Όταν το Big Bang γίνεται μεταφορά

Η θεωρία του Big Bang δεν περιγράφει απλώς μια αρχή στον χρόνο. Περιγράφει τη γέννηση του ίδιου του κοσμικού καμβά: του χώρου, του χρόνου και των φυσικών νόμων όπως τους γνωρίζουμε. Η επιβεβαίωσή της προέκυψε μέσα από εντυπωσιακές παρατηρήσεις: τη διαστολή των γαλαξιών, την κοσμική μικροκυματική ακτινοβολία υποβάθρου, και τις αναλογίες των ελαφρών στοιχείων στο σύμπαν. Είναι μια θεωρία που συνδυάζει μαθηματική αυστηρότητα με μια σχεδόν ποιητική δύναμη. Δεν είναι περίεργο που η έννοια αυτή έχει ξεπεράσει τα όρια της φυσικής και της κοσμολογίας και έχει εισχωρήσει στη δημόσια γλώσσα.

Σήμερα, η λέξη «Big Bang» χρησιμοποιείται συχνά ως μεταφορά για κάθε είδους θεαματική αρχή: μια πολιτισμική έκρηξη, μια οικονομική απογείωση, μια ριζική πολιτική μεταβολή.  Η επιλογή είναι εύγλωττη και εύληπτη· η μεταφορά μεταφέρει αμέσως την αίσθηση μιας ξαφνικής, δημιουργικής έκρηξης. Ωστόσο, η ευκολία με την οποία χρησιμοποιείται ο όρος γεννά και ένα πρόβλημα.

Το Big Bang, ξανά, δεν είναι απλώς μια μεγάλη αρχή. Είναι ένα μοναδικό κοσμικό γεγονός  —ή, ακριβέστερα, μια θεωρία που περιγράφει τις πρώτες στιγμές του σύμπαντος και τη συνεχή εξέλιξή του. Δεν πρόκειται για μια απλή «έκρηξη», όπως συχνά φανταζόμαστε. Στην πραγματικότητα δεν υπήρξε κέντρο της έκρηξης ούτε χώρος μέσα στον οποίο συνέβη· ο ίδιος ο χώρος διαστελλόταν παντού ταυτόχρονα. Και βέβαια δεν υπήρχε το πριν. Δεν έχει νόημα δηλαδή να ρωτάμε τι συνέβη πριν από την Μεγάλη Έκρηξη, Όταν χρησιμοποιούμε, λοιπόν, τον όρο για να περιγράψουμε οποιαδήποτε ραγδαία αλλαγή, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε μια εξαιρετικά συγκεκριμένη επιστημονική έννοια σε ρητορικό κλισέ.

Γι’ αυτό αξίζει να χρησιμοποιούμε τον όρο με φειδώ. Όταν κάθε έντονη αλλαγή βαφτίζεται «Big Bang», η μεταφορά χάνει το βάρος της. Η επιστημονική έννοια που περιγράφει τη γέννηση του κοσμικού χρόνου μετατρέπεται σε απλό δημοσιογραφικό υπερθετικό. Και μας αφήνει να αναρωτιόμαστε πόσο Big και πόσο Bang είναι η κάθε έκρηξη (η οποία φυσικά δεν προκλήθηκε από παρθενογένεση),

Οι μεταφορές είναι αναγκαίες στη δημόσια σκέψη. Αλλά υπάρχουν ορισμένες έννοιες που αξίζει να διατηρούν τη σπανιότητά τους. Το Big Bang είναι μία από τις βασικότερες — όχι απλώς επειδή ανήκει στην επιστήμη, αλλά επειδή περιγράφει κάτι που, κυριολεκτικά, αφορά την αρχή των πάντων.