Σύνδεση συνδρομητών

Η Ρωσία είναι Ευρώπη

Πέμπτη, 17 Μαρτίου 2022 09:04
O Μαράτ Αλεξάντροβιτς Γκέλμαν.
Φωτογραφία αρχείου
O Μαράτ Αλεξάντροβιτς Γκέλμαν.

Συνέντευξη του γκαλερίστα και επιμελητή τέχνης Μαράτ Αλεξάντροβιτς Γκέλμαν στον Δημήτρη Β. Τριανταφυλλίδη

Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στο τεύχος 127 του Books' Journal, Φεβρουάριος 2022, μερικές μέρες πριν από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Έδωσε εξετάσεις στο Πολυτεχνείο για να αποφύγει τον στρατό και τη μετάθεση στο Αφγανιστάν, όπου θυσιάστηκαν χιλιάδες σοβιετικοί στρατιώτες. Παράλληλα, έκανε διάφορες δουλειές στο θέατρο και με τα πρώτα του χρήματα αγόρασε δυο πίνακες που ήταν η αρχή όχι μόνο για τη δημιουργία μιας μοναδικής συλλογής μοντέρνας ρωσικής τέχνης αλλά και μιας συγκλονιστικής σταδιοδρομίας. Ο Μαράτ Αλεξάντροβιτς Γκέλμαν (γενν. 1960) είναι ο μεγαλύτερος γκαλερίστας, επιμελητής εκθέσεων, ιδρυτής και διευθυντής του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της πόλης Περμ. Εκτός από την τέχνη, ασχολήθηκε και με την πολιτική: διετέλεσε σύμβουλος - αναλυτής των ρωσικών, μετακομμουνιστικών κυβερνήσεων, μέλος της Κοινωνικής Επιτροπής της Δούμας και αντιπρόεδρος του ρωσικού τηλεοπτικού σταθμού «Ρωσία 1».

Με αφορμή την παρέμβαση της λογοκρισίας σε μια έκθεση ζωγραφικής που διοργάνωσε απολύθηκε. Οι αιτίες, όμως, πρέπει να αναζητηθούν στην πολιτική του στάση. Είχε δει από νωρίς την αλλαγή πολιτικής και την επερχόμενη σύγκρουση της Ρωσίας με τη Δύση και την κατήγγειλε. Και επειδή δύσκολα θα μπορούσε να επιβιώσει στην νέα πραγματικότητα, άρπαξε την ευκαιρία ενός συμβολαίου στο Μαυροβούνιο, όπου και ζει τα τελευταία χρόνια. Μοιράζει το χρόνο του ανάμεσα στα Βαλκάνια, τη Δυτική Ευρώπη όπου διοργανώνει πρωτοποριακές εκθέσεις και τη Ρωσία, που την επισκέπτεται για να χαρίσει συλλογές στα κρατικά μουσεία της.

Σε ένα διάλειμμα των δραστηριοτήτων του, με τη μεσολάβηση της ποιήτριας Τατάνιας Σερμπίνα και τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας, συζητήσαμε για αρκετές ώρες. Τα κυριότερα σημεία αυτής της συζήτησης, αποτέλεσαν και το υλικό της συνέντευξης που ακολουθεί:

 

Σπουδάσατε στο Πολυτεχνείο, διακριθήκατε όμως στο χώρο της τέχνης. Γιατί τόσο μεγάλη αλλαγή;

Επέλεξα την πολυτεχνική σχολή, όχι γιατί μου άρεσε, αλλά για να αποφύγω τη στράτευσή μου. Δεν ήθελα να γίνω τεχνοκράτης, φυσικός ή μαθηματικός. Αλλ’ ήταν η μόνη δυνατότητα για να μη βρεθώ στο Αφγανιστάν. Ο πατέρας μου ήταν πολύ γνωστός δραματουργός, και πάντα πίστευα ότι η ενασχόληση με την τέχνη είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να συμβεί στη ζωή. Ιδιαίτερα στη Σοβιετική Ένωση, εκείνος που ασχολούνταν με την τέχνη δεν έπρεπε να πηγαίνει κάθε πρωί στη δουλειά. Για το λόγο αυτό ήθελα να γίνω συγγραφέας, ζωγράφος...  Διαπιστώνοντας όμως ότι δεν έχω κανένα ταλέντο, έμαθα να εκτιμώ το ταλέντο των άλλων. Το σημείο καμπής ήταν το 1987-88, όταν αποφάσισα να κάνω το χόμπι μου επάγγελμα – ή μάλλον όταν οι ζωγράφοι με ώθησαν να ασχοληθώ με την προώθηση των έργων τους. Εκείνη την εποχή, η Μόσχα ήταν μια καταπληκτική πόλη. Είχαν μαζευτεί πολλοί καλλιτέχνες που αναζητούσαν ευκαιρίες να εκδηλώσουν το ταλέντο τους. Αποδείχτηκε πως ήμουν ο μόνος που μπορούσα να τους βοηθήσω. Έτσι έγινα όχι συλλέκτης, μα γκαλερίστας.

 

Πώς ασχοληθήκατε με την πολιτική;

Ήταν εποχή που οι εξελίξεις έτρεχαν. Το 1990 άνοιξα την πρώτη μου γκαλερί. Τρία χρόνια αργότερα, η μεγάλης κυκλοφορίας εφημερίδα Κομερσάντ είχε γράψει: «Ποιητής είναι ο Πούσκιν, φρούτο είναι το μήλο και γκαλερίστας είναι ο Γκέλμαν». Ουσιαστικά, πολύ γρήγορα είχα την πρώτη μεγάλη μου επιτυχία. Τότε σκεφτόμουν πως η πολιτική έχει πολύ μεγαλύτερο πεδίο δραστηριότητας σε σχέση με την τέχνη. Έτσι έμπλεξα. Έχω έναν μικρότερο αδελφό που σπούδαζε σκηνοθεσία στην Καλιφόρνια. Απογοητεύτηκε από τις σπουδές του και επέστρεψε στη Ρωσία, δηλώνοντας πως θα ασχοληθεί με την πολιτική. Μου ζήτησε να τον φέρω σε επαφή με πολιτικούς αναλυτές, σχολιαστές, δημοσκόπους κ.λπ. Για να τον βοηθήσω σκέφτηκα ένα κοινό σχέδιο δράσης, ένα περιοδικό, στο οποίο θα εντάσσονταν κάποια πρόσωπα που έκρινα ότι άξιζαν. Αλλ’ ο αδελφός μου απογοητεύτηκε γρήγορα κι έφυγε, σήμερα γράφει σενάρια για σειρές. Εγώ όμως έμεινα και με τον Γκλεμπ Παβλόφσκι δημιουργήσαμε μια εταιρεία πολιτικής ανάλυσης. Ήταν ένας τρόπος να βγάλω χρήματα. Υπήρξαν καλές και ενδιαφέρουσες στιγμές, υπήρξαν κι επικίνδυνες. Το 2004 αποφάσισα να μην ασχοληθώ άλλο με αυτού του τύπου τις δραστηριότητες. Είχα απογοητευτεί πλήρως από την πορεία και της προοπτικές της ρωσικής πολιτικής σκηνής. 

 

Γιατί εγκαταλείψατε την Ρωσία και ζείτε στο Μαυροβούνιο εδώ και πέντε χρόνια.

Έξι ήδη.

 

Τι ακριβώς συνέβη;

Ίδρυσα το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στην πόλη Περμ στα Ουράλια και ώς το 2012 ήμουν ο διευθυντής του. Στη συνέχεια, όμως, ξέσπασε ένα σκάνδαλο λογοκρισίας και με απέλυσαν. Παρέμεινα, όμως, ως ιδιώτης στο χώρο της τέχνης. Το 2014, μετά την προσάρτηση της Κριμαίας, κατάλαβα πως η χώρα άλλαξε πορεία. Ήταν ένα σημείο καμπής. Μέχρι τότε πίστευα πως η Ρωσία, με όλα της τα προβλήματα, είχε μία πορεία προσέγγισης των ευρωπαϊκών χωρών. Θεωρούσα πως αντιμετωπίζαμε προβλήματα μιας νεαρής χώρας που προσπαθεί να απαλλαγεί από τη βαριά κληρονομιά του κομμουνιστικού της παρελθόντος. Το 2014, κατάλαβα πως η Ρωσία επέλεξε το δρόμο της αντιπαράθεσης με τον υπόλοιπο κόσμο. Κι ήμουν αντίπαλος του Πούτιν σε ενέργειες όπως η προσάρτηση της Κριμαίας, η αλλοίωση των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων...

 

Ο πόλεμος στην ανατολική Ουκρανία...

Ναι, και αυτό. Αλλά δεν ήθελα να είμαι αντίπαλος της χώρας μου, γι’ αυτό έφυγα στο Μαυροβούνιο. Για τους ανθρώπους που έμειναν στη Ρωσία οι επιλογές ήταν δύο: είτε να δηλώσεις αντίπαλος του καθεστώτος και να γίνεις θύμα του είτε να γίνεις κομφορμιστής και να έρθεις σε σύγκρουση με τον ίδιο σου τον εαυτό. Δεν είχα τη δυνατότητα, να αποσυρθώ απλά, γιατί ήμουν αρκετά γνωστός – ήμουν μέλος της Κοινωνικής Επιτροπής, τα ΜΜΕ ρωτούσαν τις απόψεις μου. Κατέφυγα λοιπόν στο Μαυροβούνιο για να μη συμμετάσχω στην αντιπαράθεση της Ρωσίας με την Ευρώπη.

 

Κι εγώ και πολλοί άλλοι, διαβάζοντας την ομιλία του Πούτιν στη Διάσκεψη για τη συλλογική ασφάλεια στο Μόναχο, το 2008, καταλάβαμε πως η Ρωσία αλλάζει πορεία. Εσείς, και άλλοι, δεν υποπτευθήκατε τίποτα;

Ξέρετε, είναι άλλο πράγμα μια δήλωση προθέσεων και άλλο οι πράξεις, οι ενέργειες, μετά τις οποίες δεν υπάρχει δρόμος επιστροφής. Υποθέσαμε πάντως πως ο Πούτιν θέλει να φοβίσει, θέλει να σταματήσει την επέκταση του ΝΑΤΟ στις χώρες της Βαλτικής. Η ομιλία του δεν ήταν αμφιλεγόμενη. Στην πολιτική, όμως, πάντα νιώθουμε αν υπάρχει ακόμη ένα πλέγμα εναλλακτικών λύσεων, αν υπάρχει δυνατότητα συμβιβασμού και πότε αυτές οι επιλογές έχουν ακυρωθεί. Ουσιαστικά, το 2014 είδαμε έναν άλλον Πούτιν. Το είχαμε διαπιστώσει και το 2012, όταν ανέλαβε εκ νέου τα καθήκοντά του. Αλλά το 2014 όλοι κατάλαβαν πως δεν υπάρχει άλλος δρόμος.

 

Ας γυρίσουμε στην τέχνη. Γιατί σας απέλυσαν από το Μουσείο της Περμ;

Όταν έφτιαξα το Μουσείο, βασικό μου μέλημα ήταν η διαρκής του ανάπτυξη. Δεν θα μπορούσε να σταθεί αν λειτουργούσε μόνο του. Αρχίσαμε, λοιπόν, να συνεργαζόμαστε με ολόκληρη την περιοχή πρωτεύουσα της οποίας ήταν η Περμ. Άρχισαν να ζητούν βοήθεια για την ανάπτυξη παρόμοιων προγραμμάτων. Λογική συνέπεια αυτών ήταν η δημιουργία της «Πολιτιστικής Συμμαχίας» στην οποία συμμετείχαν έντεκα διαφορετικές πόλεις. Έτσι, διαλύσαμε κυριολεκτικά την προκατάληψη πως μόνο στις δύο ρωσικές πρωτεύουσες, τη Μόσχα και την Πετρούπολη, μπορεί να ανθήσει η τέχνη. Από τη στιγμή, όμως, που το μουσείο ήταν κρατικό, γνωρίζαμε πως υπάρχουν τρία απαγορευμένα θέματα: η Τσετσενία, η Εκκλησία και ο Πούτιν. Όταν ο ζωγράφος Βασίλι Σόνοφ έκανε την έκθεση Wellcome Sochi, στην οποία ασκούσε κριτική στους Ολυμπιακούς του 2014 στο Σότσι, αποδείχτηκε πως και αυτό ήταν απαγορευμένο θέμα. Η Ολυμπιάδα του 2014 ήταν μία «ιερή αγελάδα» την οποία δεν έπρεπε να θίξουμε. Αυτό ήταν το σκάνδαλο. Η διοίκηση ζήτησε να αποσύρουμε την έκθεση, εγώ αρνήθηκα και με απέλυσαν. Αν δεν γινόταν αυτό, θα έβρισκαν κάτι άλλο. Όταν ο Πούτιν ανέβηκε στην εξουσία για τρίτη φορά, η λέξη εκσυγχρονισμός εξαφανίστηκε από το λεξιλόγιό μας και άρχισαν να χρησιμοποιούν τις λέξεις «πνευματικές αξίες» και «αρμοί». Αυτό που κάναμε στην Περμ ήταν εκσυγχρονισμός. Προσωπικώς, συμβόλιζα τον εκσυγχρονισμό, άρα θεωρήθηκα πολιτικός αντίπαλος του Πούτιν. Έτσι, έληξε το πρόγραμμα. Το μουσείο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά σε μία περίεργη κατάσταση. Είναι, θα έλεγα «πολιορκημένο». Όμως φτιάξαμε μια μοναδική συλλογή έργων τέχνης, η οποία θα περιμένει να έρθει η ώρα της για να την απολαύσει το κοινό. Να σας θυμίσω πως στο Μουσείο Τρετιακόφ, επί δεκαετίες, τα έργα της ρωσικής πρωτοπορίας δεν τα εξέθεταν.

 

Είναι και η συλλογή Κωστάκη εκεί...

Ναι βεβαίως, αλλά όχι μόνο αυτή. Η συλλογή Κωστάκη είναι σημαντικό της τμήμα. Αλλ’ όπως η ρωσική πρωτοπορία του Τρετιακόφ έγινε γνωστή δεκαετίες μετά, έτσι πιστεύω ότι κι η συλλογή του Μουσείου στην Περμ θα περιμένει τη δική της στιγμή. Είναι μία προσωπική μου ιστορία. Είχα μία προσωπική συλλογή την οποία ήθελα να χαρίσω στο Μουσείο. Οι αρχές έκριναν πως πρέπει να πάρουν από το Μουσείο κτίρια και αίθουσες για άλλους σκοπούς, έτσι χάρισα τη συλλογή μου στο Μουσείο Τρετιακόφ πριν από δύο χρόνια. Συνολικά διακόσιους πίνακες.

 

Στη Ρωσία, σήμερα, καταπιέζεται η ελευθερία του λόγου;

Από τη μία έχουμε όχι απλά λογοκρισία, αλλά εξόντωση κάθε ΜΜΕ που δεν είναι διατεθειμένο να υποταχθεί στην σκληρή λογοκρισία, από την άλλη, προχθές ολοκληρώθηκαν οι εργασίες της έκθεσης non-fiction βιβλίων στη Μόσχα, όπου είδαμε «όλα τα λουλούδια ν’ ανθίζουν». Τι θέλω να πω; Η εξουσία ενδιαφέρεται μόνο για τα ΜΜΕ: τους τηλεοπτικούς και τους ραδιοφωνικούς σταθμούς, τις εφημερίδες, τα περιοδικά, τα ειδησεογραφικά πόρταλ είναι υπό τον ασφυκτικό έλεγχο της λογοκρισίας. Τα βιβλία δεν την ενδιαφέρουν. Περιφρονεί τη δουλειά των διανοουμένων. Βλέπετε, το βιβλίο έχει όγκο, κάποιος πρέπει να το διαβάσει, να έχει τις απαραίτητες γνώσεις για να κρίνει. Αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να κάνει η σημερινή εξουσία.

 

Νομίζω πως η Ρωσία είναι η μόνη χώρα στον κόσμο όπου στα εξώφυλλα των βιβλίων υπάρχουν σύμβολα όπως +16, +18, τα οποία καθορίζουν και την ηλικία εκείνων που μπορούν να τα αγοράσουν.

Ναι, ναι. (γελάει). Αυτή είναι η νομοθεσία μας. Πάντως τα βιβλία τυπώνονται πια σε μικρά τιράζ. Από την άλλη πλευρά, τα βιβλία αυτά κάποιος πρέπει να τα διαβάσει για να τα λογοκρίνει. Δείτε τη διαφορά ανάμεσα σε μία έκθεση ζωγραφικής ή σε ένα άρθρο και σε ένα βιβλίο. Ο θεατής μπορεί μέσα σε μισή ώρα να γυρίσει την έκθεση και να δει έργα που επικρίνουν την κυβέρνηση. Η έκθεση αυτή είναι εύκολο θύμα της λογοκρισίας. Αντίθετα, το βιβλίο πρέπει να διαβαστεί.

 

Στη Σοβιετική Ένωση υπήρχε ένας τεράστιος, πανίσχυρος μηχανισμός λογοκρισίας που διάβαζε τα πάντα.

Ήταν καλλιεργημένοι άνθρωποι. Ποιος διαβάζει σήμερα βιβλία; Τα στελέχη της Διεύθυνσης «Ε» της FSB. Δεν έχουν χρόνο για διάβασμα. Σήμερα, παρά την ασφυκτική λογοκρισία στα ΜΜΕ και στις παραστατικές τέχνες, υπάρχει μια σχετική ελευθερία στον τομέα της έκδοσης βιβλίων. Έχουμε την ελευθερία να διαβάζουμε, να γράφουμε και να εκδίδουμε βιβλία. Όλες τις άλλες ελευθερίες μας τις κατήργησαν.

 

Σήμερα, μεγάλο μέρος της ρωσικής διανόησης ζει στην Ευρώπη. Έχω μιλήσει τον Βλαντίμιρ Σορόκιν, με τον Μπορίς Ακούνιν και άλλους. Μπορούν όμως να παρατηρήσουν τα τεκταινόμενα στη Ρωσία και να σχηματίσουν άποψη;

Ναι, τους γνωρίζω αυτούς που αναφέρατε και πολλούς άλλους.

 

Ξέρετε, υπάρχει η άποψη πως ο συγγραφέας, ο ποιητής, ο καλλιτέχνης μπορούν να αποδώσουν και να δημιουργήσουν μόνο στο δικό τους γλωσσικό περιβάλλον. Υπάρχουν τα παραδείγματα της Τσβετάγιεβα και του Μπρόντσκι, όμως, που μας κληροδότησαν καταπληκτικά έργα, δουλεύοντας και ζώντας σε άλλες χώρες.

Δεν είναι μόνο αυτοί. Σας αναφέρω τον  Ιβάν Μπούνιν, το πρώτο ρώσο νομπελίστα και τον Μαξίμ Γκόρκι. Βλέπετε, στη Ρωσία υπάρχει αυτή η παράδοση, η οποία ξεκινάει από τον Νικολάι Γκόγκολ. Ωστόσο, μερικές φορές από μακριά βλέπεις καλύτερα. Το ίδιο δεν ισχύει και με τη ζωγραφική; Αν έχετε μπροστά σας μια τοπιογραφία θα πρέπει να πλησιάσετε πολύ κοντά για να δείτε κάποιες λεπτομέρειές της. Αν απομακρυνθείτε λίγο, θα δείτε τα βουνά. Η απόσταση χρειάζεται. Κάτι τέτοιο συνέβη και μ’ εμένα. Όταν, έπειτα από δύο χρόνια στο εξωτερικό, επέστρεψα στη Ρωσία για τη δωρεά που λέγαμε, κατάφερα να κατανοήσω ορισμένα πράγματα τα οποία από μακριά μου φαίνονταν ακατανόητα. Διαπίστωσα επίσης ότι πολλοί που ζουν εκεί δεν παρατηρούσαν πολλά πράγματα. Συνήθισαν, τα θεωρούν δεδομένα, δεν τους ενοχλούν καν. Δεν βλέπουν τις ριζικές αλλαγές που έγιναν σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν.

 

Δεν βλέπουν ή δεν θέλουν να δουν;

Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι γίνεται μέσα στο μυαλό και την ψυχή του άλλου. Πάντως, η διαφορά της σημερινής ρωσικής διασποράς από τις προηγούμενες είναι πως μπορούμε να ζούμε κι εκεί κι εδώ. Ο Μπορίς Ακούνιν, π.χ., ο οποίος έφυγε και δεν ξαναγύρισε, ζει στο εξωτερικό, αλλά είναι πολύ ενεργός στο facebook κι έχει μεγάλη, διαδραστική επικοινωνία με τους αναγνώστες του. Ξέρετε, τελειώνοντας η δεκαετία του 1970, τα σημαντικότερα έργα της ρωσικής λογοτεχνίας έβρισκαν εκδότες μόνο στο εξωτερικό. Η ρωσική κοινωνία τότε ζούσε εκτός της ρωσικής λογοτεχνίας – κι αυτό σε μια χώρα στην οποία η λογοτεχνία για λόγους ιστορικούς κατέχει κεντρικότατη θέση στην κοινωνική ζωή. Σήμερα, επίσης, οι σημαντικότεροι ρώσοι ζωγράφοι, ο Έρικ Μπουλάτοφ, ο Ιλιά Καμπακόφ, το δίδυμο Βιτάλι Κόμαρ και Αλεξάντρ Μελαμίντοφ, ο Ντμίτρι Βρούμπελ, ζουν στο εξωτερικό. Ο Σίσκιν έπαψε πια να γράφει στα ρωσικά. Οι ρώσοι συνθέτες, σχεδόν όλοι, ζουν στο Βερολίνο. Δεν είναι μεμονωμένοι καλλιτέχνες. Η διαφορά με τις προηγούμενες γενιές μεταναστών είναι ότι εμείς μπορούμε να πηγαινοερχόμαστε, να κάνουμε εκθέσεις, συναυλίες, παραστάσεις, εκδόσεις. Πέρα από αυτά τα φρικτά που συμβαίνουν με το καθεστώς του Πούτιν, η γόνιμη αυτή διαδικασία επιβεβαιώνει πως η Ρωσία είναι ευρωπαϊκή χώρα.

 

Η ρωσική προεδρία, όμως, προτιμά την Κίνα.

Όταν συζητώ με υποστηρικτές της ευρασιανικής προοπτικής της Ρωσίας. τους λέω: σήμερα στην Κίνα ζει ένας Ρώσος συγγραφέας, τη στιγμή που στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, που τις θεωρώ μέρος του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ζουν πενήντα – μάλιστα πρόκειται για συγγραφείς που βρίσκονται όχι απλά στην πρώτη γραμμή της λογοτεχνίας, μα στην πρωτοπορία.  Αυτό σημαίνει ότι μεγάλο μέρος του ρωσικού πολιτισμού δεν υπόκειται στη δικαιοδοσία του Πούτιν. Άρα είμαστε παρόντες και στη Ρωσία, χωρίς να υποκύπτουμε στην εξουσία του Πούτιν.

 

Μπορεί δηλαδή σήμερα η ρωσική τέχνη να αναπτύξει διάλογο με τη δυτική συμβάλλοντας στο διάλογο μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, οι σχέσεις των οποίων δοκιμάζονται σκληρά;

Δεν θα έλεγα πως είναι ακριβής ο ορισμός «διάλογος μεταξύ ρωσικής και ευρωπαϊκής τέχνης». Η ρωσική τέχνη είναι μέρος του ευρωπαϊκής τέχνης. Η αντίληψη περί διαλόγου, υπερισχύει σε χώρες, όπου υπάρχει πολύ έντονη η αίσθηση της ηγεμονίας. Όταν οργανώσαμε την έκθεση στο Μουσείο Πομπιντού, πριν από πέντε χρόνια, ο διευθυντής του, ο Μπερνάρ Μπερνστάιν, μας είπε ότι ενημέρωσε τον αρμόδιο υπουργό λέγοντας ότι μπορεί η πολιτική εξουσία να έρχεται σε αντιπαράθεση με τη Ρωσία, ωστόσο εμείς, στο χώρο της τέχνης, επικοινωνούμε. Προφανώς, διεκπεραιώνουμε κάποια αποστολή στην Ευρώπη, συμβάλλουμε στην αλληλοκατανόηση. Κάποια στιγμή η φρίκη που ζούμε θα περάσει, θα σταματήσει η Ρωσία να αντιπαρατίθεται στην Ευρώπη. Και τότε να θυμάστε πως δεν θα ξεκινήσουμε πάλι από το μηδέν αλλά ότι θα υπάρχει ήδη προετοιμασμένο το έδαφος.

 

Αυτή η συζήτηση, όμως, κρατάει τρεις αιώνες. Τρεις αιώνες τώρα ακούμε για τον ιδιαίτερο δρόμο της Ρωσίας, για την ξεχωριστή αποστολή της στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Παρ’ όλα αυτά, η συζήτηση αυτή γινόταν πάντα υπό την οπτική γωνία και με τη γλώσσα της Ευρώπης.

 

Όντως, επρόκειτο για έναν διάλογο μεταξύ ίσων. Σε αντίθεση με όσα συμβαίνουν σήμερα, όπου διακρίνεται ένα αίσθημα κατωτερότητας απέναντι στη Δύση.

Η αιτία, η μοναδική αιτία για τα σημερινά μας δεινά είναι το αίσθημα του ρεβανσισμού. Ο Πούτιν έχει στο μυαλό του μία εικόνα, σύμφωνα με την οποία κάποτε η Ρωσία μιλούσε ως ίση προς ίση με την Ευρώπη, κάποτε την είχε απελευθερώσει και στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο την κατέκτησε. Τώρα θέλει τη ρεβάνς. Να γυρίσει πίσω το ρολόι της ιστορίας. Είναι σαν να θέλατε εσείς να επανέλθει ο κόσμος στα όρια του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού επειδή τότε κυριαρχούσε η ελληνική σκέψη. Ο ρεβανσισμός είναι πολύ σοβαρή αρρώστια και προκαλεί όλα αυτά τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ρωσία.

 

Πώς φαντάζεστε το μέλλον της Ρωσίας;

Φυσικά, εξαρτάται από την προοπτική χρόνου για την οποία μιλάμε. Σήμερα, δεν βλέπω να υπάρχουν οι προϋποθέσεις ούτε η διάθεση για αλλαγή πορείας. Κυριαρχεί η άποψη που θέλει την Ρωσία απομονωμένη. Η τάση είναι για οικοδόμηση και ενίσχυση ενός αυταρχικού κράτους. Δείτε, π.χ., την κλιμάκωση της έντασης στις σχέσεις με την Ουκρανία. Ωστόσο, για το ορατό προβλέψιμο μέλλον δεν βλέπω αλλαγές στην πορεία της χώρας. Θα απομονώνεται ολοένα και πιο πολύ, το κράτος θα αποκτά ολοένα και περισσότερο τον έλεγχο της οικονομίας. Κοντολογίς, η Ρωσία θα εκφυλίζεται διαρκώς. Αν πάρουμε, όμως, μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική, θα δούμε πως παράλληλα με τις διεργασίες που μόλις σας ανέφερα υπάρχουν και άλλες, όπως η απομείωση του ρόλου των κρατών και η ενίσχυση του ρόλου των πόλεων. Δείτε τι γίνεται στην Γερμανία, οι κάτοικοι του Βερολίνου λένε: είμαι Βερολινέζος. Στο μέλλον θα έχουμε εξακόσιες μεγαλουπόλεις. Η Ρωσία στο μέλλον δεν θα έχει τα σημερινά σύνορα. Θα αποσπαστούν εδάφη. Θα δημιουργηθούν νέες χώρες γύρω από μεγάλες πόλεις και καθεμία από αυτές τις χώρες θα έχει το δικό της μέλλον. Οι περισσότερες από αυτές τις πόλεις θα βρίσκονται στην περιφέρεια της Ευρώπης, ενώ η Μόσχα θα είναι μία από τις ηγέτιδες ευρωπαϊκές πόλεις. Η παγκοσμιοποίηση μας δείχνει ένα πράγμα: έχουμε κοινό μέλλον. Ένα μέλλον που μπορεί να είναι καλό ή άσχημο, παράδεισος ή κόλαση, αλλά θα είναι κοινό.

 

Η σύγχρονη ρωσική τέχνη σε τι διαφέρει από την ρωσική τέχνη της δεκαετίας του 1990.

Από τη σημερινή ρωσική τέχνη έχει χαθεί η διαμαρτυρία, η οξύτητα, η ένταση. Και αυτό δεν οφείλεται μόνο στην απουσία κάθε πολιτικού υπαινιγμού. Οφείλεται στο ότι ο καλλιτέχνης απεμπόλησε το δικαίωμά του να βρίσκεται στην πρωτοπορία της κοινωνίας, να διακινδυνεύσει, να αναλάβει ευθύνες, να διατυπώσει άποψη. Υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Δείτε την ιταλική τέχνη, μπορεί να επικεντρώνεται σε διάφορα φορμαλιστικά στοιχεία, στο διακοσμητικό μέρος. Η ρωσική τέχνη αν δεν βρίσκεται στην πρωτοπορία της ζωής δεν χρειάζεται σε κανέναν. Έτσι, η πρώτη διαφορά είναι ο κομφορμισμός. Η δεύτερη διαφορά έγκειται στο εξής: υπάρχει υπεροχή, κυριαρχία θα έλεγα της διαδικασίας έκθεσης από εκείνη της δημιουργίας. Τι εννοώ; Δείτε τι κάνουν στην Κίνα οι άνθρωποι που θέλουν να στηρίξουν την τέχνη. Επιλέγουν τρεις ζωγράφους, έναν γνωστό, έναν λίγο γνωστό και έναν που τώρα ξεκινάει. Επενδύουν στην εξέλιξή τους, τους βοηθούν να αναπτυχθούν, οργανώνουν εκθέσεις, τους προβάλλουν. Αντίστοιχα, στη Ρωσία, αντί να επενδύσουν στους καλλιτέχνες, επενδύουν στις αίθουσες, στα ιδιωτικά μουσεία, στις ιδιωτικές συλλογές. Την ίδια στιγμή, οι ζωγράφοι δημιουργούν σε άθλιες συνθήκες. Αρκεί να ρίξετε μια ματιά στα εργαστήριά τους. Εργάζονται σε υπόγεια. Απεναντίας, έχουμε πολυτελέστατα ιδιωτικά μουσεία, τα οποία στοίχισαν δισεκατομμύρια ρούβλια. Η τρίτη διαφορά είναι η απομόνωση. Στα 1990 αν ρωτούσες ένα ζωγράφο τι ήθελε θα σου απαντούσε: «τον κόσμο όλο». Ήθελε δηλαδή να εκπροσωπήσει τη Ρωσία παντού, σε όλο τον κόσμο, να τον κατακτήσει. Σήμερα, αν κάνεις την ίδια ερώτηση δεν θα πάρεις απάντηση. Οι ζωγράφοι σκέφτονται μόνο το εσωτερικό της χώρας. Αυτή είναι και η αιτία που δεν τους προσκαλούν στο εξωτερικό. Δεν απευθύνονται πια στη διεθνή κοινότητα, στο διεθνές κοινό. Φυσικά, έχουμε πολλούς πλούσιους συλλέκτες, οι οποίοι σε οικονομικό επίπεδο μπορούν να συντηρήσουν αυτούς τους καλλιτέχνες, ώστε να μπορούν να ζουν χωρίς τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτό όμως είναι πολύ παράδοξο. Πρόσφατα διάβασα τη συνέντευξη μίας εξαιρετικής μας ζωγράφου, της Ιρίνα Κόρινα. «Πώς πάνε τα πράγματα στο εξωτερικό;» ερωτήθηκε. Απάντησε ότι τελευταία φορά την είχαν καλέσει πριν από δέκα χρόνια. Βλέπετε; Η απομόνωση της χώρας έγινε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής. Πάλι καλά που έχουμε μερικούς εθνικούς συλλέκτες και στηρίζουν σήμερα τη ζωγραφική.

Πάντως, υπάρχουν και ορισμένα θετικά. Σήμερα, στη Μόσχα, υπάρχουν πέντε διαφορετικές σχολές σύγχρονης τέχνης. Αυτό σημαίνει ότι οι απόφοιτοι έχουν στέρεη παιδεία, σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1990 όπου οι περισσότεροι ήταν αυτοδίδακτοι. Στα  1990 ήμασταν στραμμένοι στην Ευρώπη. Η αφηγηματική ζωγραφικής θεωρούνταν ύβρις. Σιγά  σιγά, όμως, πολλοί ζωγράφοι έμαθαν να τη χρησιμοποιούν και να αποτελεί χαρακτηριστικό τους.

 

Είναι, τελικά, πολιτική η σημερινή ρωσική ζωγραφική;

Πριν από τρία χρόνια οργάνωσα μία πετυχημένη έκθεση στην γκαλερί Saatchi στο Λονδίνο με τίτλο Art Riot: Post-Soviet Actionism. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες της έχουν μεταναστεύσει. Κι όσοι απέμειναν στη Ρωσία, έχουν υιοθετήσει τον κομφορμισμό στη ζωή και στην τέχνη.

 

 

 

 

 

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.