Ευρώπη

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική δοκιμασία που υπερβαίνει κατά πολύ τον πόλεμο στην Ουκρανία. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η ασφάλειά της, οι πολιτικές της ελευθερίες και ο ίδιος ο πολιτισμός της ανοιχτής κοινωνίας δέχονται πιέσεις από διαφορετικές κατευθύνσεις. Στα ανατολικά, η αυταρχική Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν επιχειρεί να ανατρέψει την ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων με τη στρατιωτική ισχύ. Στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κοινωνιών, ο ισλαμιστικός φονταμενταλισμός αμφισβητεί θεμελιώδεις κατακτήσεις του Διαφωτισμού. Και ανάμεσα σε αυτές τις απειλές αναπτύσσεται μια πολιτική συμπεριφορά που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή: η ανοχή, η δικαιολόγηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανοιχτή υποστήριξη αυταρχικών δυνάμεων από τμήματα της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς και της ριζοσπαστικής Αριστεράς.

Η εικόνα από το ουκρανικό μέτωπο είναι αποκαλυπτική. Ύστερα από περισσότερα από τεσσεράμισι χρόνια πολέμου, η Ρωσία έχει αποτύχει να υποτάξει την Ουκρανία. Ο στρατός της εξακολουθεί να κατέχει σημαντικά εδάφη, αλλά η προέλασή του έχει μετατραπεί σε μια εξαιρετικά δαπανηρή επιχείρηση φθοράς. Η Ουκρανία αντέχει, πραγματοποιεί τοπικές αντεπιθέσεις και αποδεικνύει ότι η αποφασιστικότητα ενός λαού μπορεί να αντισταθμίσει σημαντικές ανισότητες στρατιωτικής ισχύος.

Αυτό, ωστόσο, αποτελεί μόνο τη μία πλευρά της πραγματικότητας. Διότι ο Πούτιν διεξάγει ταυτόχρονα έναν δεύτερο πόλεμο, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου επικίνδυνο, εναντίον της ίδιας της Ευρώπης. Κυβερνοεπιθέσεις, επιχειρήσεις παραπληροφόρησης, δολιοφθορές, παρεμβάσεις στις δημοκρατικές διαδικασίες, απειλές κατά ευρωπαϊκών υποδομών και διαρκής πυρηνικός εκφοβισμός συγκροτούν ένα οργανωμένο περιβάλλον πίεσης. Η Μόσχα επιχειρεί να εξαντλήσει την ευρωπαϊκή αντοχή, να διχάσει τις κοινωνίες και να μετατρέψει τον φόβο σε πολιτικό εργαλείο.

Ο κίνδυνος, επομένως, για την Ευρώπη είναι βαθύτερος από την ενδεχόμενη επέκταση μιας στρατιωτικής σύγκρουσης. Είναι η αποδοχή της αντίληψης ότι η ισχύς δημιουργεί δίκαιο, ότι τα σύνορα μπορούν να μεταβάλλονται με τη βία και ότι η εθνική ανεξαρτησία αποτελεί δικαίωμα υπό την αίρεση του ισχυρότερου γείτονα. Αν αυτή η αντίληψη επικρατήσει στην Ουκρανία, το πλήγμα θα αφορά ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Και ακριβώς εδώ αναδεικνύεται η αμφισημία της αμερικανικής πολιτικής. Ο Ντόναλντ Τραμπ αντιμετωπίζει τον πόλεμο πρωτίστως ως αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει μια συμφωνία με τη Μόσχα, συνδέοντας την ουκρανική κρίση με ενεργειακά και οικονομικά συμφέροντα, ενώ ασκεί αυξανόμενη πίεση στο Κίεβο. Το πρόβλημα μιας τέτοιας προσέγγισης είναι ότι κινδυνεύει να μετατρέψει την ειρήνη από αποκατάσταση της διεθνούς νομιμότητας σε αποτέλεσμα συναλλαγής. Μια συμφωνία που θα επιβράβευε την επιθετικότητα θα αποτελούσε επικίνδυνο προηγούμενο.

Η Ευρώπη, από την πλευρά της, πληρώνει ολοένα μεγαλύτερο μέρος του οικονομικού και στρατιωτικού κόστους, εξακολουθώντας να εξαρτάται από τις Ηνωμένες Πολιτείες σε κρίσιμες αμυντικές δυνατότητες. Ανακαλύπτει έτσι, με οδυνηρή καθυστέρηση, ότι η οικονομική ευημερία και η θεσμική της συγκρότηση χρειάζονται και την ισχύ που θα τις προστατεύει.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη απειλή, διαφορετικής προέλευσης και χαρακτήρα, η οποία αγγίζει απευθείας τον πυρήνα των ευρωπαϊκών ελευθεριών: ο ισλαμοφασισμός. Πρόκειται για εκείνες τις μορφές πολιτικού Ισλάμ που επιδιώκουν να υποτάξουν την κοινωνία στη θρησκευτική εξουσία, να επιβάλουν κανόνες συμπεριφοράς και να καταργήσουν στην πράξη την ελευθερία της συνείδησης, την ισότητα των φύλων και το δικαίωμα της αμφισβήτησης.

Ο ισλαμιστικός ολοκληρωτισμός έχει επιδείξει με κάθε δυνατό τρόπο την εχθρότητά του απέναντι στη δημοκρατική νεωτερικότητα. Από το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν και τους Ταλιμπάν έως τις τρομοκρατικές οργανώσεις που αιματοκύλισαν ευρωπαϊκές πόλεις, το ιδεολογικό υπόβαθρο είναι αναγνωρίσιμο: η αξίωση μιας θρησκευτικής αλήθειας να κυβερνά την ανθρώπινη ζωή και να τιμωρεί όποιον την αμφισβητεί.

Η Ευρώπη γνώρισε αυτή τη βία στο Παρίσι, στις Βρυξέλλες, στη Νίκαια, στο Βερολίνο και αλλού. Γνώρισε επίσης την απειλή απέναντι σε συγγραφείς, γελοιογράφους και εκπαιδευτικούς, όταν η ελευθερία του λόγου ήρθε αντιμέτωπη με τη θρησκευτική μισαλλοδοξία. Η δολοφονία του Σαμιέλ Πατί στη Γαλλία παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της σύγκρουσης.

Η ευρωπαϊκή πολιτική συζήτηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με αξιοσημείωτη αμηχανία μια πραγματικότητα που έχει πλέον εγκατασταθεί στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η μαζική μετανάστευση, ιδιαίτερα όταν εξελίσσεται ανεξέλεγκτα, έχει δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα κοινωνικής συνοχής και ενσωμάτωσης. Σε πόλεις όπως η Μασσαλία και οι Βρυξέλλες, όπου έχουν διαμορφωθεί πολυπληθείς μουσουλμανικές κοινότητες, η συζήτηση για την επιρροή του πολιτικού Ισλάμ, την κοινωνική απομόνωση ορισμένων συνοικιών και την υποχώρηση των κοινών κανόνων της δημόσιας ζωής αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το ζήτημα αφορά πρωτίστως την ικανότητα του ευρωπαϊκού κράτους να διατηρεί την ισχύ των νόμων του και την ενότητα της δημόσιας σφαίρας απέναντι σε κάθε θρησκευτική διεκδίκηση εξουσίας.

Η πολιτική διάσταση αυτού του φαινομένου γίνεται επίσης όλο και περισσότερο αισθητή. Η εκλογή του Ζόραν Μαμντάνι στη δημαρχία της Νέας Υόρκης, του πρώτου μουσουλμάνου δημάρχου της αμερικανικής μεγαλούπολης, αναδεικνύει τη διεύρυνση της πολιτικής εκπροσώπησης των μουσουλμανικών κοινοτήτων. Οι έντονα αντιισραηλινές θέσεις του έχουν προκαλέσει σοβαρές αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα με εκπροσώπους της εβραϊκής κοινότητας.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η ιδεολογική σύγχυση που έχει επικρατήσει σε σημαντικά τμήματα της ευρωπαϊκής Αριστεράς γύρω από το Ισραήλ, το Ιράν και τον ισλαμιστικό εξτρεμισμό. Ο αντισιωνισμός λειτουργεί συχνά ως κοινός πολιτικός παρονομαστής δυνάμεων που εμφανίζονται προοδευτικές, αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα της ιρανικής θεοκρατίας ή την τρομοκρατική φύση της Χαμάς.

Είναι εντυπωσιακό να βλέπει κανείς πολιτικές δυνάμεις που επικαλούνται διαρκώς τα δικαιώματα των γυναικών, των ομοφυλόφιλων και των μειονοτήτων και ταυτόχρονα να επιδεικνύουν πρωτοφανή ανοχή απέναντι σε κινήματα και καθεστώτα που καταπατούν συστηματικά αυτά ακριβώς τα δικαιώματα. Πρόκειται για μια επικίνδυνη αντιστροφή των αξιών του Διαφωτισμού την οποία η Ευρώπη θα πληρώσει ακριβά αν συνεχίσει να την αντιμετωπίζει με αμηχανία και ιδεολογικούς ευφημισμούς.

Το παράδοξο είναι ότι απέναντι σε αυτές τις απειλές συναντούμε συχνά μια ιδιότυπη πολιτική σύγχυση στα δύο άκρα του ευρωπαϊκού ιδεολογικού φάσματος.

Τμήματα της Ακροδεξιάς αναγνωρίζουν στον Πούτιν το πρότυπο του ισχυρού ηγέτη, τον υπερασπιστή της παράδοσης, της εθνικής κυριαρχίας και μιας αυταρχικής αντίληψης περί κοινωνικής τάξης. Ορισμένοι πολιτικοί σχηματισμοί έχουν αναπτύξει σχέσεις με τη Μόσχα, ενώ άλλοι αναπαράγουν τις βασικές θέσεις της ρωσικής προπαγάνδας. Η αντίφαση είναι εντυπωσιακή: επικαλούνται διαρκώς την εθνική ανεξαρτησία, αλλά εμφανίζονται πρόθυμοι να αναγνωρίσουν στη Ρωσία το δικαίωμα να στερήσει την ανεξαρτησία από ένα άλλο ευρωπαϊκό έθνος.

Στην άλλη πλευρά, τμήματα της Αριστεράς εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη διεθνή πολιτική μέσα από ένα παρωχημένο αντιδυτικό σχήμα. Οτιδήποτε αντιπαρατίθεται στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην ευρωπαϊκή φιλελεύθερη τάξη αποκτά, σχεδόν αυτομάτως, ένα τεκμήριο πολιτικής συμπάθειας. Έτσι εξηγείται η δυσκολία ορισμένων να καταδικάσουν χωρίς υπεκφυγές τον ρωσικό επεκτατισμό, αλλά και η τάση να αντιμετωπίζουν ισλαμιστικά κινήματα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της αντιιμπεριαλιστικής αντίστασης.

Αυτή η ιδεολογική τύφλωση έχει ένα βαρύ τίμημα. Στο όνομα της χειραφέτησης μπορεί να δικαιολογείται η καταπίεση των γυναικών. Στο όνομα της αντίστασης μπορεί να σχετικοποιείται η τρομοκρατία. Στο όνομα της ειρήνης μπορεί να ζητείται από τον αμυνόμενο να αποδεχθεί τα τετελεσμένα του επιτιθέμενου.

Φυσικά, οι ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις δεν αποτελούν συμπαγή στρατόπεδα. Υπάρχουν συντηρητικοί που υπερασπίζονται σταθερά την Ουκρανία και αριστεροί που αντιτάσσονται αποφασιστικά τόσο στον ρωσικό αυταρχισμό όσο και στον θρησκευτικό φανατισμό. Η ουσιαστική διαχωριστική γραμμή περνά πλέον και μέσα από τις παραδοσιακές πολιτικές οικογένειες: ανάμεσα σε όσους υπερασπίζονται με συνέπεια τις ελευθερίες και σε όσους τις υποτάσσουν στις ιδεολογικές τους προτιμήσεις.

Η Ρωσία του Πούτιν και ο ισλαμιστικός ολοκληρωτισμός αποτελούν διαφορετικά πολιτικά φαινόμενα, με διαφορετικές ιστορικές αφετηρίες και επιδιώξεις. Συναντώνται όμως σε ένα κρίσιμο σημείο: στην εχθρότητα προς την ελεύθερη ατομικότητα, τον πολιτικό πλουραλισμό και την ανοιχτή κοινωνία. Ο πρώτος επικαλείται το κράτος, την αυτοκρατορική ισχύ και την ιστορική αποστολή του έθνους. Ο δεύτερος επικαλείται τη θρησκευτική εντολή. Και οι δύο απαιτούν, με τον δικό τους τρόπο, την υποταγή του ανθρώπου σε μια εξουσία που θεωρεί τον εαυτό της υπεράνω αμφισβήτησης.

Η Ευρώπη διαθέτει ένα τεράστιο ιστορικό πλεονέκτημα: έχει γνωρίσει τις καταστροφές που προκαλούν οι απόλυτες βεβαιότητες. Οι θεσμοί, οι ελευθερίες και τα δικαιώματά της αποτελούν κατακτήσεις αιώνων συγκρούσεων, επαναστάσεων και πνευματικών αναζητήσεων. Η υπεράσπισή τους απαιτεί σήμερα πολιτική αυτοπεποίθηση, ισχυρή άμυνα, αποτελεσματικούς θεσμούς και την αποφασιστικότητα να αντιμετωπίζεται κάθε μορφή ολοκληρωτισμού με τα ίδια δημοκρατικά κριτήρια.

Εκείνο που διακυβεύεται στην Ουκρανία, στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και στις μεγάλες γεωπολιτικές ανακατατάξεις είναι τελικά το δικαίωμα του ανθρώπου να ζει ελεύθερος, χωρίς να καθορίζει τη μοίρα του ούτε η ισχύς ενός αυταρχικού κράτους ούτε οι εντολές μιας θρησκευτικής εξουσίας.

Αν η Ευρώπη χάσει την αποφασιστικότητα να υπερασπιστεί αυτό το δικαίωμα, θα έχει υπονομεύσει μόνη της το σημαντικότερο ιστορικό της επίτευγμα.

Η ρωσική επιθετικότητα εναντίον της Ουκρανίας μπορεί να καταλήξει σε νίκη της Ρωσίας ή της Ουκρανίας, αλλά το ενδεχόμενο να τελειώσει ο πόλεμος με μια κατάπαυση του πυρός έπειτα από διαπραγματεύσεις φαίνεται ελάχιστα πιθανό.

Η έκδοση Benchmarking Working Europe 2026 του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Συνδικάτων (ETUI) και της Ευρωπαϊκής Συνομοσπονδίας Συνδικάτων (ETUC) αποτελεί μία από τις πιο ολοκληρωμένες αποτιμήσεις της σημερινής κατάστασης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως οικονομικού, κοινωνικού και πολιτικού σχήματος. Το βασικό ερώτημα που διατρέχει το σύνολο της μελέτης είναι αν η Ευρώπη μπορεί να εξελιχθεί σε μια πραγματικά «στρατηγική» δύναμη σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από πολέμους, γεωπολιτικό ανταγωνισμό, ενεργειακές κρίσεις, τεχνολογικές μεταβολές και κλιματική αβεβαιότητα.

Τζωρτζ Στάινερ, Η ιδέα της Ευρώπης, μετάφραση από τα αγγλικά: Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, Αθήνα 2021, 60 σελ.

Το δοκίμιο του Τζωρτζ Στάινερ μάς θυμίζει πως η δύναμη της Ευρώπης δεν βρίσκεται στους αλγορίθμους της, αλλά στη συνείδησή της.

Γιατί μισεί τόσο πολύ την Ευρώπη ο Ντόναλντ Τραμπ; Γιατί την αντιμετωπίζει με τέτοια περιφρόνηση και εχθρότητα;

Η «Συμμαχία των Προθύμων» για την Ουκρανία ως πυρήνας ενός ευρωπαϊκού δημοκρατικού οράματος

Λαμβάνοντας υπόψη την επίταση των παγκόσμιων συγκρούσεων μεταξύ δημοκρατιών και αυταρχικών καθεστώτων, η «Συμμαχία των Προθύμων» που σχηματίστηκε το 2025 για την Ουκρανία προσφέρει ένα μοντέλο για τη μελλοντική δι-ευρωπαϊκή συνεργασία μεταξύ των φιλελεύθερων κρατών.

Στη μεταπολίτευση, η ασφάλεια συνήθως παρουσιαζόταν ως αντιθετική στην ελευθερία. Το ερώτημα «τι τη θέλουμε την αστυνομία;» θεωρήθηκε πολύ συχνά προοδευτικός μονόδρομος. Μόνο μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, με την ισλαμιστική τρομοκρατία να αναδεικνύεται ως η κυρίαρχη απειλή για την διεθνή ασφάλεια, άρχισε μια πολιτική και επιστημονική επανατοποθέτηση της έννοιας της ασφάλειας. Ο σκοταδισμός και η απολυταρχική νοοτροπία των τρομοκρατών ερχόταν σε ευθεία σύγκρουση με τη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Κι αυτή η αντιπαράθεση άρχισε να γίνεται κυρίαρχη σε ιδεολογικό, πολιτισμικό, κοινωνικό πεδίο – και στην πολιτική αντιπαράθεση. Η ιδέα ότι η τρομοκρατία, οι υβριδικές απειλές, το διεθνικό οργανωμένο έγκλημα αλλά και οι αυταρχικές και οι αναθεωρητικές δυνάμεις είναι διαφορετικές όψεις της απειλής για την δημοκρατία ίσως, πλέον, να μην είναι μειοψηφικές ούτε στην Ελλάδα.

Ανάμεσα στις αναθεωρητικές δυνάμεις, ιδιαίτερα απειλητική εμφανίστηκε στις αρχές του νέου αιώνα η Ρωσία. Το 2008, με τον πόλεμο κατά της Γεωργίας, η Ρωσία έδειξε τις διαθέσεις της, που δεν έγιναν αντιληπτές ως σήμα κινδύνου για τη διεθνή οργάνωση και την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Σε ένα βαθμό, δεν έτυχε προσοχής  ούτε η υβριδική επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2014 και η προσάρτηση της Κριμαίας. Ούτε το 2016, στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ, ούτε στο δημοψήφισμα που οδήγησε στην έξοδο της Μεγάλης Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση αντιληφθήκαμε την απειλή όπως πραγματικά είναι.

Χρειάστηκε η Ρωσία να εισβάλει στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, για να συνειδητοποιήσουμε, μέσα από το σθένος και τον ηρωισμό των Ουκρανών, πως η ελευθερία, η πατρίδα, η αυτοδιάθεση είναι αξίες των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Είναι συστατικά στοιχεία των ελεύθερων κρατών, που μπορούν να επιλέγουν τις συμμαχίες τους – και ο ρόλος της διεθνούς οργάνωσης και του ΟΗΕ είναι να τους εγγυώνται αυτό το δικαίωμα.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ανέδειξε το εύρος της απειλής. Από τότε, την απειλή την υπενθυμίζουν συχνά διάφορες ενέργειες της Ρωσίας κατά της Δύσης και της κουλτούρας της. Οι επιθέσεις με fake news και η προσπάθεια με bots χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Οι συχνές απειλές κατά της ασφάλειας και της εδαφικής ακεραιότητας του ενιαίου ευρωπαϊκού χώρου, κατά της Μολδαβίας, αλλά και κατά της Σουηδίας και της Φινλανδίας. Πρόσφατα, τα ρωσικά drones που παραβίασαν τον εναέριο χώρο της Πολωνίας σήμαναν συναγερμό: η Ευρώπη οφείλει εγρήγορση, για να διαφυλάξει την ασφάλεια και τη δημοκρατία της.

Τα ρωσικά drones πάνω από την Πολωνία μάς θύμισαν αυτό που δεν έπρεπε ποτέ να ξεχάσουμε. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν είναι υπόθεση μόνο των Ουκρανών. Είναι η μάχη όλων μας. Η Ρωσία δεν επιτέθηκε στην Ουκρανία. Επιτέθηκε στη Δύση.

Κατά συνέπεια, η συζήτηση για την ειρήνη στην Ουκρανία και την επόμενη ημέρα δεν μπορεί να μην περιλαμβάνει την απειλή από τη Ρωσία για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Το ζήτημα αυτό συνδέεται στενά με το πώς θα προκύψει η ειρήνη και ποιοι θα είναι οι όροι της. Ουσιαστικά, μιλάμε για δύο προσεγγίσεις που μπορούν να αποτυπωθούν με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο στην πρόσληψη και στην προσέγγιση των ΗΠΑ υπό τις δύο διαφορετικές προεδρίες – του Τζο Μπάιντεν και του Ντόναλντ Τραμπ.

Η πρώτη προσέγγιση, που ήταν και η θέση της συντριπτικής πλειονότητας των χωρών του δυτικού κόσμου ώς τον Ιανουάριο του 2024, τόνιζε ότι το τέλος του πολέμου πρέπει να έρθει με την ήττα της Ρωσίας. Αυτή η προσέγγιση, αν αφήσουμε στην άκρη για την οικονομία της συζήτησης το εφικτό του πράγματος και τις εξελίξεις στο πεδίο των μαχών τους τελευταίους μήνες, απαντούσε και στη γενικότερη απειλή της Ρωσίας για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Μια ηττημένη Ρωσία δεν θα μπορούσε να αποτελέσει απειλή, ενώ πολλοί προσέβλεπαν πως σε αυτό το ενδεχόμενο μπορεί να βλέπαμε ακόμη και αλλαγή εξουσίας στο εσωτερικό της.

Η δεύτερη προσέγγιση, κυρίαρχη στις ΗΠΑ του Τραμπ ο οποίος φαίνεται να διχοτομεί για πρώτη φορά από το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου τον δυτικό κόσμο, πιέζει για μια ειρήνη που θα αποτυπώνει την παρούσα κατάσταση στο πεδίο των μαχών και δεν θα προκύπτει ως αποτέλεσμα ήττας της Ρωσίας. Σε αυτή την προσέγγιση έχουν μπει και ζητήματα που από την πρώτη στιγμή έθετε η Ρωσία (π.χ. μη ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, περιορισμοί στις στρατιωτικές δυνατότητες της Ουκρανίας, επίσημη αποδοχή της κατάστασης της Κριμαίας κ.λπ.). Σε επίπεδο διεθνών σχέσεων, είδαμε το άνοιγμα των ΗΠΑ προς τη Ρωσία και τη σταδιακή επιστροφή της δεύτερης στο διεθνές πεδίο.

Είναι ξεκάθαρο λοιπόν πως αυτή τη στιγμή η συζήτηση γίνεται στη βάση της δεύτερης προσέγγισης, η οποία σε κάθε περίπτωση δεν περιλαμβάνει ήττα της Ρωσίας, αλλά ούτε και ουσιαστική της τιμωρία για τον αναθεωρητισμό που εκφράστηκε με την εισβολή και την πραγματοποίηση εγκλημάτων πολέμου.

Εάν λοιπόν, παρά τις πολλές δυσκολίες και ενστάσεις από την Ουκρανία, τα κράτη μέλη της Ε.Ε. και τη Βρετανία προχωρήσει μια ειρήνη με αυτά τα χαρακτηριστικά, η απειλή από τη Ρωσία δεν θα έχει εκλείψει. Αντίθετα, θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει πως η Ρωσία και ο Βλαντίμιρ Πούτιν θα μπουν στον πειρασμό να ασκήσουν εκ νέου τις αναθεωρητικές τους βλέψεις με τη χρήση υβριδικών επιθέσεων, αλλά και παραδοσιακής σκληρής στρατιωτικής ισχύος. 

Σε έναν κόσμο όπου υποχωρεί ο ρόλος των θεσμών και του διεθνούς δικαίου και επικρατεί η ισχύς και η χομπσιανή προσέγγιση των διεθνών σχέσεων, η αναθεωρητική Ρωσία του Πούτιν θα αποτελεί απειλή για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Γι’ αυτό και ο πόλεμος στην Ουκρανία αφορά την Ευρώπη και κάθε ελεύθερη χώρα. Ουσιαστικά, θα παραμείνει ο καταλύτης που πρέπει να οδηγήσει στην αμυντική ωρίμανση της Ένωσης, στο πλαίσιο της κρίσιμης Στρατηγικής Αυτονομίας. Για να μπορέσεις να αντιμετωπίσεις τον αναθεωρητισμό χρειάζεται να ενισχύσεις σημαντικά την αποτρεπτική σου ικανότητα, ιδιαίτερα όταν η απειλή προέρχεται από μια πυρηνική δύναμη όπως η Ρωσία. Η Ε.Ε. δεν μπορεί πλέον να λειτουργεί μόνο ως απόγονος της Αφροδίτης με τη γοητεία και το κανονιστικό της πλαίσιο. Οφείλει να φερθεί ως Αθηνά, που μπορεί να κάνει χρήση, εφόσον χρειαστεί, σκληρής ισχύος. Η Ευρώπη ας δείξει τα δόντια της.

Κοσμογονικές αλλαγές συμβαίνουν σε παγκόσμιο επίπεδο και σε όλους τους τομείς: νέος ψυχρός πόλεμος επιβάλλεται, ίσως τρίτος παγκόσμιος πόλεμος αναδύεται, τρίτες οικονομικές και στρατιωτικές δυνάμεις απειλούν τη μέχρι σήμερα αναμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία της Δύσης. Η Ευρώπη φαίνεται να απειλείται σοβαρά, κυρίως στρατιωτικά αλλά και οικονομικά, για πρώτη φορά μετά το 1945 και έως σήμερα. Κοσμογονικές αλλαγές, όχι μόνο στο παγκόσμιο στερέωμα αλλά και στη γειτονιά μας, με τον τουρκικό αναθεωρητισμό, τα όσα φοβερά και τρομερά συμβαίνουν στη Μέση Ανατολή κ.λπ. Η Τεχνητή Νοημοσύνη επιπλέον «απειλεί» να φέρει τόσες και τέτοιες αλλαγές στις κοινωνίες μας, που ποτέ δεν είχαμε φανταστεί – και τόσα άλλα ων ουκ έστιν αριθμός.

Η Ευρώπη δεν υστερεί έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών στον τομέα της επιστημονικής έρευνας και της παραγωγής επιστήμης υψηλού επιπέδου. Η ιδέα ότι συμβαίνει κάτι τέτοιο οφείλεται στη λανθασμένη θεώρηση που συνεχίζουν να έχουν τα Μαζικά Μέσα Ενημέρωσης:  από τη μια οι ΗΠΑ και από την άλλη οι ευρωπαϊκές χώρες, η καθεμιά ξεχωριστά. Με τη ματιά αυτή, η Βρετανία, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ολλανδία υστερούν έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών σε βραβεία Νόμπελ και Μετάλλια Fields και έτσι διαιωνίζεται η αντίληψη της αμερικανικής κυριαρχίας στην επιστήμη.

Η 24η Ιουλίου είναι, βέβαια, η ημέρα εορτασμού της δημοκρατίας μας. Όμως, είναι και ημέρα μνήμης του χρέους της πατρίδας μας προς τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.  Και επιπλέον, ημέρα υπενθύμισης προς όλους ότι η ευρωπαϊκή χώρα στην οποία ζούμε είναι το αποτέλεσμα της πολιτικής επικράτησης της Κεντροδεξιάς μετά τον Εμφύλιο – όχι με τανκς και όπλα, αλλά στις κάλπες.