Ο Μισέλ Ουελμπέκ στην El País: «Είναι εξαντλητικό να σε αποκαλούν φασίστα συγγραφέα, αλλά στο τέλος το συνηθίζεις»

Μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη έδωσε ο Μισέλ Ουελμπέκ στον Μπόρχα Ερμόσο της εφημερίδας El País. Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στις 31 Οκτωβρίου και προσέχτηκε ιδιαίτερα επειδή ο συγγραφέας ερωτάται, μάλιστα με επιθετικό τρόπο, για τις συντηρητικές ιδέες του, και εκείνος απαντά με μεγάλη άνεση εκθέτοντας τις απόψεις του. Στη συνέχεια, δημοσιεύουμε μια σύνοψη της συνέντευξης αυτής, τονίζοντας τα σημεία που είναι περισσότερο ενδιαφέροντα.

Η συνέντευξη δεν είναι αμιγώς πολιτική, ωστόσο ορθώς η εφημερίδα προβάλλει στον τίτλο της την απάντηση που ο Ουελμπέκ δίνει στην επιθετική ερώτηση αν είναι φασίστας. Χωρίς να αποδέχεται το χαρακτηρισμό, δηλώνει ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα με όσους τον αποκαλούν έτσι, επειδή νομίζουν ότι εξουδετερώνουν την απήχηση των απόψεών του, το έργο του και το κύρος του. «Είναι εξαντλητικό να σε αποκαλούν φασίστα συγγραφέα, αλλά στο τέλος το συνηθίζεις», δηλώνει.

Κατά τα άλλα, σε μια συνέντευξη που περισσότερο περιστρέφεται γύρω από το έργο του, όταν ερωτάται πολιτικά, ο Ουελμπέκ επιμένει στην ιστορική ακρίβεια των πολιτικών χαρακτηρισμών και αρνείται ότι η έννοια του φασισμού μπορεί να χρησιμοποιείται ως γενική κατηγορία για κάθε συντηρητική ή εθνικιστική πολιτική θέση. Μιλά απαξιωτικά για την Αριστερά, η οποία θεωρεί ότι περνά κρίση, η οποία πρωτίστως είναι κρίση πνευματικής συγκρότησης. Η Αριστερά, λέει, δεν συζητά προγράμματα, κοινωνικές συμμαχίες ή οικονομική πολιτική και έχει επιλέξει ως κριτήριο την απώλεια της θεωρητικής παιδείας.

Περί ύφους

Η συνέντευξη έχει ληφθεί με αφορμή τη συμμετοχή του Μισέλ Ουελμπέκ σε φεστιβάλ λογοτεχνίας και χιούμορ στην Ισπανία. Ο δημοσιογράφος παρατηρεί ότι στα μυθιστορήματά του υπάρχει συχνά ένα ιδιαίτερα σκληρό, ακόμη και απάνθρωπο χιούμορ. Ο Ουελμπέκ του απαντά ότι δεν είναι βέβαιος πως αυτό που κάνει είναι χιούμορ. Ούτε θεωρεί ότι τα βιβλία του περιέχουν τόσο πολύ χιούμορ όσο υποστηρίζουν οι αναγνώστες και οι κριτικοί. Προτείνει μάλιστα μια ενδιαφέρουσα διάκριση: για εκείνον, το χιούμορ περιλαμβάνει την ικανότητα αυτοσαρκασμού. Είναι η ειρωνεία που στρέφεται εναντίον του ίδιου μας του εαυτού.

Στη δική του λογοτεχνία συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Η ειρωνεία του είναι περισσότερο επιθετική. Στρέφεται εναντίον συμπεριφορών, τρόπων ομιλίας, κοινωνικών στάσεων και αντιλήψεων που θεωρεί γελοίες. Και δεν επιτίθεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα αλλά σε τρόπους ζωής.

Στην ερώτηση αν έχουν ειπωθεί τα πάντα στη λογοτεχνία, ο Ουελμπέκ πιστεύει ότι ο κόσμος παράγει διαρκώς νέα φαινόμενα και, επομένως, νέα λογοτεχνική ύλη. Φέρνει ως παράδειγμα τις τεχνολογικές αλλαγές. Στην εποχή του Μπαλζάκ δεν υπήρχαν τηλέφωνα. Κι αργότερα εμφανίστηκαν οι υπολογιστές, που μεταμόρφωσαν την ανθρώπινη ζωή. Και καταλήγει ότι δεν χρειάζεται ο συγγραφέας να αναζητεί τεχνητά καινούργια θέματα· τα επιβάλλει η ίδια η πραγματικότητα.

Όταν ερωτάται για την τεχνητή νοημοσύνη, ο Ουελμπέκ δηλώνει ότι δεν γνωρίζει πώς λειτουργεί, πώς κατασκευάζεται ή τι ακριβώς βρίσκεται πίσω της – κι αυτή η άγνοια τον ενοχλεί βαθιά. Κατά τα άλλα, δεν διατυπώνει κάποια μεγάλη θεωρία για το μέλλον της ανθρωπότητας ούτε προβλέπει ότι οι μηχανές θα αντικαταστήσουν τους συγγραφείς. Αντιθέτως, παραδέχεται ότι δυσκολεύεται ακόμη και να μιλήσει για τη σχέση του με κάτι που δεν κατανοεί.

Ενδιαφέρον έχει το σημείο της συνέντευξης στο οποίο ο Ερμόσο μιλάει σαν κριτικός και παρατηρεί ότι τα μυθιστορήματα του Ουελμπέκ είναι γεμάτα μοναξιά, ψυχική αγωνία, αποδιοργάνωση και παράλογες καταστάσεις. Κι αναρωτιέται μήπως πίσω από αυτό το φαινομενικό χάος υπάρχει ένας απολύτως οργανωμένος, μεθοδικός τρόπος σκέψης και γραφής.

Ο Ουελμπέκ εκπλήσσεται από την απόδοση στη λογοτεχνία του χαοτικών χαρακτηριστικών και λέει στον συνομιλητή του ότι δεν αναγνωρίζει στα μυθιστορήματά του αυτό που βλέπει ο δημοσιογράφος. Όταν εκείνος προσπαθεί να εξηγήσει τι εννοεί, ο συγγραφέας απαντά ειρωνικά, με επιφωνήματα. Ο Ερμόσο επιμένει ότι ορισμένες ιστορίες του δημιουργούν στον αναγνώστη τόσο έντονη δυσφορία, ώστε, παρότι τον συναρπάζουν, κάποτε επιθυμεί να τελειώσουν. Ο Ουελμπέκ απαντά αποδοκιμαστικά ότι δεν είχε σκεφτεί ποτέ τα βιβλία του με αυτόν τον τρόπο.

«Είστε φασίστας;»

Το πολιτικό μέρος της συνέντευξης είναι εξίσου αντιπαραθετικό. Ο δημοσιογράφος υπενθυμίζει ότι η El País, η εφημερίδα στην οποία δίνει τη συνέντευξη, είχε συμπεριλάβει τον Ουελμπέκ, δύο χρόνια νωρίτερα, σε δημοσίευμα για τους Γάλλους λογοτέχνες της Ακροδεξιάς. Γι’ αυτό τον ρωτά ευθέως, όχι χωρίς διάθεση πρόκλησης, αν έχει κουραστεί να τον χαρακτηρίζουν φασίστα ή αν πράγματι είναι φασίστας.

Ο Ουελμπέκ απαντά γελώντας ότι είναι εξαντλητικό να τον αποκαλούν έτσι, αλλά τελικά έχει μάθει να το υπομένει.

Ο δημοσιογράφος επανέρχεται. Του υπενθυμίζει ότι έχει επικρίνει την πολιτική ορθότητα, ορισμένες ακραίες μορφές φεμινισμού και τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό, ενώ συχνά μιλά για την απώλεια των αξιών του δυτικού πολιτισμού. Και τον ρωτά εκ νέου αν αρκούν όλα αυτά για να θεωρηθεί φασίστας.

Ο Ουελμπέκ απαντά αρνητικά. Και αναπτύσσει το επιχείρημά του.

Ο φασισμός, λέει, υπήρξε μια συγκεκριμένη ιστορική ιδεολογία, με αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά. Αναφέρει ιδίως:

• Τη λατρεία του αρχηγού.
• Την εξύμνηση του πολέμου.
• Τη μισαλλοδοξία απέναντι στον πολιτικό αντίπαλο.

Κατά την άποψή του, σήμερα η λέξη χρησιμοποιείται με τόσο μεγάλη ευκολία ώστε να έχει μετατραπεί σε γενικό πολιτικό χαρακτηρισμό απαξίωσης.

Το ίδιο θεωρεί ότι συμβαίνει με τον όρο Ακροδεξιά.

Δεν αρνείται ότι υπήρξε φασισμός ή ότι πρόκειται για ιστορικά συγκεκριμένο φαινόμενο. Επικαλείται όμως ακριβώς αυτή την ιστορική συγκεκριμενοποίηση για να αμφισβητήσει τη σημερινή χρήση της λέξης.

Η επόμενη ερώτηση αφορά τη Μαρίν Λεπέν και τον Εθνικό Συναγερμό στη Γαλλία. Ο Ουελμπέκ απαντά υποστηρίζοντας ότι η σημερινή πολιτική ταυτότητα της Λεπέν διαφέρει από εκείνη του πατέρα της, Ζαν-Μαρί Λεπέν. Δεν θεωρεί ότι έχει κληρονομήσει τις εμμονές του.

Ο δημοσιογράφος τον ρωτά μήπως αρνείται ακόμη και τον χαρακτηρισμό «ακροδεξιά» για τη Λεπέν. Ο Ουελμπέκ απαντά ότι θα προτιμούσε να περιγράψει τον πολιτικό χώρο που εκφράζει ως εθνικιστικό, συντηρητικό ή εξαιρετικά συντηρητικό.

Τότε, ο Ερμόσο τον ρωτά πώς φαντάζεται μια Γαλλική Δημοκρατία υπό την προεδρία της Λεπέν.

Ο Ουελμπέκ του απαντά ότι δεν προβλέπει κάποια δραματική ιστορική τομή. Θεωρεί ότι μια τέτοια κυβέρνηση δεν θα διέφερε πολύ από την κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι στην Ιταλία. Τοποθετεί τη Λεπέν μέσα σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση ανόδου των υπερσυντηρητικών εθνικιστικών κινημάτων. Για τον Ουελμπέκ, μάλιστα, αυτή η άνοδος προκαλεί φόβο στην Αριστερά που την κάνει ολοένα πιο επιθετική, με αποτέλεσμα να αποκαλεί όλο και περισσότερους πολιτικούς αντιπάλους της ακροδεξιούς.

Ο δημοσιογράφος ενοχλείται με αυτή την παρατήρηση και του υπενθυμίζει ότι και ο ίδιος έχει χρησιμοποιήσει εξαιρετικά απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς για αριστερούς.

Ο Ουελμπέκ δεν ανασκευάζει. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι το πνευματικό επίπεδο της σημερινής Αριστεράς έχει υποχωρήσει δραματικά σε σύγκριση με το παρελθόν. Όταν ήταν νέος, λέει, οι αριστεροί διάβαζαν Μαρξ ή τουλάχιστον θεωρούσαν αναγκαίο να γνωρίζουν το έργο του. Σήμερα, προσθέτει, αμφιβάλλει όχι μόνο αν τον διαβάζουν, αλλά ακόμη και αν θα μπορούσαν να τον κατανοήσουν – επειδή είναι δύσκολος στοχαστής.

Στην τελευταία ερώτησή του, ο Ερμόσο αναφέρεται στα επεισόδια βίας στους δρόμους που έζησε έντονα το τελευταίο διάστημα η Γαλλία, αλλά έχουν εκδηλωθεί και σε ισπανικές πόλεις, όπως το Μπιλμπάο και η Βαρκελώνη. Μιλά για κουκουλοφόρους, ανάμεσά τους ανηλίκους, που επιτίθενται σε ανθρώπους και καταστήματα. Και ρωτά τον Ουελμπέκ πώς ερμηνεύει το φαινόμενο.

Εδώ ο συγγραφέας αποφεύγει να εμφανιστεί ως ειδικός. Παραδέχεται ότι δεν έχει επαρκή πληροφόρηση για την Ισπανία. Αναφέρει, πάντως, ότι διάβασε μια συνέντευξη του Ίλον Μασκ, στην οποία εκείνος προειδοποιούσε για ενδεχόμενο εμφυλίου πολέμου στην Αγγλία. Δεν γνωρίζει, λέει, γιατί ο Μασκ διατύπωσε μια τέτοια πρόβλεψη, αλλά υποθέτει πως θα έχει καλή πληροφόρηση.