web only

Η οικογενειακή επιχείρηση στα δημόσια στοιχεία: ένα σταθερό νόμισμα με τους τόκους στην WLF, μια κρυφή πώληση του 49% και μια χάρη στον ιδρυτή της Binance.

Για τον μέσο αναγνώστη, η Binance είναι όνομα που δεν λέει τίποτε. Οι μεγαλύτεροι, αν πιεστούν, ίσως να πουν ότι τους θυμίζει μάρκα οδοντόκρεμας.  Για όσους, ωστόσο, είναι στην αγορά κρυπτονομισμάτων, είναι το μεγαλύτερο ανταλλακτήριο του κόσμου – σαν να λέμε ο κεντρικός σταθμός διοδίων της κρυπτοαγοράς. Την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου δέχτηκε κυβερνοεπίθεση, πιθανότατα από τη Βόρεια Κορέα. Η λεία; 6,3 δισ. δολάρια, η μεγαλύτερη στην ιστορία του κλάδου.[1] Η Binance κατάφερε να παγώσει περίπου 3 δισ. δολάρια και υποσχέθηκε να καλύψει κάθε απώλεια των πελατών της. Αυτό που είχε ενδιαφέρον στην υπόθεση δεν είναι μόνο το αστρονομικό ποσόν, αλλά και η ταχύτητα με την οποία ξεπλύθηκαν τα κλοπιμαία.

Η είδηση έχει μια υποσημείωση γενικού ενδιαφέροντος. Ανάμεσα σε όσους πάγωσαν κεφάλαια ήταν η World Liberty Financial (WLF), η εταιρεία κρυπτονομισμάτων της οικογένειας Τραμπ: 27 εκατ. δολάρια σε USD1, το δικό της σταθερό κρυπτονόμισμα (stablecoin). Το επεισόδιο συνέβη λίγες ημέρες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου για το Κογκρέσο και τη Γερουσία των ΗΠΑ.

Εν κρυπτώ και παραβύστω

Το Regime Change: Inside the Imperial Presidency of Donald Trump (Μέσα στην αυτοκρατορική προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ) των Μάγκι Χάμπερμαν και Τζόναθαν Σουάν, ρεπόρτερ των New York Times, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Simon & Schuster τον Ιούνιο του 2026. Αντλεί τα στοιχεία του από περίπου χίλιες συνεντεύξεις και καταγράφει τον πρώτο ενάμιση χρόνο της δεύτερης θητείας του Τραμπ. Τον τίτλο, είπε ο Σουάν σε συνέντευξή του, τον είχαν διαλέξει πριν ο Τραμπ ξεκινήσει την επιχείρηση στη Βενεζουέλα και τον πόλεμο με το Ιράν· είχαν συνειδητοποιήσει ότι κάλυπταν «μια μορφή αλλαγής καθεστώτος στις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες». Το βιβλίο καταγράφει όσους ανέλαβαν την εξουσία· πριν εξετάσουμε το ήθος των νεοαφιχθέντων, ας ανοίξουμε το βιβλίο εσόδων τους.

Προειδοποιώ: όσα ακολουθούν είναι μπερδεμένα. Εταιρείες μέσα σε εταιρείες, ταμεία πίσω από ταμεία, ένα νόμισμα δεμένο πάνω σε άλλο. Αν κάποιος ήθελε να σχεδιάσει ένα πλέγμα όπου το «follow the money» χάνει το δρόμο στην τρίτη στροφή, δύσκολα θα το πετύχαινε καλύτερα. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο οι περισσότεροι αναγνώστες τα παρατάνε, κι αυτό είναι το μόνο κομμάτι της ιστορίας που δεν χρειάζεται εξήγηση. Μη τα παρατήσετε. Κρατήστε τον μίτο ώς το τέλος: αξίζει να δείτε πώς στήνεται ένας σταθμός διοδίων με πελατεία ολόκληρο τον πλανήτη.

Η WLF ιδρύθηκε το 2024 από τους γιους του Τραμπ, Ντόναλντ Τραμπ Τζούνιορ και Έρικ Τραμπ, με τον Μπάρον Τραμπ και τον Ζακ Γουίτκοφ, γιο του ειδικού (αλλά απελπιστικά αφελή ερασιτέχνη) απεσταλμένου του προέδρου στη Μέση Ανατολή. Η οικογένεια κατέχει περίπου το 40%. Ο ιστότοπος της WLF διευκρινίζει ότι οι Τραμπ δεν είναι στελέχη ούτε διαχειριστές· εισπράττουν μόνο μεγάλο μέρος των εσόδων. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, ωστόσο, αυτό μικρή σημασία έχει. Κατά τη Wall Street Journal, τέσσερις ημέρες πριν από την ορκωμοσία Τραμπ, η Aryam Investment 1 του Άμπου Ντάμπι, επενδυτικό όχημα του σεΐχη Ταχνούν μπιν Ζάγεντ Αλ Ναχιάν (συμβούλου εθνικής ασφάλειας των Εμιράτων και αδελφού του προέδρου τους), συμφώνησε να αγοράσει το 49% της WLF έναντι 500 εκατ. δολαρίων. Από τα 500 εκατ. του τιμήματος, τα μισά –250 εκατ.– δόθηκαν προκαταβολικά· από αυτά, 187 εκατ. κατέληξαν σε εταιρείες των Τραμπ και τουλάχιστον 31 εκατ. σε εταιρείες της οικογένειας Γουίτκοφ.[2] Ο πρόεδρος Τραμπ είπε ότι δεν γνώριζε τη συμφωνία. Η Χάμπερμαν, η άλλη συγγραφέας του Regime Change, επιμένει ότι η συμφωνία έγινε κρυφά.[3] Τον Μάρτιο του 2025, η WLF κυκλοφόρησε το USD1, νόμισμα καλυμμένο από αποθέματα που αποδίδουν τόκους στην εταιρεία που το εκδίδει: κάθε δολάριο που σταθμεύει εκεί τοκίζεται, και ο τόκος πηγαίνει στη WLF, όχι στον κάτοχο του κρυπτο-δολαρίου – ο σταθμός διοδίων εισπράττει, ο οδηγός απλώς διέρχεται.[4]

Εδώ μπαίνει η Binance, και μάλιστα από την κύρια είσοδο: κατά το Bloomberg, την τεχνολογία του USD1 αυτή την κατασκεύασε.[5] Και παρακολουθήστε τη συνέχεια: τον Μάρτιο του 2025 το κρατικό ταμείο MGX του Άμπου Ντάμπι ανακοίνωσε επένδυση 2 δισ. δολαρίων στη Binance· τον Μάιο αποκαλύφθηκε ότι πλήρωσε σε USD1, δηλαδή με δύο δισεκατομμύρια του νομίσματος που αποδίδει τόκους στη WLF, την εταιρεία των Τραμπ.[6] Πρόεδρος της MGX είναι ο ίδιος Ταχνούν, ο αγοραστής που στέκεται και πίσω από την αγορά του 49% της WLF, κατά τη Wall Street Journal. Η εφημερίδα προσθέτει ότι λίγες εβδομάδες μετά την πληρωμή ανακοινώθηκε η συμφωνία-πλαίσιο ΗΠΑ-Εμιράτων για προμήθεια προηγμένων τσιπ τεχνητής νοημοσύνης (Μάιος 2025). Η σύνδεση δεν έχει αποδειχθεί, αλλά μας θυμίζει τη γάτα και τα κεραμίδια.[7] Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι πού βρίσκεται το νόμισμα: το μεγαλύτερο μέρος του –87% υπολόγισε το Forbes–[8] είναι κατατεθειμένο σε λογαριασμούς της Binance, κυρίως πελατών εκτός ΗΠΑ· στα διόδια της WLF, η λωρίδα της Binance έχει σχεδόν όλη την κίνηση.

Η Binance, πάντως, δεν περιορίστηκε στο ρόλο του προμηθευτή της τεχνολογικής λύσης. Η Wall Street Journal έγραψε ότι συγκρότησε ομάδα υψηλού επιπέδου για να κλείσει συμφωνία με τη WLF και ότι παράλληλα, επί μήνες, επιδίωκε χάρη για τον Τσανγκπένγκ Ζάο, τον ιδρυτή της Binance, που το 2023 είχε ομολογήσει παραβίαση της νομοθεσίας για το ξέπλυμα χρήματος, πλήρωσε 4 δισ. δολάρια πρόστιμο και έκανε φυλακή για τέσσερις μήνες.

Στις 23 Οκτωβρίου 2025 ο Τραμπ απένειμε χάρη στον Ζάο: το πολύμηνο αίτημα της Binance είχε βρει τη θυρίδα του.[9] Δεκατρείς ημέρες νωρίτερα η επενδυτική τράπεζα Dominari –η μητρική της έχει συμβούλους τους Ντόναλντ Τραμπ Τζούνιορ και Έρικ Τραμπ– είχε ανακοινώσει συνεργασία με το Hemi, ένα έργο blockchain που στηρίζεται από το family office του Ζάο –το ιδιωτικό ταμείο που διαχειρίζεται την προσωπική και οικογενειακή του περιουσία– (Bloomberg).[10] Πέντε ημέρες μετά τη χάρη η Binance ανακοίνωσε διευρυμένη συνεργασία με τη WLF.[11]

Και το Κογκρέσο; Μάλλον σφύριζε αδιάφορα με λίγες εξαιρέσεις στην αντιπολίτευση. Οι Δημοκρατικοί γερουσιαστές Ελίζαμπεθ Γουόρεν και Άνταμ Σιφ κατηγόρησαν τον πρόεδρο για εμπορία επιρροής. Φυσικά, η Binance αρνείται προνομιακή μεταχείριση του USD1, του κρυπτονομίσματος του προέδρου· ο Λευκός Οίκος αρνείται κάθε σύγκρουση συμφερόντων (αλλά όσες περισσότερες φορές το αρνείται  τόσο λιγότερο  πιστευτός γίνεται).[12] Τον Νοέμβριο ο Τραμπ δήλωσε στο τηλεοπτικό δίκτυο CBS ότι δεν ξέρει καν ποιος είναι ο Ζάο[13]. Η απονομή χάριτος φέρει την υπογραφή του, φαρδιά πλατιά με μαύρο μαρκαδόρο.

Οι εγγραφές των εσόδων

Στο βιβλίο εσόδων της οικογενειακής επιχείρησης πλουτισμού τις εγγραφές τις κάνουν, ώς τώρα, κυρίως ξένα χέρια – επενδυτές και αγοραστές των νομισμάτων της. Κατά το Bloomberg, η οικογένεια είχε εισπράξει έως τον Μάιο περίπου 1,55 δισ. δολάρια από πωλήσεις κρυπτονομισμάτων της WLF[14]. Κατά το Forbes, η περιουσία του προέδρου αυξήθηκε από 2,3 σε 6,5 δισ. δολάρια μεταξύ 2024 και 2026, κυρίως χάρη στα κρυπτονομίσματα.[15] Οι Χάμπερμαν και Σουάν υποστηρίζουν ότι ξένοι επενδυτές έβλεπαν τις κρυπτοεπιχειρήσεις της οικογένειας ως τη βασιλική οδό προς την επιρροή – με τα ανάλογα διόδια. Ο Τραμπ κατηγόρησε δημόσια –ξανά, οι διαψεύσεις και οι κατηγορίες– το βιβλίο  ως ψευδόμενο. Ένα τεκμήριο πάντως δεν φέρει υπογραφή δημοσιογράφου: η δική του δήλωση περιουσιακής κατάστασης για το 2024 ανέγραφε 57,36 εκατ. δολάρια εισόδημα από τη συμμετοχή του στη WLF[16].

Δείτε τα δυο διαγράμματα. Δεν απαιτούν μελέτη· μια ματιά αρκεί. Δείτε τα μόνον σαν εικόνα, σαν χάρτη, σαν έναν τεράστιο ιστό διαφθοράς. Δείχνουν το πλέγμα των σχέσεων ανάμεσα στην εταιρεία της οικογένειας, τη Binance, τους επενδυτές του Άμπου Ντάμπι και τους αξιωματούχους —έναν ιστό αράχνης στον οποίο κάθε κλωστή είναι δημοσιευμένο γεγονός.

Απόδειξη ότι η χάρη δόθηκε ως αντάλλαγμα δεν υπάρχει, και δεν θα το ισχυριστώ. Για να τεθεί το ερώτημα, ωστόσο, αρκεί η αλληλουχία των γεγονότων, και το χρονολόγιο τη δίνει με ακρίβεια ημέρας. Επί προεδρίας Τραμπ η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς εγκατέλειψε την αγωγή της κατά της Binance (Μάιος 2025)[17] και ο ίδιος ο πρόεδρος απένειμε χάρη στον ιδρυτή της (Οκτώβριος). Και τα δύο γεγονότα ωφέλησαν μια εταιρεία που είναι σημαντικός εμπορικός εταίρος της οικογενειακής μπίζνας και η οποία κρατά το μεγαλύτερο μέρος του νομίσματος από το οποίο αυτή εισπράττει τόκους: δύο μπάρες που την εμπόδιζαν σηκώθηκαν και της άφησαν το πεδίο ελεύθερο. Η διαβεβαίωση ότι δεν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων προέρχεται από τον Λευκό Οίκο, δηλαδή από την πλευρά που αποφάσισε, η οποία έλεγξε τον εαυτό της και τον βρήκε άψογο.

Οι Χάμπερμαν και Σουάν περιγράφουν ένα καθεστώς σε τρομακτική μεταμόρφωση. Τα δημόσια στοιχεία δείχνουν κάτι πιο συγκεκριμένο: μια οικογενειακή επιχείρηση που εισπράττει διόδια από ένα νόμισμα και ο τζίρος από τα διόδια εξαρτάται από αποφάσεις του αρχηγού του κράτους. Στη λωρίδα με την περισσότερη κίνηση, η Binance· γύρω από το σταθμό των διοδίων, ένας κύκλος που μπήκε με κεφάλαιο και γνωριμίες, από σεΐχηδες της Μέσης Ανατολής ώς τον ιδρυτή που πήρε χάρη. Ποιος εισπράττει τα διόδια και ποιος σηκώνει τις μπάρες, το είδαμε στο χρονολόγιο: η οικογένεια τα πρώτα, η πλευρά που αποφάσισε τις δεύτερες. Το συμπέρασμα είναι δικό μου· δεν το υπογράφουν οι Χάμπερμαν και Σουάν, αλλά σαφώς το τεκμηριώνουν.

Οι εγγραφές στο βιβλίο, ώς σήμερα, όσες βγήκαν από το σκοτάδι: το 49% που πουλήθηκε κρυφά, τα 2 δισ. σε USD1, η χάρη, τα 1,55 δισ. έσοδα από κρυπτονομίσματα. Οι ωφελημένοι είναι λίγοι και επώνυμοι. Όσο για το φρένο που θα περίμενε κανείς από τους θεσμούς: η αγωγή της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς κατά της Binance αποσύρθηκε, και οι αντιδράσεις που καταγράφουν τα ρεπορτάζ που ανέφερα είναι κυρίως επιστολές γερουσιαστών της αντιπολίτευσης —της πλευράς, δηλαδή, που δεν παρακολουθεί, ενίσταται, αλλά δεν αποφασίζει.

Το επεισόδιο είναι ένα από τα πολλά της διακυβέρνησης Τραμπ, ίσως απλώς το καλύτερα χρονολογημένο. Ούτε έμεινε η οικογένεια μόνη στο ταμείο. Ο Στιβ Γουίτκοφ, ειδικός απεσταλμένος του προέδρου, εισέπραξε το 2025 περίπου 107 εκατ. δολάρια από εταιρεία συνδεδεμένη με τη WLF, όπου διευθύνων σύμβουλος είναι ο γιος του, σύμφωνα με οικονομικές καταστάσεις που εξασφάλισε ανεξάρτητος φορέας ελέγχου.[18] Η Binance είδε την αγωγή εναντίον της να αποσύρεται· ο Ζάο πήρε τη χάρη του, υπογεγραμμένη με τον μαύρο μαρκαδόρο του προέδρου Τραμπ.

Επίμεμπτη συναλλαγή, το ξαναλέω, δεν αποδείχθηκε. Σύγκρουση συμφερόντων; Μάλλον. Τα ποσά και οι ημερομηνίες δείχνουν ποιος εισπράττει στο ταμείο και ποιος σηκώνει τη μπάρα —και ότι οι δυο τους κάθονται στο ίδιο τραπέζι της άγιας οικογένειας. Πρόκειται για ένα  μόνον colpo grosso -ανάμεσα στα πολλά- σε έναν κόσμο στον οποίο οι κανόνες έχουν πάψει να ισχύουν;

Σημ. Το άρθρο το έγραψα εγώ. Η συνδρομή της τεχνητής νοημοσύνης, ωστόσο, ήταν πολύτιμη. Πρώτον, με βοήθησε στην τεκμηρίωση, ψάχνοντας (βάσει κατευθύνσεων κι οδηγιών)  καλύτερα από ό,τι θα μπορούσα μόνος μου. Και δεύτερον, έφτιαξε αυτά τα υπέροχα διαγράμματα, (πάλι, όχι μόνη της). Η δυνατότητα οπτικοποίησης διάσπαρτων στοιχείων, και η συγκρότησή τους σε ένα συνεκτικό σύνολο είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Τα στοιχεία μετατρέπονται σε πληροφορία, και από την πληροφορία μπορείς να κατανοήσεις πράγματα που θα σου διέφευγαν και έτσι να βγάλεις συμπεράσματα.

Παράξενο να έρχεται το πρώτο γράμμα από τη Χιλή από ένα μικρό νησί στις εσχατιές του νότιου Ειρηνικού Ωκεανού. Όμως όλα έχουν την εξήγησή τους: έφτασα στο Σαντιάγκο την προηγούμενη εβδομάδα και έμεινα πέντε μέρες, όμως αυτές ήταν αφιερωμένες κυρίως σε ένα συνέδριο, οπότε δεν μπόρεσα να δω πολλά από τα αξιοθέατα της πόλης. Αυτό θα το κάνω από αύριο, αφού επιστρέψω. Σήμερα λοιπόν ένα γράμμα από τις εσχατιές του Ειρηνικού ωκεανού, από το νησί Ράπα Νούι, γνωστό και ως Νησί του Πάσχα.

Πλέον η επίσημη ονομασία του και στη Χιλή είναι Ράπα Νούι που στην πολυνησιακή γλώσσα των ντόπιων σημαίνει «μεγάλο νησί». Το νησί βέβαια δεν είναι και τόσο μεγάλο καθώς έχει έκταση 163,6 τετραγωνικά χιλιόμετρα, είναι δηλαδή λίγο μεγαλύτερο από την Κέα. Μαζί με το νησί Τριστάν ντα Κούνια που βρίσκεται στον νότιο Ατλαντικό συναγωνίζεται για τον τίτλο του πιο απομονωμένου σταθερά κατοικημένου μέρους της Γης, καθώς το επόμενο κατοικημένο νησί (το Πίτκαϊρν με μόνο 50 κατοίκους) απέχει 2.075 χλμ., ενώ οι πλησιέστερες ακτές της Χιλής, στην οποία το νησί ανήκει διοικητικά, απέχουν 3.512 χλμ. Η πτήση από το Σαντιάγκο διαρκεί περίπου πέντε ώρες.

Το νησί είναι ηφαιστειογενές και αποτελείται από τα κατάλοιπα τριών ηφαιστείων που είναι οι κορυφές μιας υποθαλάσσιας οροσειράς. Ως σχετικά νέος γεωλογικός σχηματισμός, το νησί δεν είχε γηγενή πανίδα εκτός από μερικά είδη πουλιών αλλά κατάφερε να αποκτήσει μια γηγενή χλωρίδα. Εξαιτίας της μικρής γεωλογικής του ιστορίας δεν έχει κοιτάσματα μεταλλευμάτων και βασικά αποτελείται από λάβα και άλλα ηφαιστειογενή υλικά: βασάλτη, οψιδιανό και σκωρία. Τα τρία ηφαίστεια  βρίσκονται στις άκρες του τριγωνικού νησιού και μεταξύ τους εκτείνονται λιβάδια. Δεν υπάρχουν ποτάμια ή ρυάκια, το γλυκό νερό συγκεντρώνεται σε λίμνες μέσα στους κρατήρες των ηφαιστείων ή αναβλύζει στις ακτές, καθώς το νερό της βροχής απορροφάται από το πορώδες έδαφος και χύνεται στην θάλασσα. Σήμερα, μεγάλο μέρος του πόσιμου νερού αποκτάται με αφαλάτωση.

Ο σταθερός πληθυσμός του νησιού είναι περίπου 7.000 κάτοικοι, περίπου οι μισοί από τους οποίους έλκουν την καταγωγή τους από τους πρώτους Πολυνήσιους εποίκους, που έφρασαν εκεί από τον 5ο ώς τον 8ο αιώνα μ.Χ. Η τοπική προφορική παράδοση λέει ότι οι πρώτοι έποικοι έφτασαν από τα νησιά Μαρκέζας υπό την ηγεσία του βασιλιά Χότου Ματού’α, με δυο καταμαράν. Ο Χότου Ματού’α αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα του με τους πιστούς του επειδή είχε χάσει έναν πόλεμο με έναν άλλο τοπικό άρχοντα (σε αυτό το σημείο, ο εποικισμός του Ράπα Νούι θυμίζει τον εποικισμό της Ισλανδίας τον 8ο αιώνα μ.Χ. από Νορβηγούς πολιτικούς πρόσφυγες).

Όπως δείχνουν τα ιστορικά στοιχεία, στο νησί αναπτύχθηκε γρήγορα ένας πολυνησιακός πολιτισμός με μια κοινωνία χωρισμένη σε φάρες και κάστες υπό την ηγεσία τοπικών αρχόντων που βρίσκονταν σε συνεχή πόλεμο μεταξύ τους για τον έλεγχο των ζωτικών πόρων. Οι συνεχείς αυτοί πόλεμοι, σε συνδυασμό με μια σοβαρή οικολογική καταστροφή που οφειλόταν αφενός στην καταστροφική επίδραση του πολυνησιακού αρουραίου (ένα από τα δυο είδη ζώων που έφεραν μαζί τους οι πρώτοι έποικοι – το άλλο ήταν η όρνιθα), αφετέρου στην παράδοση της κατασκευής μεγάλων μονολιθικών αγαλμάτων για τη μετακίνηση των οποίων μάλλον θυσιάστηκαν πολλά από τα δέντρα του νησιού, οδήγησαν στον αποδεκατισμό του πληθυσμού, ώστε την εποχή της πρώτης επαφής με Ευρωπαίους εξερευνητές τον 18ο αιώνα, στους οποίους το νησί οφείλει και το «δυτικό» του όνομα, ο πληθυσμός είχε μειωθεί στους δυο με τρεις χιλιάδες κατοίκους από περίπου 17.000 κατά την περίοδο της ακμής του πολιτισμού τους, τον 10ο με 11ο αιώνα.

Το χαρακτηριστικό πολιτιστικό γνώρισμα των Πολυνήσιων εποίκων του νησιού είναι τα μεγάλα μονολιθικά αγάλματα, τα Μοάϊ, που είναι κατά πλειοψηφία λαξευμένα από την ηφαιστειακή τέφρα του ηφαιστείου Ράνα Ράκου. Χρονολογούνται ανάμεσα στο 1250 και το 1500, όταν η «παραγωγή» τους σταμάτησε απότομα. Πρόκειται για ένα σχετικά μαλακό υλικό με κίτρινο χρώμα, που όταν εκτεθεί στον αέρα σκληραίνει και μαυρίζει. Τα αγάλματα έχουν μεγάλο κεφάλι, σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα που είναι λαξευμένο μέχρι την μέση – με μια μόνη εξαίρεση, ένα άγαλμα που απεικονίζει έναν γονατιστό άνθρωπο. Σύμφωνα με τους ειδικούς, το μέγεθος του κεφαλιού των αγαλμάτων αντικατοπτρίζει τη μεγάλη σημασία που του έδιναν οι Πολυνήσιοι, αφού το θεωρούσαν έδρα της ψυχής και του πνεύματος. Τα χέρια είναι ανάγλυφα και συνήθως απεικονίζονται σταυρωμένα μπροστά στο στομάχι. Με μία και μοναδική εξαίρεση, τα Μοάϊ απεικονίζουν ανδρικές φιγούρες – το άγαλμα της πρώτης βασίλισσας φυλάσσεται στο αρχαιολογικό μουσείο του νησιού (που ήταν δυστυχώς κλειστό).

Τα Μοάϊ απεικονίζουν τους αρχηγούς των διάφορων σογιών και είναι τοποθετημένα σε εξέδρες που ονομάζονται Άχου. Το πεδίο γύρω από τα Άχου χρησιμοποιούνταν ως νεκροταφείο του εκάστοτε σογιού. Τα αγάλματα είναι τοποθετημένα με τις πλάτες προς τη θάλασσα και κοιτάνε προς το χωριό. Στο πίσω μέρος του Άχου βρίσκεται το σημείο καύσης των νεκρών και κάτω από την εξέδρα είναι τα οστεοφυλάκια. Οι μη ευγενείς νεκροί είναι θαμμένοι μπροστά από το Άχου, ενώ η οικία του αρχηγού του σογιού βρίσκεται μπροστά από τον ταφικό χώρο με την είσοδο να κοιτάει προς το χωριό. Τα σπίτια του χωριού είναι χτισμένα απέναντι από την οικία του αρχηγού και απέναντι από το Άχου και κοιτάνε προς αυτό. Ο ξεναγός μάς είπε ότι σε ένα σημείο υπάρχει ένα Άχου με επτά αγάλματα που κοιτάνε προς τη θάλασσα και εικάζεται ότι πρόκειται για πνεύματα που οδηγούν θαλασσοπόρους προς το νησί.

Στα νεότερα αγάλματα το κεφάλι φέρει μια απεικόνιση της κόμης των ευγενών νεκρών, γιατί μόνο σ’ αυτούς επιτρεπόταν να έχουν μακριά μαλλιά που τα έβαφαν κόκκινα με φυσική σκωρία. Έτσι, το κεφάλι του νεκρού επιστεγάζεται από μια κόκκινη πέτρα που συμβολίζει την κόμη του. Πριν από μερικές δεκαετίες οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ότι στις κόγχες των ματιών ήταν τοποθετημένα μάτια από άσπρο κοράλλι με μια μαύρη ή κόκκινη πέτρα στη θέση της κόρης. Έτσι τα μάτια των αγαλμάτων έλαμπαν ιδιαίτερα κατά το ηλιοβασίλεμα δείχνοντας στους γηγενείς ότι τα πνεύματα των νεκρών τους προστάτευαν.

Γύρω από την κατασκευή των Μοάι είχε στηθεί μια ολόκληρη «βιομηχανία» καθώς αυτά έπρεπε να λαξευτούν από τις πλαγιές του ηφαιστείου, να φινιριστούν και να στολιστούν με διάφορες απεικονίσεις τατουάζ ή άλλα σύμβολα και στο τέλος να μεταφερθούν και να τοποθετηθούν στους ταφικούς χώρους που απείχαν πολλά χιλιόμετρα από το λατομείο. Το βάρος τους κυμαίνεται ανάμεσα στους 12 και στους 86 τόνους, ενώ οι τρόποι μεταφοράς τους είναι ακόμα αντικείμενο ερευνών και θεωριών. Δεν είναι γνωστό αν η κατασκευή τους ήταν προνόμιο μιας εξειδικευμένης κάστας ή συντεχνίας ή αν κάθε σόι είχε τους δικούς του μάστορες.

Το ενδιαφέρον είναι ότι οι μάστορες φρόντιζαν να αποτυπώσουν στο πρόσωπο κάθε αγάλματος την προσωπική έκφραση του ανθρώπου τη στιγμή του θανάτου του. Έτσι υπάρχουν αγάλματα που τα πρόσωπά τους αποτυπώνουν πόνο ή ηρεμία, και ένα έχει μια έκφραση σαν να δίνει ένα φιλί. Αυτό μας δείχνει ότι η γλυπτική τέχνη στο νησί διέτρεξε μια διαδικασία εξέλιξης –όπως δείχνει και το εύρημα ενός αγάλματος σε γονατιστή στάση προσευχής–, η οποία ίσως να είχε φτάσει σε ένα επίπεδο όπως αυτό των πολιτισμών της Μεσογείου ή της Ασίας, αν δεν σταματούσε ξαφνικά λόγω μιας βαθιάς πολιτικής, κοινωνικής και οικολογικής κρίσης που ξέσπασε κατά τον 13ο αιώνα μ.Χ. και οδήγησε στον αποδεκατισμό του πληθυσμού και στην καταστροφή των περισσότερων Μοάι – θα μπορούσε ίσως να χαρακτηριστεί εικονοκλαστική περίοδος γιατί τα Άχου καταστράφηκαν και τα Μοάι ρίχτηκαν με το πρόσωπο στο χώμα, σύμβολο ότι οι πρόγονοι πλέον δεν μπορούν να προστατέψουν τους ανθρώπους.

Εκτός από τα Μοάι, το νησί είναι γεμάτο με υπολείμματα του αρχαίου πολιτισμού: οικίες, άλλα τελετουργικά σημεία, ανάγλυφα που απεικονίζουν θεότητες και μερικές επιγραφές με ιερογλυφικά που δεν έχουν ακόμα διαβαστεί, παρ’ όλο που μερικά σύμβολα απαντώνται και σε επιγραφές σε άλλα μέρη της Πολυνησίας. Έχει επίσης διασωθεί το κέντρο λατρείας του λεγόμενου «ανθρώπου-πουλιού» όπου κάθε χρόνο λάμβανε χώρα μια ιεροτελεστία κατά την οποία οι επιλεγμένοι από κάθε αρχηγό σογιού κολυμπούσαν σε ένα κοντινό νησάκι για να συλλέξουν το πρώτο αβγό που θα γεννούσαν τα πουλιά του είδους Onychoprion fuscatus, του χελιδονιού της θάλασσας, που ερχόταν σε αυτό το μέρος για αναπαραγωγή.

Σήμερα, το νησί είναι μέρος της Δημοκρατίας της Χιλής με ειδικό καθεστώς προστασίας. Έχει περίπου επτά χιλιάδες μόνιμους κατοίκους και υλικά εξαρτάται κατά 95% από εισαγωγές. Η κύρια απασχόληση των κατοίκων είναι ο τουρισμός, αν και ιδιαίτερα μετά την πανδημία γίνονται προσπάθειες για την ανάπτυξη μιας γηγενούς γεωργίας και κτηνοτροφίας – εκτρέφονται ελεύθερα άλογα και βοοειδή που βόσκουν σε εκτεταμένα λιβάδια τα οποία βρίσκονται ανάμεσα στους αρχαιολογικούς χώρους. Διάβασα ότι γίνονται και προσπάθειες επανεκκίνησης της αμπελοκαλλιέργειας με ποικιλίες που εισάχθηκαν τους προηγουμένους αιώνες από τους Ευρωπαίους αλλά εγκαταλείφθηκαν και εν τω μεταξύ έχουν προσαρμοστεί στο τοπικό μικρόκλιμα. Δυστυχώς, δεν μπόρεσα να βρω τοπικό κρασί.

Η πρόσβαση στο νησί ελέγχεται αυστηρά και η παραμονή σε μη μόνιμους κατοίκους είναι περιορισμένη σε 30 ημέρες. Απαγορεύεται η εισαγωγή και η εξαγωγή τροφίμων, όπως και η εξαγωγή χώματος, βράχων, ορυκτών και φυσικά αντικειμένων με αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Όλο σχεδόν το νησί είναι εθνικό πάρκο της Χιλής και η πρόσβαση στους αρχαιολογικούς χώρους επιτρέπεται μόνο με οδηγό, ενώ πρέπει κανείς να αγοράσει και ένα εισιτήριο δεκαήμερης διάρκειας που κοστίζει γύρω στα 95 ευρώ για μη Χιλιανούς πολίτες. Οι εκδρομές κοστίζουν ανάλογα με το σέρβις που προσφέρεται από 50 μέχρι 90 ευρώ, ενώ υπάρχει και η δυνατότητα να προσλάβει κανείς προσωπικό ξεναγό, φυσικά με πιο υψηλό αντίτιμο. Οι τιμές εν γένει βρίσκονται σε επίπεδο Ελλάδας, κάτι που δεν είναι παράξενο αν λάβει κανείς υπόψη του την απομόνωση του νησιού και τη σχεδόν απόλυτη εξάρτησή του από εισαγωγές.

Η επιβατική συγκοινωνία με την ηπειρωτική Χιλή διεξάγεται αποκλειστικά αεροπορικώς ενώ όλα σχεδόν τα αναγκαία υλικά, από τσιμέντο μέχρι αυτοκίνητα, λεωφορεία, μηχανήματα έργων, τρόφιμα διαρκείας, φάρμακα κ.λπ. έρχονται μια φορά το μήνα με το πλοίο τροφοδοσίας. Επειδή δεν υπάρχει κατάλληλο λιμάνι το πλοίο παραμένει αρόδο και τα πράγματα μεταφορτώνονται σε λάντζες για να βγουν στη στεριά.

Όσο για το αεροδρόμιο: δεν θυμίζει ελληνικό επαρχιακό αεροδρόμιο της δεκαετίας του 1980, γιατί στα ελληνικά επαρχιακά αεροδρόμια της δεκαετίας του 1980 ΔΕΝ έτρεχαν κοτόπουλα ανάμεσα στους επιβάτες που περίμεναν να επιβιβαστούν.

Αυτά προς το παρόν, το επόμενο γράμμα θα έρθει από το Σαντιάγο.

«Τα Γαλλάκια έχουν δίκιο». Αυτό υποστηρίζει ο καθηγητής Νικόλας Σεβαστάκης με άρθρο του στη Lifo για τις μαθητικές κινητοποιήσεις στη Γαλλία. (στη χάρτινη έκδοση της εφημερίδας, ο τίτλος του ίδιου κειμένου είναι: «Πώς κλίνεται ο μέλλοντας»). Ο Σεβαστάκης μιλάει για την ανάδυση ενός «νέο λαού» που «αναμειγνύει αστικούς και λαϊκούς κόσμους». Θεωρεί δηλαδή ότι στους δρόμους αγκαλιάζονται παιδιά διαφορετικών κοινωνικών τάξεων αλλά και διαδηλωτές με υποστηρικτές τους, που είτε δρουν είτε παρακολουθούν τα επεισόδια κι αυτό το θεωρεί «περιεχόμενο και λόγο, απέναντι σε όσους δεν έχουν τίποτα ουσιαστικό να πουν για το μέλλον όλων μας». Γράφει:

Αυτό το είδαμε και από τα πολλά επεισόδια αγαπητικής συναδέλφωσης και εγκαρδίωσης ανάμεσα σε νεαρά άτομα και ηλικιωμένους, στους πυροσβέστες και στους μαθητές, στις παλιές καραβάνες από τα συνδικάτα και σε φοιτητές που μπορεί να προέρχονταν και από τα προνομιούχα περιβάλλοντα των καθολικών σχολείων. Πέρα λοιπόν από τη φυλετική επιμειξία (Mixité), αυτός ο νέος λαός έδειξε να αναμειγνύει αστικούς και λαϊκούς κόσμους, παιδιά με υψηλό πολιτισμικό κεφάλαιο και «πιο χύμα» νεολαία, φλωράκια και αλητάκια σε μια σύνθεση που διαθέτει, ωστόσο, περιεχόμενο και λόγο.

Πολύ ωραία και λυρική η διατύπωση του κειμένου του καθηγητή Σεβαστάκη, αλλά μήπως η ώσμωση ανάμεσα στα φλωράκια των προνομιούχων καθολικών σχολείων και τα χύμα αλητάκια κρατάει για λίγο, όσο μια πορεία, και μετά έκαστοι αποσύρονται στους πολύ διαφορετικούς κόσμους τους; Όπως έγραφε ο Αντρέ Μωρουά στην Ιστορία της Γαλλίας:

Πρώτη συνέπεια αυτού του συγκεντρωτισμού υπήρξε η δημιουργία μιας βαθιάς τάφρου μεταξύ της μάζας του λαού και μιας επίλεκτης απομονωμένης τάξης. Σ’ αυτό οφείλεται η βιαιότητα της Επανάστασης, οι αιματηρές αναμνήσεις και, από εκατόν πενήντα χρόνια, μια μεγάλη δυσχέρεια για να πραγματοποιηθεί η ομόνοια της χώρας, εκτός από τις περιπτώσεις εθνικού κινδύνου.

Και αλλού, επίσης ο Μωρουά, συμπληρώνει:

Ως τον πόλεμο του 1939, οι ριζοσπαστικές ή σοσιαλιστικές κυβερνήσεις στη Γαλλία θα προσκρούσουν πάνω στον «τοίχο του χρήματος».

Οπότε τα φλωράκια και τα αλητάκια τα χωρίζει το ιστορικό παρελθόν, το διαφορετικό μέλλον που θα έχουν, έστω και αν επί του παρόντος συμμετέχουν στις ίδιες σχολικές κινητοποιήσεις. Να μην οδηγούμαστε σε wishful thinking.

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιστορική δοκιμασία που υπερβαίνει κατά πολύ τον πόλεμο στην Ουκρανία. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η ασφάλειά της, οι πολιτικές της ελευθερίες και ο ίδιος ο πολιτισμός της ανοιχτής κοινωνίας δέχονται πιέσεις από διαφορετικές κατευθύνσεις. Στα ανατολικά, η αυταρχική Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν επιχειρεί να ανατρέψει την ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων με τη στρατιωτική ισχύ. Στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κοινωνιών, ο ισλαμιστικός φονταμενταλισμός αμφισβητεί θεμελιώδεις κατακτήσεις του Διαφωτισμού. Και ανάμεσα σε αυτές τις απειλές αναπτύσσεται μια πολιτική συμπεριφορά που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή: η ανοχή, η δικαιολόγηση και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η ανοιχτή υποστήριξη αυταρχικών δυνάμεων από τμήματα της ευρωπαϊκής Ακροδεξιάς και της ριζοσπαστικής Αριστεράς.

Η εικόνα από το ουκρανικό μέτωπο είναι αποκαλυπτική. Ύστερα από περισσότερα από τεσσεράμισι χρόνια πολέμου, η Ρωσία έχει αποτύχει να υποτάξει την Ουκρανία. Ο στρατός της εξακολουθεί να κατέχει σημαντικά εδάφη, αλλά η προέλασή του έχει μετατραπεί σε μια εξαιρετικά δαπανηρή επιχείρηση φθοράς. Η Ουκρανία αντέχει, πραγματοποιεί τοπικές αντεπιθέσεις και αποδεικνύει ότι η αποφασιστικότητα ενός λαού μπορεί να αντισταθμίσει σημαντικές ανισότητες στρατιωτικής ισχύος.

Αυτό, ωστόσο, αποτελεί μόνο τη μία πλευρά της πραγματικότητας. Διότι ο Πούτιν διεξάγει ταυτόχρονα έναν δεύτερο πόλεμο, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου επικίνδυνο, εναντίον της ίδιας της Ευρώπης. Κυβερνοεπιθέσεις, επιχειρήσεις παραπληροφόρησης, δολιοφθορές, παρεμβάσεις στις δημοκρατικές διαδικασίες, απειλές κατά ευρωπαϊκών υποδομών και διαρκής πυρηνικός εκφοβισμός συγκροτούν ένα οργανωμένο περιβάλλον πίεσης. Η Μόσχα επιχειρεί να εξαντλήσει την ευρωπαϊκή αντοχή, να διχάσει τις κοινωνίες και να μετατρέψει τον φόβο σε πολιτικό εργαλείο.

Ο κίνδυνος, επομένως, για την Ευρώπη είναι βαθύτερος από την ενδεχόμενη επέκταση μιας στρατιωτικής σύγκρουσης. Είναι η αποδοχή της αντίληψης ότι η ισχύς δημιουργεί δίκαιο, ότι τα σύνορα μπορούν να μεταβάλλονται με τη βία και ότι η εθνική ανεξαρτησία αποτελεί δικαίωμα υπό την αίρεση του ισχυρότερου γείτονα. Αν αυτή η αντίληψη επικρατήσει στην Ουκρανία, το πλήγμα θα αφορά ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Και ακριβώς εδώ αναδεικνύεται η αμφισημία της αμερικανικής πολιτικής. Ο Ντόναλντ Τραμπ αντιμετωπίζει τον πόλεμο πρωτίστως ως αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει μια συμφωνία με τη Μόσχα, συνδέοντας την ουκρανική κρίση με ενεργειακά και οικονομικά συμφέροντα, ενώ ασκεί αυξανόμενη πίεση στο Κίεβο. Το πρόβλημα μιας τέτοιας προσέγγισης είναι ότι κινδυνεύει να μετατρέψει την ειρήνη από αποκατάσταση της διεθνούς νομιμότητας σε αποτέλεσμα συναλλαγής. Μια συμφωνία που θα επιβράβευε την επιθετικότητα θα αποτελούσε επικίνδυνο προηγούμενο.

Η Ευρώπη, από την πλευρά της, πληρώνει ολοένα μεγαλύτερο μέρος του οικονομικού και στρατιωτικού κόστους, εξακολουθώντας να εξαρτάται από τις Ηνωμένες Πολιτείες σε κρίσιμες αμυντικές δυνατότητες. Ανακαλύπτει έτσι, με οδυνηρή καθυστέρηση, ότι η οικονομική ευημερία και η θεσμική της συγκρότηση χρειάζονται και την ισχύ που θα τις προστατεύει.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη απειλή, διαφορετικής προέλευσης και χαρακτήρα, η οποία αγγίζει απευθείας τον πυρήνα των ευρωπαϊκών ελευθεριών: ο ισλαμοφασισμός. Πρόκειται για εκείνες τις μορφές πολιτικού Ισλάμ που επιδιώκουν να υποτάξουν την κοινωνία στη θρησκευτική εξουσία, να επιβάλουν κανόνες συμπεριφοράς και να καταργήσουν στην πράξη την ελευθερία της συνείδησης, την ισότητα των φύλων και το δικαίωμα της αμφισβήτησης.

Ο ισλαμιστικός ολοκληρωτισμός έχει επιδείξει με κάθε δυνατό τρόπο την εχθρότητά του απέναντι στη δημοκρατική νεωτερικότητα. Από το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν και τους Ταλιμπάν έως τις τρομοκρατικές οργανώσεις που αιματοκύλισαν ευρωπαϊκές πόλεις, το ιδεολογικό υπόβαθρο είναι αναγνωρίσιμο: η αξίωση μιας θρησκευτικής αλήθειας να κυβερνά την ανθρώπινη ζωή και να τιμωρεί όποιον την αμφισβητεί.

Η Ευρώπη γνώρισε αυτή τη βία στο Παρίσι, στις Βρυξέλλες, στη Νίκαια, στο Βερολίνο και αλλού. Γνώρισε επίσης την απειλή απέναντι σε συγγραφείς, γελοιογράφους και εκπαιδευτικούς, όταν η ελευθερία του λόγου ήρθε αντιμέτωπη με τη θρησκευτική μισαλλοδοξία. Η δολοφονία του Σαμιέλ Πατί στη Γαλλία παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της σύγκρουσης.

Η ευρωπαϊκή πολιτική συζήτηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με αξιοσημείωτη αμηχανία μια πραγματικότητα που έχει πλέον εγκατασταθεί στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η μαζική μετανάστευση, ιδιαίτερα όταν εξελίσσεται ανεξέλεγκτα, έχει δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα κοινωνικής συνοχής και ενσωμάτωσης. Σε πόλεις όπως η Μασσαλία και οι Βρυξέλλες, όπου έχουν διαμορφωθεί πολυπληθείς μουσουλμανικές κοινότητες, η συζήτηση για την επιρροή του πολιτικού Ισλάμ, την κοινωνική απομόνωση ορισμένων συνοικιών και την υποχώρηση των κοινών κανόνων της δημόσιας ζωής αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το ζήτημα αφορά πρωτίστως την ικανότητα του ευρωπαϊκού κράτους να διατηρεί την ισχύ των νόμων του και την ενότητα της δημόσιας σφαίρας απέναντι σε κάθε θρησκευτική διεκδίκηση εξουσίας.

Η πολιτική διάσταση αυτού του φαινομένου γίνεται επίσης όλο και περισσότερο αισθητή. Η εκλογή του Ζόραν Μαμντάνι στη δημαρχία της Νέας Υόρκης, του πρώτου μουσουλμάνου δημάρχου της αμερικανικής μεγαλούπολης, αναδεικνύει τη διεύρυνση της πολιτικής εκπροσώπησης των μουσουλμανικών κοινοτήτων. Οι έντονα αντιισραηλινές θέσεις του έχουν προκαλέσει σοβαρές αντιπαραθέσεις, ιδιαίτερα με εκπροσώπους της εβραϊκής κοινότητας.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η ιδεολογική σύγχυση που έχει επικρατήσει σε σημαντικά τμήματα της ευρωπαϊκής Αριστεράς γύρω από το Ισραήλ, το Ιράν και τον ισλαμιστικό εξτρεμισμό. Ο αντισιωνισμός λειτουργεί συχνά ως κοινός πολιτικός παρονομαστής δυνάμεων που εμφανίζονται προοδευτικές, αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τον ολοκληρωτικό χαρακτήρα της ιρανικής θεοκρατίας ή την τρομοκρατική φύση της Χαμάς.

Είναι εντυπωσιακό να βλέπει κανείς πολιτικές δυνάμεις που επικαλούνται διαρκώς τα δικαιώματα των γυναικών, των ομοφυλόφιλων και των μειονοτήτων και ταυτόχρονα να επιδεικνύουν πρωτοφανή ανοχή απέναντι σε κινήματα και καθεστώτα που καταπατούν συστηματικά αυτά ακριβώς τα δικαιώματα. Πρόκειται για μια επικίνδυνη αντιστροφή των αξιών του Διαφωτισμού την οποία η Ευρώπη θα πληρώσει ακριβά αν συνεχίσει να την αντιμετωπίζει με αμηχανία και ιδεολογικούς ευφημισμούς.

Το παράδοξο είναι ότι απέναντι σε αυτές τις απειλές συναντούμε συχνά μια ιδιότυπη πολιτική σύγχυση στα δύο άκρα του ευρωπαϊκού ιδεολογικού φάσματος.

Τμήματα της Ακροδεξιάς αναγνωρίζουν στον Πούτιν το πρότυπο του ισχυρού ηγέτη, τον υπερασπιστή της παράδοσης, της εθνικής κυριαρχίας και μιας αυταρχικής αντίληψης περί κοινωνικής τάξης. Ορισμένοι πολιτικοί σχηματισμοί έχουν αναπτύξει σχέσεις με τη Μόσχα, ενώ άλλοι αναπαράγουν τις βασικές θέσεις της ρωσικής προπαγάνδας. Η αντίφαση είναι εντυπωσιακή: επικαλούνται διαρκώς την εθνική ανεξαρτησία, αλλά εμφανίζονται πρόθυμοι να αναγνωρίσουν στη Ρωσία το δικαίωμα να στερήσει την ανεξαρτησία από ένα άλλο ευρωπαϊκό έθνος.

Στην άλλη πλευρά, τμήματα της Αριστεράς εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη διεθνή πολιτική μέσα από ένα παρωχημένο αντιδυτικό σχήμα. Οτιδήποτε αντιπαρατίθεται στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην ευρωπαϊκή φιλελεύθερη τάξη αποκτά, σχεδόν αυτομάτως, ένα τεκμήριο πολιτικής συμπάθειας. Έτσι εξηγείται η δυσκολία ορισμένων να καταδικάσουν χωρίς υπεκφυγές τον ρωσικό επεκτατισμό, αλλά και η τάση να αντιμετωπίζουν ισλαμιστικά κινήματα αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της αντιιμπεριαλιστικής αντίστασης.

Αυτή η ιδεολογική τύφλωση έχει ένα βαρύ τίμημα. Στο όνομα της χειραφέτησης μπορεί να δικαιολογείται η καταπίεση των γυναικών. Στο όνομα της αντίστασης μπορεί να σχετικοποιείται η τρομοκρατία. Στο όνομα της ειρήνης μπορεί να ζητείται από τον αμυνόμενο να αποδεχθεί τα τετελεσμένα του επιτιθέμενου.

Φυσικά, οι ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις δεν αποτελούν συμπαγή στρατόπεδα. Υπάρχουν συντηρητικοί που υπερασπίζονται σταθερά την Ουκρανία και αριστεροί που αντιτάσσονται αποφασιστικά τόσο στον ρωσικό αυταρχισμό όσο και στον θρησκευτικό φανατισμό. Η ουσιαστική διαχωριστική γραμμή περνά πλέον και μέσα από τις παραδοσιακές πολιτικές οικογένειες: ανάμεσα σε όσους υπερασπίζονται με συνέπεια τις ελευθερίες και σε όσους τις υποτάσσουν στις ιδεολογικές τους προτιμήσεις.

Η Ρωσία του Πούτιν και ο ισλαμιστικός ολοκληρωτισμός αποτελούν διαφορετικά πολιτικά φαινόμενα, με διαφορετικές ιστορικές αφετηρίες και επιδιώξεις. Συναντώνται όμως σε ένα κρίσιμο σημείο: στην εχθρότητα προς την ελεύθερη ατομικότητα, τον πολιτικό πλουραλισμό και την ανοιχτή κοινωνία. Ο πρώτος επικαλείται το κράτος, την αυτοκρατορική ισχύ και την ιστορική αποστολή του έθνους. Ο δεύτερος επικαλείται τη θρησκευτική εντολή. Και οι δύο απαιτούν, με τον δικό τους τρόπο, την υποταγή του ανθρώπου σε μια εξουσία που θεωρεί τον εαυτό της υπεράνω αμφισβήτησης.

Η Ευρώπη διαθέτει ένα τεράστιο ιστορικό πλεονέκτημα: έχει γνωρίσει τις καταστροφές που προκαλούν οι απόλυτες βεβαιότητες. Οι θεσμοί, οι ελευθερίες και τα δικαιώματά της αποτελούν κατακτήσεις αιώνων συγκρούσεων, επαναστάσεων και πνευματικών αναζητήσεων. Η υπεράσπισή τους απαιτεί σήμερα πολιτική αυτοπεποίθηση, ισχυρή άμυνα, αποτελεσματικούς θεσμούς και την αποφασιστικότητα να αντιμετωπίζεται κάθε μορφή ολοκληρωτισμού με τα ίδια δημοκρατικά κριτήρια.

Εκείνο που διακυβεύεται στην Ουκρανία, στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και στις μεγάλες γεωπολιτικές ανακατατάξεις είναι τελικά το δικαίωμα του ανθρώπου να ζει ελεύθερος, χωρίς να καθορίζει τη μοίρα του ούτε η ισχύς ενός αυταρχικού κράτους ούτε οι εντολές μιας θρησκευτικής εξουσίας.

Αν η Ευρώπη χάσει την αποφασιστικότητα να υπερασπιστεί αυτό το δικαίωμα, θα έχει υπονομεύσει μόνη της το σημαντικότερο ιστορικό της επίτευγμα.

Αν κάποιος σας έλεγε πριν από μερικά χρόνια, ότι η βιολογία θα μας έδινε τη δυνατότητα να μελετούμε τη λειτουργία των νευρώνων του εγκεφάλου ενεργοποιώντας ή αναστέλλοντας τη δραστηριότητά τους με φως, θα γελούσατε. Θα του στρέφατε την πλάτη, παίρνοντάς τον για ευφάνταστο ή υπερβολικά επηρεασμένο από ένα πρόσφατο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας. Κι όμως, για τη συμβολή τους στην επινόηση και την ανάπτυξη αυτής της μεθοδολογίας, που ονομάζεται οπτογενετική, οι Peter Hegemann, Georg Nagel και Karl Deisseroth τιμήθηκαν φέτος με το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής.

Η αξία της οπτογενετικής είναι ότι μας επιτρέπει κάτι περισσότερο από τον εντοπισμό των νευρώνων που συμμετέχουν σε μια λειτουργία, όπως π.χ. η εκτέλεση μιας κίνησης, η ανάκληση μιας μνήμης ή η απόκριση σε ένα ευχάριστο ή επώδυνο ερέθισμα. Μας επιτρέπει να ελέγχουμε αν ένας νευρώνας –τον οποίο έχουμε ενεργοποιήσει ή απενεργοποιήσει με φως– δεν αποτελεί απλώς μέρος μιας λειτουργίας, αλλά αιτιώδη παράγοντα για την εκδήλωσή της. Έτσι βρισκόμαστε πλέον σε ευνοϊκότερη θέση, προκειμένου να κατανοήσουμε τη φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου, αλλά και επίσης: το τι ακριβώς έχει διαταραχτεί σε παθήσεις, όπως η κατάθλιψη, η επιληψία ή η νόσος του Πάρκινσον, ώστε να σχεδιάσουμε πιο στοχευμένες, και πιο αποτελεσματικές θεραπείες.

Εξίσου συναρπαστική, όμως, με τη σημασία της επινόησης είναι και η ιστορία της. Όπως συχνά συμβαίνει στην ιστορία των βιοεπιστημών, μια μέθοδος που κυριολεκτικά σώζει ζωές δεν είναι άμεσο προϊόν της εφηρμοσμένης έρευνας: ένα βακτήριο που ανακαλύφθηκε στις θερμοπηγές του Yellowstone το 1969, μια δεκαπενταετία μετά, οδήγησε στην αξιοποίηση ενός θερμοανθεκτικού ενζύμου του, σε μια από τις πλέον διαδεδομένες βιοϊατρικές τεχνικές (PCR). Ή η ανακάλυψη γονιδίων στη μύγα Drosophila, που –καθώς υπάρχουν και στον άνθρωπο– συμβάλλουν στην κατανόηση των μοριακών μηχανισμών οι οποίοι οδηγούν στη νόσο του Αλτσχάιμερ.

Το ίδιο ακριβώς συνέβη και με την οπτογενετική. Η σπουδαία αυτή μέθοδος δεν ξεκίνησε με την πρόθεση να επινοηθεί ένα νέο εργαλείο των νευροεπιστημών, ούτε πολύ περισσότερο να θεραπευτεί κάποια ασθένεια. Ξεκίνησε από ένα απ’ αυτά τα εκκεντρικά και για πολλούς αργόσχολα ερωτήματα που θέτουν στους εαυτούς τους οι βιολόγοι: από το πώς ένα ταπεινό μονοκύτταρο φύκος αντιλαμβάνεται και αντιδρά στο φως. Το φύκος[1] ονομάζεται Chlamydomonas reinhardtii και, χάρη στα μαστίγιά του, μπορεί άλλοτε να κατευθύνεται προς το φως κι άλλοτε να απομακρύνεται απ’ αυτό. Μεταξύ των ερευνητών που μελέτησαν το φαινόμενο αυτό ήσαν οι δυο από τους βιολόγους που τιμήθηκαν με το βραβείο Νόμπελ. Η έρευνα του Hegemann κι αργότερα του Nagel έδωσε, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, τους πρώτους της καρπούς: στην κυτταρική μεμβράνη του φύκους υπάρχουν πρωτεΐνες, οι οποίες λειτουργούν ταυτόχρονα ως φωτοϋποδοχείς αλλά και ως δίαυλοι για τη διέλευση ιόντων. Όταν ο δίαυλος δέχεται φως ανοίγει. Τα ιόντα που εισέρχονται στο εσωτερικό του φύκους, μεταβάλλουν το ηλεκτρικό δυναμικό της κυτταρικής του μεμβράνης και, μέσω μιας αλυσίδας σημάτων, προκαλούν αλλαγή στον παλμό των μαστιγίων.

Το επόμενο ερώτημα που τέθηκε από τον Deisseroth –το τρίτο μέλος της τριάδας των επιστημόνων– ήταν αν θα μπορούσε τάχα ο εξειδικευμένος μοριακός μηχανισμός που είχαν ανακαλύψει οι δύο άλλοι να χρησιμοποιηθεί και από άλλα κύτταρα. Μαζί λοιπόν με τους συνεργάτες του πέτυχε να μεταφέρει το γονίδιο που κωδικοποιεί τη φωτοευαίσθητη πρωτεΐνη σε νευρικά κύτταρα θηλαστικών. Και το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: όταν τα γενετικώς τροποποιημένα κύτταρα φωτίζονταν με μπλε φως, ο δίαυλος της φωτοευαίσθητης πρωτεΐνης άνοιγε και επέτρεπε τη διέλευση ιόντων. Έτσι το δυναμικό της μεμβράνης τους μεταβαλλόταν και προκαλούσε την ενεργοποίησή τους. Το επίτευγμά τους –που δημοσιεύθηκε το 2005–, δύο χρόνια αργότερα, οδήγησε σε ένα άλλο: στην επιτυχή εφαρμογή της τεχνικής στον εγκέφαλο ενός ζωντανού ποντικιού ή, με άλλα λόγια, στη σύνταξη της ληξιαρχικής πράξης γεννήσεως μιας καινοτόμου μεθόδου που άνοιξε νέους δρόμους στην έρευνα των νευροεπιστημών.

Πράγματι, η μέθοδος, καθώς επιτρέπει στον ερευνητή να ενεργοποιεί κατά το δοκούν νευρικά κύτταρα για να διαπιστώσει αν συσχετίζονται απλώς ή αν συνδέονται αιτιωδώς με μια λειτουργία του εγκεφάλου, χρησιμοποιείται ήδη στη μελέτη πλήθους νευρωνικών κυκλωμάτων. Μεταξύ αυτών είναι τα κυκλώματα που σχετίζονται με τη μνήμη, με τα συναισθήματα, με την κίνηση, αλλά και με συμπεριφορές που συνδέονται με νευρολογικές και ψυχιατρικές παθήσεις.

Η σημασία της, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνον στην έρευνα. Η οπτογενετική έχει ήδη αρχίσει να εξετάζεται ως πιθανή θεραπευτική προσέγγιση σε πλήθος ασθενειών. Από την αποκατάσταση της όρασης και της ακοής ώς την αντιμετώπιση της επιληψίας, της νόσου του Πάρκινσον και ορισμένων ψυχιατρικών διαταραχών.

Τι συμπεράσματα λοιπόν θα μπορούσαμε να εξαγάγουμε από αυτήν την πρωτεΐνη, που από μοριακός μηχανισμός για τη διαβίωση ενός μονοκύτταρου φύκους έγινε εργαλείο διερεύνησης, για το πώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος παράγει μνήμη, συναίσθημα και συμπεριφορά; Νομίζω δυο:

Το πρώτο: δεν υπάρχει καμιά απομακρυσμένη και περιφερειακή «γωνιά» του έμβιου κόσμου, αδιάφορη ή ελάσσονος σημασίας για τη βασική βιολογική έρευνα.

Και το δεύτερο: ότι η ενοποιητική αρχή της βιολογίας –η εξέλιξη– αποκαλύπτει δεσμούς και συνάφειες που, ακόμη και αν δεν φαίνεται να έχουν άμεσο πρακτικό ενδιαφέρον, έρχεται η στιγμή που το αποκτούν.

Μια παλιά και εντελώς βάρβαρη μέθοδος θήρας πολικών αρκούδων ήταν να παίρνουν ένα ελατήριο, να το συμπιέζουν, να το βάζουν σε ένα σφαιρικό δοχείο γεμάτο νερό και να το αφήνουν να παγώσει στο πολικό ψύχος. Μετά κάλυπταν αυτή τη σφαίρα πάγου με λίπος και την άφηναν στο ύπαιθρο ώστε να τη βρει μια πολική αρκούδα που, όπως ήταν πεινασμένη, καταβρόχθιζε το δόλωμα μονομιάς. Στο στομάχι της ο πάγος έλιωνε και το ελατήριο εκτινασσόταν στο αρχικό του μέγεθος με μοιραίο για την αρκούδα αποτέλεσμα.

Η σημερινή ομιλία του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, στην Πνύκα μού θύμισε αυτή την ειδεχθή μέθοδο θήρας. Αφού έπλεξε το εγκώμιο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και τον ανέδειξε ως ένα από τα θεμέλια της ανεξαρτησίας της πατρίδας του και της καθιέρωσής της σε πυρσό της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατίας, τον συνέδεσε αυθαίρετα με μια εθνοκεντρική και δήθεν χριστιανική εκδοχή μιας Ελληνικής Δημοκρατίας, που δεν έχει άλλο σημείο αναφοράς και προσανατολισμού για τη διατήρηση της υπόστασης και της ανεξαρτησίας της από την τρέχουσα εθνοχριστιανοκεντρική εκδοχή των ΗΠΑ. Το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι πλέον ενταγμένη σε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που δεν περιορίζεται σε μια ζώνη ελεύθερου εμπορίου αλλά προσπαθεί και έχει καταφέρει σε μεγάλο βαθμό να υπερβεί τις εθνοκεντρικές διαφορές ανάμεσα στα μέλη της και να οικοδομήσει έναν νέο τύπο ομοσπονδίας που μοιάζει περισσότερο με τις συμπολιτείες της ύστερης αρχαιότητας, αυτές που έδωσαν το πρότυπο για τη συγκρότηση της κοινοπολιτειακής ομοσπονδίας των ΗΠΑ –και όχι η «λαϊκή» δημοκρατία της αρχαίας Αθήνας– αποσιωπήθηκε εντελώς στην ομιλία του.

Προφανώς, η συμμαχία με τις ΗΠΑ και η συνεργασία μαζί τους, τόσο σε διμερές επίπεδο όσο και στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, είναι σημαντική για τη διατήρηση της ανεξαρτησίας της πατρίδας μας και για την οικονομική της ανάπτυξη. Όμως η ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος της εξέλιξής της σε μια ομοσπονδία χωρών με διπλή κυριαρχία, όπως περίπου οι ΗΠΑ, δεν εγγυάται μόνο την ανεξαρτησία της Ελλάδας αλλά είναι και ο μόνος δρόμος θωράκισης της χώρας από οικονομικούς και κοινωνικούς κινδύνους, όπως και η εγγύηση ενός επιπέδου ευμάρειας το οποίο η χώρα δεν μπορεί ούτε να επιτύχει αλλά και ούτε να διατηρήσει χωρίς να είναι μέρος του ισχυρού όλου που ονομάζεται Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η επίκληση του «ελληνοχριστιανικού» πνεύματος από τον Μάρκο Ρούμπιο και οι έπαινοί του για τη σταθερή στάση της Ελλάδας ως πυλώνας της Δύσης χωρίς καμία αναφορά στο γεγονός ότι η χώρα μπορεί να εκπληρώσει αυτό το σκοπό μόνο ως μέλος μια σταθερής Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι το δελεαστικό δόλωμα που αποσκοπεί τουλάχιστον στην παρεμπόδιση της εμβάθυνσης των δεσμών της χώρας με την Ευρώπη. Το ζητούμενο, βέβαια, είναι να μπορέσει η χώρα να αφαιρέσει το θρεπτικό λίπος που καλύπτει αυτό το δόλωμα χωρίς να λιώσει ο πάγος που εμποδίζει την εκτίναξη του θανατηφόρου περιεχομένου του.

Το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος εξέδωσε, στις 6/10/2026, την ακόλουθη ανακοίνωση, για την επέτειο της φονικής τρομοκρατικής επίθεσης της Χαμάς, στις 7/10/2023:

Τρία χρόνια έχουν περάσει από τη στυγερή τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς εναντίον του Ισραήλ στις  7 Οκτωβρίου του 2023. 1.200 άγρια σφαγιασθέντες, 250 όμηροι στη Γάζα, χιλιάδες τραυματίες. Ανεξίτηλο έχει μείνει το τραύμα στην Ισραηλινή κοινωνία και στον εβραϊσμό, καθώς το δηλητήριο του φανατισμού και του αντισημιτισμού εξαπλώθηκε στον κόσμο.

Θυμόμαστε τις σκηνές μιας απίστευτης φρικαλεότητας, που από τις 6.30 το πρωί εκείνης της αποφράδας ημέρας μεταδίδονται ζωντανά από τα κινητά τηλέφωνα των θυμάτων. Οι πρώτες σκληρές εικόνες βιασμών, αποκεφαλισμών,  αποτρόπαιων βασανισμών και εμπρησμών κατακλύζουν το διαδίκτυο στη διάρκεια της ημέρας… από τα ανθρωπόμορφα όντα που αποθανατίζουν τα εγκλήματά τους. Πτώματα κατακρεουργημένα, κρανία ακόμη και μωρών, σπίτια κατεστραμμένα, αυτοκίνητα με επιβάτες απανθρακωμένους… Και ένα μεγάλο τραύμα στις ψυχές των Ισραηλινών πολιτών! Η μεγαλύτερη σφαγή Εβραίων μετά το Ολοκαύτωμα!

Στην επέτειο της τραγικότερης σελίδας στην ιστορία του σύγχρονου Ισραήλ, θυμόμαστε τα τρία χρόνια ανθεκτικότητας στα οποία οι Ισραηλινοί κλήθηκαν να αντέξουν την απώλεια, τον πόλεμο, την επίθεση στην ίδια την αίσθηση ασφάλειας, και να συνεχίσουν να στέκονται όρθιοι παρά τα χτυπήματα, να συνεχίσουν να ζουν κανονικά.

Με το ίδιο πνεύμα αντοχής, θετικής σκέψης και ελπίδας που χαρακτηρίζει την ισραηλινή κοινωνία, κι εμείς οι Έλληνες Εβραίοι, όπως και οι Εβραίοι όλου κόσμου, επιλέγουμε να οραματιζόμαστε έναν κόσμο όπου Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι θα ζουν πλάι πλάι – με ασφάλεια πρωτίστως, με δικαιοσύνη, με ελευθερία. Όπου οι νεότερες γενιές δεν θα ζουν με το βάρος του μίσους, αλλά με την ελπίδα ότι μπορούν να χτίσουν μαζί.

Αθήνα, 6 Οκτωβρίου 2026

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ

KIS Message on the 3-Year Anniversary of the October 7th Terrorist Attack against Israel

Three years have passed since the atrocious terrorist attack launched by Hamas against Israel on October 7, 2023. 1,200 brutally slaughtered, 250 hostages held in Gaza, thousands wounded. The trauma remains indelibly marked upon Israeli society and world Jewry, as the poison of fanaticism and antisemitism spread across the globe.

We remember the scenes of unimaginable atrocity that, starting at 6:30’ a.m. on that fateful day, were broadcast live from the victims' mobile phones. The first harrowing images of rapes, beheadings, horrific tortures, and arson flooded the internet throughout the day… captured by the unhuman perpetrators who immortalized their own crimes. Mutilated bodies, skulls –even of infants– destroyed homes, cars with passengers burned to ashes… And a deep wound in the souls of Israeli citizens! The largest massacre of Jews since the Holocaust!

On the anniversary of this darkest page in the history of modern Israel, we mark three years of resilience – years during which Israelis were called upon to endure loss, war, and an attack on their very sense of security, yet continued to stand tall despite the blows and persevere in living normal lives.

In the same spirit of endurance, positive resolve, and hope that characterizes Israeli society, we, the Greek Jews, alongside Jews all over the world, choose to envision a world where Israelis and Palestinians will live side by side – above all in security, with justice, and with freedom. A world where younger generations will not live under the burden of hatred, but with the hope that they can build a future together.

Athens, 6 October 2026

CENTRAL BOARD OF JEWISH COMMUNITIES IN GREECE

«Ένας καλλιτέχνης διακρίνεται με το έργο του τόσο στον τόπο του όσο και διεθνώς. Επηρεάζει την εποχή του όσο ευρύτεροι είναι οι ορίζοντες της τέχνης, της ζωής, της κοινωνίας που συλλαμβάνει κι όσο πιο οξείς οι στόχοι κι οι αξίες που υπηρετεί. Γίνεται υποδειγματικός τότε μόνο όταν μαζί με το έργο, το ύφος και την επιρροή, το ήθος του τον φέρνει αντιμέτωπο με την ιστορία και μπορεί να στέκεται ορθός απέναντί της με ανάλογη ευθύτητα, όπως όταν αποφασίζει για τη μορφή και για το νόημα κάθε γραμμής».

Τα παραπάνω καταστατικά είναι η εισαγωγή του Ντένη Ζαχαρόπουλου σε μια μονογραφία για τον Βλάση Κανιάρη, που έγραψε για το Βοοks’ Journal, τον Απρίλιο του 2011 (τχ. 6, Απρίλιος 2011).  Τα συστατικά που ο Ζαχαρόπουλος απαιτεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη είναι και τα συστατικά του ανήσυχου, του παρεμβατικού ιστορικού και κριτικού της τέχνης και ιδίως του νεοελληνικού αλλά και όψεων του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Τελικά, δηλαδή, και τα χαρακτηριστικά της δικής του ταυτότητας.

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ιστορικός και κριτικός τέχνης, επιμελητής εκθέσεων, που έχει υπάρξει συνεργάτης και του Books’ Journal, πέθανε σε ηλικία 74 ετών. Με μακρά διεθνή διαδρομή, συνέβαλε στην ανάδειξη της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης και στη σύνδεσή της με τις ευρωπαϊκές εικαστικές αναζητήσεις. Υπήρξε συνδιευθυντής της Documenta IX στο Κάσσελ, το 1992, διευθυντής του κέντρου σύγχρονης τέχνης Domaine de Kerguéhennec στη Βρετάνη από το 1992 έως το 1999 και επίτροπος του γαλλικού περιπτέρου στην Μπιενάλε της Βενετίας του 1999. Στην Ελλάδα διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και της Πινακοθήκης του Δήμου Αθηναίων.

Το συγγραφικό του έργο αποτελεί ουσιαστικό μέρος αυτής της προσφοράς. Η ξεχωριστή μονογραφία του για τον Βλάση Κανιάρη αποτυπώνει την ενασχόλησή του με έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής πρωτοπορίας. Στον ίδιο καλλιτέχνη αφιέρωσε και το κείμενό του «Βλάσης Κανιάρης: Ό,τι θέλει ο λαός…», στο έκτο τεύχος του περιοδικού μας.

Ανάμεσα στις εκδόσεις του ξεχωρίζουν ο Αλέξης Ακριθάκης (Κ. Αδάμ Εκδοτική, 2005), ο δίγλωσσος Κουνέλλης (Αδάμ–Πέργαμος, 2006), που συνδέεται με την παρουσίαση του καλλιτέχνη στο Θέατρο Άττις, και ο τόμος Κουλεντιανός: Ο τελευταίος ακροβάτης του μοντερνισμού (Μουσείο Μπενάκη, 2012). Η συγγραφή και η επιμέλεια εκθέσεων συναντιούνταν στη δουλειά του: η μελέτη των έργων, η ιστορική τεκμηρίωση και ο διάλογος με τους δημιουργούς τροφοδοτούσαν τις παρουσιάσεις τους στο κοινό.

Αφήνει πίσω του κείμενα, εκθέσεις και εκδόσεις που βοηθούν να διαβάσουμε την τέχνη αυτών των δημιουργών μέσα στην εποχή της και πέρα από αυτήν. Η απώλειά του είναι η απώλεια ενός προσώπου με βαθιά γνώση και την εμπειρία μιας ζωής αφιερωμένης στα εικαστικά.

Ένα αμερικανικό εφετείο έκρινε ότι μια εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης είναι «επικίνδυνη» για τις ένοπλες δυνάμεις της χώρας, επειδή το προϊόν της αρνείται να κάνει δύο συγκεκριμένα πράγματα. Η υπόθεση μάς αφορά περισσότερο απ’ όσο δείχνει εκ πρώτης όψεως: στις 31 Αυγούστου η Ελλάδα υπέγραψε στο Τελ Αβίβ τη συμφωνία για την «Ασπίδα του Αχιλλέα».

Η Anthropic, η εταιρεία που φτιάχνει το Claude, τον βασικό ανταγωνιστή του ChatGPT, δεν είναι ειρηνιστική ΜΚΟ. Οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις χρησιμοποιούσαν το μοντέλο της από το 2024. Η εταιρεία είχε δεχτεί, στη σύμβαση που υπέγραψε,  να χρησιμοποιείται το μοντέλο για  σχεδιασμό όπλων, για  ανάλυση πληροφοριών και για επιθέσεις στον κυβερνοχώρο. Δύο πράγματα αρνήθηκε ώς το τέλος: να κατευθύνει το Claude όπλα που διαλέγουν και χτυπούν στόχους αυτόνομα, δηλαδή χωρίς να το αποφασίζει άνθρωπος· και να χρησιμοποιηθεί ως Μεγάλος Αδελφός για τη μαζική παρακολούθηση Αμερικανών πολιτών.

Τον Ιανουάριο, ο υπουργός Πιτ Χέγκσεθ, του οποίου το υπουργείο αυτοαποκαλείται από πέρυσι υπουργείο Πολέμου, απαίτησε από όλους τους προμηθευτές να προσθέσουν στις συμβάσεις τους τον όρο «για κάθε νόμιμη χρήση». Ενάμιση μήνα μετά, η Anthropic δεν το είχε κάνει.  Ο υπουργός έδωσε στον επικεφαλής της, τον Ντάριο Αμοντέι, τρεις μέρες προθεσμία να συμμορφωθεί. Ο Αμοντέι, αν και είχε το μαχαίρι στον λαιμό,  αρνήθηκε δημοσίως να το πράξει· αναγνώρισε, ωστόσο, ότι το υπουργείο έχει κάθε δικαίωμα να βρει άλλον προμηθευτή και προσφέρθηκε να διευκολύνει τη μετάβαση σε άλλο σύστημα.

 Ο Χέγκσεθ θα μπορούσε απλώς να λύσει τη συνεργασία. Ως επιδερμικά πολεμοχαρής, μόλις έληξε το τελεσίγραφο προτίμησε να χαρακτηρίσει την εταιρεία «επικίνδυνη για την εφοδιαστική αλυσίδα», με έναν νόμο του 2018 που ψηφίστηκε για να εμποδίσει εχθρικά κράτη να διεισδύουν στις κρατικές προμήθειες. Με αυτή την απόφαση κανένας εργολάβος που κάνει δουλειές με το Πεντάγωνο δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιεί σε αυτές το Claude.

Η εταιρεία προσέφυγε στη δικαιοσύνη. Στις 25 Σεπτεμβρίου το ομοσπονδιακό εφετείο της Ουάσινγκτον απέρριψε κατά πλειοψηφία την προσφυγή της. Η απόφαση δέχεται ότι η Anthropic ενήργησε με «αγαθές προθέσεις», και ταυτόχρονα ότι ο υπουργός είχε κάθε δικαίωμα να τη χαρακτηρίσει «επικίνδυνη».

Ένα ρήμα, δύο λεξικά

Πώς γίνεται να είναι κανείς καλόπιστος και επικίνδυνος ταυτόχρονα; Η αμερικανική νομοθεσία ορίζει ως κίνδυνο το ενδεχόμενο να κάνει κάποιος σαμποτάζ σε ένα προϊόν, να του κρύψει κακόβουλα μια ανεπιθύμητη λειτουργία ή να επέμβει «με άλλον τρόπο» στη λειτουργία του (το αγγλικό ρήμα είναι to manipulate). Τα ελληνικά έχουν για το ρήμα αυτό δύο λέξεις, και οι δικαστές διχάστηκαν ανάμεσά τους. Η πλειοψηφία το ερμήνευσε ως «χειρίζομαι», δηλαδή ρυθμίζω και ελέγχω. Η Anthropic εκπαιδεύει το Claude να αρνείται ορισμένα πράγματα, άρα και αυτή το  χειρίζεται, και ο νόμος, κατά την πλειοψηφία, κοιτάζει τι κάνει ο προμηθευτής και αδιαφορεί για το γιατί το κάνει.

 Η δικαστής Κάρεν Χέντερσον, που μειοψήφησε, το ερμήνευσε ως «χειραγωγώ», δηλαδή επηρεάζω ύπουλα και με δόλο. Ο κατάλογος του νόμου, υποστηρίζει, αρχίζει με το σαμποτάζ και τις κακόβουλες ενέργειες, άρα και το ρήμα  «χειραγωγώ»  εννοεί κάτι εχθρικό και κρυφό· η Anthropic, αντίθετα, έγραψε τους περιορισμούς της φανερά στο συμβόλαιο και τους τήρησε. Το παράδειγμα που έδωσε η δικαστίνα το καταλαβαίνει και μικρό παιδί. Όταν μια πινακίδα βιβλιοθήκης απαγορεύει «να φωνάζετε, να μιλάτε δυνατά στο κινητό, να παίζετε μουσική ή με οποιονδήποτε άλλον τρόπο να ενοχλείτε», δεν διώχνει αυτόν που ακούει μουσική με ακουστικά.

Το επιχείρημα του στρατού

Η θέση του υπουργείου είναι εύλογη, και θα ήταν άδικο να την παραβλέψουμε, μόνον επειδή ο Χέγκσεθ τη διατύπωσε με τον χοντροκομμένο τρόπο του: «Οι πολεμιστές της Αμερικής δεν θα γίνουν ποτέ όμηροι των ιδεολογικών ιδιοτροπιών της Big Tech». Ένα όπλο εκτελεί καταπώς  το χειρίζεται ο χειριστής του (συγχωρήστε με). Τα όρια τα βάζει η νομοθεσία· την ερμηνεία της την κάνει η στρατιωτική ιεραρχία, η οποία λογοδοτεί σε εκλεγμένη κυβέρνηση. Και βεβαίως, κανένας στρατός δεν ξεκινά μια επιχείρηση χωρίς να ξέρει αν το λογισμικό του θα συνεργαστεί ώς το τέλος.

Το δικαστήριο έκρινε ότι η ανησυχία του Πενταγώνου είχε έρεισμα. Τον Ιανουάριο, στέλεχος της Anthropic έθεσε ερωτήματα για τη χρήση του Claude σε μια στρατιωτική επιχείρηση στο εξωτερικό (κατά τα δημοσιεύματα, τη σύλληψη του Νικόλας Μαδούρο) και το υπουργείο αναρωτήθηκε τι θα γινόταν αν το λογισμικό σταματούσε να ανταποκρίνεται σε μια κρίσιμη στιγμή. Η εταιρεία αντέτεινε ότι ο στρατός μπορεί να δοκιμάζει κάθε νέο μοντέλο πριν το παραλάβει, όπως κάνει π.χ. με τα αεροπλάνα.  Αλλά εδώ αρχίζουν τα δύσκολα με την τεχνητή νοημοσύνη. Η δοκιμή δεν μπορεί ποτέ να είναι εξαντλητική για  ένα σύστημα που –όπως παραδέχεται η ίδια η εταιρεία– αν αλλάξει λίγο η διατύπωση μπορεί να απαντήσει στο ίδιο αίτημα αλλιώς. Έτσι ο στρατός δεν ξέρει από πριν (και δεν μπορεί να ξέρει…) πότε η μηχανή θα του πει όχι.

Νόμιμο και ηθικό;

Η Anthropic απαντά ότι στις δύο περιπτώσεις που αναφέραμε παραπάνω (τα όπλα  που σκοτώνουν μόνα τους και τις μαζικές παρακολουθήσεις) η μηχανή οφείλει να λέει όχι. Ο λόγος για την πρώτη άρνηση είναι εγγενής στην τεχνητή νοημοσύνη. Τα σημερινά μοντέλα κάνουν ένα λάθος που δεν μοιάζει με τα ανθρώπινα (εκτός και αν σε λένε Τραμπ): μπορούν να πουν με απόλυτη βεβαιότητα πράγματα που δεν ισχύουν. Ο Αμοντέι δέχεται ότι κάποτε τα όπλα θα γίνουν αυτόνομα (θα σκοτώνουν δηλαδή από μόνα τους)· σήμερα, ωστόσο, υποστηρίζει ότι η τεχνολογία δεν είναι «αρκετά αξιόπιστη», και το λάθος της θα το πληρώσουν και άμαχοι – όχι μόνο στρατιώτες.  Τις αντοχές και ανοχές (αλλά όχι ενοχές, καθότι η μηχανή δεν διαθέτει) του προϊόντος τις ξέρει καλύτερα ο  κατασκευαστής του. Ο μηχανικός που αρνείται να υπογράψει για φορτίο πάνω από τις αντοχές μιας γέφυρας δεν σαμποτάρει τον πελάτη του· αντίθετα, τον προστατεύει.

Πάνω από το τεχνικό επιχείρημα στέκεται ένα παλαιότερο. Το δίκαιο του πολέμου ζητά να δια-κρίνει κάποιος αν: α)  ο στόχος είναι μαχητής ή άμαχος· και β) το πλήγμα είναι ανάλογο με το στρατιωτικό όφελος. Προϋποθέτει επίσης ότι αυτός ο κάποιος μπορεί να δικαστεί για την κρίση του. Όταν, λοιπόν, αποφασίζει το λογισμικό, δεν υπάρχει κανείς να δικαστεί. Ο στρατός των ανθρώπων έχει, άλλωστε, ένα φρένο που το θεωρούμε δεδομένο, αφού ο στρατιώτης μπορεί να αρνηθεί μια παράνομη διαταγή. Και εδώ ξαναρχίζουν τα δύσκολα της τεχνητής νοημοσύνης.  Ο Αμοντέι γράφει ότι ένα σμήνος από εκατομμύρια αυτόνομα οπλισμένα drones θα μπορούσε να γίνει «ανίκητος στρατός». Σε έναν τέτοιο στρατό δεν απομένει κανείς για να αρνηθεί μια διαταγή –εκτός αν η άρνηση έχει ενσωματωθεί στο ίδιο το όπλο.

Για τη μαζική παρακολούθηση των πολιτών ο Αμοντέι έχει  γράψει ότι  στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι μεν νόμιμη αλλά «ασύμβατη με τις δημοκρατικές αξίες». Ο Έλληνας αναγνώστης θα θυμάται ότι έχει ακούσει πως «ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό», και θα θυμάται επίσης πώς υποδέχτηκε αυτό το σόφισμα των πολιτικών. Επιπλέον, υπάρχει και το ζήτημα της νομοθεσίας, που σχεδόν πάντα υστερεί έναντι της εποχής της.  Η αμερικανική νομοθεσία, εν προκειμένω, γράφτηκε για μια εποχή όπου η παρακολούθηση των πάντων ήταν πρακτικά αδύνατη, γιατί χρειαζόταν ανθρώπους να ακούν και να διαβάζουν· ένα μοντέλο μπορεί να διαβάζει (σχεδόν) τα πάντα,  καταργώντας  έτσι αυτόν τον φυσικό περιορισμό. Ο δικός μας νόμος είναι πρόσφατος (ν. 5002/2022, μετά τις υποκλοπές), αλλά κι αυτός ρυθμίζει την άρση του απορρήτου για συγκεκριμένα πρόσωπα, με προηγούμενη εισαγγελική διάταξη. Ούτε εδώ ο νομοθέτης είχε κατά νου μια μηχανή που δεν χρειάζεται να διαλέξει ποιον θα ακούσει.

Ο δεύτερος όροφος

Η απόφαση του δικαστηρίου κλείνει με δύο θεμελιώδεις ανησυχίες. Ο υπουργός φοβάται τα μοντέλα με υπερβολικούς περιορισμούς, τα οποία θα τα στυλώσουν και θα σταματήσουν απροειδοποίητα στη μέση μιας επιχείρησης. Η Anthropic φοβάται τα ίδια μοντέλα χωρίς περιορισμούς, που θα «παραισθάνονται ακατάλληλους στόχους για φονική πολεμική ισχύ». Το ρήμα «παραισθάνονται», ειρήσθω εν παρόδω, είναι γραμμένο στην απόφαση του δικαστηρίου.

Εμένα το ζήτημα με απασχολεί εδώ και καιρό, γιατί γράφω ένα μυθιστόρημα γύρω από ένα τέτοιο σύστημα στόχευσης, και το γράφω με συνεργάτη το ίδιο το Claude. Η σκηνή που με παίδεψε περισσότερο είναι απλή: Σε μια πόλη της Μέσης Ανατολής, στον τέταρτο όροφο μιας πολυκατοικίας υπάρχουν ένοπλοι μαχητές. Στον δεύτερο όροφο λειτουργεί παιδιατρική κλινική. Στην οθόνη του χειριστή, που βρίσκεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, το κτίριο είναι ένα πεδίο με την ένδειξη «κόμβος επικοινωνιών» και έχει έναν δείκτη βεβαιότητας (πόσο σίγουρη είναι η μηχανή γι’ αυτό). Ο χειριστής έχει μερικά δευτερόλεπτα και ξέρει ότι το σύστημα –όταν προτείνει ένα στόχο– τις περισσότερες φορές έχει δίκιο. Όμως οι ένοπλοι δεν διάλεξαν τυχαία το κτίριο. Εγκαταστάθηκαν πάνω από την κλινική ακριβώς επειδή λογαριάζουν ότι κάποιος στην άλλη πλευρά θα διστάσει.

Σε αυτό το σημείο έχουν δίκιο και οι δύο αντίδικοι. Μια μηχανή που διστάζει πάντα κάνει τις ανθρώπινες ασπίδες αποτελεσματικές, και μια μηχανή που δεν διστάζει ποτέ τις εξολοθρεύει. Ανάμεσα στα δύο χωράει μόνο η κρίση ενός ανθρώπου που βλέπει και τους δύο ορόφους και θα λογοδοτήσει για ό,τι διαλέξει. Το πλήρως αυτόνομο όπλο αφαιρεί από την αλυσίδα αποφάσεων αυτόν ακριβώς τον άνθρωπο. Αν το μοντέλο είδε κάτι που δεν υπήρχε, ή δεν είδε καθόλου τον δεύτερο όροφο, ενώ υπήρχε κλινική, στην ανάκριση ο αξιωματικός θα πει «αυτό το πεδίο δεν το συμπλήρωσα εγώ» και θα λέει την αλήθεια. Το ίδιο θα πουν ο χειριστής και ο προγραμματιστής. Και δεν θα φταίει κανείς.

Όταν άρχισα να γράφω, η σκηνή ήταν επινόηση. Μετά ήρθαν τα γεγονότα: η απόφαση του δικαστηρίου καταγράφει ότι δύο μέρες μετά την άρνηση του Αμοντέι άρχισαν οι αμερικανικές επιθέσεις στο Ιράν και ότι, κατά τη Wall Street Journal, το Claude χρησιμοποιήθηκε και εκεί, λίγες ώρες αφότου ανακοινώθηκε ο αποκλεισμός του. Την πρώτη μέρα του πολέμου, αμερικανικοί πύραυλοι Tomahawk έπληξαν ένα δημοτικό σχολείο στο Μινάμπ του Ιράν: εκατόν πενήντα έξι νεκροί, από τους οποίους εκατόν είκοσι ήταν μικρά παιδιά. Η απόφαση καταγράφει επίσης ότι το 2024 οι πρώτες εκδόσεις του Claude αρνούνταν να συνοψίσουν εκτιμήσεις απειλών ή να μεταφράσουν υποκλαπέντα κείμενα που περιέγραφαν βίαιες πράξεις, και ότι η εταιρεία έφτιαξε για τις μυστικές υπηρεσίες ειδική έκδοση, που δεν τα αρνείται πλέον. Τη μηχανή που διστάζει και ύστερα υποχωρεί την είχα για μυθιστορηματικό εύρημα. Τη βρήκα στη σελίδα 8 μιας δικαστικής απόφασης, ως αποδεικτικό στοιχείο εναντίον του κατασκευαστή της.

Γιατί μας αφορά

Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ Act) εξαιρεί ρητά τις στρατιωτικές χρήσεις. Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» αποτελεί μια τέτοια χρήση. Πρόκειται για ένα «πολυεπίπεδο» (και μόνο η λέξη με ανησυχεί) σύστημα αεράμυνας που αγοράζουμε από το Ισραήλ και στο οποίο η τεχνητή νοημοσύνη θα εντοπίζει στόχους και θα αξιολογεί απειλές. Και το ερώτημα είναι: ποιος ορίζει τι θα αρνείται να κάνει ένα τέτοιο λογισμικό, ο κατασκευαστής του ή ο στρατός που το αγοράζει; Στην αεράμυνα το «ναι» και το «όχι» μετριούνται σε δευτερόλεπτα. Το ίχνος στο ραντάρ είναι είτε πύραυλος είτε επιβατικό αεροπλάνο, και κάποιος πρέπει να έχει ορίσει από πριν: α) πόσο σίγουρη οφείλει να είναι η μηχανή· και  β) αν θα περιμένει άνθρωπο να αποφασίσει.

Για εμάς λοιπόν, όπως και για τους Αμερικανούς, τα μόνα όρια στο τι θα κάνουν αυτά τα συστήματα είναι όσα γράψει ο προμηθευτής στο συμβόλαιο (δηλαδή οι Ισραηλινοί) και όσα δεχτεί ο αγοραστής (δηλαδή εμείς μέσω του υπουργείου Αμύνης).

Γι’ αυτό η σημαντικότερη σελίδα της απόφασης είναι η σελίδα 7 της μειοψηφίας. Ο επόμενος προμηθευτής, γράφει η Χέντερσον, θα έχει να διαλέξει ανάμεσα στην αποδοχή των όρων του υπουργού και στον χαρακτηρισμό του ως απειλής για την εθνική ασφάλεια. Με τη λογική της πλειοψηφίας, το δίλημμα αυτό θα το αντιμετωπίσει ακόμη κι ο προμηθευτής που λέει όχι σε μια χρήση αντίθετη στον νόμο ή στο Σύνταγμα.

Στο τέλος της γραφής, η Anthropic εμπορικά δεν έπαθε τίποτα· μετά τον αποκλεισμό, σημειώνει το δικαστήριο με δόση ειρωνείας, δέχθηκε επενδυτικές προσφορές που την αποτιμούν σε πάνω από 900 δισεκατομμύρια δολάρια. Η εταιρεία εξετάζει τα επόμενα βήματά της και μπορεί να ζητήσει να κριθεί η υπόθεση από την ολομέλεια του εφετείου. Ως τότε ισχύει η τελευταία παράγραφος της πλειοψηφίας: ανάμεσα στη μηχανή που αρνείται και στη μηχανή που «παραισθάνεται» διαλέγουν ο πρόεδρος και ο υπουργός Πολέμου, και πρακτικά συναποφασίζουν αν δίπλα στη μηχανή που στοχεύει θα κάθεται άνθρωπος. Το ποιος θα το διαλέξει στην Ελλάδα πρέπει να έχει απαντηθεί πριν παραδοθεί η Ασπίδα του Αχιλλέα.

Κάποια γεγονότα δεν χρήζουν ιδιαίτερης ερμηνείας.  Αρκεί  απλώς να τα κοιτάξεις για να καταλάβεις πόσο χαμηλά μπορεί να κατρακυλήσει ένας θεσμός όταν χάσει το μέτρο, τη μνήμη και στοιχειώδη αίσθηση της ευθύνης του. Αυτό ακριβώς συνέβη στις 23 Σεπτεμβρίου, στον τρίτο όροφο της ΕΣΗΕΑ. Εκεί όπου θα περίμενε κανείς να στεγάζεται, έστω συμβολικά, η υπεράσπιση της δημοσιογραφικής δεοντολογίας, της ιστορικής αλήθειας και της ελευθερίας απέναντι στον φανατισμό, φιλοξενήθηκε μια εκδήλωση που παρουσίαζε ως «αντίσταση» πρόσωπα και οργανώσεις συνδεδεμένα με ακραία βία, αντισημιτική ρητορική και αυταρχικά καθεστώτα.

Το περιστατικό θα μπορούσε να περάσει ως μία ακόμη από τις πολλές ιδεολογικές γραφικότητες/αθλιότητες  της ελληνικής δημόσιας ζωής, αν δεν είχε συμβεί ακριβώς εκεί. Στην ΕΣΗΕΑ. Στο συνδικαλιστικό όργανο ενός επαγγέλματος που αρέσκεται να παραδίδει μαθήματα δεοντολογίας, να καταγγέλλει τη ρητορική μίσους, να επικαλείται τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα και να απαιτεί από όλους τους άλλους αυστηρότητα απέναντι στο φανατισμό. Όταν όμως ήρθε η στιγμή να εφαρμόσει τα ίδια κριτήρια στη δική της στέγη, η αυστηρότητα εξαφανίστηκε. Έμεινε μόνο εκείνη η παλιά ελληνική συνήθεια: οι αρχές να ισχύουν πάντοτε για τους άλλους.

Κατά τη γνώμη μου, η δημοκρατία έχει αρκετή αυτοπεποίθηση ώστε να ανέχεται παρόμοιες δημοσιογραφικές αθλιότητες. Το πρόβλημα είναι η άνεση με την οποία ένας θεσμός που υποτίθεται ότι υπηρετεί την ενημέρωση παραχώρησε το κύρος και τον χώρο του σε μια τελετή ιταμού πολιτικού εξαγνισμού και ηρωοποίησης. Χωρίς αμηχανία, χωρίς περίσκεψη,  χωρίς αιδώ, χωρίς εξηγήσεις, χωρίς καν εκείνο το αυτονόητο ερώτημα που θα έπρεπε να προηγείται κάθε δημοσιογραφικής πράξης: ποιον ακριβώς φιλοξενούμε και τι ακριβώς τιμούμε;

Δεν επρόκειτο για μια συζήτηση γύρω από τη Μέση Ανατολή. Δεν ήταν ένα δημοσιογραφικό πάνελ όπου διαφορετικές απόψεις θα επιχειρούσαν να φωτίσουν τη σύγκρουση στον Λίβανο, στο Ιράν, στην Παλαιστίνη ή στην Υεμένη. Ούτε για μια ακαδημαϊκή εξέταση της Χεζμπολάχ, της πολιτικής της διαδρομής και της ιδεολογίας της. Οι ίδιοι οι διοργανωτές φρόντισαν να μη μείνει τέτοια αμφιβολία.

Η εκδήλωση είχε ως κεντρικό σύνθημα «Από τον Αλί Χαμενεΐ μέχρι τον Χασάν Νασράλα, η αντίσταση συνεχίζεται». Στο πρόγραμμά της περιλαμβάνονταν παρουσίαση βιβλίου για τη «Σχολή Σκέψης» του Νασράλα, παρεμβάσεις εκπροσώπων του κινήματος Ansar Allah των Χούθι, του ιρανικού Press TV και της «Λιβανέζικης Αντίστασης», καθώς και βράβευση λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού διαγωνισμού αφιερωμένου στον Αλί Χαμενεΐ. Αυτά αναφέρονται τόσο στην ανακοίνωση της εκδήλωσης όσο και στο υλικό που τη συνόδευσε.

Το να συζητάς για τη «σχολή σκέψης» του Νασράλα και για μια «αντίσταση που συνεχίζεται» δεν ανήκει στη δημοσιογραφική έρευνα, στην περιέργεια ή στην επαγγελματική αρμοδιότητα. Ανήκει στην πολιτική ταύτιση. Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό πρόβλημα της ΕΣΗΕΑ. Η δημοσιογραφία μπορεί να ερευνήσει τον Νασράλα, τη Χεζμπολάχ, τους Χούθι, το Ιράν, να εξετάσει τις ιδέες, τις πράξεις, τα εγκλήματα, τα αίτια και τις συνέπειές τους. Αυτό είναι το καθήκον της. Εκείνο που δεν μπορεί να κάνει χωρίς να ακυρώνει τον ίδιο της τον ρόλο είναι να μετατρέπει την έρευνα σε τελετουργία θαυμασμού και την κριτική απόσταση σε πολιτική συνηγορία.

Διότι εδώ δεν έχουμε μπροστά μας κάποια εξωτική εκδοχή «αντίστασης», ούτε μια ρομαντική αφήγηση απελευθερωτικών κινημάτων. Έχουμε οργανώσεις και καθεστώτα που συνδέονται με θεοκρατικό αυταρχισμό, πολιτική βία, μαζικές δολοφονίες, προγραφές, καταστολή και διώξεις. Η στρατιωτική πτέρυγα της Χεζμπολάχ βρίσκεται στον κατάλογο τρομοκρατικών οργανώσεων της ΕΕ, ενώ το ίδιο το ιρανικό καθεστώς έχει καταγραφεί διεθνώς για εκτελέσεις διαδηλωτών, βασανιστήρια, αυθαίρετες συλλήψεις, διώξεις δημοσιογράφων και σκληρή καταστολή γυναικών και αντιφρονούντων. Οι Χούθι, από την πλευρά τους, έχουν κατηγορηθεί από διεθνείς οργανώσεις για αυθαίρετες κρατήσεις, βασανιστήρια, διώξεις δημοσιογράφων και καταστολή της ελευθερίας της έκφρασης

Εδώ η εικόνα γίνεται αποκρουστική. Ένα συνδικαλιστικό όργανο δημοσιογράφων φιλοξενεί μια εκδήλωση που υμνεί, ή τουλάχιστον εξιδανικεύει, πολιτικούς και ιδεολογικούς φορείς που σε άλλα μέρη του κόσμου φιμώνουν δημοσιογράφους, φυλακίζουν αντιφρονούντες, στέλνουν διαδηλωτές στην αγχόνη και μετατρέπουν τη δημόσια ζωή σε καθεστώς φόβου. Η αντίφαση δεν είναι απλώς ηθική. Είναι σχεδόν αυτογελοιοποιητική.

Διότι ποια ακριβώς δημοσιογραφική αρχή υπερασπίζεσαι όταν παραχωρείς τον χώρο σου σε όσους περιφρονούν την ελευθερία του λόγου, την ελευθερία του Τύπου; Ποια δεοντολογία επικαλείσαι όταν μεταχειρίζεσαι ως «αντίσταση» μορφές πολιτικής και θρησκευτικής βίας που, αν εκδηλώνονταν στην Ευρώπη, θα τις είχες καταγγείλει ως φανατισμό, τρομοκρατία και σκοταδισμό; Ποια υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων μπορεί να σταθεί όταν οι γυναίκες στο Ιράν καταδιώκονται για την εμφάνισή τους, όταν διαδηλωτές εκτελούνται ύστερα από εξαιρετικά προβληματικές δίκες και όταν οι δημοσιογράφοι γίνονται στόχος αυθαίρετων συλλήψεων και καταστολής;

Μιλάμε για ηθικό, πνευματικό και επαγγελματικό ξεπεσμό, για την αυτοκατάργηση ενός θεσμού που, ενώ διεκδικεί το κύρος του υπερασπιστή της ελευθερίας και της δημοκρατίας, καταλήγει να προσφέρει στέγη, νομιμοποίηση και άλλοθι σε ό,τι τις ποδοπατά.

Κάπου εδώ τελειώνει κάθε επίφαση ουδετερότητας. Δεν πρόκειται για δημοσιογραφία που εξετάζει το σκοτάδι. Πρόκειται για έναν θεσμό που επιτρέπει στο σκοτάδι να εμφανιστεί ως ηθική θέση. Και αυτή είναι η πιο βαριά θεσμική έκπτωση: όταν εκείνοι που έχουν επαγγελματικό καθήκον να αποκαλύπτουν τη βία, την καταπίεση και την προπαγάνδα αρχίζουν να τις βαφτίζουν «αντίσταση», να τις ντύνουν με πολιτιστικό περίβλημα και να τις εγκαθιστούν με άνεση στην ίδια αίθουσα όπου θα έπρεπε να υπερασπίζονται την ελευθερία του λόγου.

Η δημοσιογραφία μπορεί να είναι ενοχλητική, αιχμηρή, άδικη, ακόμη και λανθασμένη. Όταν όμως γίνεται πολιτικό άλλοθι για τον φανατισμό, όταν αμβλύνει ή εξωραΐζει τη θεοκρατική καταστολή και όταν παραχωρεί κύρος σε εκείνους που χτίζουν την εξουσία τους πάνω στην τρομοκρατία, το αίμα, το φόβο, παύει να εκπληρώνει τον δημοκρατικό της ρόλο. Μετατρέπεται σε προπαγανδιστικό παρακολούθημα εκείνων που θα όφειλε να ελέγχει. Και τότε η κρίση δεν αφορά πια μία εκδήλωση. Αφορά την ίδια την ποιότητα του θεσμού που τη φιλοξένησε.

Ένας οργανισμός με το ιστορικό και το συμβολικό βάρος της ΕΣΗΕΑ οφείλει να γνωρίζει τι φιλοξενεί στους χώρους του. Ιδίως όταν η πρόσκληση δεν κρύβει τίποτε. Οι διοργανωτές παρουσίαζαν την εκδήλωση ως φόρο τιμής στην «Αντίσταση» και μιλούσαν για ανθρώπους που έπεσαν από τους «αμερικανο-σιωνιστές δολοφόνους».

Χρειάζονταν περίπου δύο λεπτά ανάγνωσης.

Και μερικά ακόμη λεπτά αναζήτησης για να πληροφορηθεί κανείς ποια ακριβώς ήταν η «σχολή σκέψης» που επρόκειτο να παρουσιαστεί.

Ο Χασάν Νασράλα υπήρξε επί δεκαετίες ο ηγέτης της Χεζμπολάχ. Η στρατιωτική πτέρυγα της οργάνωσης βρίσκεται από το 2013 στον κατάλογο τρομοκρατικών οργανώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ακόμη σοβαρότερα είναι όσα ο ίδιος είχε πει.

Σε ομιλίες που του αποδίδονται και έχουν δημοσιευθεί επί χρόνια, ο Νασράλα είχε αμφισβητήσει τις ναζιστικές θηριωδίες, είχε μιλήσει για τους Εβραίους ως «καρκίνο» και είχε χρησιμοποιήσει στερεότυπα περί δειλίας και φιλαργυρίας. Ορισμένες δηλώσεις του, μάλιστα, είναι ευρέως τεκμηριωμένες και έχουν συζητηθεί ακόμη και στο βρετανικό Κοινοβούλιο.  Αυτό είναι το σημείο όπου η υπόθεση παύει να αφορά αποκλειστικά τη Μέση Ανατολή. Αφορά την ελληνική δημοσιογραφία.

Γιατί η δημοσιογραφία δεν κρίνεται μόνο από όσα αποκαλύπτει, παραποιεί ή αποκρύπτει. Κρίνεται επίσης από όσα συνηθίζει να υποστηρίζει. Και εδώ συναντάμε μια από τις πιο δυσάρεστες ασθένειες της ελληνικής δημόσιας ζωής: τη δεοντολογία α λα καρτ.

Η ίδια ρητορική που, εάν εκφωνείτο από έναν Ευρωπαίο ακροδεξιό, θα προκαλούσε –και ορθώς– κατακραυγή, μοιάζει να αποκτά μια παράξενη ασυλία όταν ντύνεται τον μανδύα του «αντιιμπεριαλισμού». Η σχετικοποίηση του Ολοκαυτώματος παραμένει άρνηση του Ολοκαυτώματος. Ο αντισημιτισμός παραμένει αντισημιτισμός. Η εξύμνηση της πολιτικής βίας δεν εξαγνίζεται επειδή ο άνθρωπος που την εκφέρει βρίσκεται στη σωστή πλευρά ενός γεωπολιτικού χάρτη που έχει σχεδιαστεί σε κάποιο ελληνικό ιδεολογικό εργαστήριο.

Αυτό θα έπρεπε να είναι στοιχειώδες για δημοσιογράφους.

Κι όμως, η ίδια η ιστορία της ΕΣΗΕΑ κάνει την υπόθεση ακόμη πιο ενοχλητική. Το 2005, η Ένωση είχε αντιδράσει στην παρουσία του Ντέιβιντ Ίρβινγκ, του γνωστού αρνητή του Ολοκαυτώματος, θεωρώντας τέτοιες απόψεις ασύμβατες με τις αρχές που όφειλε να υπερασπίζεται. Στο κείμενο που συνοδεύει τη σημερινή καταγγελία υπενθυμίζεται ακριβώς αυτή η αντίφαση: τότε η ιστορική αλήθεια, ο ανθρωπισμός, η δημοκρατία και η ανεκτικότητα θεωρούνταν λόγοι για να κλείσει η πόρτα της ΕΣΗΕΑ.

Το ερώτημα λοιπόν είναι απλό. Τι άλλαξε; Άλλαξαν οι αρχές ή άλλαξε μόνο η πολιτική ταυτότητα εκείνου που τις παραβιάζει; Εάν ο αντισημιτισμός είναι αποκρουστικός όταν προέρχεται από έναν νεοναζί, πώς μετατρέπεται σε «αντίσταση» όταν προέρχεται από έναν ισλαμιστή; Εάν η άρνηση του Ολοκαυτώματος αποτελεί προσβολή της ιστορικής αλήθειας όταν την εκφέρει ένας Βρετανός ακροδεξιός, γιατί η ίδια αντίληψη αντιμετωπίζεται με τόσο διαφορετικά αντανακλαστικά όταν εμφανίζεται μέσα σε ένα αντιδυτικό ιδεολογικό πλαίσιο;

Αυτή η επιλεκτικότητα καταστρέφει κάθε ηθική αξιοπιστία. Και εδώ η αηδία αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για ένα κομμάτι της ελληνικής δημοσιογραφικής κουλτούρας: την παράξενη ευκολία με την οποία η έρευνα υποχωρεί μπροστά στην ιδεολογική συγγένεια. Λέξεις όπως «αντίσταση», «ιμπεριαλισμός», «σιωνισμός» λειτουργούν συχνά σαν κωδικοί που απαλλάσσουν από την υποχρέωση να εξεταστεί ποιος μιλά, τι έχει πει και τι ακριβώς υπερασπίζεται.

Έτσι όμως η δημοσιογραφία παύει να είναι δημοσιογραφία. Γίνεται μηχανισμός  επιβεβαίωσης μιας ήδη σχηματισμένης κοσμοθεωρίας. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε έναν κλάδο που έχει αναγάγει την καταπολέμηση της «ρητορικής μίσους» σε καθημερινό λεξιλόγιο. Που οργανώνει συζητήσεις για την παραπληροφόρηση, τον ρατσισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την προστασία των μειονοτήτων και την ευθύνη του δημόσιου λόγου.

Οι αρχές όμως δοκιμάζονται ακριβώς εκεί όπου γίνονται άβολες. Η ελευθερία του λόγου σημαίνει ότι ακόμη και οι απεχθέστερες ιδέες μπορούν να συζητιούνται. Δεν σημαίνει ότι κάθε θεσμός έχει υποχρέωση να τους προσφέρει αίθουσα τιμής. Και ασφαλώς δεν σημαίνει ότι μια επαγγελματική ένωση δημοσιογράφων πρέπει να αδιαφορεί για τη διαφορά ανάμεσα στην κριτική εξέταση μιας ιδεολογίας και στην πανηγυρική παρουσίασή της.

Το πρόβλημα ωστόσο είναι ότι ένας χώρος που συμβολίζει την ελληνική δημοσιογραφία χρησιμοποιήθηκε για μια εκδήλωση η οποία, σύμφωνα με το ίδιο της το πρόγραμμα, δεν προσέγγιζε τον Νασράλα ως αντικείμενο έρευνας αλλά ως φορέα μιας πολιτικής και ιδεολογικής κληρονομιάς που άξιζε να συνεχιστεί. Και κάπου εκεί η υπόθεση γίνεται πραγματικά θλιβερή.

Ο αντισημιτισμός δεν αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο επειδή βαφτίστηκε αντιιμπεριαλισμός. Η άρνηση του Ολοκαυτώματος δεν γίνεται προοδευτική όταν μεταφράζεται από τα περσικά ή τα αραβικά. Και η εξύμνηση της πολιτικής βίας δεν μετατρέπεται σε πολιτιστική εκδήλωση επειδή πραγματοποιείται στον τρίτο όροφο της ΕΣΗΕΑ. Αν η ελληνική δημοσιογραφία θέλει πράγματι να μιλά για αξιοπιστία, δεοντολογία και δημοκρατική ευθύνη, ίσως θα έπρεπε κάποτε να αρχίσει από το δυσκολότερο ρεπορτάζ: από τον ίδιο της τον εαυτό.