνιοι υπήρξαν οι μόνοι αυτόχθονες κάτοικοι της περιοχής και ότι οι Εβραίοι εμφανίστηκαν ξαφνικά ως ξένοι αποικιοκράτες τον 20ό αιώνα καταρρίπτεται από την ίδια την αρχαιολογία και την παγκόσμια ιστορία. Η εβραϊκή σύνδεση με τη γη του Ισραήλ μετρά πάνω από τρεις χιλιάδες χρόνια, από την εποχή των αρχαίων βασιλείων του Δαβίδ και του Σολομώντα μέχρι την καταστροφή του Δεύτερου Ναού από τους Ρωμαίους. Ακόμα και μετά τους μεγάλους διωγμούς και τη διασπορά, η εβραϊκή παρουσία στην Ιερουσαλήμ, τη Χεβρώνα, τη Σαφέδ και την Τιβεριάδα δεν διακόπηκε ποτέ. Όταν οι Άραβες κατέκτησαν την περιοχή κατά την ισλαμική επέκταση του 7ου αιώνα μ.Χ., οι Εβραίοι ζούσαν ήδη εκεί για αιώνες. Η γη αυτή, λοιπόν, δεν ανήκε ποτέ αποκλειστικά σε μία κοινότητα. Ήταν ένας τόπος που οι Εβραίοι μοιράζονταν ανέκαθεν με άλλους λαούς, διατηρώντας αναφαίρετα ιστορικά, θρησκευτικά και ιδιοκτησιακά δικαιώματα.

Πριν από το 1948: η γέννηση της αραβικής επιθετικότητας

Η πεποίθηση ότι η βία στην περιοχή ξεκίνησε το 1948 ως αντίδραση στην ίδρυση του Ισραήλ αποτελεί ένα τεράστιο ιστορικό παράδοξο. Η οργανωμένη, αιματηρή βία ξεκίνησε πολύ νωρίτερα και ξεκίνησε ξεκάθαρα με πρωτοβουλία των Αράβων. Ήδη από τη δεκαετία του 1920, κατά τη διάρκεια της Βρετανικής Εντολής, οι εβραϊκές κοινότητες βρέθηκαν στο στόχαστρο άγριων, απρόκλητων επιθέσεων. Το 1929, με την ανοιχτή υποκίνηση του σκληροπυρηνικού Μουφτή της Ιερουσαλήμ, Χατζ Αμίν αλ Χουσεΐνί, εξαπολύθηκε ένα τρομακτικό πογκρόμ. Στην πόλη της Χεβρώνας, μια εβραϊκή κοινότητα που ζούσε ειρηνικά για αιώνες σφαγιάστηκε, με αποτέλεσμα το θάνατο 67 Εβραίων και τον βίαιο εκτοπισμό των επιζώντων, ενώ ανάλογες σφαγές ισοπέδωσαν τη Σαφέδ. Ακολούθησε η αραβική εξέγερση του 1936-1939, η οποία δεν ήταν τίποτα λιγότερο από μια παρατεταμένη εκστρατεία ανταρτοπόλεμου και δολοφονιών εναντίον Εβραίων αμάχων.

Όταν το 1947 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ πρότεινε το Σχέδιο Διανομής μέσω της Απόφασης 181 για τη δημιουργία δύο ανεξάρτητων κρατών, οι Εβραίοι το δέχτηκαν, παρά τους επώδυνους εδαφικούς συμβιβασμούς. Οι Άραβες, όμως, το απέρριψαν ασυζητητί, επιλέγοντας τον δρόμο του πολέμου. Την επόμενη κιόλας μέρα της ανακήρυξης της ανεξαρτησίας του Ισραήλ, τον Μάιο του 1948, πέντε τακτικοί στρατοί αραβικών κρατών εισέβαλαν στο νεοσύστατο κράτος. Από την άποψη του διεθνούς δικαίου, η επίθεση αυτή ήταν μια παράνομη πράξη επιθετικότητας, καθώς παραβίαζε την κυριαρχία ενός αναγνωρισμένου υποκειμένου, αναγκάζοντας το Ισραήλ να ασκήσει το φυσικό δικαίωμα της νόμιμης άμυνας.

Casus Belli: τα ιστορικά πλήγματα κατά της ισραηλινής κυριαρχίας

Το ίδιο μοτίβο απρόκλητης επιθετικότητας επαναλήφθηκε το 1967 και το 1973. Πριν από τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, η Αίγυπτος του Νάσερ απέλασε τις ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ, συγκέντρωσε τεράστιες στρατιωτικές δυνάμεις στο Σινά και απέκλεισε παράνομα τα Στενά του Τιράν για την ισραηλινή ναυσιπλοΐα. Στο διεθνές δίκαιο, ο ναυτικός αποκλεισμός θεωρείται ξεκάθαρη πολεμική ενέργεια (casus belli), γεγονός που νομιμοποίησε πλήρως το προληπτικό πλήγμα του Ισραήλ ως αμυντική ενέργεια απέναντι σε μια επικείμενη ασφυξία. Όσο για το 1973, στον Πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, η Αίγυπτος και η Συρία επέλεξαν την πιο ιερή ημέρα του ιουδαϊσμού για να εξαπολύσουν μια αιφνιδιαστική και εντελώς απρόκλητη επίθεση, εκμεταλλευόμενες τη θρησκευτική κατάνυξη των Ισραηλινών πολιτών.

Η γεωπολιτική μοιρασιά και η αραβική υποκρισία

Υπάρχει, όμως, και μια γεωπολιτική λεπτομέρεια της περιόδου μετά το 1945 που η παλαιστινιακή προπαγάνδα προσπαθεί επιμελώς να σβήσει από τη συλλογική μνήμη. Μετά τον πόλεμο του 1948, τα εδάφη που προορίζονταν για το αραβικό κράτος της Παλαιστίνης δεν κρατήθηκαν από το Ισραήλ. Αντίθετα, καταλήφθηκαν από τα ίδια τα γειτονικά αραβικά κράτη, βάσει των δικών τους επεκτατικών επιδιώξεων. Η Ιορδανία κατέλαβε και προσάρτησε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, εκδιώκοντας κάθε Εβραίο από την Παλιά Πόλη και καταστρέφοντας δεκάδες ιστορικές συναγωγές. Η Αίγυπτος κατέλαβε και έθεσε υπό αυστηρή στρατιωτική διοίκηση τη Λωρίδα της Γάζας, ενώ η Συρία χρησιμοποιούσε τα Υψίπεδα του Γκολάν για να βομβαρδίζει ισραηλινά χωριά.

Για 19 ολόκληρα χρόνια, από το 1948 έως το 1967, η Ιορδανία και η Αίγυπτος είχαν υπό τον απόλυτο έλεγχό τους τα εδάφη που σήμερα θεωρούνται ο πυρήνας ενός μελλοντικού παλαιστινιακού κράτους. Γιατί δεν ίδρυσαν τότε μια ανεξάρτητη Παλαιστίνη; Η απάντηση είναι απλή και κυνική. Ο στόχος των αραβικών καθεστώτων δεν ήταν ποτέ η αυτοδιάθεση των Παλαιστινίων αλλά η εκμηδένιση του Ισραήλ και η διανομή των εδαφών του μεταξύ τους, παραβιάζοντας την αρχή της διαδοχής κρατών και τις υποχρεώσεις τους ως δυνάμεις κατοχής.

Η πρωτοκαθεδρία στην παγκόσμια τρομοκρατία

Όταν η στρατιωτική ισχύς των αραβικών κρατών απέτυχε να λυγίσει το Ισραήλ στα πεδία των μαχών, η παλαιστινιακή ηγεσία στράφηκε σε μια νέα, σκοτεινή μέθοδο, την ασύμμετρη τρομοκρατία προκειμένου να επιτύχει το στόχο της, τον αφανισμό του Ισραήλ καθώς και την εκδίωξη των Ισραηλιτών από τη περιοχή. Οι παλαιστινιακές οργανώσεις, με πρωτεργάτη την PLO του Γιάσερ Αραφάτ, υπήρξαν οι παγκόσμιοι πρωτοπόροι της σύγχρονης διεθνούς τρομοκρατίας, μετατρέποντας ανυποψίαστους πολίτες σε ολόκληρο τον πλανήτη σε πολιτικούς και πολεμικούς στόχους. Αυτοί εισήγαγαν τη μέθοδο των αεροπειρατειών σε πολιτικά αεροσκάφη, όπως οι συντονισμένες αεροπειρατείες στα αεροδρόμια Ντόσον το 1970. Αυτοί συγκλόνισαν την ανθρωπότητα με τη σφαγή των Ισραηλινών αθλητών στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου το 1972 από την οργάνωση Μαύρος Σεπτέμβρης.

Οι παλαιστινιακές οργανώσεις είναι εκείνες που καθιέρωσαν τις φρικιαστικές επιθέσεις αυτοκτονίας σε λεωφορεία, καφετέριες και εμπορικά κέντρα κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Ιντιφάντα, μια στρατηγική που παραβιάζει κατάφωρα το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και τις Συμβάσεις της Γενεύης, οι οποίες απαγορεύουν ρητά τη στοχοποίηση αμάχων. Αυτή η βιομηχανία θανάτου κορυφώθηκε με την πρόσφατη, κτηνώδη σφαγή και τις μαζικές απαγωγές της 7ης Οκτωβρίου από τη Χαμάς, αποδεικνύοντας ότι η παλαιστινιακή τρομοκρατία δεν υπήρξε ποτέ ένα κίνημα απελευθέρωσης, αλλά μια συστηματική παραβίαση κάθε έννοιας δικαίου.

Το μόνιμο παλαιστινιακό «Όχι» στις ευκαιρίες ειρήνης

Το πλέον τραγικό κομμάτι αυτής της ιστορίας είναι ότι οι Παλαιστίνιοι θα μπορούσαν να έχουν το δικό τους κυρίαρχο κράτος εδώ και δεκαετίες. Όμως, η ιστορία των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων είναι η ιστορία της δικής τους μόνιμης άρνησης. Η δεκαετία του 1990 ξεκίνησε με μια τεράστια ελπίδα για την ανθρωπότητα, όταν η ισραηλινή ηγεσία υπό τον Γιτζάκ Ράμπιν προχώρησε σε μια ιστορική, οδυνηρή υποχώρηση. Με τις Συμφωνίες του Όσλο το 1993, το Ισραήλ αναγνώρισε επίσημα την PLO, επέτρεψε στον Γιάσερ Αραφάτ να επιστρέψει από την εξορία και του παρέδωσε τη διοίκηση της Δυτικής Όχθης και της Λωρίδας της Γάζας, δημιουργώντας την Παλαιστινιακή Αρχή με σκοπό την οριστική επίλυση του προβλήματος. Αντί όμως αυτή η παραχώρηση γης να χρησιμοποιηθεί ως θεμέλιο για την οικοδόμηση ενός ειρηνικού κράτους, η παλαιστινιακή πλευρά αθέτησε σταδιακά τις δεσμεύσεις της για την ασφάλεια. Η στρατηγική αυτή της υπαναχώρησης οδήγησε στην απόλυτη κατάρρευση των συνομιλιών.

Το 2000, στη σύνοδο κορυφής του Καμπ Ντέιβιντ, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Εχούντ Μπάρακ έκανε μια πρωτοφανή προσφορά στον Γιάσερ Αραφάτ, η οποία προέβλεπε την ίδρυση παλαιστινιακού κράτους στο 92% της Δυτικής Όχθης, στο 100% της Λωρίδας της Γάζας και με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ. Ο Αραφάτ αρνήθηκε, εγκατέλειψε τις συνομιλίες χωρίς καν να καταθέσει αντιπρόταση και επέστρεψε για να εξαπολύσει το λουτρό αίματος της Δεύτερης Ιντιφάντα.

Το 2008, ο Εχούντ Όλμερτ προχώρησε ακόμα παραπέρα, προσφέροντας στον Μαχμούντ Αμπάς σχεδόν το 94% της Δυτικής Όχθης με ανταλλαγές εδαφών και διεθνή έλεγχο στους Άγιους Τόπους. Ο Αμπάς απλώς αποχώρησε και δεν απάντησε ποτέ. Από την πλευρά του δικαίου των συνθηκών, το Ισραήλ επέδειξε επανειλημμένα καλή πίστη (bona fides), ενώ η παλαιστινιακή πλευρά επέλεγε σταθερά τον μαξιμαλισμό και την άρνηση.

Όταν το σύνθημα συναντά τα σύμβολα του μίσους

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσία του προβλήματος με το σύνθημα «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί». Αυτή η γεωγραφική ζώνη περιλαμβάνει ολόκληρη την επικράτεια του κράτους του Ισραήλ. Όταν, λοιπόν, κάποιος φωνάζει ότι η περιοχή αυτή πρέπει να απελευθερωθεί, δεν ζητά τη δημιουργία ενός παλαιστινιακού κράτους δίπλα στο Ισραήλ, αλλά την ολοκληρωτική εξάλειψη του Ισραήλ. Αυτό καθιστά το σύνθημα βαθιά αντισημιτικό για τρεις συγκεκριμένους νομικούς και πολιτικούς λόγους.

Πρώτον, συνιστά άρνηση του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση. Ο σύγχρονος αντισημιτισμός εκφράζεται ως αντισιωνισμός, δηλαδή η άρνηση στον εβραϊκό λαό, και μόνο σε αυτόν, του βασικού δικαιώματος να έχει τη δική του εθνική εστία, δικαίωμα που κατοχυρώνεται για όλους τους λαούς από τον Χάρτη του ΟΗΕ.

Δεύτερον, αποτελεί μια έμμεση έκκληση για γενοκτονία και εθνοκάθαρση. Στην περιοχή αυτή κατοικούν σήμερα περισσότεροι από επτά εκατομμύρια Εβραίοι. Για να γίνει η περιοχή αποκλειστικά παλαιστινιακή, αυτοί οι άνθρωποι πρέπει είτε να εξολοθρευθούν είτε να εκδιωχθούν βίαια, γεγονός που παραβιάζει τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία του 1948.

Τρίτον, το σύνθημα αυτό αποτελεί επίσημο κομμάτι του καταστατικού χάρτη της τρομοκρατικής οργάνωσης Χαμάς, η οποία ζητά ρητά την καταστροφή του Ισραήλ. Όποιος το επαναλαμβάνει, γίνεται ηχείο μιας γενοκτονικής αντισημιτικής και φονταμενταλιστικής ισλαμιστικής ατζέντας.

Αυτή η αντισημιτική φύση του συνθήματος δεν κρύβεται πλέον πίσω από θεωρητικές αναλύσεις, αλλά αποκαλύπτεται με τον πιο ξεκάθαρο και τρομακτικό τρόπο στους δρόμους των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Στο Παρίσι, το Βερολίνο, το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες, το συγκεκριμένο χωρίο εμφανίζεται όλο και πιο συχνά ως γκράφιτι σε τοίχους, δημόσια κτίρια, ακόμη και σε εβραϊκά νεκροταφεία ή συναγωγές.

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο είναι ότι αυτά τα γκράφιτι δεν μένουν μόνα τους. Τουναντίον συνοδεύονται πολύ συχνά από σβάστικες, κέλτικους σταυρούς και άλλα πασίγνωστα ναζιστικά και φασιστικά σύμβολα. Αυτή η οπτική ταύτιση αποδεικνύει ότι ο πυρήνας της ρητορικής αυτής, όταν χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο σύνθημα, δεν εκφράζει μια προοδευτική ανησυχία για την ειρήνη, αλλά συναντάται ευθέως με τον πιο σκοτεινό, παραδοσιακό ευρωπαϊκό αντισημιτισμό και τον ολοκληρωτισμό, υιοθετώντας τα ίδια ακριβώς σύμβολα μίσους που οδήγησαν στις μεγαλύτερες τραγωδίες του 20ού αιώνα.

Η ιστορική αλήθεια απέναντι στα συνθήματα

Η ιστορία δεν παραγράφεται και η αλήθεια δεν μπορεί να πνιγεί κάτω από εύπεπτα πολιτικά συνθήματα. Το χωρίο «Από το ποτάμι μέχρι τη θάλασσα η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί» είναι ανιστόρητο, γιατί παραβλέπει την αιώνια εβραϊκή παρουσία και την αδιαμφισβήτητη αραβική επιθετικότητα που εμπόδισε την ειρήνη. Κυρίως, όμως, είναι μια ξεκάθαρη έκφραση αντισημιτισμού, διότι κηρύσσει το μίσος και την καταστροφή ενός κυρίαρχου κράτους-μέλους του ΟΗΕ.

Η πραγματική δικαιοσύνη και η σταθερότητα στη Μέση Ανατολή θα έρθουν μόνο όταν αναγνωριστεί το δικαίωμα του Ισραήλ να υπάρχει με ασφάλεια και όταν η παλαιστινιακή ηγεσία αποφασίσει να πει επιτέλους το «ναι» στη νόμιμη συνύπαρξη αντί για το «ναι» στον τρόμο.

Τρία χρόνια μετά, η 7η Οκτωβρίου κινδυνεύει ήδη να υποστεί εκείνο που παθαίνουν συχνά τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα: να αποκοπεί από όσα προηγήθηκαν και να διαλυθεί μέσα σε όσα ακολούθησαν. Η σφαγή να χαθεί πίσω από τον πόλεμο στη Γάζα, οι όμηροι πίσω από τις διαπραγματεύσεις, οι νεκροί πίσω από τους αριθμούς των επόμενων μηνών. Κι έτσι, ένα γεγονός που θα έπρεπε να αποτελεί αφετηρία κατανόησης μετατρέπεται σταδιακά σε μία ακόμη ημερομηνία μέσα στον ατελείωτο κατάλογο της Μέσης Ανατολής.

Όμως η 7η Οκτωβρίου 2023 δεν ήταν άλλη μία ημέρα του ισραηλινοπαλαιστινιακού πολέμου. Το πρωί εκείνο, ένοπλοι της Χαμάς και άλλων οργανώσεων πέρασαν τα σύνορα από τη Γάζα και εισέβαλαν σε ισραηλινές κοινότητες. Μπήκαν σε σπίτια, επιτέθηκαν σε κιμπούτς, δολοφόνησαν ανθρώπους στο μουσικό φεστιβάλ Nova, άρπαξαν γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένους και στρατιώτες και τους οδήγησαν στη Γάζα. Περίπου 1.200 άνθρωποι σκοτώθηκαν και 251 απήχθησαν. Ήταν η μεγαλύτερη μαζική δολοφονία Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα.

Δεν χρειάζεται καμία υπερβολή για να περιγραφεί αυτό που συνέβη. Αντιθέτως, όσο περισσότερο απαλλάσσεται η αφήγηση από τις ανεπιβεβαίωτες ιστορίες που κυκλοφόρησαν τις πρώτες ημέρες, τόσο καθαρότερη μένει η πραγματικότητα: εκ προθέσεως δολοφονίες αμάχων, απαγωγές, βασανισμοί, σεξουαλική βία, δημόσια διαπόμπευση νεκρών. Τα γεγονότα αρκούν.

Και υπάρχει ένα στοιχείο που δεν επιδέχεται υπεκφυγές. Στις 7 Οκτωβρίου 2023 δεν υπήρχαν ισραηλινοί οικισμοί μέσα στη Γάζα. Το Ισραήλ είχε αποχωρήσει από τη Λωρίδα το 2005, απομακρύνοντας στρατό και εποίκους. Οι άνθρωποι που δολοφονήθηκαν εκείνο το πρωί βρίσκονταν μέσα στο Ισραήλ, στα σπίτια τους, στους δρόμους τους, σε ένα φεστιβάλ μουσικής.

Η επίκληση της «κατοχής» δεν εξηγεί ούτε δικαιολογεί τίποτε από αυτά. Πολύ περισσότερο όταν η άρνηση της ύπαρξης εβραϊκού κράτους είναι παλαιότερη από το 1967, παλαιότερη από τους σημερινούς εποικισμούς και παλαιότερη από όλα όσα επιστρατεύονται σήμερα ως εκ των υστέρων αιτιολογία της σφαγής.

Το 1947 ο ΟΗΕ πρότεινε τη δημιουργία δύο κρατών, ενός εβραϊκού και ενός αραβικού. Η εβραϊκή πλευρά αποδέχθηκε τη διχοτόμηση. Η αραβική την απέρριψε. Στις 14 Μαΐου 1948 ανακηρύχθηκε το κράτος του Ισραήλ και την επομένη εισέβαλαν αραβικοί στρατοί. Τότε δεν υπήρχαν «κατεχόμενα του 1967», ούτε εποικισμοί στη Δυτική Όχθη, ούτε αποκλεισμός της Γάζας. Υπήρχε ήδη όμως το θεμελιώδες ερώτημα: θα γινόταν αποδεκτή ή όχι η ύπαρξη ενός εβραϊκού κράτους στην περιοχή;

Το ίδιο ερώτημα επανήλθε με διαφορετικές μορφές σε ολόκληρη τη μεταπολεμική ιστορία. Το 1967 ακολούθησαν τα περίφημα «τρία όχι» του Χαρτούμ: καμία ειρήνη, καμία αναγνώριση, καμία διαπραγμάτευση με το Ισραήλ. Αργότερα ήρθαν το Όσλο, το Καμπ Ντέιβιντ, νέες προτάσεις και νέες αποτυχίες. Το 2005 το Ισραήλ αποχώρησε από τη Γάζα. Το 2007 η Χαμάς κατέλαβε βίαια την εξουσία, εξουδετερώνοντας τη Φατάχ, και μετέτρεψε σταδιακά τη Λωρίδα σε στρατιωτικοποιημένο θύλακα.

Από εκεί αρχίζει ο άμεσος δρόμος προς την 7η Οκτωβρίου.

Κάτω από τα πόδια ενός πληθυσμού που εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή βοήθεια δημιουργήθηκε ένα τεράστιο υπόγειο δίκτυο στρατιωτικών σηράγγων, το οποίο η ίδια η Χαμάς ισχυρίστηκε ότι έφθανε περίπου τα 500 χιλιόμετρα. Παράλληλα οργανώθηκε ένα σύνθετο σύστημα χρηματοδότησης, φορολόγησης, εξωτερικών ενισχύσεων και στρατιωτικής υποστήριξης. Το Ιράν παρείχε χρήματα, όπλα, εκπαίδευση και τεχνογνωσία. Το Κατάρ φιλοξενούσε επί χρόνια την πολιτική ηγεσία της οργάνωσης. Η Τουρκία διατηρούσε ανοικτούς διαύλους μαζί της.

Η 7η Οκτωβρίου απέδειξε επίσης πόσο λανθασμένο ήταν να αντιμετωπίζεται η Χαμάς ως ένας απομονωμένος τοπικός παλαιστινιακός παράγων. Μία ημέρα μετά τη σφαγή άνοιξε το μέτωπο του Λιβάνου με τη Χεζμπολάχ. Ακολούθησαν οι Χούθι από την Υεμένη, φιλοϊρανικές οργανώσεις από το Ιράκ και τη Συρία και τελικά το ίδιο το Ιράν. Η Γάζα ήταν η θρυαλλίδα μιας πολύ ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης.

Η ακολουθία των γεγονότων είναι σαφής και έχει σημασία να παραμείνει σαφής. Στις 7 Οκτωβρίου, η Χαμάς εισέβαλε στο Ισραήλ, δολοφόνησε περίπου 1.200 ανθρώπους και απήγαγε 251. Ο πόλεμος που ακολούθησε ήταν η απάντηση σε αυτή την επίθεση. Η 8η Οκτωβρίου δεν προηγήθηκε της 7ης.

Κι όμως, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, μεγάλο μέρος της διεθνούς συζήτησης κατάφερε να μετακινήσει σχεδόν ολοκληρωτικά το σημείο αφετηρίας. Η σφαγή πέρασε στο βάθος, οι όμηροι έγιναν υποσημείωση και το Ισραήλ βρέθηκε να απολογείται επειδή αντέδρασε σε μια επίθεση που κανένα κυρίαρχο κράτος δεν θα μπορούσε να αφήσει αναπάντητη.

Και εδώ αποκαλύφθηκε ίσως η θλιβερότερη πλευρά της Δύσης: η υποκρισία της. Ένα ετερόκλητο μέτωπο άκρας Δεξιάς και άκρας Αριστεράς, με τον αντισημιτισμό να λειτουργεί ως κοινός παρονομαστής, κατόρθωσε μέσα σε ελάχιστο χρόνο να αντιστρέψει τους ρόλους. Το δημοκρατικό κράτος που δέχθηκε τη μεγαλύτερη σφαγή Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα βρέθηκε στο εδώλιο, ενώ η τρομοκρατική οργάνωση που εισέβαλε σε σπίτια, δολοφόνησε αμάχους και άρπαξε ομήρους απέκτησε σε τμήμα του δυτικού δημόσιου λόγου το φωτοστέφανο της «αντίστασης».

Δεν επρόκειτο απλώς για μετατόπιση της συζήτησης. Ήταν μετάθεση ευθύνης. Ο θύτης άρχισε να εξαφανίζεται πίσω από τις συνέπειες του εγκλήματός του και το Ισραήλ να εγκαλείται επειδή υπερασπίστηκε την ύπαρξή του. Πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης, πολιτικές ελίτ και οργανώσεις που επικαλούνται με σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια τα ανθρώπινα δικαιώματα ανακάλυψαν ξαφνικά πλήθος ελαφρυντικών για εκείνους που τα καταπάτησαν με τον πιο ωμό τρόπο.

Και πίσω από την ηθική αυτή σύγχυση βρίσκεται συχνά κάτι ακόμη λιγότερο ευγενές: το συμφέρον. Η Δύση που διακηρύσσει τις αξίες της δεν έπαψε ποτέ να συναλλάσσεται με καθεστώτα που χρηματοδοτούν, φιλοξενούν ή πολιτικά προστατεύουν οργανώσεις εχθρικές προς το Ισραήλ. Τα πετροδολάρια, οι επενδύσεις, οι ενεργειακές εξαρτήσεις και οι γεωπολιτικοί υπολογισμοί αποδείχθηκαν πολλές φορές ισχυρότεροι από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις περί δημοκρατίας και ελευθερίας.

Αυτό ακριβώς δεν πρέπει να επιτρέψει η επέτειος της 7ης Οκτωβρίου: τη διαγραφή της αιτίας μέσα στις συνέπειές της. Το Ισραήλ δεν ξύπνησε ένα πρωί και αποφάσισε να ανοίξει έναν πόλεμο στη Γάζα. Είχε προηγηθεί μια σχεδιασμένη επίθεση στην επικράτειά του, μια μαζική σφαγή και η αρπαγή εκατοντάδων ανθρώπων. Αν αυτή η ακολουθία χαθεί, δεν παραποιείται απλώς μια ημερομηνία. Παραποιείται η ίδια η ιστορία.

Ίσως γι’ αυτό η 7η Οκτωβρίου αφορά τελικά κάτι περισσότερο από την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση. Αφορά τη μνήμη και την ευκολία με την οποία οι κοινωνίες επιλέγουν τι θα θυμούνται όταν τα γεγονότα δυσκολεύουν τις ιδεολογικές τους βεβαιότητες.

Για το Ισραήλ, πάντως, εκείνο το πρωί επέστρεψε ένα ερώτημα που συνοδεύει την ιστορία του από την πρώτη ημέρα της ύπαρξής του. Όχι πού ακριβώς θα χαραχθούν τα σύνορα ούτε ποιος θα κυβερνήσει ποιο έδαφος. Ένα ερώτημα πολύ πιο στοιχειώδες: αν οι Εβραίοι δικαιούνται τελικά να έχουν ένα κράτος στο οποίο να μπορούν να ζουν χωρίς να χρειάζεται κάθε γενιά να αποδεικνύει με τα όπλα το δικαίωμά της να υπάρχει.

Η δεύτερη ενεργειακή κρίση χτυπά την πόρτα: ντίζελ στις 2 λίρες, ρεύμα στα ύψη, λογαριασμοί που αγγίζουν τις 2.000 λίρες το χρόνο.

Από την 1η Οκτωβρίου 2026 τα βρετανικά νοικοκυριά, με τον χειμώνα προ των πυλών, πληρώνουν ακριβότερο φυσικό αέριο και ρεύμα. Το ανώτατο όριο τιμών της ρυθμιστικής αρχής Ofgem, το λεγόμενο price cap, αυξήθηκε κατά 4%, ύστερα από άνοδο 13% τον Ιούλιο. Οι αναλυτές προβλέπουν νέα αύξηση τον Ιανουάριο. Τέσσερα χρόνια μετά την ενεργειακή κρίση του 2022, η Βρετανία διαπιστώνει ότι η κρίση δεν έληξε ποτέ πραγματικά· απλώς άλλαξε μορφή. Οι τιμές υποχώρησαν από τα ιστορικά τους υψηλά, αλλά δεν επέστρεψαν ποτέ εκεί όπου βρίσκονταν πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Και τώρα μια νέα γεωπολιτική αναταραχή, ο πόλεμος με το Ιράν, τις ωθεί ξανά προς τα πάνω.

Η ρίζα του προβλήματος είναι το φυσικό αέριο. Η Βρετανία καλύπτει μεγάλο μέρος της θέρμανσης και της ηλεκτροπαραγωγής της με αέριο, και η τιμή του καθορίζεται στις διεθνείς αγορές. Όταν το αέριο ακριβαίνει στο Άμστερνταμ ή στο Κατάρ, ο λογαριασμός ανεβαίνει στο Μάντσεστερ.

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ήρθε το 2021-22. Η επανεκκίνηση των οικονομιών μετά την πανδημία και, κυρίως, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εκτόξευσαν τις χονδρικές τιμές. Χωρίς κρατική παρέμβαση, το price cap θα αυξανόταν κατά 80% τον Οκτώβριο του 2022. Η τότε κυβέρνηση επέβαλε ένα «Εγγυημένο Όριο Τιμής» (Energy Price Guarantee) και περιόρισε την αύξηση στο 27%.

Η δεύτερη δοκιμασία είναι η σημερινή. Με την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν, στις 28 Φεβρουαρίου 2026, οι χονδρικές τιμές του αερίου διπλασιάστηκαν μέσα σε λίγες μέρες. Υποχώρησαν στις αρχές του καλοκαιριού, αλλά τον Σεπτέμβριο έφτασαν σε υψηλά τριετίας. Οι εξαγωγές πετρελαίου και αερίου από τον Κόλπο παραμένουν σοβαρά διαταραγμένες, καθώς τα δεξαμενόπλοια απειλούνται στα στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.

Ταυτόχρονα, η Ευρώπη εισέρχεται στον χειμώνα με τα αποθέματα αερίου στο χαμηλότερο επίπεδο Σεπτεμβρίου των τελευταίων 15 ετών. Οι παγωνιές στο τέλος του περασμένου χειμώνα και ένα καλοκαίρι καύσωνα, που αύξησε την ηλεκτροπαραγωγή από αέριο, άδειασαν τις αποθήκες, ενώ οι αγοραστές καθυστέρησαν να τις ξαναγεμίσουν. Το άλμα των τιμών είναι μικρότερο από εκείνο του 2022, όμως επηρεάζει νοικοκυριά που δεν έχουν ακόμη συνέλθει.

Υπάρχει και ένα βαθύτερο, δομικό πρόβλημα. Στη βρετανική αγορά την τιμή του ρεύματος τη διαμορφώνει συνήθως η ακριβότερη μονάδα που χρειάζεται για να καλυφθεί η ζήτηση, δηλαδή μια μονάδα φυσικού αερίου. Έτσι, ακόμη και το φθηνό αιολικό ρεύμα πωλείται σε τιμές «αερίου». Σε αυτό προστίθενται τα πάγια τέλη για τα δίκτυα, που αυξάνονται σταθερά καθώς η χώρα επενδύει στις νέες υποδομές. Το αποτέλεσμα: το 2025 το βρετανικό οικιακό ρεύμα ήταν ακριβότερο από όλες σχεδόν τις χώρες της ΕΕ, ενώ το φυσικό αέριο παρέμενε φθηνότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Το βάρος για το μέσο νοικοκυριό

Από τον Οκτώβριο, ένα τυπικό νοικοκυριό με ρεύμα και φυσικό αέριο, που εξοφλεί τους λογαριασμούς του με πάγια εντολή, θα επιβαρύνεται με 1.723 λίρες το χρόνο (περίπου 2.000 ευρώ), δηλαδή 60 λίρες (70 ευρώ) περισσότερα απ' ό,τι το καλοκαίρι. Για όσους εξοφλούν με τριμηνιαίο λογαριασμό, το ποσό ανέρχεται στις 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Όσοι πληρώνουν με τριμηνιαίο λογαριασμό θα επιβαρύνονται με 1.861 λίρες (2.160 ευρώ). Η κιλοβατώρα αερίου αυξήθηκε στις 8 πένες (9,3 λεπτά του ευρώ), ενώ του ρεύματος παραμένει περίπου στις 26,3 πένες (30,5 λεπτά).

Οι αριθμοί αυτοί, ωστόσο, κρύβουν μια λογιστική λεπτομέρεια. Τον Ιούλιο, η Ofgem μείωσε την εκτίμησή της για το πόση ενέργεια καταναλώνει ένα «τυπικό» σπίτι, κατά 17% για το αέριο. Με τον παλιό τρόπο υπολογισμού, ο ίδιος λογαριασμός θα εμφανιζόταν ως 1.935 λίρες (2.245 ευρώ). Οι Βρετανοί δεν πληρώνουν λιγότερα επειδή η ενέργεια φθήνυνε· καταναλώνουν λιγότερη επειδή δεν αντέχουν να την πληρώσουν. Σε σύγκριση με τον χειμώνα 2021–22, ο τυπικός λογαριασμός είναι σήμερα 58% υψηλότερος.

Η πίεση φαίνεται καθαρότερα στα χρέη. Τα οφειλόμενα των νοικοκυριών προς τους προμηθευτές ενέργειας ξεπέρασαν για πρώτη φορά τα 5 δισ. λίρες (5,8 δισ. ευρώ) το δεύτερο τρίμηνο του 2026. Όσοι χρωστούν χωρίς συμφωνία αποπληρωμής οφείλουν κατά μέσο όρο 1.872 λίρες (2.170 ευρώ) μόνο για το ρεύμα. Σχεδόν τρεις στους δέκα ενήλικους δηλώνουν ότι ανησυχούν αν θα είναι σε θέση να πληρώσουν τους λογαριασμούς του επόμενου εξαμήνου.

Ο πληθωρισμός, που τον Αύγουστο ανέβηκε στο 3,1%, κάνει την εικόνα βαρύτερη. Η άνοδος των τιμών των τροφίμων έχει επιβραδυνθεί, στο 1,3% σε ετήσια βάση τον Αύγουστο, όμως οι τιμές παραμένουν πολύ υψηλότερες απ' ό,τι πριν από την κρίση του 2022, ενώ οι μεταφορές ακρίβυναν κατά 4,6% μέσα σε έναν χρόνο. Και η πίεση στα καύσιμα εντείνεται: στις 2 Οκτωβρίου η μέση τιμή του ντίζελ ξεπέρασε για πρώτη φορά τις 2 λίρες το λίτρο (2,32 ευρώ), ενώ η αμόλυβδη έφτασε τις 1,75 λίρες (2,03 ευρώ). Το γέμισμα ενός οικογενειακού αυτοκινήτου με ντίζελ κοστίζει πλέον 110 λίρες (128 ευρώ), 32 λίρες (37 ευρώ) περισσότερα από τον Φεβρουάριο.

Το ντίζελ δεν αφορά μόνο τους οδηγούς. Κινεί τα φορτηγά, τα τρακτέρ και τις διανομές, και η ακρίβεια του περνά σταδιακά στις τιμές των τροφίμων και των αγαθών. Η Βρετανία εισάγει πάνω από το μισό ντίζελ που καταναλώνει, σε μια διεθνή αγορά όπου η προσφορά στενεύει από παντού: ας όψονται ο πόλεμος στον Κόλπο, οι ουκρανικές επιθέσεις στα ρωσικά διυλιστήρια και η ρωσική απαγόρευση εξαγωγών, οι περιορισμοί της Κίνας.

Το βάρος δεν μοιράζεται ίσα: συγκεντρώνεται σε μονογονεϊκές οικογένειες, σε ανθρώπους με αναπηρία, σε ενοικιαστές παλιών και κακώς μονωμένων σπιτιών. Την ίδια ώρα, οι πετρελαϊκοί κολοσσοί ανακοινώνουν τα μεγαλύτερα κέρδη των τελευταίων ετών και η αντίθεση δεν περνά απαρατήρητη.

Η απάντηση της κυβέρνησης

Η κυβέρνηση δρα σε δύο επίπεδα: ανακουφίζει άμεσα τους λογαριασμούς και επενδύει μακροπρόθεσμα στην ενεργειακή αυτάρκεια. Το πρόβλημα είναι ότι το πρώτο κοστίζει ακριβά και το δεύτερο αργεί να αποδώσει.

Το πιο πρόσφατο και ορατό μέτρο φέρει την υπογραφή του νέου πρωθυπουργού Άντι Μπέρναμ, ο οποίος ανέλαβε τον Ιούλιο. Τη δεύτερη μέρα της θητείας του ανακοίνωσε την κατάργηση του ΦΠΑ 5% στο οικιακό ρεύμα, από 1η Οκτωβρίου 2026 έως 31 Μαρτίου 2027. Η ελάφρυνση υπολογίζεται σε περίπου 45 λίρες (52 ευρώ) το χρόνο για το τυπικό νοικοκυριό. Κοστίζει στο Δημόσιο περίπου 850 εκατ. λίρες (990 εκατ. ευρώ) και χρηματοδοτείται από την ακύρωση του προγράμματος ψηφιακής ταυτότητας, προϋπολογισμού 1,8 δισ. λιρών (2,1 δισ. ευρώ).

Το μέτρο προστίθεται σε όσα είχαν ήδη αποφασιστεί στον προϋπολογισμό του Νοεμβρίου 2025. Από τον Απρίλιο του 2026, το κράτος αναλαμβάνει το 75% του κόστους ενός παλαιού προγράμματος στήριξης των ανανεώσιμων πηγών, και καταργήθηκε από τους λογαριασμούς η επιβάρυνση για τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης. Το όφελος είναι περίπου 150 λίρες (175 ευρώ) το χρόνο ανά νοικοκυριό. Ταυτόχρονα, η «Έκπτωση Ζεστού Σπιτιού» (Warm Home Discount), ύψους 150 λιρών, επεκτάθηκε σε σχεδόν 6 εκατομμύρια ευάλωτα νοικοκυριά. Σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, το «Σχέδιο Ζεστών Σπιτιών» προβλέπει 13,2 δισ. λίρες (15,3 δισ. δολάρια) για μόνωση, αντλίες θερμότητας και ηλιακά, με στόχο την αναβάθμιση 5 εκατομμυρίων κατοικιών έως το 2030. Παράλληλα, η Ofgem ξεκίνησε πρόγραμμα διαγραφής έως 500 εκατ. λίρες (580 εκατ. ευρώ) παλαιών χρεών για περίπου 195.000 νοικοκυριά με επιδόματα. Η στρατηγική κορυφώνεται στο στόχο για «καθαρή» ηλεκτροπαραγωγή έως το 2030, που θα αποσυνδέσει σταδιακά την τιμή του ρεύματος από το αέριο.

Οι επικριτές αναγνωρίζουν τη χρησιμότητα των μέτρων, αλλά τα θεωρούν προσωρινά και ανεπαρκή σε σχέση με το μέγεθος του προβλήματος. Ο διευθύνων σύμβουλος της EDF Energy, ενός από τους μεγαλύτερους προμηθευτές ενέργειας της Βρετανίας και θυγατρικής της γαλλικής EDF, Σιμόνε Ρόσι (Simone Rossi), προειδοποίησε ότι η Βρετανία «βαδίζει προς μια δεύτερη ενεργειακή κρίση» και ζήτησε από την κυβέρνηση πρόσθετα μέτρα, πέρα από την κατάργηση του ΦΠΑ στο ρεύμα. Ο Μπέρναμ δεν τον διέψευσε· δήλωσε ότι εξετάζεται «κάθε δυνατό μέτρο», χωρίς να αποκλείσει ούτε την ακύρωση της προγραμματισμένης αύξησης του φόρου στα καύσιμα.

Την πίεση εντείνουν πλέον και οι ίδιοι οι προμηθευτές. Η Energy UK, ο κλαδικός τους φορέας, προειδοποιεί ότι η άνοδος των χονδρικών τιμών έχει ήδη «σβήσει» το όφελος από την κατάργηση του ΦΠΑ και των επιβαρύνσεων. «Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε μια κρίση ίδιου μεγέθους με το 2022 πριν δράσουμε ξανά», δήλωσε η επικεφαλής της, Ντάρα Βιάς (Dhara Vyas). Ο φορέας ζητά στοχευμένη στήριξη πέρα από την έκπτωση των 150 λιρών, που να οδηγήσει σε μόνιμο «κοινωνικό τιμολόγιο». Ζητά επίσης διαγραφή χρεών για τα πιο πληγέντα νοικοκυριά και μεταφορά περισσότερων επιβαρύνσεων από το λογαριασμό του ρεύματος στη γενική φορολογία. Τα απλήρωτα χρέη, υπενθυμίζει, προσθέτουν ήδη κατά μέσο όρο 67 λίρες (78 ευρώ) το χρόνο στο λογαριασμό κάθε καταναλωτή. Η κυβέρνηση παραπέμπει τις αποφάσεις στον ερχόμενο προϋπολογισμό, με την επιφύλαξη ότι πρέπει να τηρηθούν οι δημοσιονομικοί κανόνες.

«Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι»

Όσο η κυβέρνηση και οι αγορές κινούνται με τους δικούς τους ρυθμούς, η ρυθμιστική αρχή και οι οργανώσεις καταναλωτών προτείνουν στα νοικοκυριά τέσσερις πρακτικές κινήσεις.

Πρώτον, τα σταθερά τιμολόγια. Η Ofgem συνιστά να «κλειδώσει» κανείς την τιμή ανά κιλοβατώρα, καθώς ορισμένες προσφορές είναι ήδη φθηνότερες από την αναμενόμενη τιμή του Ιανουαρίου. Το στοίχημα όμως έχει δύο όψεις: αν μια συμφωνία ειρήνης με το Ιράν ρίξει τις τιμές του αερίου, ο καταναλωτής θα μείνει δεμένος σε ακριβότερη τιμή, συχνά με τέλος πρόωρης αποχώρησης.

Δεύτερον, η πληρωμή με πάγια εντολή. Περίπου πέντε εκατομμύρια Βρετανοί πληρώνουν ακόμη τριμηνιαίους λογαριασμούς, με υψηλότερη χρέωση ανά μονάδα. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι πελάτες με προπληρωμένους μετρητές, συνήθως χαμηλόμισθοι, πληρώνουν πλέον ελαφρώς λιγότερα από τους υπόλοιπους.

Τρίτον, η αξιοποίηση της στήριξης: η έκπτωση των 150 λιρών (175 ευρώ) για όσους λαμβάνουν επιδόματα, τα έκτακτα επιδόματα ψύχους, το χειμερινό επίδομα θέρμανσης των συνταξιούχων, που διατηρήθηκε μετά από πολιτική πίεση και τα ταμεία ενίσχυσης των ίδιων των προμηθευτών.

Τέταρτον, η εξοικονόμηση: κλειστά καλοριφέρ σε άδεια δωμάτια, πλύσιμο με το νερό στο πλυντήριο στους 30 βαθμούς, χαμηλότερη θερμοκρασία νερού στο λέβητα χωρίς όμως να πέφτει η θερμοκρασία του σπιτιού κάτω από τους 18 βαθμούς. «Ζέστανε τον άνθρωπο, όχι το σπίτι», όπως συμβουλεύει μια δημοφιλής βρετανική ιστοσελίδα καταναλωτών.

Τι μας επιφυλάσσει το άμεσο μέλλον

Τα χειρότερα, κατά πάσα πιθανότητα, έπονται. Η εταιρεία αναλύσεων Cornwall Insight προβλέπει πλέον αύξηση του ορίου τιμών κατά 16% τον Ιανουάριο του 2027, σχεδόν διπλάσια από το 9% που εκτιμούσε ένα μήνα νωρίτερα. Το τυπικό ετήσιο κόστος θα φτάσει έτσι τις 1.999 λίρες (περίπου 2.320 ευρώ), δηλαδή 276 λίρες (320 ευρώ) πάνω από το επίπεδο του Οκτωβρίου. Θα είναι η μεγαλύτερη τριμηνιαία αύξηση από τον Ιανουάριο του 2023, στην κορύφωση της προηγούμενης κρίσης.

Η Ofgem θα ανακοινώσει το επίσημο όριο στις 25 Νοεμβρίου, με βάση τις χονδρικές τιμές από τις 19 Αυγούστου έως τις 17 Νοεμβρίου. Μια πτώση των τιμών μέχρι τότε θα μπορούσε να μετριάσει την αύξηση, αλλά οι αναλυτές τη θεωρούν «σχεδόν βέβαιη» μετά τις ανατιμήσεις του Σεπτεμβρίου. Το τελικό μέγεθος θα εξαρτηθεί από την πορεία του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Για τα νοικοκυριά σε κακώς μονωμένα σπίτια ο λογαριασμός θα είναι αισθητά βαρύτερος από τον «τυπικό».

Μια πρώτη διεθνής απάντηση ήρθε στις 2 Οκτωβρίου. Οι χώρες της G7 συμφώνησαν, υπό τον συντονισμό του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, να διαθέσουν στην αγορά έως 100 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και ντίζελ από τα στρατηγικά τους αποθέματα μέσα σε τέσσερις μήνες, με μεγάλη ποσότητα ντίζελ ήδη τις πρώτες 20 ημέρες. Συμφώνησαν επίσης να μην επιβάλλουν περιορισμούς εξαγωγών μεταξύ τους, αφού ο πρόεδρος Τραμπ είχε απειλήσει να απαγορεύσει τις εξαγωγές αμερικανικού ντίζελ.

Η αγορά αντέδρασε συγκρατημένα. Το Brent έπεσε για λίγο κάτω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, αλλά επέστρεψε γύρω στα 102 δολάρια, έναντι περίπου 73 δολαρίων πριν από τον πόλεμο, έπειτα από νέες συγκρούσεις Σαουδικής Αραβίας και Χούθι στην Υεμένη. Τα αποθέματα αγοράζουν χρόνο· δεν λύνουν το πρόβλημα της προσφοράς.

Δύο ημερομηνίες του 2027 αξίζουν προσοχή στη Βρετανία. Στις 31 Μαρτίου λήγει η απαλλαγή από τον ΦΠΑ στο ρεύμα, εκτός αν παραταθεί στον προϋπολογισμό. Από τον Μάρτιο, επίσης, αρχίζουν να λήγουν οι επιδοτήσεις παλαιότερων αιολικών και ηλιακών πάρκων, κάτι που θα αλλάξει τα οικονομικά της αγοράς με τρόπους ακόμη αβέβαιους. Αν ο πληθωρισμός παραμείνει πάνω από το στόχο, δεν αποκλείεται και νέα αύξηση επιτοκίων από την Τράπεζα της Αγγλίας, με επιπτώσεις στα στεγαστικά δάνεια.

Σε βάθος χρόνου, η μόνη ουσιαστική λύση είναι η μείωση της εξάρτησης από το εισαγόμενο αέριο: περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καλύτερα δίκτυα, ενεργειακά αποδοτικά σπίτια. Αυτά, όμως, χρειάζονται χρόνια για να αποδώσουν, ενώ ο λογαριασμός αναμένεται αυτόν τον χειμώνα.

Εν κατακλείδι η βρετανική εμπειρία δείχνει ότι οι επιδοτήσεις αγοράζουν χρόνο, όχι λύσεις. Κάθε μείωση φόρου ή εφάπαξ βοήθεια ανακουφίζει έναν χειμώνα, αλλά αφήνει το νοικοκυριό εξίσου εκτεθειμένο στον επόμενο γεωπολιτικό κλυδωνισμό. Ένα από τα βασικά ερωτήματα είναι: πόσο γρήγορα μπορεί ο φθηνός ήλιος και ο άνεμος να φτάσουν πραγματικά στον λογαριασμό του καταναλωτή; Μέχρι τότε, ο λογαριασμός ενέργειας θα παραμένει ο πιο ευαίσθητος δείκτης της κοινωνικής συνοχής, στο Λονδίνο όπως και στις περισσότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

*Οι μετατροπές σε ευρώ έγιναν με ισοτιμία £1 ≈ €1,16 (τέλη Σεπτεμβρίου 2026) και είναι στρογγυλεμένες.

Πηγές

·      Ofgem: Energy price cap will rise by 4% from October 2026

·      House of Commons Library: Gas and electricity prices during the 'energy crisis' and beyond

·      The Guardian: Energy bills in Great Britain forecast to jump by £276 a year from January (30 September 2026)

·      BBC News: UK diesel prices top £2 a litre for first time, RAC says (2 October 2026)

·      BBC News: G7 to release millions of barrels of oil and diesel after Trump threat (2 October 2026)

·      BBC News: Suppliers pile pressure on government over energy bills (3 October 2026)

Όταν η κομματική βεβαιότητα γίνεται δημοσιογραφικό ύφος

Ο Θανάσης Καρτερός έχει μακρά διαδρομή στον κομματικό Τύπο. Συντάκτης, αρχισυντάκτης και αργότερα διευθυντής του Ριζοσπάστη, διαγράφτηκε από το ΚΚΕ το 1991, πέρασε από άλλα μέσα και, δεκαετίες αργότερα, βρέθηκε στο Μέγαρο Μαξίμου ως επικεφαλής του Γραφείου Τύπου του Αλέξη Τσίπρα. Υπάρχει όμως ένα επεισόδιο της δημοσιογραφικής του διαδρομής που τον ακολουθεί μέχρι σήμερα: το Τσερνομπίλ.

Την άνοιξη του 1986, ενώ η Ευρώπη προσπαθούσε ακόμη να καταλάβει την έκταση της πυρηνικής καταστροφής, ο Ριζοσπάστης επέλεγε μια εντυπωσιακά διαφορετική ανάγνωση. Το περίφημο πρωτοσέλιδο μιλούσε για «Αντισοβιετικό νέφος», απέδιδε στον Λευκό Οίκο τον συντονισμό μιας «υστερικής εκστρατείας» και αναπαρήγαγε τη σοβιετική διαβεβαίωση ότι δεν υπήρχε κίνδυνος...  Μεταγενέστερα δημοσιεύματα της ίδιας εφημερίδας εξακολουθούσαν να υποβαθμίζουν τον κίνδυνο και να παρουσιάζουν το πυρηνικό ατύχημα μέσα από το φίλτρο της υπεράσπισης της Σοβιετικής Ένωσης.

Από εκείνη την ιστορία γεννήθηκε και το «Μαρούλιας». Η περίφημη ιστορία με τα «άφοβα μαρούλια» έχει επαναληφθεί επί χρόνια στον ελληνικό Τύπο, ακόμη και από μεγάλες εφημερίδες, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνης της περιόδου. Το σημαντικότερο, όμως, βρίσκεται αλλού. Και είναι πολύ σοβαρότερο από ένα προσωνύμιο. Είναι η νοοτροπία σύμφωνα με την οποία, όταν η πραγματικότητα ενοχλεί την πολιτική βεβαιότητα, το πρόβλημα βρίσκεται στην πραγματικότητα.

Σαράντα χρόνια μετά το Τσερνομπίλ, ο Καρτερός επανέρχεται με ένα άρθρο για τον υπουργό Δικαιοσύνης, Γιώργο Φλωρίδη. Τίτλος του: «Ε, όχι και να παραιτηθεί ο Φλωρίδης!». Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών (πού αλλού;) την 1η Οκτωβρίου 2026. Η κριτική στον Φλωρίδη μπορεί φυσικά να είναι όσο σκληρή θέλει ο αρθρογράφος. Μπορεί να θεωρεί τις δηλώσεις του απαράδεκτες, την πολιτική του επιζήμια, την παρουσία του στο υπουργείο προβληματική. Αυτό είναι η πολιτική αντιπαράθεση. Ο Καρτερός όμως επιλέγει κάτι διαφορετικό. Και εδώ τα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν αποκτούν σχεδόν παιδαγωγικό ενδιαφέρον. Αυτοκρατορίες κατέρρευσαν, ιδεολογίες διαψεύστηκαν, αρχεία άνοιξαν, βεβαιότητες εκατομμυρίων ανθρώπων έγιναν συντρίμμια και ολόκληρος ο κόσμος άλλαξε περισσότερες από μία φορές.  Ο Καρτερός, πάλι, πέτυχε το σχεδόν ακατόρθωτο: τέσσερις δεκαετίες Ιστορίας πέρασαν από μπροστά του χωρίς να τον ενοχλήσουν καθόλου. Η εξέλιξή του υπήρξε υποδειγματικά μηδενική. Οι παλιές βεβαιότητες άντεξαν χωρίς ούτε μία ρωγμή, προστατευμένες από γεγονότα, διαψεύσεις και πραγματικότητα. Το 1986 έφταιγε το «αντισοβιετικό νέφος»· σαράντα χρόνια αργότερα, όταν και πάλι η πραγματικότητα δεν βολεύει, επιστρατεύονται «αρχηγοί», «ποινικές δικονομίες» και άνθρωποι που «τρώνε τη σφαίρα». Ο κόσμος προχώρησε. Η μέθοδος έμεινε στη θέση της.

Αφού περιγράψει ουσιαστικά την κυβέρνηση με όρους ποινικής υπόθεσης, γράφει ότι, όταν μια ομάδα ανθρώπων λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας», τότε, αν τα πράγματα σφίξουν, είναι εύλογο να «τρώει τη σφαίρα» κάποιος «για να σωθεί ο αρχηγός».  Ας μην καταφύγουμε στην εύκολη υπερβολή και ας  δεχτούμε ότι δεν  πρόκειται για κυριολεκτική απειλή κατά της ζωής του Γιώργου Φλωρίδη. Και ότι πρόκειται για μια «θανατηφόρα» μεταφορά. Μόνο που ακριβώς ως μεταφορά είναι αποκαλυπτική. Γιατί ο Καρτερός θα μπορούσε να γράψει ότι ο υπουργός ενδέχεται να θυσιαστεί πολιτικά. Ότι μπορεί να αποπεμφθεί. Ότι ίσως χρησιμοποιηθεί ως αποδιοπομπαίος τράγος. Ότι ένας πρωθυπουργός εγκαταλείπει συνεργάτες του όταν αυτοί μετατρέπονται σε πολιτικό βάρος. Η ελληνική γλώσσα διαθέτει λέξεις για όλα αυτά. Εκείνος διάλεξε τη σφαίρα. Και προηγουμένως διάλεξε την «ομάδα ανθρώπων» που λειτουργεί «με όρους ποινικής δικονομίας». Δημιουργεί έτσι ολόκληρη εικόνα: υπάρχει ένας «αρχηγός», υπάρχει μια ομάδα γύρω του και, όταν έρθει η δύσκολη ώρα, κάποιος από τους ανθρώπους της «τρώει τη σφαίρα» για να σωθεί εκείνος.  Η πολιτική μετατρέπεται σε αστυνομική μυθολογία.

Και εδώ εμφανίζεται μια περίεργη συνέχεια με εκείνο το μακρινό 1986.

Φυσικά, το Τσερνομπίλ και το σημερινό άρθρο δεν είναι συγκρίσιμα γεγονότα. Η αναλογία αφορά τον τρόπο του λόγου. Τότε υπήρχε ένα πραγματικό πυρηνικό ατύχημα και η κομματική ανάγνωση αναζητούσε πίσω από τις αντιδράσεις ένα «αντισοβιετικό νέφος». Σήμερα υπάρχει μια απολύτως θεμιτή πολιτική σύγκρουση και ο αντίπαλος μεταφέρεται μέσα σε ένα νοητικό σκηνικό «αρχηγού», ποινικής δικονομίας και ανθρώπων που «τρώνε σφαίρες».

Ο Καρτερός γνωρίζει πολύ καλά τη δύναμη των λέξεων. Δεν είναι πρωτοεμφανιζόμενος αρθρογράφος. Είναι ένας άνθρωπος με δεκαετίες μέσα στον Τύπο, με διευθυντικές θέσεις, με κομματική εμπειρία και με θητεία στην κορυφή του κυβερνητικού επικοινωνιακού μηχανισμού.

Γι’ αυτό και η επιλογή της «σφαίρας» έχει σημασία. Δεν θα επιχειρήσω να μαντέψω τι θα συνέβαινε αν ένας από εκείνους τους δημοσιογράφους που η προοδευτική ευαισθησία ταξινομεί συνήθως στους «αντιδραστικούς» είχε βγάλει από το αρθρογραφικό του οπλοστάσιο μια σφαίρα και την είχε χρησιμοποιήσει ως μεταφορά για κάποιον υπουργό της τότε «προοδευτικής» διακυβέρνησης. Ας πούμε, μάλιστα, την εποχή που ο νέος Ποινικός Κώδικας έμπαινε σε ισχύ έξι ημέρες πριν από τις εκλογές, προκαλώντας σφοδρή συζήτηση και για τις ρυθμίσεις της υπό όρον απόλυσης.

Δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία για να τεθεί το ερώτημα: με ποια λεξιλόγια θα είχε περιγραφεί τότε η «σφαίρα»; Ως ακροδεξιά ρητορική; Ως εκτροπή; Ως κανονικοποίηση της βίας; Ως στοχοποίηση πολιτικού προσώπου;  Θα είχαν άραγε οι εκλεκτοί «Συντάκτες» την ίδια φιλολογική άνεση να μας εξηγήσουν ότι πρόκειται απλώς για μια μεταφορά; Ή μήπως οι μεταφορές αποκτούν διαφορετικό ηθικό βάρος αναλόγως με το χέρι που τις γράφει;

Η «σφαίρα» δεν αποκαλύπτει κάτι για τον Φλωρίδη. Αποκαλύπτει κάτι για ένα είδος πολιτικής γραφής που χρειάζεται διαρκώς έναν εχθρό μεγαλύτερο από την πραγματικότητα. Έναν αντίπαλο που δεν αρκεί να είναι λανθασμένος, ανεπαρκής ή πολιτικά επιζήμιος· πρέπει να τοποθετηθεί μέσα σε ένα ολόκληρο ηθικό σκηνικό, όπου από τη μία βρίσκονται οι ένοχοι και από την άλλη εκείνος που αναλαμβάνει να τους αποκαλύψει. Κάπως έτσι η δημοσιογραφία παύει να φωτίζει τα γεγονότα και αρχίζει να τα σκηνοθετεί.

Ίσως γι’ αυτό το «αντισοβιετικό νέφος» του 1986 έχει επιβιώσει περισσότερο από πολλές σχετικά αξιοπρεπέστερες σελίδες εκείνης της εφημερίδας. Επειδή μέσα σε δύο λέξεις συμπύκνωνε μια ολόκληρη αντίληψη: πρώτα αποφασίζουμε ποιος έχει δίκιο και κατόπιν τακτοποιούμε την πραγματικότητα γύρω από αυτή την απόφαση.

Τώρα ήρθε η «σφαίρα».

Σαράντα χρόνια χωρίζουν τις δύο εικόνες. Η εποχή άλλαξε, τα κόμματα άλλαξαν, η Σοβιετική Ένωση εξαφανίστηκε, ο ίδιος ο Καρτερός διέσχισε διαφορετικούς πολιτικούς χώρους. Η ευκολία όμως με την οποία η κομματική βεβαιότητα μεταμφιέζεται σε περιγραφή της πραγματικότητας παραμένει εντυπωσιακά γνώριμη.

Και ίσως, τελικά, αυτό να είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από τα μαρούλια.

Όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση του ποιητή με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών

«Η ζωή είναι στο παρόν. Και το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν. Δεν έχει καμία αξία να προσπαθεί κανείς να προβλέψει το μέλλον. Δεν έχει καμία αξία η αφηρημένη προσδοκία ενός προκαθορισμένου μέλλοντος που πιστεύεις ότι θα έρθει μόνο και μόνο επειδή εσύ το προέβλεψες».

Λόγια του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, από τη δημόσια συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων/συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».

Η εκδήλωση ήταν η πρώτη της φετινής σεζόν, με μεγάλη προσέλευση κοινού, μέρος του οποίου παρακολούθησε όρθιο από το διάδρομο τον ποιητή να περιγράφει επεισόδια της περιπετειώδους ζωής του, σκιαγραφώντας τον εαυτό του, τις ιδέες του και την ποιητική του. Ο Τίτος Πατρίκιος περιέγραψε τα παιδικά του χρόνια, τη μύησή του στους ποιητικούς τρόπους και τις βασικές επιρροές του, τη σκληρή εμπειρία της Κατοχής και τις πρώτες αντιστασιακές δράσεις του, την ανάμνηση της συνάντησής του με τον Παλαμά και την ποιητική συγκίνηση που του μετέδωσε ο Άγγελος Σικελιανός στην κηδεία του ποιητή. Μίλησε ακόμα για τη στράτευσή του στην κομμουνιστική Αριστερά ως συνέχεια της ένταξής του στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ, κι αργότερα τις διώξεις και τις εξορίες στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη – σε μια δύσκολη συνθήκη, που κατάφερε να μη λυγίσει και να μην υπογράψει δήλωση, όπως έκανε η μεγάλη πλειονότητα όσων πήγαιναν εκεί. Αναφέρθηκε στην περιπέτεια της Επιθεώρησης Τέχνης, του ιστορικού περιοδικού ιδεών της Αριστεράς που το έκλεισε η χούντα, μίλησε για τη φυγή του στο Παρίσι και τη ζωή του εκεί τα χρόνια της χούντας και για τη γνωριμία του με τη μετέπειτα σύζυγό του, τη Ρένα Σταυρίδη. Αλλά και για τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα, το ΚΚΕ εσωτερικού, την αποστασιοποίηση από την πολιτική ένταξη.

Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ο Τίτος Πατρίκιος εξομολογήθηκε και δύο σοβαρά περιστατικά της ζωής του. Το πρώτο, η παρ’ ολίγον εκτέλεσή του από παρακρατικούς λίγο πριν την Απελευθέρωση, από την οποία σώθηκε την τελευταία στιγμή. Στην ερώτηση, τι σκεπτόταν το δραματικό πεντάλεπτο όπου αποφασιζόταν η τύχη του, απάντησε: τον Ντοστογιέφσκι: ταυτιζόταν με τον μεγάλο συγγραφέα, ο οποίος επίσης είχε γλιτώσει την εκτέλεση την τελευταία στιγμή, όπως αναφέρει στο μυθιστόρημά του Ο ηλίθιος. Το δεύτερο περιστατικό ήταν στον Άη Στράτη, όταν καθοδηγητές κομμουνιστές απέσυραν και στη συνέχεια έκαψαν βιβλία του Ντοστογιέφσκι που βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου, επειδή ο συγγραφέας είχε πέσει σε δυσμένεια στη Σοβιετική Ένωση. «Είδα να καίνε βιβλία και οι δικοί μας, και όχι μόνο οι χιτλερικοί», είπε ο Τίτος Πατρίκιος με πικρό χαμόγελο.

Ήταν μια βραδιά γεμάτη αναμνήσεις, ιδεολογικές αναφορές, επίκληση προσωπικοτήτων από τις πολλές που ο ποιητής συνάντησε στη διαδρομή του, χιούμορ και, βέβαια, ποίηση – αφού ο Τίτος Πατρίκιος απήγγειλε από στήθους ξένους και δικούς του στίχους.

Ο Τίτος Πατρίκιος, σε ένα ακροατήριο παλιών και πολλών νεότερων που τον άκουγαν επί μιάμιση ώρα σιωπηλοί διακόπτοντας μόνο για να τον χειροκροτήσουν, ξεχώρισε επειδή επέδειξε ταυτόχρονα με την ποιητική ευαισθησία του και τη δεξιοτεχνική της λιτότητα την ηθική συγκρότηση ενός μεγάλο ποιητή. Αναφερόμενος στο περιστατικό της παρ’ ολίγον εκτέλεσής του στην Κατοχή, αυτός που θυμήθηκε πρόσωπα και πράγματα για όλες τις πτυχές του βίου του που αφηγήθηκε, δήλωσε ότι δεν θυμόταν ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κατέδωσε. Και πρόσθεσε: «Χαίρομαι που δεν θυμάμαι το όνομα του συμμαθητή μου στο Βαρβάκειο που έμενε στην ίδια πολυκατοικία με μένα και με κατέδωσε. Έτσι δεν έχω να μισήσω κάποιον άνθρωπο».

Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας του Τίτου Πατρίκιου με τον Ηλία Κανέλλη θα δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του Βοοks’ Journal.

Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός τολμά για πρώτη φορά να προφέρει δημόσια τη λέξη «επανένταξη». Πόσο ρεαλιστικό είναι το ενδεχόμενο – και τι θα απαιτούσε από το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες;

Το πρωί της Τετάρτης 30 Σεπτεμβρίου, στην εκπομπή Today του BBC Radio 4, ο Άντι Μπέρναμ είπε κάτι που κανένας ένοικος της Ντάουνινγκ Στριτ δεν είχε πει εδώ και μία δεκαετία. Ερωτηθείς αν επιθυμεί η χώρα του να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν απάντησε με το τελετουργικό «όχι» που είχε καθιερώσει ο προκάτοχός του. Είπε ότι θέλει να «εξετάσει τις επιλογές» και ανάμεσά τους απαρίθμησε, πλάι στη διατήρηση του σημερινού καθεστώτος, την τελωνειακή ένωση, την ενιαία αγορά και την πλήρη επανένταξη – το να «πάμε μέχρι τέλους», όπως το έθεσε. Η σημερινή διευθέτηση του Brexit, κατά τον ίδιο, έχει προκαλέσει περισσότερη ζημιά παρά όφελος. Την προηγούμενη μέρα, από το βήμα του ετήσιου συνεδρίου των Εργατικών, ο Βρετανός πρωθυπουργός είχε χρεώσει στο Brexit την απώλεια ελέγχου τόσο στη μετανάστευση όσο και στην οικονομία, κρίνοντας τη σημερινή σχέση με την Ευρώπη ανεπαρκή και υποσχόμενος να αναζητήσει «συναίνεση» για τη μελλοντική κατεύθυνση.

Η σημασία της στιγμής δεν βρίσκεται σε όσα δεσμεύτηκε –στην πραγματικότητα δεν δεσμεύτηκε σε τίποτα– αλλά στο ότι μετατόπισε τα όρια του πολιτικά νοητού. Επί μία δεκαετία, το ερώτημα της επιστροφής ήταν στη Βρετανία κάτι σαν οικογενειακό μυστικό: όλοι γνώριζαν ότι υπάρχει, αλλά κανένα κόμμα εξουσίας δεν τολμούσε να το ξεστομίσει. Το Brexit είχε διχάσει οικογένειες, φίλους και εκλογικές περιφέρειες και η επανάληψη της σύγκρουσης θεωρούνταν πολιτική αυτοκτονία. Ο Κιρ Στάρμερ είχε οικοδομήσει ολόκληρη τη στρατηγική του πάνω στη διαβεβαίωση ότι η χώρα δεν θα επιστρέψει ούτε στην ΕΕ, ούτε στην ενιαία αγορά, ούτε στην τελωνειακή ένωση. Ο διάδοχός του, ο Άντι Μπέρναμ, που ανέλαβε την πρωθυπουργία στις 20 Ιουλίου, μετά τη νίκη του στην επαναληπτική εκλογή του Μέικερφιλντ και την παραίτηση του Στάρμερ, έσπασε το ταμπού σε λιγότερο από τρεις μήνες.

Μια ιστορία αμφιθυμίας

Για να εκτιμήσει κανείς τις προοπτικές, αξίζει να θυμηθεί ότι η σχέση Βρετανίας και Ευρώπης υπήρξε πάντοτε σχέση δισταγμού. Ο Τσώρτσιλ μιλούσε μετά τον πόλεμο για «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», εννοώντας όμως μια Ευρώπη την οποία η Βρετανία θα παρακολουθούσε ευμενώς από την άλλη όχθη της Μάγχης, όχι ως μέλος. Όταν το Λονδίνο αποφάσισε τελικά να χτυπήσει την πόρτα των Βρυξελλών, ο Ντε Γκωλ του την έκλεισε δύο φορές, το 1963 και το 1967, θεωρώντας ότι το Ηνωμένο Βασίλειο  ήταν ο δούρειος ίππος της Ουάσιγκτον στην Ευρώπη. Η ένταξη ήρθε μόλις το 1973, επικυρώθηκε με άνεση στο δημοψήφισμα του 1975, και ακολούθησαν σχεδόν πέντε δεκαετίες μιας συμμετοχής με αστερίσκους – π.χ. η επιστροφή εισφορών που απέσπασε η Θάτσερ το 1984, η εξαίρεση από το ευρώ, η παραμονή εκτός Σένγκεν. Το δημοψήφισμα του Ιουνίου 2016, με 51,9% υπέρ της αποχώρησης, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία αλλά η κατάληξη μιας μακράς εσωτερικής διαφωνίας για το τι ακριβώς είναι η Βρετανία – μια ευρωπαϊκή χώρα ή νησί με παγκόσμια ενδιαφέροντα που απλώς τυχαίνει να βρίσκεται κοντά στην ήπειρο ;

Τι λένε οι πολίτες

Από το 2016 η κοινή γνώμη έχει μετακινηθεί αισθητά. Οι μετρήσεις της YouGov δείχνουν εδώ και καιρό ότι μια σαφής πλειοψηφία θεωρεί πλέον το Brexit λανθασμένη απόφαση, ενώ η στήριξη στην επανένταξη κινείται γύρω στο μισό του εκλογικού σώματος. Μια εκτεταμένη δημοσκόπηση, που διενήργησε η YouGov για λογαριασμό της φιλοευρωπαϊκής οργάνωσης Best for Britain, εκτίμησε ότι οι Εργατικοί, αν δεσμεύονταν  να προχωρήσουν στην επανένταξη, θα κέρδιζαν περίπου 321 έδρες – λίγο κάτω από την απόλυτη πλειοψηφία. Το εύρημα προέρχεται από οργάνωση με σαφή ατζέντα και πρέπει να διαβαστεί με την ανάλογη επιφύλαξη· εξηγεί ωστόσο γιατί ο Μπέρναμ δεν θεωρεί πια το ζήτημα εκλογικό βάρος.

Κάτω από την επιφάνεια, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η δημοφιλέστερη επιλογή στις ίδιες έρευνες δεν είναι η πλήρης ένταξη αλλά μια στενότερη σχέση χωρίς επανένταξη – ένα ενδιάμεσο έδαφος που συγκεντρώνει και σημαντικό τμήμα όσων ψήφισαν «έξοδο». Υπάρχει επίσης ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ των γενεών. Οι νέοι τάσσονται συντριπτικά υπέρ της Ευρώπης, ενώ οι άνω των 65, που προσέρχονται και με μεγαλύτερη συνέπεια στις κάλπες, παραμένουν πολύ πιο επιφυλακτικοί. Και η στήριξη υποχωρεί αισθητά όταν η ερώτηση συνοδεύεται από τους όρους που θα έθετε μια νέα ένταξη – ευρώ, Σένγκεν, πλήρης ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων. Το «θα προτιμούσαμε να είχαμε μείνει» δεν ταυτίζεται με το «θέλουμε να ξαναμπούμε με οποιουσδήποτε όρους».

Οι όροι της επιστροφής

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Η Βρετανία δεν μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι εγκατέλειψε. Οι εξαιρέσεις και οι εκπτώσεις που είχε συσσωρεύσει μέσα σε σαράντα επτά χρόνια χάθηκαν οριστικά το 2020. Μια νέα αίτηση θα εξεταζόταν βάσει του άρθρου 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως κάθε υποψηφιότητα, και θα απαιτούσε την ομόφωνη έγκριση των 27 κρατών-μελών και τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Τα νέα μέλη αναλαμβάνουν τυπικά τη δέσμευση να υιοθετήσουν κάποτε το ενιαίο νόμισμα και να ενταχθούν στον χώρο Σένγκεν. Στην πράξη, το παράδειγμα της Σουηδίας, που επί δύο δεκαετίες αποφεύγει το ευρώ χωρίς να παραβιάζει τυπικά τις υποχρεώσεις της, δείχνει ότι υπάρχουν περιθώρια ευελιξίας. Όμως το να εξηγήσεις σε ένα βρετανικό ακροατήριο ότι η εγκατάλειψη της στερλίνας είναι «μόνο θεωρητική» υποχρέωση συνιστά πολιτικό δώρο στους αντιπάλους της επανένταξης.

Ο Μισέλ Μπαρνιέ, ο άνθρωπος που διαπραγματεύτηκε το διαζύγιο για λογαριασμό των Βρυξελλών, έχει δηλώσει ότι η πόρτα παραμένει ανοιχτή, προσθέτοντας όμως ότι η Ένωση δεν είναι πια εκείνη που άφησαν οι Βρετανοί. Η παρατήρηση είναι εύστοχη. Ο κοινός δανεισμός για την ανάκαμψη μετά την πανδημία, η εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η συζήτηση για τη διεύρυνση προς ανατολάς έχουν αλλάξει το χαρακτήρα της Ένωσης. Η Βρετανία θα εισερχόταν σε μια πιο ολοκληρωμένη και πιο φιλόδοξη κοινότητα από εκείνη που εγκατέλειψε – ακριβώς στο είδος της Ευρώπης που πάντοτε φοβόταν.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά της εξίσωσης, που στη βρετανική δημόσια συζήτηση συχνά ξεχνιέται. Για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Βρετανία θέλει να επιστρέψει, αλλά και αν θα παραμείνει χώρα-μέλος της ΕΕ. Τα χρόνια της διαπραγμάτευσης, από το 2016 έως το 2020, άφησαν πίσω τους βαθιά κόπωση. Κανείς στις Βρυξέλλες δεν επιθυμεί ένα κράτος-μέλος που επανέρχεται με ισχνή πλειοψηφία, μόνο για να δει την επόμενη κυβέρνηση να ανοίγει ξανά το ζήτημα. Η απαίτηση για ευρεία και σταθερή συναίνεση, κατά προτίμηση διακομματική και επικυρωμένη με δημοψήφισμα, θα ήταν σχεδόν βέβαιη. Και εδώ ο Μπέρναμ έχει δίκιο να μιλά για «συναίνεση». Χωρίς αυτήν δεν πρόκειται για επιστροφή, αλλά για ένα ακόμη επεισόδιο της ίδιας εσωτερικής διχόνοιας.

Η εσωτερική αρένα

Το μεγαλύτερο εμπόδιο, ωστόσο, δεν βρίσκεται στις Βρυξέλλες αλλά στο Γουέστμινστερ. Οι Συντηρητικοί αντέδρασαν αμέσως, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του πρωθυπουργού. Ο αναπληρωτής αρχηγός των Τόρις, Άλεξ Μπέρκχαρτ, κατηγόρησε τους Εργατικούς ότι φορτώνουν τις δικές τους οικονομικές αποτυχίες σε μια ψηφοφορία που έγινε πριν από μια δεκαετία. Το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ, που προηγούνταν άνετα στις δημοσκοπήσεις λίγους μήνες νωρίτερα, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα μετέτρεπε κάθε βήμα προς την Ευρώπη σε ζήτημα εθνικής κυριαρχίας και μετανάστευσης. Το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα κάνει τους αριθμούς ακόμη πιο ρευστούς. Μια πανεθνική πλειοψηφία υπέρ της Ευρώπης μπορεί να συνυπάρχει με δεκάδες περιφέρειες της βόρειας και της ανατολικής Αγγλίας όπου το ζήτημα λειτουργεί ως «κόκκινο πανί». Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο πρωθυπουργός προτίμησε την απαρίθμηση επιλογών από τη δέσμευση.

Υπάρχει και το ζήτημα του χρόνου. Οι επόμενες γενικές εκλογές πρέπει να διεξαχθούν έως το 2029. Ακόμη κι αν οι Εργατικοί κέρδιζαν με ρητή εντολή για επανένταξη, θα ακολουθούσε η πιθανότητα του δημοψηφίσματος, έπειτα η υποβολή της  αίτησης επανένταξης, η γνωμοδότηση της Επιτροπής, οι διαπραγματεύσεις και οι κυρώσεις από 27 εθνικά Κοινοβούλια. Ρεαλιστικά, μια Βρετανία εντός της Ένωσης πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 2030 μοιάζει απίθανη.

Ο ενδιάμεσος δρόμος

Γι’ αυτό η πιθανότερη εξέλιξη δεν είναι μια θεαματική επιστροφή αλλά μια σταδιακή επανασύνδεση. Η «επανεκκίνηση» των σχέσεων που εγκαινίασε η κυβέρνηση Στάρμερ με τη σύνοδο κορυφής του Μαΐου 2025 –σύμφωνο άμυνας και ασφάλειας, διευκόλυνση των υγειονομικών ελέγχων, συζητήσεις για πρόγραμμα κινητικότητας των νέων– έδειξε ότι υπάρχει διάθεση και από τις δύο πλευρές για πρακτική συνεργασία. Μια τελωνειακή ένωση, την οποία έχει υποστηρίξει ακόμη και ο πρώην Συντηρητικός υπουργός Οικονομικών Τζορτζ Όσμπορν, θα περιόριζε τις τριβές στο εμπόριο αγαθών και θα απάλυνε μέρος του προβλήματος της Βόρειας Ιρλανδίας. Η επιστροφή στην ενιαία αγορά, που προτείνουν οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες, θα προϋπέθετε ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων και αποδοχή κανόνων χωρίς ψήφο στη διαμόρφωσή τους. Τότε η Βρετανία θα κατέληγε, όπως η Νορβηγία, να εφαρμόζει νόμους που αποφασίζονται χωρίς τη γνώμη του Λονδίνου. Οι δύο αντίπαλες πλευρές, που σπάνια συμφωνούν, εν προκειμένω ταυτίζονται. Η συμμόρφωση  με κανόνες, χωρίς τη βρετανική συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων, για τους οπαδούς του Brexit θα ήταν ταπείνωση και για τους φιλοευρωπαίους μια λύση χειρότερη ακόμη και από την πλήρη ένταξη

Ίσως εδώ να βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα της πρωτοβουλίας Μπέρναμ. Εγείροντας ξανά το ερώτημα της πλήρους ένταξης, μετακινεί το κέντρο βάρους της συζήτησης. Μια τελωνειακή ένωση, που πριν από δύο χρόνια έμοιαζε να είναι μια ριζοσπαστική πρόταση, μπορεί πλέον να εμφανιστεί ως μετριοπαθής συμβιβασμός. Η σύνοδος κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένου Βασιλείου, που προγραμματίζεται για τους επόμενους μήνες, θα δείξει αν ο Βρετανός πρωθυπουργός επιδιώκει πράγματι το δρόμο της επιστροφής ή αν χρησιμοποιεί την προοπτική της ως μοχλό για μια βαθύτερη σχέση με την Ευρώπη των 27, που θα σταματά όμως στο κατώφλι της πλήρους ένταξης.

Η Margaret (Meg) Alexiou που έφυγε από τη ζωή στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, σε ηλικία 87 ετών, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες των νεοελληνικών σπουδών, τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο, την πατρίδα της, όσο και στις ΗΠΑ, καθώς πρώτα δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ και στη συνέχεια υπήρξε η κάτοχος της Έδρας Γιώργου Σεφέρη στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ (1986-2001).

Η Margaret (Meg) Alexiou ήταν «πορφυρογέννητη» ως προς την πρόσβασή της στη γνώση, ως κόρη του μαρξιστή κλασικού φιλόλογου George Thomson (1903-1987) και της Katherine Fraser και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο κείμενα και ήχους. Αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού, γράφοντας τη διατριβή της για τον τελετουργικό θρήνο στην ελληνική παράδοση διαχρονικά, από τον Όμηρο ώς τα μανιάτικα μοιρολόγια (βλ. Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση, ΜΙΕΤ 2008). Στη συνέχεια μελέτησε ποιητές και  πεζογράφους από τα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι τον 20ό αιώνα, αναλύοντας ευφυώς ζητήματα που κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα, από την πτωχοπροδρομική ποίηση, μέχρι τον Βιζυηνό, τον Καβάφη και τον Μυριβήλη, μέσα από ένα πολυεπίπεδο συγκριτικό πρίσμα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι γαλούχησε γενιές νεοελληνιστών, Ελλήνων και μη, τόσο στο χώρο της λογοτεχνίας, όσο και της ανθρωπολογίας, μπαίνοντας σε έναν ειλικρινή και δημιουργικό διάλογο με όλες και όλους, θέτοντας προκλητικά ερευνητικά ερωτήματα, ωθώντας τις συνομιλήτριες και συνομιλητές της να εξετάσουν το οικείο ως ξένο και το ξένο ως οικείο.

Πέρα από το πλήθος μελετητών που μαθήτευσαν πλάι της, αφήνει πίσω της δύο δίδυμους γιους, τον Δημήτρη και τον Παύλο, που απέκτησε με τον φιλόλογο Χρίστο Αλεξίου.

Φτάσαμε στη Χέυδεν, βρήκαμε το 4, Rodeo έγραφε απ’ έξω, η Αργυρώ, ο Νίκος κι εγώ κατεβήκαμε αρκετά σκαλιά, ήταν εντελώς υπόγειο. Eίχε καθισμένους, ένα πάλκο με μικρόφωνα και όργανα. Καθίσαμε κι εμείς όχι στο πρώτο τραπέζι το οποίο ήταν τόσο ωραίο και με άνετες πολυθρόνες μπαμπού που φανταστήκαμε ότι θα ήταν προορισμένο για κάποιον.

Σε λίγο ήρθε ένας μικρόσωμος ξανθός νεαρός με την κιθάρα του, έμοιαζε ξένος, όμως αργότερα μάθαμε ότι λεγόταν Βαγγέλης Γερμανός. Τραγούδησε δυο τρία αγγλικά τραγούδια, μάλλον του Ντύλαν. Αναγνωρίσαμε το The Times They Are a-Changin. Σε λίγο έφυγε, η προθέρμανση είχε γίνει, στο μεταξύ το μαγαζί είχε γεμίσει, δεν χωρούσε και πολλούς. Ανέβηκαν στη σκηνή τέσσερις σωματώδεις, γνωρίζαμε ότι ήταν τα μέλη της ορχήστρας, τα Μπουρμπούλια, δεν γνωρίζαμε τα ονόματά τους, ίσως μόνο του πιο εντυπωσιακού στην εμφάνιση, του ντράμερ. Άρχισαν να παίζουν την εισαγωγή ενός τραγουδιού. Στη διάρκειά της εμφανίστηκε ο Διονύσης Σαββόπουλος. Τον είχα δει αρχές του 1966, ήταν τελείως διαφορετικός. Τώρα είχε μακριά μαλλιά, συγχρόνως όμως αυτά είχαν υποχωρήσει και είχαν αφήσει γυμνό το μέτωπό του. Ήταν πολύ αδύνατος. Μπήκε στο τραγούδι αμέσως: Τα ξεπούλησα φτηνά, το χαλί μου, τα ρούχα και το μπρίκι. Είμαι άρρωστος παιδιά, ο γιατρός με συμβούλεψε ταξίδι.

Πόσο ταίριαζαν οι απόψεις μας με τους στίχους αυτούς. Τέλος του 1969, η πιο μαύρη εποχή της δικτατορίας. Δύο προσπάθειες που είχαμε κάνει με μια ευρύτερη παρέα είχαν αποτύχει και είχαν σταματήσει από την αστυνομία.

Διέξοδο βλέπαμε μόνο σε μια κατάσταση χιπισμού. Το τραγούδι μάς ξεσήκωσε. Ακολουθήσαν η υπέροχη «Θαλασσογραφία», το «Περιβόλι του τρελού», η «Θεία Μάνου», το «Βρώμικο  ψωμί», η «Μαύρη θάλασσα» και ο «Μπάλλος».

Φεύγοντας αισθανόμασταν ότι είχαμε ζήσει μια σπουδαία στιγμή, εκείνη της στροφής του ελληνικού τραγουδιού. Το προπαγανδιστικό τραγούδι της Αριστεράς ή το τραγούδι πολιτικό μήνυμα τέλειωνε. Ο Μίκης δεν πουλούσε πια, αν και έκανε μεγάλες συναυλίες. Το δικό μας τραγούδι με ερμηνευτή τον Σαββόπουλο είχε νικήσει. 

Η ιστορία, κάποιες φορές, δημιουργεί παράξενους παραλληλισμούς. Αλλάζουν οι εποχές, αλλάζουν τα πρόσωπα και οι θεσμοί, όμως ένα ερώτημα επιστρέφει: πρέπει κάθε δωρεά να γίνεται αποδεκτή μόνο και μόνο επειδή καλύπτει μια πραγματική ανάγκη;

Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, η περίφημη Φρύνη, η πλούσια εταίρα από τις Θεσπιές της Βοιωτίας, προσφέρθηκε, σύμφωνα με την παράδοση που διασώζει ο Αθήναιος, να αναλάβει με δικά της έξοδα την ανοικοδόμηση των τειχών της Θήβας, τα οποία είχαν καταστραφεί από τον Μέγα Αλέξανδρο.

Έθεσε όμως έναν όρο: στα νέα τείχη να αναγραφεί:

Ἀλέξανδρος μὲν κατέσκαψεν, ἀνέστησεν δὲ Φρύνη ἡ ἑταίρα.

Ο Αλέξανδρος τα κατέστρεψε, η Φρύνη η εταίρα τα ανοικοδόμησε.

Η προσφορά δεν πραγματοποιήθηκε. Η αρχαία πηγή καταγράφει την προσφορά και τον όρο της. Το ουσιαστικό στοιχείο για τη σημερινή συζήτηση είναι ότι η δωρεά δεν εμφανιζόταν ως μια σιωπηλή πράξη προσφοράς: συνοδευόταν από την αξίωση δημόσιας και διαρκούς προβολής του δωρητή. Έτσι, το ερώτημα δεν αφορούσε μόνο το οικονομικό όφελος, αλλά και το μήνυμα που θα αποτυπωνόταν πάνω στον ίδιο τον δημόσιο χώρο.

Ας μεταφερθούμε είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης.

Το 2012, ένα Δημοτικό Σχολείο της Πάτρας είχε ανάγκη από φωτοτυπικό μηχάνημα. Ιδιοκτήτρια οίκου ανοχής ανταποκρίθηκε στην ανάγκη και μέσω του Συλλόγου Γονέων και Κηδεμόνων προσφέρθηκε η σχετική χορηγία.

Ο τότε Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Δυτικής Ελλάδας, Γιώργος Παναγιωτόπουλος, έδωσε εντολή να επιστραφεί το φωτοτυπικό. Η αιτιολογία του δεν περιορίστηκε στην προέλευση της δωρεάς. Έθεσε στο επίκεντρο την παιδαγωγική ευθύνη του σχολείου, υποστηρίζοντας ότι μια σχολική μονάδα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως όχημα διαφήμισης και προβολής και ότι ο θεσμός του σχολείου οφείλει να προστατεύεται από ενέργειες που μπορεί να τον εκθέτουν. Ο ίδιος  επικαλέστηκε τότε ακριβώς το ιστορικό παράδειγμα της Φρύνης, λειτουργώντας ως Δάσκαλος τόσο για τον γράφοντα όσο και για όλη τη Δημόσια Διοίκηση της Εκπαίδευσης που ξεχνά το ρόλο της και χάνει την Ηθική της.

***

Και φτάνουμε στον Σεπτέμβριο του 2026.

Στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μεγάρων υπάρχει ένα πραγματικό και σοβαρό πρόβλημα με τη στέγη του κτιρίου. Ο Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων αποδέχθηκε χρηματική δωρεά για την αντιμετώπιση της ανάγκης και προχώρησε σε δημόσια ευχαριστήρια αναφορά. Ο δωρητής είναι πρόσωπο που έχει καταδικαστεί και σε δεύτερο βαθμό για διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή. Η υπόθεση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην εκπαιδευτική κοινότητα.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 2026 παρενέβη ο Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Αττικής, Διονύσιος Αναστασόπουλος. Με επείγον έγγραφό του ζήτησε εξηγήσεις, διατύπωσε τη θέση ότι η διεύθυνση του σχολείου δεν δικαιούται να αποδεχθεί τη συγκεκριμένη χρηματική δωρεά για την επισκευή της στέγης και όρισε προκαταρκτική εξέταση. Παράλληλα υπενθύμισε ότι η επισκευή και η συντήρηση των σχολικών υποδομών ανήκουν στην αρμοδιότητα των θεσμικά υπεύθυνων δημόσιων φορέων.

Τρεις διαφορετικές εποχές και τρεις διαφορετικές υποθέσεις, οι οποίες ασφαλώς δεν ταυτίζονται ούτε ως προς τα πρόσωπα ούτε ως προς τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Έχουν όμως έναν κοινό πυρήνα: τη στιγμή κατά την οποία η δωρεά παύει να είναι απλώς μια υλική προσφορά και αποκτά δημόσιο συμβολισμό.

Σε μια Δημοκρατία οι θεσμοί οφείλουν να είναι ανεκτικοί. Η ανεκτικότητα αποτελεί στοιχείο της δύναμής τους, όχι της αδυναμίας τους. Οφείλουν να σέβονται τα δικαιώματα όλων, να μην αποκλείουν αυθαίρετα και να μην μετατρέπουν την προσωπική ή κοινωνική αποδοκιμασία σε διοικητικό κριτήριο. Την ίδια στιγμή, όμως, έχουν καθήκον να είναι αυστηροί όταν καλούνται να προστατεύσουν το κύρος, την αποστολή και ιδίως τον παιδαγωγικό χαρακτήρα του σχολείου.

Γιατί μια δωρεά προς ένα σχολείο δεν υπάρχει σε κοινωνικό κενό. Όταν συνοδεύεται από απαίτηση αναγραφής ονόματος, από διαφημιστική αξιοποίηση, από δημόσια ευχαριστήρια προβολή ή από οποιαδήποτε άλλη ενέργεια που συνδέει το θεσμό με την εικόνα του δωρητή, το ζήτημα παύει να είναι μόνο οικονομικό. Τότε ο αρμόδιος θεσμός οφείλει να σταθμίσει αν το πρότυπο και το μήνυμα που τελικά προβάλλονται μπορεί να προκαλέσουν μεγαλύτερη θεσμική ή παιδαγωγική βλάβη από το υλικό όφελος που προσφέρει η δωρεά.

Αυτό είναι ίσως και το ουσιαστικό κοινό νήμα των τριών ιστοριών. Αν μια οικονομική ενίσχυση δινόταν χωρίς απαίτηση δημοσιότητας, χωρίς επιγραφή, χωρίς διαφημιστική αξιοποίηση και χωρίς σύνδεση του ονόματος ή της δημόσιας εικόνας του δωρητή με το σχολείο, η θεσμική αξιολόγησή της θα μπορούσε να είναι διαφορετική, πάντοτε βέβαια μέσα στο ισχύον νομικό πλαίσιο. Εκείνο που δημιουργεί το μείζον πρόβλημα είναι η μετατροπή της ανάγκης του δημόσιου θεσμού σε μέσο προσωπικής, επιχειρηματικής ή πολιτικής προβολής.

Θα θυμάμαι πάντα την ταπεινή και ανώνυμη δωρεά ενός άξιου ιεράρχη που δώρισε υποδήματα και ρούχα ολοκαίνουργια στους Ρομά μαθητές μας.

Δεν είναι θεμιτό να αποδίδονται χωρίς αποδείξεις συγκεκριμένα κίνητρα σε κάθε δωρητή. Οι θεσμοί, όμως, δεν χρειάζεται να γνωρίζουν το εσωτερικό κίνητρο κάποιου για να κρίνουν το αντικειμενικό αποτέλεσμα μιας πράξης. Αν η δημόσια προβολή μιας δωρεάς έχει ως αποτέλεσμα να εργαλειοποιείται το σχολείο, να υποβαθμίζεται η θεσμική του αυτονομία ή να δημιουργείται η εντύπωση ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως σκηνικό αυτοπροβολής, η Διοίκηση δικαιούται —και ορισμένες φορές οφείλει— να θέσει όρια.

Το σχολείο δεν είναι διαφημιστική επιφάνεια. Δεν είναι χώρος εξαγοράς κοινωνικού κύρους ούτε πεδίο πάνω στο οποίο οποιοσδήποτε μπορεί, μέσω μιας οικονομικής προσφοράς, να διεκδικήσει θεσμική αναγνώριση. Πολύ περισσότερο, δεν μπορεί η πραγματική ανάγκη ενός σχολείου να μετατρέπεται σε ευκαιρία ώστε ο δωρητής να εμφανίζεται ως υποκατάστατο της πολιτείας και των αρμόδιων δημόσιων φορέων.

Αυτό δεν σημαίνει απόρριψη της κοινωνικής προσφοράς. Το αντίθετο: οι δωρεές μπορούν να αποτελούν έκφραση αλληλεγγύης και κοινωνικής ευθύνης. Για να υπηρετούν όμως πραγματικά αυτόν τον σκοπό, πρέπει να σέβονται την αυτονομία και την αξιοπρέπεια του θεσμού στον οποίο απευθύνονται. Η προσφορά έχει μεγαλύτερη αξία όταν δεν απαιτεί ανταπόδοση σε δημοσιότητα, κύρος ή συμβολική νομιμοποίηση.

Η Δημοκρατία χρειάζεται ανεκτικότητα απέναντι στα πρόσωπα, αλλά και θεσμική αυστηρότητα απέναντι στην εργαλειοποίηση των θεσμών της. Και το σχολείο, επειδή διαμορφώνει συνειδήσεις, αξίες και στάσεις ζωής, έχει ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη.

Γιατί η Παιδεία δεν μεταδίδει αξίες μόνο με όσα διδάσκονται μέσα στις αίθουσες. Τις μεταδίδει και με τις επιλογές των θεσμών της: με όσα επιλέγουν να αποδέχονται, με τους όρους υπό τους οποίους τα αποδέχονται και, ορισμένες φορές, με όσα επιλέγουν να αρνούνται. Δυστυχώς δεν συμβαίνει πάντα να λειτουργούν έτσι τα στελέχη της εκπαίδευσης.

Μια τεχνοκρατική ιστορία επιστημονικής φαντασίας

Ένας καινούργιος κόσμος ανοίγεται μπροστά μας, με τις με τις προσδοκίες μας, τις αυταπάτες μας, τα ρεαλιστικά δεδομένα και την πραγματικότητά του τον οποίο, αργά ή γρήγορα, θα αναγκαστούμε όλοι να ακολουθήσουμε. Πολλές χιλιάδες ζωές θα σώζονται κάθε χρόνο από το 2030 λόγω της χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) υπολογίζονται γύρω στις 400.000. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί την τελευταία από μια σειρά ψηφιακών καινοτομιών που αφορούν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Περισσότερα από 30 δισ. δολάρια το χρόνο ξοδεύονται για την ανάπτυξη της ΤΝ στον τομέα της υγείας – και το ποσό αυτό υπολογίζεται ότι αυξάνεται κατά περίπου 30% κάθε χρόνο. Μέχρι στιγμής, το 55% των εταιρειών στο χώρο της υγείας χρησιμοποιούν την ΤΝ ξοδεύοντας περίπου το 10% του προϋπολογισμού τους στην ανάπτυξη καινοτομιών.

Η ΤΝ μόνον στις ΗΠΑ αναμένεται το 2026 να μειώσει το κόστος της ιατρικής περίθαλψης κατά 10% – που αντιστοιχεί σε εξοικονόμηση 300 δισ. δολάρια. Η χώρα δαπανά το 18% του προϋπολογισμού της στην υγεία, 11.000 δολάρια δηλαδή κατά κεφαλήν. Από την άλλη πλευρά, στην ΕΕ, η εξοικονόμηση αναμένεται να είναι της τάξεως των 200 δισ. ευρώ το χρόνο, με το 25% από αυτό το ποσό να συνδέεται με τη δημιουργία και τη χορήγηση φορητών συσκευών άμεσης διάγνωσης και συνεχούς παρακολούθησης, οι οποίες θα έχουν τη δυνατότητα, όταν παραστεί ανάγκη, να δίνουν συμβουλές προς τους ασθενείς, αποφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο τη χρονοβόρα για το δημόσιο νοσηλεία.

Η αύξηση του γηρασμένου πληθυσμού θα σημάνει έκρηξη στα συστήματα υγείας

Από το 2035 ο αριθμός των ατόμων πάνω από 60 χρονών θα είναι διπλάσιος από ότι σήμερα. Αυτό θα σημαίνει κατακλυσμιαία αύξηση στα νοσήλια για τους γηριατρικούς ασθενείς, κάτι που θα επιβαρύνει ακόμα περισσότερο τους προϋπολογισμούς διεθνώς. Όσο για την Ελλάδα, με βάση τα διαθέσιμα δημογραφικά δεδομένα, το 2035 το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών θα ανέρχεται στο 27,7%- 27,9% του πληθυσμού. Ενώ το 2050 το ποσοστό αυτό θα φτάσει το 30,1%-33,3%.

Οι μισοί από τους παρόχους υγείας στις ΗΠΑ χρησιμοποιούν ήδη συστήματα ΤΝ για να βελτιώσουν τη λειτουργία των νοσοκομείων. Η γρήγορη διακίνηση των ασθενών είναι υψίστης σημασίας για τη λειτουργία μιας νοσοκομειακής μονάδας. Η αδικαιολόγητα παρατεταμένη νοσηλεία ασθενών που είναι αρκετά καλά για να πάρουν εξιτήριο είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Πάνω σε αυτό το ζήτημα, το Hywel Dda University της Ουαλίας, χρησιμοποιώντας έναν πρωτότυπο αλγόριθμο ΤΝ που μπορεί να προβλέψει με σχετική ακρίβεια τις πιθανές ημέρες εξιτηρίων για κάθε νέο ασθενή, κατάφερε να μειώσει τα ποσοστά παρατεταμένης νοσηλείας κατά 35%. Η σχετική έρευνα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αν το εν λόγω σύστημα χρησιμοποιούνταν σε όλη την επικράτεια του Ηνωμένου Βασιλείου θα μπορούσε να απελευθερώσει 9.500 νοσοκομειακές κλίνες, δηλαδή 1 στις 3. Στο NHS (National Health Service), το δημόσιο σύστημα υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, μια μόνο κλίνη κοστίζει πάνω από 2.500 λίρες την εβδομάδα. Έτσι, η απελευθέρωση 4.500 κλινών ισοδυναμεί με εξοικονόμηση της τάξης των 600 εκατομμυρίων λιρών το χρόνο.

Στο ΕΣΥ, για έναν «μέσο» νοσηλευόμενο ασθενή σε παθολογική ή χειρουργική κλινική, το κόστος ανέρχεται σε 1.000 έως 3.000 ευρώ για περίπου μια εβδομάδα νοσηλείας, ενώ σε περιπτώσεις ΜΕΘ ή σύνθετων επεμβάσεων μπορεί να ξεπερνά κατά πολύ τα 5.000 έως και 10.000 ευρώ.

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας: η έλλειψη προσωπικού

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας διεθνώς δεν αφορά ούτε τις κλίνες ούτε τα κτίρια. Αφορά την έλλειψη προσωπικού. Τα μεγαλύτερα προβλήματα  παρατηρούνται στον νοσηλευτικό κλάδο. Μόνον στο NHS του Ηνωμένου Βασιλείου υπάρχουν 97.000 κενές θέσεις εργασίας, ενώ συνολικά λείπουν 1 εκατομμύριο εργαζόμενοι σε όλες τις ειδικότητες του τομέα της υγείας.

Στην Ελλάδα, από το 2021 έως το 2023, τα χρόνια μετά την πανδημία του Covid, παρατηρήθηκε μείωση κατά περίπου 7,7% του ιατρικού προσωπικού στο ΕΣΥ. Όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό, παρότι η μείωση είναι μικρότερη από εκείνη των γιατρών, η χώρα μας εξακολουθεί να διαθέτει έναν από τους χαμηλότερους δείκτες νοσηλευτών ανά κάτοικο σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΕΕ. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό από την παράθεση των στατιστικών στοιχείων για το υγειονομικό προσωπικό στο ΕΣΥ και τα δημογραφικά στοιχεία για τον γηριατρικό πληθυσμό στην Ελλάδα, μέσα σε λιγότερο από 10 χρόνια το σύστημα υγείας θα βρεθεί μπροστά σε μια εκρηκτική κατάσταση μειωμένου προσωπικού και αυξημένης ζήτησης. Αυτή η δυσάρεστη συνθήκη θα είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της δεκαετίας του 2030 στο χώρο της υγείας – και γι’ αυτό η ΤΝ δεν προσφέρει καμία απολύτως βοήθεια.

Το καθεστώς έλλειψης προσωπικού οφείλεται στις εξαντλητικές, στρεσογόνες, κακά αμειβόμενες και ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στο χώρο της υγείας διεθνώς. Όπως είπαμε, τίποτε απ’ όλα αυτά δεν θα αλλάξει μέσα στα επόμενα 20 χρόνια λόγω της ΤΝ. Αντίθετα, η δημιουργία πλούτου που σχετίζεται με την ανάπτυξη της ΤΝ σε άλλους τομείς της οικονομίας θα μπορούσε να βοηθήσει έτσι ώστε να εξασφαλιστούν περισσότεροι πόροι για τον τομέα της υγείας, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο ευνοϊκότερες και ελκυστικότερες συνθήκες εργασίας για νέους ιατρούς ή νοσηλευτές. Για την ώρα, μια κάποια λύση στο πρόβλημα αυτό θα αποτελεί η εισαγωγή αλλοδαπού ιατρικο-νοσηλευτικού προσωπικού από τρίτες χώρες προς εξυπηρέτηση των αναγκών του συστήματος υγείας.

Διαγνωστικός τομέας: το μεγαλύτερο πεδίο δράσης της ΤΝ στο χώρο της υγείας

Πρέπει να καταλάβουμε ότι η ΤΝ είναι κάτι το τόσο καινούργιο και ευμετάβλητο που και τα δεδομένα με τα οποία επιχειρηματολογούμε υπέρ της ή εναντίον της μέσα σε λίγα χρόνια μπορεί να έχουν αλλάξει εντελώς. Σήμερα όμως έχουμε μπροστά μας τη μεγαλύτερη επανάσταση που φέρνει η ΤΝ στο χώρο της υγείας: την καινοτομία στους τομείς της διάγνωσης και της τηλεϊατρικής.

Στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ΤΝ χρησιμοποιείται ήδη στην αξιολόγηση αποτελεσμάτων απεικονιστικών εξετάσεων όπως υπερηχογραφήματα, αξονική και μαγνητική τομογραφία, προλαμβάνοντας ενδεχόμενα ιατρικά λάθη και βοηθώντας στην πρόληψη. Η χρήση των συστημάτων ΤΝ έχει κιόλας συμβάλει στην έγκυρη διάγνωση ασθενειών όπως η οστεοπόρωση, ο καρκίνος του μαστού, της στεφανιαίας νόσου κ.λπ.  Έρευνα από το Πανεπιστήμιο Jyväskylä της Φιλανδίας έχει δείξει ότι οι διαγνώσεις του καρκίνου του παχέος εντέρου που προκύπτουν από την επεξεργασία δεδομένων μέσω ΤΝ είναι πολύ πιο ακριβείς από τις διαγνώσεις που προέρχονται μετά την εξέταση ανατομικοπαθολογικών παρασκευασμάτων. Ενώ, την ίδια ώρα, το Ινστιτούτο Ογκολογίας της Βαλένθια χρησιμοποιεί φωτονιακούς αισθητήρες υψηλής ανάλυσης για τη διάγνωση του καρκίνου του δέρματος. Η διάγνωση γίνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς να απαιτείται βιοψία. Το ελπιδοφόρο με αυτές τις συσκευές είναι ότι όταν δοκιμαστούν και εισαχθούν στην καθημερινή διαγνωστική πρακτική θα χρησιμοποιούνται και για πολλές άλλες μορφές καρκίνου.

Στον τομέα της τηλεϊατρικής, νέες δυνατότητες ανοίγονται που σε άλλες εποχές θα φαίνονταν εξωπραγματικές. Για παράδειγμα, αναπτύσσονται συστήματα ΤΝ τα οποία από τον τόνο της φωνής του εξεταζόμενου θα καταδεικνύουν τυχόν μεταβολές στην υγεία του. Επίσης, κατά τη διάρκεια μιας βιντεοκλήσης, τα συστήματα αυτά θα μπορούν να αντιλαμβάνονται τυχόν μεταβολές στην ποιότητα του δέρματος του εξεταζόμενου. Τα εργαστήρια Klick στον Καναδά έχουν αναπτύξει ένα επαναστατικό τεστ της φωνής 10 δευτερολέπτων με τη χρήση ΤΝ, το οποίο με τις έως τώρα μελέτες φαίνεται να είναι κατά 85% επιτυχημένο στην διάγνωση του διαβήτη τύπου II. Το συγκεκριμένο τεστ, συνδυάζοντας βιομετρικές πληροφορίες για τον εξεταζόμενο όπως η ηλικία, το φύλο, το ύψος, το βάρος καθώς και τυχόν αλλοιώσεις στον τόνο της φωνής του μπορεί να προβεί σε διάγνωση διαβήτη τύπου ΙΙ. Οι ερευνητές είχαν εξετάσει στο εν λόγω σύστημα ΤΝ περιπτώσεις 18.000 ασθενών και ακόμα δεν μπορούν να κατανοήσουν τι είναι αυτό ακριβώς που  η ΤΝ αντιλαμβάνεται ως μεταβολή στον τόνο της φωνής το οποίο οφείλεται στην διαβήτη τύπου ΙΙ.

Όλα φαίνονται ιδανικά. Αλλά είναι όντως έτσι; Ο κίνδυνος είναι ότι τα συστήματα ΤΝ μπορούν να κάνουν λάθος διαγνώσεις χωρίς κανένας να το αντιληφθεί, θέτοντας έτσι σε κίνδυνο ζωές ασθενών. Πάνω σε όλες αυτές τις εξελίξεις, ένα πρέπει να είναι το δίδαγμα για την επιστημονική κοινότητα: ότι όσο φανταστικά και καινοτόμα και αν φαντάζουν τα συστήματα ΤΝ, δεν είναι αλάνθαστα. Χρειάζεται συνεχή και μόνιμη αξιολόγηση από καταρτισμένες και εξειδικευμένες ομάδες κλινικών ιατρών για την αποφυγή τυχών παρεκτροπών.

Η ΤΝ στις υπηρεσίες των χειρουργών

Μια από της μεγαλύτερες παρεξηγήσεις στο χώρο της εμπορευματοποίησης των ιατρικών υπηρεσιών αποτελεί ο ρόλος που έχουν τα ρομπότ σε ένα ορθοπεδικό χειρουργείο ψυχρού περιστατικού, όπως είναι για παράδειγμα οι αρθροπλαστικές. Είναι, πλέον, πολύ σύνηθες το φαινόμενο να καταφθάνουν ασθενείς στα ιατρεία και να ρωτάνε τον χειρουργό αν την επέμβαση θα την κάνει αυτός ή το ρομπότ. Δυστυχώς, το 2026 μ.Χ., η επιστήμη της ρομποτικής χειρουργικής δεν έχει εξελιχθεί τόσο ώστε να διαθέτουμε ανδροειδή ρομπότ χειρουργούς.

Αλλά τι εστί ρομπότ; Ποιος ο ρόλος του; Τα ρομπότ είναι μηχανήματα τα οποία καθοδηγούν τον χειρουργό στο πώς να περατώσει μια επέμβαση. Με βάση απεικονιστικές εξετάσεις του ασθενή, όπως μια αξονική τομογραφία της πάσχουσας περιοχής, μπορούν να παραγάγουν ένα εξατομικευμένο πλάνο επέμβασης γι’ αυτόν. Για να φανταστείτε, αυτή η ήδη υπάρχουσα δυνατότητα μπορεί να επαυξηθεί με την προσθήκη συστημάτων ΤΝ που θα προειδοποιούν τον χειρουργό για τυχόν ανατομικές παραλλαγές που μπορεί να έχει ο ασθενής, προλαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο ακούσια ιατρικά λάθη. Φανταστείτε το ίδιο ρομπότ, με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ, να καθοδηγεί τον χειρουργό πώς θα αντιμετωπίσει έναν καταγματικό ασθενή. Θα κάνει ψηφιακή απεικόνιση της προεγχειρητικής εικόνας των οστικών τεμαχίων, θα επισημαίνει τυχόν εμπλοκή μαλακών μορίων στην καταγματική περιοχή, θα υποδεικνύει την καταλληλότερη προσπέλαση που θα πρέπει να ακολουθήσει ο χειρουργός, τον τρόπο ανάταξης των οπτικών τεμαχίων. Θα επισημαίνει τον κατάλληλο τρόπο οστεοσύνθεσης, αν θα πρέπει για παράδειγμα να τεθεί ενδομυελικός ήλος ή να γίνει ανάταξη με πλάκα και βίδες· και αν επιλεγεί το τελευταίο, το ρομπότ με ενσωματωμένη ΤΝ θα μας ενημερώνει για το είδος και το μέγεθος της πλάκας οστεοσύνθεσης και των βιδών που θα πρέπει να χρησιμοποιήσει κάθε φορά ο χειρουργός. Τέλος, αφού επεξεργαστεί το ατομικό αναμνηστικό του ασθενούς, καθώς και τις τελευταίες εργαστηριακές εξετάσεις του, θα μπορεί να προβλέπει τη μετεγχειρητική πορεία του και να προειδοποιεί έγκαιρα για τον κίνδυνο μετεγχειρητικών λοιμώξεων. Στο μέλλον, οι χειρουργικές επεμβάσεις θα μοιάζουν για τον χειρουργό σαν τη συναρμολόγηση επίπλων από την ΙΚΕΑ, όπου όλα εκτελούνται βάση προκαθορισμένων οδηγιών. Αυτά όλα μπορεί να φαντάζουν επιστημονική φαντασία αλλά δεν αφορούν ένα αρκετά μακρινό μέλλον!

Οι εταιρείες κολοσσοί στο χώρο των ορθοπεδικών υλικών, όπως η Straiker, έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν τέτοια νέας γενιάς ρομπότ με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ. Εδώ βέβαια εγείρεται ένα νομικό ζήτημα. Μπορούν αυτές οι εξατομικευμένες οδηγίες που θα παραγάγει το ρομπότ με ΤΝ να σταθούν ως νομικά επιχειρήματα σε δίκες που αφορούν ιατρικά λάθη κατά τις επεμβάσεις; Αυτά είναι εύλογα ερωτήματα που μόνο του μέλλοντος οι μέρες μπορούν να μας απαντήσουν.

Εν κατακλείδι

Το μέλλον αποκαλύπτεται μπροστά μας σιγά σιγά κάθε φορά. Η στατιστική, οι αλγόριθμοι, τα ενεστώτα δεδομένα, τα μέσα του παρόντος και οι δυνατότητες του μέλλοντος μας βοηθούν κάθε φορά να δούμε μέσα από μια κλειδαρότρυπα το σχήμα των πραγμάτων που θα έρθουν. Όπως έχουμε δει, στον τομέα της υγείας δεν υπάρχει το μεγάλο φόβητρο που φέρνει η εξάπλωση της ΤΝ, αυτό της απώλειας της ανθρώπινης εργασίας. Τα συστήματα υγείας διεθνώς θα συνεχίσουν να λειτουργούν με τις ανθρώπινες γνώσεις και το μόχθο των ιατρών και των νοσηλευτών.

Συνοψίζοντας, ο ρόλος της ΤΝ στον τομέα της υγείας θα είναι αρκούντως βοηθητικός. Θα συμβάλλει στην εξοικονόμηση πόρων, στην απλοποίηση διαγνωστικών διαδικασιών και, ώς έναν μεγάλο βαθμό, θα κάνει ασφαλέστερες σύνθετες ιατρικές πράξεις όπως οι χειρουργικές επεμβάσεις.

Οι μεγάλες αλλαγές εμφανίζονται και εγκαθίστανται σταδιακά στις ζωές μας.

Βιβλιογραφία

·      Dixon, P. (2024). How AI will change your life: A futurist’s guide to a super-smart world. Profile Books.

·      Business Daily. (2019, 1 Οκτωβρίου). Συνεχίζεται η «αιμορραγία» του ελληνικού πληθυσμού. https://www.businessdaily.gr/koinonia/1770_synehizetai-i-aimorragia-toy-ellinikoy-plithysmoy⁠

·      Healthmag. (2024, 27 Ιουνίου). ΕΛΣΤΑΤ: Έλλειψη ιατρικού προσωπικού στα Κέντρα Υγείας. https://healthmag.gr/elstat-elleipsi-iatrikou-prosopikou-sta-kentra-ygeias

·      Reddit. (2025). Greece set for rapid population aging as 34% will be over 65 by 2060. r/europe. https://www.reddit.com/r/europe/comments/1p1xvcx/greece_set_for_rapid_population_aging_as_34_will⁠

·      Ινστιτούτο Μελέτης Ουρολογικών Παθήσεων. (χ.χ.). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ).

https://www.imop.gr/urotools-KEN?utm_source

·      Υπουργείο Υγείας. (2012). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ) 2012–2017. https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/kwdikopoihseis/kleista-enopoihmena-noshlia/5483-fek-kleista-enopoihmena-noshlia-2012-2017

·      Panagiotopoulos, P., Maniadakis, N., Papatheodoridis, G., & Pektasidis, D. (2020). An evaluation of diagnosis-related group (DRG) implementation focused on cancer DRGs in Greek public hospitals. PharmacoEconomics - Open, 4, 61-69.  https://doi.org/10.1007/s41669-019-0146-z