Σύνδεση συνδρομητών

Ο Νίκος Αλιβιζάτος για τα Συντάγματα του Αγώνα στο νέο τεύχος

Δευτέρα, 14 Ιουνίου 2021 19:26
Το εξώφυλλο του Αλέκου Παπαδάτου. Ο όρκος των αγωνιστών που συμμετείχαν στην Εθνική Συνέλευση στην Επίδαυρο, κατά την ψήφιση του Προσωρινού πολιτεύματος της Ελλάδος (1 Ιανουαρίου 1821).
Αλέκος Παπαδάτος / The Books' Journal
Το εξώφυλλο του Αλέκου Παπαδάτου. Ο όρκος των αγωνιστών που συμμετείχαν στην Εθνική Συνέλευση στην Επίδαυρο, κατά την ψήφιση του Προσωρινού πολιτεύματος της Ελλάδος (1 Ιανουαρίου 1821).

Κυκλοφορεί σε λίγο το νέο τεύχος #120, Ιούνιος 2021, του Books' Journal, με αφιέρωμα στα Συντάγματα του Αγώνα. Το κεντρικό κείμενο υπογράφει ο καθηγητής Νίκος Αλιβιζάτος. Ο Κώστας Μποτόπουλος γράφει για το νέο βιβλίο του Ξενοφώντα Κοντιάδη, Η περιπετειώδης ιστορία των επαναστατικών Συνταγμάτων του 1821. Τέλος, ο Αλέξανδρος Κεσσόπουλος γράφει για το Σύνταγμα του 1864. Παρακάτω, δημοσιεύουμε μικρό μέρος της εργασίας του Νίκου Αλιβιζάτου.

Τον Ιανουάριο του 1822, δηλαδή λιγότερο από ένα χρόνο από το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821 στην Πελοπόννησο, στις απελευθερωμένες περιοχές της Ελλάδας ίσχυαν, ούτε λίγο ούτε πολύ, τέσσερα Συντάγματα: από τη μια μεριά, τα τρία «τοπικά» –δηλαδή ο Οργανισμός της Γερουσίας της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος που με πρωτοβουλία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου είχε ψηφιστεί στο Μεσολόγγι τον Νοέμβριο του 1821, η Νομική Διάταξις της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδος που είχε ψηφιστεί στα Σάλωνα –τη σημερινή Άμφισσα– λίγο αργότερα, με εμπνευστή τον Θεόδωρο Νέγρη και ο Οργανισμός της Πελοποννησιακής Γερουσίας που είχε ψηφιστεί στην Επίδαυρο τον Δεκέμβριο του 1821 με ιθύνοντα νου τον Δημήτριο  Υψηλάντη.  Και, από την άλλη, πάνω από τα τρία τοπικά πολιτεύματα, ίσχυε το Προσωρινό Πολίτευμα της Επιδαύρου, όπως ονομάστηκε το πρώτο εθνικό Σύνταγμα της χώρας, το οποίο –σημειωτέον– ήταν και το χρονολογικά πρώτο Σύνταγμα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Το είχε ψηφίσει η Α’ Εθνοσυνέλευση στην Πιάδα, τη σημερινή Νέα Επίδαυρο, ένα χωριό της ανατολικής Αργολίδας.

Έως την άφιξη του Όθωνα στο Ναύπλιο, τον Φεβρουάριο του 1833, ψηφίσθηκαν άλλα τρία εθνικά Συντάγματα: του Άστρους (το 1822), της Τροιζήνας (το 1827) και το λεγόμενο «ηγεμονικό» στο Άργος (το 1832). Εκτός από το τελευταίο –που προέβλεπε βασιλιά («ηγεμόνα») και γι’ αυτό συνήθως παραβλέπεται, παρότι  το είχαν ψηφίσει οι «Καποδιστριακοί»   και άρα εξέφραζε κατά τεκμήριο τις απόψεις του πρόσφατα δολοφονημένου τότε κυβερνήτη–, τα άλλα τρία Συντάγματα του Αγώνα καθιέρωναν πολίτευμα αβασίλευτης δημοκρατίας. Όλα είχαν ψηφισθεί από εκλεγμένες Εθνοσυνελεύσεις, κάτι που βέβαια ξένιζε τους ξένους παρατηρητές, δεδομένων των  πολεμικών συνθηκών της εποχής[1]. Πώς εξηγείται η απίθανη αυτή αλληλουχία Συνταγμάτων και εκλογών, ακόμη και την ώρα που κινδύνευε η ίδια η τύχη της Επανάστασης μετά την απόβαση των στρατευμάτων  του Ιμπραήμ;

Με έντονα ρομαντικούς τόνους, η κρατούσα ιστοριογραφία αποδίδει τη δημοτικότητα των Συνταγμάτων από τους πρώτους μήνες της Επανάστασης, καθώς και τη ροπή  προς τις εκλογές, στον «ατίθασο» χαρακτήρα των προγόνων μας και στην αγάπη τους προς την ελευθερία. Σε συνδυασμό προς την έκκληση προς τους Ευρωπαίους ότι επιδιώκουν  να «εξομοιωθούν» προς αυτούς και να μη ζουν ως δούλοι, οι επαναστατημένοι Έλληνες ήταν φυσικό –πάντοτε σύμφωνα με την ίδια ερμηνευτική προσέγγιση– να στραφούν προς ό,τι πιο προχωρημένο είχε ισχύσει έως τότε σε Ευρώπη και Αμερική.

Μια δεύτερη σχολή σκέψης, πάντοτε δημοφιλής στους κύκλους ιδίως των παντός είδους κυνικών της ιστορίας, κοιτάζει τα επαναστατικά Συντάγματα «αφ’ υψηλού», τονίζοντας τον ουτοπικό τους χαρακτήρα[2]. Αφού  δεν εφαρμόστηκαν ποτέ, ισχυρίζονται οι υποστηρικτές της σχολής αυτής, δεν έχει νόημα η μελέτη τους και, πολύ λιγότερο, η ανάδειξή τους υψηλά, ως τεκμηρίων της ιδεολογικής μας ταυτότητας[3].

Όση αλήθεια και αν περιέχουν οι δύο αυτές ερμηνευτικές σχολές, οι οποίες, επαναλαμβάνω, είναι και οι πιο διαδεδομένες, δεν εξηγούν κατά τη γνώμη μου την αλληλοδιαδοχή ανόμοιων και συχνά αλληλοαναιρούμενων μεταξύ τους ρυθμίσεων στα Συντάγματα του Αγώνα. Δεν εξηγούν προπάντων τις οξύτατες συγκρούσεις μεταξύ των ξεσηκωμένων προγόνων μας, οι οποίες όχι μόνο δεν απορροφήθηκαν από τις πέντε Εθνοσυνελεύσεις της επαναστατικής περιόδου, αλλά οδήγησαν σε τρεις αιματηρούς Εμφυλίους. Πάνω απ’ όλα, η εξιδανικευμένη προσέγγιση της ιστορίας του 1821 από τη μια, και η μηδενιστική αντίληψη των κυνικών από την άλλη, δεν βοηθούν  την εθνική αυτογνωσία. Μήπως είναι καιρός, με την ευκαιρία της φετινής επετείου, να τις αναθεωρήσουμε;  Για να το πετύχουμε, χρειάζεται αφενός μεν  να επιμείνουμε στις λεπτομέρειες και να προσεγγίσουμε τα Συντάγματα του Αγώνα ως προϊόντα και ενός συχνά αμείλικτου εσωτερικού αγώνα με αβέβαιη έκβαση, αφετέρου να  τα  τοποθετήσουμε στον διεθνή τους περίγυρο.

[1] Βλ. για παράδειγμα την παρουσίαση των εργασιών της Β’ Εθνοσυνέλευσης του Άστρους  (30/3-18/4/1823) από τον Βρετανό W. Alison Philips, The War of Greek Independence, 1821-1833, London, Smith, Elder & Co, 1897: “Among this motley assemblage there was of course little question of useful legislation. The Greeks from of old have loved oratory and the game of debate, and the making of laws better than the observance of them; and the new born liberties of Greece seemed now in danger of being designed in a flood of talk, or strangled in a network of intrigues” (σελ. 121).

[2] Στη «μηδενιστική» αυτή προσέγγιση ενδίδει και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, για τον οποίο, τα Συντάγματα του 1822 και του 1823 όχι απλώς «ουδέποτε σπουδαίως εφηρμόσθησαν και τη αληθεία αδύνατον ήτο να εφαρμοσθώσι»· το χειρότερο ήταν ότι καταρτίστηκαν για να μην εφαρμοστούν: «Ο διερχόμενος ταύτα επιμελώς νομίζει μάλιστα ότι εξ αρχής συνετάχθησαν επί τω σκοπώ του να μη εκτελεσθώσι ποτέ», βλ. Ιστορία του ελληνικού έθνους,  τ. ΣΤ’, 5η έκδ., Αθήναι, εκδ. Ελευθερουδάκη, 1925, σ. 41. Αποτίμηση στην οποία, παραδόξως  τον ακολουθεί χωρίς αποχρώσεις ο συνήθως πολύ πιο ευαίσθητος Ν.Ν. Σαρίπολος, Ελληνικόν συνταγματικόν δίκαιον, τ. Α’, γ’ έκδ., εν Αθήναις, Ραφτάνης, 1915, σ. 18-19.

[3] Στην κατηγορία αυτή ανήκει δίχως άλλο και ο γνωστός λόγιος Δημ. Βερναρδάκης, ο οποίος, σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο του Καποδίστριας και Όθων (1875), που ανέσυρε ο Ξεν. Κοντιάδης (υποσημ. 3, σ. 23), υποστήριζε –όχι απολύτως εν αδίκω!– ότι  το Σύνταγμα  ήταν για τους κοτζαμπάσηδες «ταχυδακτυλούργημα πολιτικόν»: «Το Σύνταγμα ήτο λέξις μαγική, ήτις ηλέκτρισε τους λογιωτάτους, όσοι ανεγίγνωσκον εις τα βιβλία και τας εφημερίδας της Ευρώπης τόσα και τόσα θαύματα περί της πολιτικής αυτής πανακείας. Διά τους προεστούς δε ήτο νέκταρ και αμβροσία, επειδή το Σύνταγμα ήτο δι’ αυτούς ταχυδακτυλούργημα πολιτικόν, επαναφέρον εις τας πατρικάς αγκάλας την δραπετεύσασαν αυτών εξουσίαν».

The Books' Journal

Το Books' Journal είναι μια απολύτως ανεξάρτητη επιθεώρηση με κείμενα παρεμβάσεων, αναλύσεις, κριτικές και ιστορίες, γραμμένα από τους κατά τεκμήριον ειδικούς. Πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, συγγραφείς και επιστήμονες με αρμοδιότητα το θέμα με το οποίο καταπιάνονται.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.