Ελευθερία της έκφρασης

Στην Ελλάδα δεν λείπουν οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι ή οι πανεπιστημιακοί. Περισσεύουν οι παιδονόμοι της γνώμης. Άνθρωποι που πιστεύουν πως η μεγαλύτερη απειλή για τη δημοκρατία δεν είναι οι λανθασμένες ιδέες αλλά οι ιδέες που διατυπώνονται χωρίς τη δική τους έγκριση.

Υπάρχουν άνθρωποι που ξυπνούν κάθε πρωί με μια αποστολή. Να ελέγξουν ποιος σκέφτηκε λάθος. Είναι οι αυθόρμητοι χωροφύλακες της ορθής γνώμης, πάντα έτοιμοι να κόψουν το επόμενο ιδεολογικό πρόστιμο. Παρακολουθούν τη δημόσια ζωή όπως ο παλιός τροχονόμος παρακολουθούσε τη διασταύρωση. Σφυρίζουν μόλις κάποιος περάσει με κόκκινο. Μόνο που το κόκκινο δεν είναι πια ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας. Είναι ο δικός τους πολιτικός κώδικας.

Κάποτε υπήρχαν λογοκριτές. Σήμερα υπάρχουν επιμελητές συνειδήσεων. Κυκλοφορούν ανάμεσα σε θεατρικές σκηνές, τηλεοπτικά πάνελ, εφημερίδες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης με μια αξιοθαύμαστη αίσθηση αποστολής. Έχουν αναλάβει να προστατεύσουν την κοινωνία από την πιο επικίνδυνη απειλή της εποχής: τις ανεξέλεγκτες γνώμες.

Η δουλειά τους, το δίχως άλλο, είναι κουραστική. Κάθε τόσο εμφανίζεται κάποιος που ξεχνά πως οι απόψεις, πριν βγουν δημόσια, οφείλουν να περάσουν από προληπτικό ιδεολογικό έλεγχο. Αυτή τη φορά ξέχασε ο Θοδωρής Αθερίδης.

Είπε, παρακολουθήστε θράσος τώρα,  ότι εμπιστεύεται μια αστυνομική έρευνα. Εξέφρασε θετική γνώμη για τον Μιχάλη Χρυσοχοΐδη. Δεν κάλεσε σε πραξικόπημα, δεν πρότεινε κατάργηση του Συντάγματος, δεν ζήτησε να κλείσουν εφημερίδες. Είπε κάτι πολύ πιο σοβαρό για τα ελληνικά δεδομένα. Είπε μια άποψη που δεν προβλεπόταν από το εγχειρίδιο της πολιτιστικής ορθοδοξίας.

Και τότε άρχισε η γνωστή τελετή.

Άλλος απογοητεύτηκε. Άλλος εξοργίστηκε. Άλλος ανακάλυψε ότι ο ηθοποιός διαθέτει ύποπτα πολιτικά χαρακτηριστικά. Άλλος ανέλαβε να εξηγήσει στο κοινό γιατί η συγκεκριμένη γνώμη είναι σχεδόν ανεπίτρεπτη. Όλοι μαζί σχημάτισαν εκείνη την οικεία χορωδία που εμφανίζεται κάθε φορά που κάποιος διανοείται να παρεκκλίνει από τη σωστή γραμμή.

Το αξιοθαύμαστο είναι ότι οι περισσότεροι αυτοπαρουσιάζονται ως ακούραστοι υπερασπιστές της ελευθερίας του λόγου.

Την αγαπούν βαθιά. Αρκεί να μην κάνει του κεφαλιού της.

Η ελληνική πολιτιστική ζωή έχει αναπτύξει μια εξαιρετικά εκλεπτυσμένη μορφή λογοκρισίας. Δεν απαγορεύει. Δεν φυλακίζει. Δεν καίει βιβλία. Κάνει κάτι ευφυέστερο. Κατασκευάζει κοινωνικό κόστος. Σου υπενθυμίζει ότι μπορείς ασφαλώς να πεις ό,τι θέλεις, αρκεί να είσαι έτοιμος να περάσεις από δημόσια ανάκριση επειδή το είπες.

Έτσι λειτουργεί κάθε ιδεολογική ηγεμονία. Δεν χρειάζεται αστυνομία. Της αρκεί μια ομάδα πρόθυμων εθελοντών. Εκείνοι αναλαμβάνουν τις περιπολίες. Ελέγχουν δηλώσεις, μετρούν λέξεις, εξετάζουν προθέσεις, αποδίδουν πολιτικά φρονήματα με την αυτοπεποίθηση ανθρώπων που δεν διαψεύστηκαν ποτέ από την πραγματικότητα.

Και φυσικά δεν πρόκειται ποτέ να παραδεχθούν ότι αυτό ακριβώς είναι μια μορφή εξουσίας. Θα σου πουν ότι απλώς «ασκούν κριτική». Βεβαίως. Με τον ίδιο τρόπο που ένας εισαγγελέας διαβάζει το κατηγορητήριο.

Το πιο κωμικό στοιχείο της υπόθεσης είναι η επιλεκτική τους ευαισθησία. Όταν ένας ηθοποιός καταγγέλλει την κυβέρνηση, γίνεται συνείδηση της κοινωνίας. Όταν υπογράφει διακηρύξεις, γίνεται ενεργός πολίτης. Όταν συμμετέχει σε πολιτικές καμπάνιες, υπηρετεί τη δημοκρατία. Αν όμως εκφράσει μια γνώμη που δεν ταιριάζει στο ιδεολογικό τους αισθητήριο, μετατρέπεται ξαφνικά σε επικίνδυνο διασκεδαστή που καλό θα ήταν να περιοριστεί στον ρόλο του.

Η τέχνη, λένε, πρέπει να έχει φωνή. Υπό την προϋπόθεση ότι η φωνή θα μιλά με τη σωστή προφορά.

Βεβαίως και κανείς  δεν υποχρεούται να συμφωνήσει με τον Αθερίδη. Αυτό είναι το λιγότερο ενδιαφέρον μέρος της ιστορίας. Το ενδιαφέρον αρχίζει από τη στιγμή που κάποιοι αισθάνονται πως διαθέτουν το δικαίωμα να αποφασίζουν ποιες πολιτικές απόψεις επιτρέπεται να διατυπώνει ένας ηθοποιός χωρίς να κληθεί σε δημόσια απολογία.

Η νοοτροπία αυτή έχει κουράσει. Επί σχεδόν μισό αιώνα το ίδιο ακροατήριο μοιράζει πιστοποιητικά προοδευτικότητας, απονέμει μετάλλια ηθικής καθαρότητας και ανακαλεί την εκτίμησή του μόλις κάποιος πάψει να επαναλαμβάνει τα προβλεπόμενα.

Έστω και αργά, ολοένα και περισσότεροι πολίτες γυρίζουν την πλάτη στους αυτόκλητους παιδαγωγούς της κοινωνίας. Κουράστηκαν από όσους μιλούν σαν να τους έχει ανατεθεί η επιτήρηση της δημόσιας σκέψης. Κουράστηκαν από τους επαγγελματίες της ιδεολογικής καθοδήγησης. Η δημοκρατία δεν έχει ανάγκη από επιθεωρητές συνειδήσεων. Έχει ανάγκη από πολίτες που αντέχουν να ζουν με την ελευθερία του άλλου, ακόμη κι όταν η γνώμη του τους ενοχλεί.

Στην ιστοσελίδα της Εθνικής Βιβλιοθήκης δημοσιεύεται η περίληψη της υπ’ αριθ. 5716/2025 απόφασης του Τριμελούς Εφετείου Αθηνών, την οποία παραθέτω.

Με την υπ’ αριθμ. 5716/2025 τελεσίδικη απόφαση του Τριμελούς Εφετείου έγινε εν μέρει δεκτή η αγωγή του ενάγοντος Γεωργίου Κατσάγγελου κατά των εναγομένων Μιχαήλ Μαδένη και του Ν.Π.Δ.Δ. ΕΘΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ και αναγνωρίστηκε ότι ο 1ος εναγόμενος διασκεύασε παράνομα σε ζωγραφικά έργα εξήντα εννέα (69) πρωτότυπα φωτογραφικά πορτρέτα δημιουργίας του ενάγοντος που απέδιδαν μορφές ασθενών του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, τα οποία στη συνέχεια οι εναγόμενοι εξέθεσαν δημόσια και παρουσίασαν στο κοινό χωρίς την άδεια του ενάγοντος και χωρίς αναφορά του ως δημιουργού των φωτογραφιών. Για τους λόγους αυτούς η ως άνω απόφαση επικυρώνει την υπ’ αριθμ. 2080/2024 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών και υποχρεώνει τους εναγόμενους να παύσουν την με κάθε τρόπο χρήση και εκμετάλλευση των ζωγραφικών έργων, αποσύροντας τον κατάλογο έκθεσης από το εμπόριο και αφαιρώντας τα ζωγραφικά έργα από το διαδίκτυο, απειλώντας με χρηματική ποινή δύο χιλιάδων εννιακοσίων (2.900) ευρώ, σε περίπτωση παραβίασης της υποχρέωσης παράλειψης. Επίσης, υποχρεώνεται ο 1ος εναγόμενος Μιχαήλ Μαδένης να καταβάλει στον ενάγοντα για την παράνομη διασκευή αποζημίωση εξήντα εννέα χιλιάδων (69.000) ευρώ και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης έντεκα χιλιάδων (11.000) ευρώ, υποχρεώνονται εις ολόκληρον οι εναγόμενοι να καταβάλουν στον ενάγοντα για την παράνομη δημόσια έκθεση και παρουσίαση των έργων στο κοινό αποζημίωση ύψους εξήντα εννέα χιλιάδων (69.000) ευρώ και το ΝΠΔΔ ΕΘΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ να καταβάλλει στον ενάγοντα χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης έξι χιλιάδων (6.000) ευρώ, όλα τα ως άνω κονδύλια νομιμοτόκως. Τέλος, διατάσσεται η δημοσίευση της απόφασης σε δύο ημερήσιες εφημερίδες πανελλαδικής κυκλοφορίας επιλογής του ενάγοντος και η ανάρτησή της στις ιστοσελίδες των εναγομένων στα κοινωνικά δίκτυα και την επίσημη ιστοσελίδα της δεύτερης εναγομένης.

Το κείμενο περιγράφει την εξοντωτική απόφαση δευτεροβάθμιου δικαστηρίου, που αποφαίνεται για πολλά ζητήματα τα οποία έχουν σχέση με την έκφραση και την ελευθερία της.

Η απόφαση, δηλαδή, κρίνει ζητήματα τα οποία δύσκολα κρίνονται τελεσίδικα από τους ειδικούς: την έκταση που μπορεί να λάβει η διεκδίκηση της πνευματικής ιδιοκτησίας σε έργα τέχνης, την έννοια του προτύπου, την προστασία του περιεχομένου, τον ορισμό της αντιγραφής.

Ένας φωτογράφος στέλνει στο δικαστήριο έναν ζωγράφο, ο οποίος εξέθεσε δημοσίως έργα με δηλωμένη αναφορά στα φωτογραφικά πρότυπά του. Με βάση την ερμηνεία των νόμων περί πνευματικής ιδιοκτησίας, το δικαστήριο επιβάλλει οδυνηρά πρόστιμα αποζημιώσεων στον ζωγράφο (και στην Εθνική Βιβλιοθήκη, που είχε φιλοξενήσει την έκθεσή του).

Η απόφαση δεν είναι δίκαιη και αντιβαίνει στην έννοια της κουλτούρας της ελευθερίας της έκφρασης, όπως προστατεύεται στον δυτικό κόσμο, κατατείνοντας στην ποινικοποίηση της τέχνης. Ο πυρήνας της πνευματικής ιδιοκτησίας, φυσικά, δεν θίγεται, ακόμα και εάν είναι αδήλωτη η αντιγραφή. Στο πλαίσιο της ελευθερίας της έκφρασης είναι και αυτή ακόμα θεμιτή, ιδίως στη χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας, όπου είναι συχνή και σιωπηλά αποδεκτή η αθρόα αναπαραγωγή –συχνά κρυπτόμενη– ξένων ιδιωμάτων. Τα οποία αναμηρυκάζονται από πλείστους ημεδαπούς «δημιουργούς».

Μουσεία, επιστημονικές εταιρείες ιστορικών τέχνης, εταιρείες εικαστικών  και οι κάθε είδους δημιουργοί θα όφειλαν να έχουν εξεγερθεί με αυτού του τύπου τις διώξεις της καλλιτεχνικής ελευθερίας.  Δεν το είδαμε μέχρι στιγμής, ενώ ο  ζωγράφος έχει εγκαταλειφθεί, δυστυχώς, σε οδυνηρή μοναξιά.    

Τα όσα διαδραματίστηκαν το απόγευμα της 28ης Απριλίου στον Ιανό, όταν μια ομάδα ακροαριστερών τραμπούκων προσπάθησε να εμποδίσει τη διεξαγωγή της προγραμματισμένης εκδήλωσης, είναι ενδεικτικά τού πώς αντιλαμβάνονται τη δημοκρατία όχι μόνο τα εξωκοινοβουλευτικά, κοινοβουλευτικώς υποκινούμενα άκρα και σύσσωμη η αντιπολίτευση, αλλά και εκείνοι οι παρεμβαίνοντες για ψύλλου πήδημα αριστεροί διανοούμενοι για να στηλιτεύσουν τις αδυναμίες του συστήματος.  

Αργά το βράδυ της 3οής Ιανουαρίου 2023, όργανα της αστυνομίας συνέλαβαν με τη διαδικασία του αυτόφωρου τον συγγραφέα Πέτρο Τατσόπουλο έξω από το βιβλιοπωλείο free thinking zone, στην οδό Σκουφά, στο κέντρο της Αθήνας. Ο συλληφθείς συμμετείχε σε εκδήλωση-συζήτηση με θέμα τη σχέση Παιδείας και Θρησκείας.