Σύνδεση συνδρομητών

Σπύρος Μαρκεζίνης

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

H πορεία προς το Πολυτεχνείο

Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης

Ο Παπαδόπουλος άρχισε να προσπαθεί ήδη από την άνοιξη του 1968 να πολιτικοποιήσει τη διακυβέρνηση της χώρας και να αποχωρήσει ο στρατός απ’ αυτήν. Όμως, και τις τρεις φορές που έφερε αυτό το θέμα προς συζήτηση στα άλλα δύο μέλη της τριανδρίας και στους στενούς συνεργάτες τους, συνάντησε έντονη αντίδραση και έκανε πίσω (για λεπτομέρειες δείτε τη μονογραφία The Metapolitefsi that Never Was: a Re-evaluation of the 1973 ‘Markezinis Experiment’, Ιωάννης Τζώρτζης, University of Birmingham, 2003).

 

 

Στο βιβλίο του Ένα Σκοτεινό Δωμάτιο 1967-74 (Μεταίχμιο, 2021, σ. 50), ο Αλέξης Παπαχελάς παραθέτει μαρτυρία του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της CIA Τζων Φατσέα ότι επισκέφθηκε την Ελλάδα σε μυστική αποστολή (μάλλον στα τέλη του 1968) για να παραδώσει μήνυμα της Ουάσιγκτον στον Παπαδόπουλο για άμεση διενέργεια εκλογών. Ο Παπαδόπουλος φέρεται, από τον Φατσέα, να του είπε ότι θα κάνει εκλογές «στη σωστή στιγμή». Στο ίδιο βιβλίο, ο Παπαχελάς αναφέρει ότι ο Πρόδρομος Μποδοσάκης, μεγαλοβιομήχανος και άνθρωπος με μεγάλη παρασκηνιακή επιρροή στα πολιτικά πράγματα της χώρας, ζήτησε το 1970 από τον Παπαδόπουλο να προχωρήσει άμεσα σε εκλογές και επαναφορά στον κοινοβουλευτισμό.

Στα τέλη του 1972, ο Παπαδόπουλος δημιουργεί συμβούλιο αποτελούμενο από τους στενούς συνεργάτες του, το οποίο αποφασίζεται να συνεδριάζει τακτικά για να προετοιμάσει το έδαφος της επιστροφής της εξουσίας στους πολιτικούς. Το καθεστώς υφίστατο ισχυρές πιέσεις να επιστρέψει τη χώρα σε πολιτική διακυβέρνηση, πλέον των πιθανών προθέσεων του ίδιου του Παπαδόπουλου. Το συμβούλιο αυτό ατόνησε και σταμάτησε να συνεδριάζει σχετικά σύντομα μετά τη δημιουργία του.

Το φθινόπωρο του 1972, ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου είχε επισκεφθεί επισήμως την Ελλάδα, και, όταν αποχώρησαν οι δημοσιογράφοι, μετέφερε μήνυμα της κυβέρνησης Νίξον στον Παπαδόπουλο που συνοψιζόταν στην προτροπή: «ταχύτατη πολιτικοποίηση». Άμεση αποχώρηση του στρατού, δηλαδή, από τη διακυβέρνηση της χώρας. 

 

Φοιτητικές εκλογές και κίνημα του Ναυτικού

Το καθεστώς είχε αρχίσει να ασχολείται με την ανώτατη παιδεία ήδη από το φθινόπωρο του 1972. Είχε αποφασιστεί ότι οι φοιτητές που εκδηλώνονταν εναντίον της «επανάστασης» ή αμελούσαν τα μαθήματά τους και τις εξετάσεις θα τιμωρούνταν με διακοπή της αναβολής τους και άμεση στρατολόγηση. Τα μέτρα αυτά, όπως είναι φυσικό, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στα πανεπιστήμια, ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών της χούντας.

 

νομική

Στις 21 Φεβρουαρίου 1973 γίνεται συνέλευση φοιτητών στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκδίδεται ψήφισμα για αποχή επ’ αόριστον από τα μαθήματα. Περίπου χίλιοι φοιτητές πηγαίνουν στη Νομική σχολή, στην οδό Σόλωνος, όπου γίνεται προγραμματισμένη συγκέντρωση των φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής. Συνολικά, περίπου 4.000 φοιτητές κατακλύζουν το κτίριο της Νομικής. Στους γύρω δρόμους, και ιδιαίτερα στην Ακαδημίας, γίνονται διαδηλώσεις που διαλύονται με την επέμβαση της αστυνομίας. Στις 22 Φεβρουαρίου, ύστερα από μακρές διαπραγματεύσεις με την αστυνομία, οι φοιτητές αποχωρούν από το κτίριο της Νομικής, το κτίριο εκκενώνεται και η διαμαρτυρία τελειώνει.

βραδυνή

Στις 23 Απριλίου δημοσιεύονται σε δύο ελληνικές εφημερίδες δηλώσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή απ’ το Παρίσι εναντίον της χούντας, την οποία καλούσε να παραιτηθεί και να παραδώσει τη διακυβέρνηση σε πολιτικούς με στόχο τη διενέργεια εκλογών και την επαναφορά στην ομαλότητα.

Στις 20 Μαΐου, η φιλοχουντική εφημερίδα Ελεύθερος Κόσμος δημοσιεύει κύριο άρθρο που προαναγγέλλει, ουσιαστικά, την επικείμενη μετεξέλιξη του καθεστώτος και τη διενέργεια εκλογών.

κινηση ναυτικού

Τρεις ημέρες μετά, στις 23 Μαΐου, προδίδεται και καταστέλλεται κίνημα νεαρών αξιωματικών, κυρίως του πολεμικού ναυτικού, εναντίον της χούντας.  Στις 25 Μαΐου, το αντιτορπιλικό Βέλος αποχωρεί από άσκηση του ΝΑΤΟ στην οποία συμμετείχε, καταπλέει στο λιμάνι της Ρώμης, στο Φιουμιτσίνο, και το πλήρωμά του, που συμμετείχε στο σχεδιαζόμενο κίνημα, ζητά πολιτικό άσυλο.

Ανακήρυξη αβασίλευτης δημοκρατίας και δημοψήφισμα

Με αφορμή την αλληλουχία γεγονότων από τις αρχές της χρονιάς, την 1η Ιουνίου 1973, δηλαδή μία εβδομάδα μετά την καταστολή του κινήματος του Ναυτικού, η χούντα ανακηρύσσει, με συντακτική πράξη, την Ελλάδα σε Προεδρική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

 

δημοψήφισμα

Στις 12 Ιουνίου προκηρύσσεται δημοψήφισμα για τις 29 Ιουλίου 1973, με ερώτημα την επικύρωση των αποφάσεων της χούντας περί του πολιτεύματος.  Στο δημοψήφισμα, που καταγγέλθηκε, εκ των υστέρων, για «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία», η συμμετοχή ξεπέρασε το 75% και το «Ναι», δηλαδή η επικύρωση των αποφάσεων της χούντας για Προεδρική Δημοκρατία, έλαβε το 78% των ψήφων. (Παρόμοιο ποσοστό πήρε το ΟΧΙ στη μοναρχία ενάμιση χρόνο αργότερα, στο αντίστοιχο δημοψήφισμα που έκανε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, και στο οποίο δεν σημειώθηκαν «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία»).

Μετά το δημοψήφισμα, η στρατιωτική κυβέρνηση αναθεωρεί το σύνταγμα που η ίδια είχε θεσμοθετήσει το 1968. Το νέο σύνταγμα προβλέπει (α) Προεδρική Δημοκρατία, (β) εκλογή του προέδρου της δημοκρατίας από τον λαό για θητεία 7 ετών, κατά το γαλλικό πρότυπο, και «υπερεξουσίες» που τον καθιστούσαν περισσότερο δικτάτορα παρά δημοκρατικό κυβερνήτη, (γ) ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου και (δ) Κοινοβούλιο από 200 βουλευτές, το οποίο δεν είχε ουσιαστικές αρμοδιότητες και θα λειτουργούσε μάλλον ως άλλοθι  δημοκρατικότητας για τον παντοδύναμο Πρόεδρο της Δημοκρατίας παρά ως κυρίαρχο νομοθετικό σώμα.

Οι αντιδράσεις στο στρατό

Η «φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος» που σχεδίασε ο Παπαδόπουλος και οι ενέργειες για τη διεξαγωγή εκλογών δημιούργησαν εκρηκτικές αντιδράσεις στο στρατό ξηράς και ειδικά στην ΕΣΑ και στους κατώτερους αξιωματικούς. Ο Παπαδόπουλος και οι αξιωματικοί που είχαν αναλάβει κυβερνητικές θέσεις κατηγορούνταν από λοχαγούς και ταγματάρχες ότι είχαν βουτηχτεί στη διαφθορά και ότι είχαν προδώσει «τις αρχές της επανάστασης». Ίδιες απόψεις είχε και ο αρχηγός της ΕΣΑ, ταξίαρχος Δημήτρης Ιωαννίδης, ο οποίος απέρριπτε κάθε ιδέα για διενέργεια εκλογών και είχε καταφέρει να τοποθετήσει ομοϊδεάτες με αυτόν αξιωματικούς σε καίριες θέσεις του στρατεύματος. 

Ο Ιωαννίδης άρχισε να σχεδιάζει ανατροπή του Παπαδόπουλου από την άνοιξη του 1973 και τα σχέδια αυτά οριστικοποιήθηκαν στα τέλη του καλοκαιριού.  Η ημερομηνία που είχε επιλέξει για την ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν η 25η Νοεμβρίου 1973.  Κατά τύχη, η ημέρα αυτή έπεσε μια εβδομάδα μετά την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

 

φιλελευθεροποίηση 

Κυβέρνηση Μαρκεζίνη και αντιδράσεις του πολιτικού κόσμου

Στις 19 Αυγούστου 1973 ο Παπαδόπουλος ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας, για θητεία 7 ετών.

Από τις 20 Αυγούστου και μετά, ο Παπαδόπουλος βάσει του σχεδίου φιλελευθεροποίησης:

1. Αίρει τον στρατιωτικό νόμο στην περιοχή της πρωτεύουσας,
2. Αμνηστεύει μεγάλο αριθμό πολιτικών κρατουμένων και δίνει χάρη στον Αλέκο Παναγούλη.
3. Στις 19 Σεπτεμβρίου διορίζει τα 10 μέλη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, όπως προέβλεπε το νέο σύνταγμα.

Την ίδια ημέρα (19 Σεπτεμβρίου) παραιτούνται όλοι οι στρατιωτικοί από όλες τις κυβερνητικές θέσεις που κατείχαν.

Ο Παπαδόπουλος, μετά το δημοψήφισμα, αρχίζει αμέσως μυστικές συζητήσεις με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, υπουργό Συντονισμού στην κυβέρνηση Παπάγου (1952-54), για την ανάθεση σε αυτόν του σχηματισμού μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Μαρκεζίνης δέχεται αλλά όχι πριν συμφωνηθούν δύο καίρια θέματα:  (α) ο δραστικός περιορισμός των εξουσιών που θα έχει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (δηλαδή ο Παπαδόπουλος) στη μεταπολίτευση και (β) η συμμετοχή όλων των πολιτικών δυνάμεων στις προγραμματιζόμενες εκλογές, συμπεριλαμβανομένου του ΚΚΕ.

Ο Παπαδόπουλος δέχεται και τα δύο ύστερα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων.

Την 1η Οκτωβρίου, ο Παπαδόπουλος αναθέτει επίσημα στον Σπύρο Μαρκεζίνη το σχηματισμό κυβέρνησης, με εντολή να προετοιμάσει βουλευτικές εκλογές για τις 10 Φεβρουαρίου 1974.

Ο πολιτικός κόσμος αντέδρασε έντονα στο σχέδιο φιλελευθεροποίησης, το οποίο χαρακτηρίστηκε από αρκετούς ως «φιάσκο».  Ο Γεώργιος Ράλλης, ο Ευάγγελος Αβέρωφ και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος καταδίκασαν το άνοιγμα του Παπαδόπουλου και χαρακτήρισαν «παραπλανητικό» το νέο καθεστώς. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής παρέμεινε σιωπηλός. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δήλωσε ότι «όποιος συμμετέχει στις εκλογές και, γενικότερα, στο πολιτικό άνοιγμα του καθεστώτος, είναι Κουίσλινγκ».  Το ΚΚΕ αρνήθηκε να συμμετάσχει ενώ το ΚΚΕ Εσωτερικού –το κόμμα από το οποίο προήλθε ο ΣΥΡΙΖΑ– δέχτηκε.

Οι πρέσβεις των χωρών της ΕΟΚ στην Αθήνα, που συναντιόντουσαν τακτικά και συζητούσαν την κατάσταση στην Ελλάδα, συμφώνησαν στις 18 Οκτωβρίου ότι «οι ηγέτες της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου θα ενεργούσαν ενάντια στα συμφέροντα της χώρας εάν αρνούνταν να συμμετάσχουν στις εκλογές», σύμφωνα με τηλεγράφημα του Ολλανδού πρέσβη Μπάρκμαν.

Ο Μαρκεζίνης έκανε μια περιοδεία σε ξένες πρωτεύουσες για να διαφημίσει τις προοπτικές της μεταβατικής κυβέρνησης της οποίας ηγείτο. Στο Παρίσι, σε συνέντευξή του στη Monde, δηλώνει ότι θαυμάζει τον Λένιν και δεν νοείται εξομάλυνση της πολιτικής κατάστασης χωρίς τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ.  Οι δηλώσεις αυτές του Μαρκεζίνη πυροδότησαν νέες έντονες αντιδράσεις στις τάξεις του στρατού και η συνωμοσία του Ιωαννίδη για την ανατροπή Παπαδόπουλου προσέλκυσε ακόμη μεγαλύτερη υποστήριξη από το σώμα των αξιωματικών.

Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ και το Γουοτεργκέιτ

Στις αρχές Οκτωβρίου, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και η Συρία επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο Ισραήλ με στρατηγικό στόχο την εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους. Το Ισραήλ γιόρταζε το Γιομ Κιπούρ, τη μεγαλύτερη γιορτή του εβραϊκού εορτολογίου, και κατελήφθη εξαπίνης. Ύστερα από μερικές μέρες αναποφασιστικότητας, οι ΗΠΑ διατάσσουν την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας στο Ισραήλ. Ζητείται η χρήση των βάσεων του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα για την διαμετακόμιση της βοήθειας αυτής. Ο Μαρκεζίνης, με τη σύμφωνη γνώμη του Παπαδόπουλου, αρνείται να δώσει τη σχετική άδεια, με τη δικαιολογία ότι κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο τις καλές σχέσεις της Ελλάδος με τον αραβικό κόσμο.

Στις 10 Οκτωβρίου ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου παραιτείται από το αξίωμα του υπό την πίεση των κατηγοριών εναντίον του για δωροδοκία, φοροδιαφυγή και εκβιασμό.  Το καθεστώς στην Αθήνα χάνει ένα από σημαντικότερα σημεία επαφής του με την κυβέρνηση των ΗΠΑ.  

Στις 20 Οκτωβρίου, στην Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Νίξον απολύει τον υπουργό Δικαιοσύνης, τον υφυπουργό Δικαιοσύνης  και τον ειδικό ανακριτή για την διερεύνηση του σκανδάλου Γουοτεργκέιτ, βυθίζοντας τις ΗΠΑ στη μεγαλύτερη συνταγματική κρίση της ιστορίας τους μετά τον εμφύλιο πόλεμο.  Από τη στιγμή εκείνη, η προεδρία Νίξον πνέει τα λοίσθια (με αποκορύφωμα την παραίτηση του Νίξον, στις 9 Αυγούστου 1974) και η εξωτερική πολιτική, μοιραία, μπαίνει σε δεύτερη μοίρα στην καθημερινότητα και τους σχεδιασμούς του Λευκού Οίκου.

 

Κατάληψη του Πολυτεχνείου

Στις 18 Οκτωβρίου επιτρέπεται σε όλους τους φοιτητές που είχαν αποβληθεί από τα ΑΕΙ ή είχαν υποστεί διακοπή αναβολής και είχαν στρατευθεί, να επιστρέψουν στα πανεπιστήμια με βάση το διάταγμα 168/73. Εκτός του αιτήματος για άμεσες φοιτητικές εκλογές –που η κυβέρνηση όρισε για τον Φεβρουάριο 1974– όλα τα φοιτητικά αιτήματα ικανοποιήθηκαν με σχετικές υπουργικές αποφάσεις.

H κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει στις αρχές του μήνα ότι το Σάββατο 17 Νοεμβρίου θα παραχωρήσει τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου για να συζητήσει το θέμα των επερχόμενων εκλογών, των οικονομικών μέτρων και των μέτρων για τα ΑΕΙ.

Στις 5 Νοεμβρίου, με αφορμή το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου, γίνεται το μεγαλύτερο συλλαλητήριο εναντίον της δικτατορίας, στο οποίο σημειώνονται περιορισμένα επεισόδια.

πολυτεκνείο

Στις 14 Νοεμβρίου φοιτητές καταλαμβάνουν το ΕΜΠ χωρίς αντίδραση της αστυνομίας. Στις 17 μπαίνει στο ΕΜΠ το τεθωρακισμένο και βάζει τέλος στην εξέγερση των φοιτητών.

Στις 25 Νοεμβρίου ανατρέπεται η κυβέρνηση Μαρκεζίνη και ο Παπαδόπουλος από ομάδα στρατιωτικών υπό τον αρχηγό της ΕΣΑ Δημήτρη Ιωαννίδη σύμφωνα με το σχέδιο που είχε αποφασιστεί από τα τέλη του καλοκαιριού.

Η Ελλάδα μπαίνει στην πιο σκοτεινή περίοδο της Επταετίας.

Εκλογές, φυσικά, δεν γίνονται ποτέ.

 

Πετρελαϊκή κρίση, Κύπρος και πτώση της χούντας

Μετά τον πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ, οι αραβικές χώρες επιβάλουν εμπάργκο στην πώληση πετρελαίου προς τη Δύση και ξεκινάει η ενεργειακή κρίση και ο στασιμοπληθωρισμός της δεκαετίας του 1970.

Στις 20 Νοεμβρίου, η κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει μέτρα λιτότητας, για να αντιμετωπισθεί η διαφαινόμενη οικονομική κρίση. Απελευθερώνονται οι τιμές των καυσίμων, οι οποίες ανεβαίνουν αμέσως και οδηγούν σε αυξήσεις στο ψωμί και σε άλλα βασικά καταναλωτικά αγαθά.

Το πρώτο μισό του 1974 η ελληνική οικονομία, ύστερα από 20 χρόνια εκπληκτικής ανάπτυξης (2ης ταχύτερης στον ΟΟΣΑ μετά την Ιαπωνία), εισέρχεται σε ύφεση. Θα κλείσει το έτος με συρρίκνωση 6% του ΑΕΠ και με σημαντική αύξηση της ανεργίας και του πληθωρισμού. Ακριβώς τις ίδιες επιδόσεις θα έχουν όλες οι μη πετρελαιοπαραγωγές χώρες του κόσμου το 1974, μηδεμιάς εξαιρουμένης.

Στις 21 Απριλίου 1974, οι Έλληνες αξιωματικοί της διοίκησης της ΕΛΔΥΚ διοργανώνουν εκδήλωση στη Λευκωσία για να γιορτάσουν την επέτειο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου.  Όταν παίρνει τον λόγο για να απευθυνθεί στους παρευρισκόμενους ο πρόεδρος Μακάριος οι Έλληνες αξιωματικοί κλείνουν τα μικρόφωνα για να μην μπορέσει να μιλήσει και ο Μακάριος αποχωρεί. Την άλλη μέρα στέλνει επιστολή στην ελληνική κυβέρνηση και ζητάει την άμεση αποχώρηση της ΕΛΔΥΚ από την Κύπρο με το σκεπτικό ότι αποτελεί αποσταθεροποιητικό παράγοντα και στρέφεται ανοιχτά εναντίον της κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ο Ιωαννίδης, μετά απ’ αυτό, αποφασίζει τη βίαιη ανατροπή του Μακαρίου και την ανακήρυξη της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Αν και ο Ιωαννίδης δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας φανατικός ιδεολόγος στρατοκράτης, η δύσκολη οικονομική κατάσταση της χώρας δεν μπορεί παρά να έπαιξε κάποιον ρόλο στην απόφαση του:  λίγα πράγματα αποτελούν καλύτερο αντιπερισπασμό για να ξεχάσει ένας λαός τα οικονομικά του προβλήματα από μια πολεμική περιπέτεια.

Στις 15 Ιουλίου 1974 ο Ιωαννίδης κάνει πραξικόπημα στην Κύπρο. Ύστερα από πέντε μέρες η Τουρκία εισβάλλει και διχοτομεί το νησί.  Ακολουθούν τέσσερις μέρες χάους και κατάρρευσης του καθεστώτος στην Αθήνα. Το βράδυ της 24ης Ιουλίου επιστρέφει στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και, μαζί του, η δημοκρατία και η ελευθερία του ελληνικού λαού.

Αυτά είναι τα γεγονότα.

αγγλική εφημερίδα

Η αναγγελία από τη βρετανική εφημερίδα Evening Standard της 20ής Ιουλίου 1974 της εισβολής της Τουρκίας κατά της Κύπρου.  

 Αρχείο The Books' Journal

  

16 Νοεμβρίου 2026