Σύνδεση συνδρομητών

Πληθωρισμός

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Οι μύθοι για τον πληθωρισμό

Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης

Παρεξηγήσεις και ψέματα που υπονομεύουν την πολιτική σταθερότητα

Στα πέτρινα χρόνια (1981-2010) για την ελληνική οικονομία[1], ο πληθωρισμός κυριολεκτικά αφάνισε την αγοραστική ισχύ του εθνικού μας νομίσματος και την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Τον Οκτώβριο 1981 ένα δολάριο ΗΠΑ αγόραζε 55 δραχμές. Το 1989 η δραχμή είχε καταρρεύσει και ένα δολάριο ΗΠΑ αγόραζε 160 δραχμές.  Με άλλα λόγια, η δραχμή είχε χάσει περίπου τα δύο τρίτα της αξίας της σαν αποτέλεσμα της οικονομικής πολιτικής της δεκαετίας του 1980. Το ίδιο έγινε και με την ισοτιμία της δραχμής με την ισπανική πεσέτα: η δραχμή ισοδυναμούσε με 2 πεσέτες το 1981 και με μισή πεσέτα το 1989, δηλαδή είχε χάσει το 75% της αξίας της. 

Η υιοθέτηση του ευρώ, το 2001, προκάλεσε ένα σύντομο πληθωριστικό επεισόδιο, λόγω της αποτυχημένης διαχείρισης της μετάβασης στο νέο νόμισμα, σχεδόν σε όλη την Ευρώπη, όχι μόνο στην Ελλάδα. Από τότε, όμως, για σχεδόν 20 χρόνια, ο πληθωρισμός δεν αποτέλεσε σημαντικό θέμα. Ώς το 2021, και την ταχεία άνοδο του επιπέδου των τιμών παγκοσμίως, στο δεύτερο στάδιο της πανδημίας.  Η άνοδος των τιμών, που προκαλεί ακόμη τριγμούς σε προϋπολογισμούς νοικοκυριών σε όλον τον κόσμο, εξελίχθηκε σε μείζον πολιτικό θέμα.  Η επάνοδος του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025 οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην έντονη δυσαρέσκεια που επικράτησε –και επικρατεί– στις ΗΠΑ για τη μείωση της αγοραστικής δύναμης των εισοδημάτων λόγω του πληθωρισμού.  Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβει κάποιος πού οφείλεται ο πληθωρισμός των τιμών και πώς θα επανακάμψει η αγοραστική δύναμη των εισοδημάτων μας, γιατί αλλιώς θα πέφτει συνέχεια θύμα δημαγωγών και απατεώνων που προσπαθούν να πετύχουν πολιτικούς πόντους με ψέματα.

Ο πληθωρισμός δεν οφείλεται σε «μονοπώλια», «ολιγοπώλια», «καρτέλ» και «διαταράξεις της εφοδιαστικής αλυσίδας».  Ο πληθωρισμός είναι, παντού και πάντα, νομισματικό φαινόμενο. Οφείλεται δηλαδή στην υπερβολική κυκλοφορία χρήματος σε μια οικονομία.  Ούτε στα «καρτέλ», ούτε στα «ολιγοπώλια», ούτε στην «απληστία των εμπόρων και των βιομηχάνων», ούτε στα δημοσιονομικά ελλείμματα. Αυτό δεν είναι αφορισμός κάποιου ιδεολόγου. Είναι η ετυμηγορία του Μίλτον Φρίντμαν (Milton Friedman), του σπουδαίου Αμερικανού οικονομολόγου που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ οικονομικών εν μέρει για τη μελέτη της σχέσης νομισματικής κυκλοφορίας και πληθωρισμού, και αποτελεί μια από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της οικονομικής επιστήμης.

Για να καταλάβει κανείς τι σημαίνει αυτό πρακτικά, αναλογισθείτε μια απλή οικονομία που παράγει ένα προϊόν, π.χ. 10 πορτοκάλια, και η κεντρική της τράπεζα έχει κυκλοφορήσει 10 ευρώ, τα οποία βρίσκονται στα χέρια των πολιτών της οικονομίας αυτής:  5 αγρότες, παραγωγοί πορτοκαλιών, και 5 δημόσιοι υπάλληλοι που δαπανούν όλο το εισόδημά τους.  Κάθε πορτοκάλι πωλείται προς 1 ευρώ. Ας πούμε λοιπόν τώρα ότι η κυβέρνηση της χώρας αποφασίζει να δώσει αυξήσεις μισθών 50% στους 5 δημόσιους υπαλλήλους χωρίς να αυξήσει τους φόρους. Για να το κάνει αυτό, τυπώνει άλλα 5 ευρώ και τα μοιράζει στους δημόσιους υπαλλήλους. Τώρα στην οικονομία αυτή παράγονται ακόμη 10 πορτοκάλια, αλλά κυκλοφορούν 15 ευρώ.  Η τιμή των πορτοκαλιών θα πάει στο 1,5 ευρώ και η οικονομία θα βρεθεί να έχει πληθωρισμό 50%.  Εάν, αντίθετα, η κυβέρνηση αποφασίσει να φορολογήσει τους 10 πολίτες με φόρο 50% επί των εισοδημάτων τους για να δώσει αύξηση 5 ευρώ στους δημόσιους υπαλλήλους, η κατανομή του εισοδήματος ανάμεσα στους 10 πολίτες θα έχει μεταβληθεί, όμως δεν θα δημιουργηθεί πληθωρισμός, αφού θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν 10 ευρώ που θα αγοράσουν 10 πορτοκάλια.  Τα ελλείμματα δεν προκαλούν πληθωρισμό:  το πώς χρηματοδοτούνται τα ελλείμματα (δηλαδή, με φόρους ή με εκτύπωση νομίσματος) προκαλεί πληθωρισμό.

Οι κεντρικές τράπεζες κάθε χρόνο αυξάνουν την ποσότητα χρήματος που «κυκλοφορεί» στην οικονομία με βάση την πρόβλεψή τους για τη μεγέθυνση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος στην επόμενη χρονιά.  Εάν προβλέπεται ότι το ΑΕΠ θα μεγαλώσει κατά 2% του χρόνου, για να διατηρηθούν σχετικά σταθερές οι τιμές η κεντρική τράπεζα θα αυξήσει τη νομισματική κυκλοφορία κατά 2%, έτσι ώστε 2% παραπάνω νόμισμα να αγοράζει 2% παραπάνω αγαθά και υπηρεσίες.

Σε κάθε περίπτωση, σε όλον τον κόσμο, κάθε φορά που παρατηρείται έξαρση του πληθωρισμού έχει προηγηθεί αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας. Το πρόβλημα πληθωρισμού που αντιμετωπίζουμε σήμερα γεννήθηκε πριν από περίπου 15 χρόνια. Μετά τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008, οι κεντρικές τράπεζες των ΗΠΑ και της Ευρώπης εγκαινίασαν την πολιτική της «ποσοτικής χαλάρωσης» (quantitative easing), τη διοχέτευση δηλαδή τεράστιων ποσοτήτων ρευστότητας στις οικονομίες τους για να αντιμετωπιστούν με όσο το δυνατόν λιγότερους κλυδωνισμούς οι συνέπειες της κατάρρευσης των αγορών ακινήτων και των πληγμάτων που υπέστησαν από αυτήν οι μεγάλες εμπορικές και επενδυτικές τράπεζες. Η πολιτική αυτή είχε επιτυχία, όμως οι κεντρικές τράπεζες δεν έχουν πατήσει ακόμη το φρένο γιατί φοβούνται τις πιθανές αρνητικές συνέπειες στην οικονομική δραστηριότητα και στις χρηματοοικονομικές αγορές.  Έτσι, η ρευστότητα που έχουν διοχετεύσει τα προηγούμενα 15 χρόνια, και εξακολουθούν να διοχετεύουν κάθε χρόνο, έχει δημιουργήσει δύο σημαντικά προβλήματα. Το πρώτο είναι ο πληθωρισμός που βιώνουμε από το 2021 και μετά. Το δεύτερο είναι η φούσκα που έχει δημιουργηθεί στα χρηματιστήρια και στις αγορές ακινήτων. 

Η υπερβολική νομισματική κυκλοφορία δεν έχει αντίκτυπο μόνο στις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων (assets), όπως οι μετοχές, ο χρυσός και τα ακίνητα. Οι τιμές όλων αυτών έχουν εκτοξευτεί τα τελευταία χρόνια και ο μοναδικός λόγος είναι η υπερβολική ρευστότητα που διαχέεται στις οικονομίες μας. Δυστυχώς, οι κεντρικές τράπεζες δεν έχουν βρει ακόμη τρόπο να κλείσουν τη βρύση της ρευστότητας χωρίς να δημιουργηθεί χρηματιστηριακός πανικός και να ζήσουμε πάλι κάποια μεγάλη ύφεση.

Μια τελευταία παρατήρηση σχετικά με την επίδραση στον πληθωρισμό των «μονοπωλίων», «ολιγοπωλίων», κ.λπ.  Καταρχήν, η βλάβη που προκαλεί ένα μονοπώλιο σε μια ελεύθερη αγορά είναι ότι παράγει σημαντικά λιγότερες ποσότητες προϊόντος από ό,τι θα επιθυμούσε η αγορά και, έτσι, διατηρούνται υψηλά οι τιμές του προϊόντος. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με τα ολιγοπώλια και τα καρτέλ, μόνο που η παραγωγή μειωμένης ποσότητας αφορά 2-3 εταιρείες, οι οποίες συμφωνούν να παράγουν συγκεκριμένες ποσότητες για να διατηρούνται οι τιμές σε συγκεκριμένα επίπεδα. Αυτό είναι το πρόβλημα με τα μονοπώλια/ολιγοπώλια:  χαμηλή παραγωγή, υψηλές τιμές. Εάν κάποιο μονοπώλιο υποχρεωνόταν να παράγει όσο ζητάει η αγορά και να χρεώνει την τιμή του πλήρους ανταγωνισμού δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα, ούτε για την οικονομία ούτε για τους πολίτες. 

Καύσιμα και διατροφή

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο πληθωρισμός έχει επηρεάσει τους καταναλωτές κυρίως όσον αφορά τα καύσιμα και τη διατροφή. Θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να επιχειρηματολογήσει κανείς ότι υφίστανται μονοπώλια, ολιγοπώλια ή καρτέλ στην αγορά τροφίμων.  Η αγορά αυτή είναι τόσο ανταγωνιστική και ελεύθερη που δεν υπάρχει περίπτωση να προσπαθήσει κάποιος να ανεβάσει τις τιμές των προϊόντων του και να μη δει τις πωλήσεις του να πέφτουν. Επιπλέον, η πληθώρα των σημείων πώλησης, η διαδεδομένη πληροφόρηση σχετικά με τις ισχύουσες τιμές και ο ανταγωνισμός μεταξύ των λιανοπωλητών πρέπει να δημιουργεί σιγουριά στον καταναλωτή ότι ψωνίζει στις καλύτερες δυνατές τιμές.

Το ίδιο, όμως, μάλλον δεν ισχύει στην αγορά καυσίμων. Πριν από 25 χρόνια στην ελληνική αγορά καυσίμων δραστηριοποιούνταν πάνω από 10 εταιρείες εμπορίας, τόσο ελληνικές όσο και μεγάλες εταιρείες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, τόσο στη χονδρική όσο και στη λιανική, με επώνυμες αλυσίδες πρατηρίων. Το 2002, η ελληνική κυβέρνηση ουσιαστικά έδιωξε σχεδόν όλους τους ξένους παίκτες και παρέδωσε την αγορά σε ένα ολιγοπώλιο: Ελληνικά Πετρέλαια και Μότορ Όιλ. Να πώς έγινε αυτό: για να συμμορφωθεί με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τη δημιουργία αποθεμάτων ασφαλείας καυσίμων, η ελληνική κυβέρνηση το 2002 αποφάσισε (ΦΕΚ Α΄ 230/2.10.2002) ότι, για να συνεχίσουν την εμπορική δραστηριότητά τους στην Ελλάδα, όλες οι εταιρείες εμπορίας καυσίμων πρέπει να διατηρούν αποθέματα ίσα με 90 ημέρες εισαγωγών της προηγούμενης χρονιάς ή με 61 ημέρες πωλήσεων. Μέσα σε λίγους μήνες, όλες οι ξένες εταιρείες εμπορίας καυσίμων, που συνεισέφεραν στη δημιουργία ανταγωνιστικής αγοράς γιατί εισήγαγαν στην ελληνική αγορά καύσιμα από ξένα διυλιστήρια, τα μάζεψαν και έφυγαν. Και όλες οι ελληνικές εταιρείες, που παρέμειναν, δεν είχαν άλλη επιλογή από το να προμηθεύονται από τα τρία ελληνικά διυλιστήρια που ανήκουν σε δύο εταιρείες.

Θα ρωτήσει κάποιος, αφού ήταν οδηγία της ΕΕ τι μπορούσε να κάνει διαφορετικό η ελληνική κυβέρνηση;  Η απάντηση είναι ότι η ευρωπαϊκή οδηγία επιτρέπει στα κράτη-μέλη να δημιουργήσουν τα αποθέματα ασφαλείας με οποιονδήποτε τρόπο επιλέξουν. Έτσι[2]:

Δέκα χώρες (Φινλανδία, Ουγγαρία, Βέλγιο, Γερμανία, Αυστρία, Σλοβενία, Τσεχία, Ιρλανδία, Σλοβακία και Κροατία) δημιούργησαν κρατικά αποθέματα ασφαλείας καυσίμων, σε κρατικές εγκαταστάσεις, κάνοντας χρήση κρατικών κονδυλίων για την αγορά των καυσίμων και τη συντήρηση του αποθέματος.

Δεκατρείς χώρες (Ολλανδία, Δανία, Ισπανία, Εσθονία, Πολωνία, Λιθουανία, Γαλλία, Λετονία, Πορτογαλία, Ιταλία, Μάλτα, Κύπρος, Βουλγαρία) εφάρμοσαν ένα μεικτό σύστημα, όπου μέρος του αποθέματος ασφαλείας έχει δημιουργηθεί από το κράτος και το υπόλοιπο από τις εταιρείες εμπορίας.

Και τέσσερις χώρες (Ελλάδα, Σουηδία, Ρουμανία και Λουξεμβούργο) υποχρέωσαν τις ιδιωτικές εταιρείες εμπορίας καυσίμων να συσσωρεύσουν και να διατηρούν το 100% των αποθεμάτων ασφαλείας για λογαριασμό του κράτους.

Με άλλα λόγια, στην περίπτωσή μας, το κράτος υποχρέωσε τις μεγάλες ελληνικές εταιρείες εμπορίας καυσίμων να ενεργούν ως αποθήκες καυσίμων ασφαλείας, κάτι που, προφανώς, έχει σημαντικό κόστος. Ποιο είναι αυτό;  Σαν τάξη μεγέθους, αναλογιστείτε ότι το 2024 η ελληνική αγορά πετρελαιοειδών έφτασε τα 7 εκατομμύρια μετρικούς τόνους.  Η μέση τιμή αμόλυβδης βενζίνης το 2024 ήταν περίπου €1,90[3].  Από αυτά, η τιμή του καυσίμου (προ φόρων) ήταν περίπου €0,76 (περίπου το 40% της τιμής λιανικής).  Τα 7 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι καυσίμου ισοδυναμούν με περίπου 9,5 δισεκατομμύρια λίτρα ή με €7,22 δισεκατομμύρια σε αξία προϊόντος.  Ενενήντα μέρες αποθεμάτων ισοδυναμούν με το 25% αυτού του ποσού, δηλαδή με περίπου 1,8 δισεκατομμύρια ευρώ, που οι εταιρείες πετρελαιοειδών αναγκάζονται να διατηρούν σε αποθέματα ασφαλείας για λογαριασμό του κράτους. Θα μου προκαλούσε τεράστια έκπληξη εάν αποδεικνυόταν ότι το κάνουν αυτό χωρίς κάποιο αντάλλαγμα.

Η ελληνική οικονομία κατάφερε να διαπρέψει στην εποχή του πληθωρισμού

Η ελληνική αγορά, με τα χρόνια, έχει ξεπεράσει τα περισσότερα από τα δομικά εμπόδια ολιγοπωλιακών πρακτικών που τη χαρακτήριζαν στο παρελθόν. Σε αυτό έχουν συμβάλει πολλοί παράγοντες, με κύριο τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν ως αποτέλεσμα των τριών μνημονίων της περιόδου της χρεοκοπίας. Όμως, μια απλή επίσκεψη σε ένα σουπερμάρκετ της Ελλάδας και της Γερμανίας θα σας πείσει ότι το πρόβλημα του επιπέδου τιμών στην Ελλάδα δεν οφείλεται στην έλλειψη ανταγωνισμού. Τα μεγάλα σουπερμάρκετ της Γερμανίας (Rewe, Edeka, Lidl, Aldi) έχουν σημαντικά λιγότερες επιλογές σε κάθε κατηγορία προϊόντος από τα μεγάλα ελληνικά σουπερμάρκετ. Αυτό σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός των τιμών στο ράφι των γερμανικών σουπερμάρκετ είναι πολύ μικρότερος από ό,τι στο ράφι των ελληνικών. Το ότι υπάρχουν πολλά προϊόντα που είναι πιο φτηνά στη Γερμανία από την Ελλάδα πρέπει λοιπόν να οφείλεται σε άλλους παράγοντες, όπως για παράδειγμα στο συνολικό κόστος παραγωγής ή σε παράνομες πρακτικές των παραγόντων της αγοράς.

Όσο και εάν ακούγεται απίστευτο, ειδικά εάν σκεφτεί κανείς ότι το 1982-2000 η Ελλάδα είχε τον υψηλότερο πληθωρισμό στην Ευρώπη, η χώρα μας κατάφερε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του παγκόσμιου πληθωριστικού επεισοδίου που ξέσπασε μετά το 2001 με αξιοθαύμαστο τρόπο.

Ο παρακάτω πίνακας καταγράφει τον ετησιοποιημένο ρυθμό πληθωρισμού τον Μάρτιο του 2020 και κάθε επόμενο Μάρτιο, μέχρι το 2026, σύμφωνα με τις στατιστικές αρχές των έξι αυτών χωρών.  Ο Μάρτιος 2020 επιλέχθηκε ως βάση γιατί ήταν ο μήνας που ξεκίνησε η πανδημία του COVID-19 και επιβλήθηκε η πρώτη απαγόρευση κυκλοφορίας σε όλον τον πλανήτη.  Ετησιοποιημένος ρυθμός πληθωρισμού είναι ο προβλεπόμενος πληθωρισμός τον επόμενο χρόνο με βάση τον πληθωρισμό του τρέχοντος μηνός.  Για παράδειγμα, εάν τον Μάρτιο 2020 οι τιμές σε σχέση με τον Φεβρουάριο 2020 αυξήθηκαν κατά 0,2%, ο ετησιοποιημένος πληθωρισμός ήταν περίπου 2,5% (χονδρικά, 0,2% x 12 μήνες).

Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 21 12.08.50 πμ

Η Ελλάδα, σε αυτά τα έξι χρόνια πληθωρισμού, είχε τον δεύτερο μικρότερο ετήσιο ρυθμό πληθωρισμού, μετά την Ιταλία. Επιπλέον, το συνολικό επίπεδο τιμών καταναλωτή στην Ελλάδα αυτά τα έξι χρόνια αυξήθηκε σωρευτικά κατά 22,3%, δηλαδή μόνο κατά 1,4% περισσότερο από ό,τι στην Ιταλία.  Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι εάν το επίπεδο των τιμών τον Μάρτιο 2020 ήταν 100, τον Μάρτιο 2026 ήταν 122,3.  Συγκρίνετε με τη Γερμανία, όπου το επίπεδο σωρευτικά αυξήθηκε κατά 27,5%, και την Ολλανδία, κατά σχεδόν 30%.  Ο σωρευτικός πληθωρισμός των ΗΠΑ είναι η απάντηση στην ερώτηση «Πώς είναι δυνατόν να επανεξελέγη ο Τραμπ;»  Οι τιμές στην Αμερική αυξήθηκαν κατά σχεδόν 35% σε έξι χρόνια ή κατά 12,4 ποσοστιαίες μονάδες περισσότερο από ό,τι στην Ελλάδα.

Αυτή είναι η πραγματικότητα.  Εν μέσω ενός παγκόσμιου πληθωριστικού επεισοδίου, που πυροδοτήθηκε από την αναταραχή της πανδημίας και έναν πόλεμο σε ευρωπαϊκό έδαφος, και που υποβοηθήθηκε, αν δεν προκλήθηκε, από τις ενέργειες των κεντρικών τραπεζών της Ευρώπης και των ΗΠΑ, η ερώτηση που πρέπει να κάνει ένας Έλληνας πολίτης και ψηφοφόρος δεν είναι «Γιατί έχουμε πληθωρισμό και γιατί δεν κάνει κάτι η κυβέρνηση;»  Η σωστή ερώτηση είναι «Πόσο πληθωρισμό έχουμε σε σχέση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες;» και, ακόμη, «Μπορεί να κάνει κάτι η ελληνική κυβέρνηση για να επηρεάσει το επίπεδο τιμών;»  Η απάντηση στις δύο αυτές ερωτήσεις είναι «Χαμηλότερο» και «Όχι».

Και πάλι: αυτή είναι η πραγματικότητα.  Ο πληθωρισμός μας δεν είναι «του Μητσοτάκη», όπως ο αμερικανικός πληθωρισμός δεν ήταν «του Μπάιντεν».  Επιπλέον, ο Μητσοτάκης δεν έχει καμία δυνατότητα παρέμβασης στη νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, όπως δεν έχει κανένας άλλος Ευρωπαίος ηγέτης.  Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε, κυριολεκτικά, είναι υπομονή και προσευχές να φωτίσει το Υπέρτατο Ον τους επικεφαλής των κεντρικών τραπεζών να πάρουν σωστές, μετρημένες και στοχευμένες αποφάσεις σχετικά με τη νομισματική κυκλοφορία έτσι ώστε να μετριαστεί ο πληθωρισμός στα επίπεδα κάτω του 2% χωρίς να πληγεί η οικονομική ανάπτυξη.

Οι συνέπειες των διοικητικών μέτρων εναντίον του πληθωρισμού

Υπάρχει και μια άλλη όψη αυτού του νομίσματος, που ίσως δυσαρεστήσει κάποιους.  Το οικονομικό σύστημα της ελεύθερης αγοράς, όπου παραγωγοί και καταναλωτές συναντιούνται στις αγορές και ανταλλάσσουν χρήματα (δηλαδή το εισόδημά τους και τις αποταμιεύσεις τους) με προϊόντα και υπηρεσίες, στηρίζεται στην ελεύθερη διαμόρφωση των τιμών.  Η σχετική προσφορά και ζήτηση για πορτοκάλια ή έξυπνα τηλέφωνα ή διακοπές στην Κρήτη ή πλαστικές εγχειρήσεις διαμορφώνει τις τιμές ισορροπίας αυτών των αγαθών και υπηρεσιών. Οι τιμές δεν είναι απλώς το ποσό που απαιτείται για να αγοραστούν τα προϊόντα και οι υπηρεσίες.  Οι τιμές σε μια καπιταλιστική οικονομία αγοράς είναι ο μηχανισμός που καθορίζει το είδος και το μέγεθος της παραγωγής γιατί σηματοδοτούν στους παραγωγούς το ύψος της ζήτησης για κάθε προϊόν και υπηρεσία στην οικονομία. Οι τιμές σε μια ελεύθερη καπιταλιστική οικονομία αγοράς είναι ένας ιδιοφυής μηχανισμός του συστήματος πάνω στον οποίο εξαρτάται όλο το οικοδόμημα και ο οποίος είναι εγγενής, δηλαδή δεν σχεδιάστηκε από κάποιον πολιτικό ή οικονομολόγο αλλά αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της οικονομικής δραστηριότητας.

Παρένθεση: η αποτυχία των «σοσιαλιστικών παραδείσων» της περιόδου 1917-91 οφείλεται κατά κύριο λόγο στην απουσία συστήματος ελεύθερης διαμόρφωσης τιμών, όχι στη δημόσια ιδιοκτησία των πλουτοπαραγωγικών πηγών.  Αντ’ αυτού, οι φωστήρες που οδήγησαν ολόκληρες γενιές και δισεκατομμύρια ανθρώπους στη φτώχεια και τη δυστυχία, αποπειράθηκαν να αντικαταστήσουν το σύστημα των τιμών με κεντρικό σχεδιασμό, από γραφειοκράτες σε δεκάδες υπουργεία, οι οποίοι αποφάσιζαν τι και πόσο θα παραχθεί με βάση «οικονομικά μοντέλα παραγωγής» και την τοξική μαρξιστική ιδεολογία.  Εμείς, στη Δύση, όπου προφανώ δεν είμαστε τόσο επιστημονικά επαρκείς όσο οι κεντρικοί σχεδιαστές των σοσιαλιστικών οικονομιών, είχαμε λαϊκές αγορές και καταστήματα. Οι νοικοκυρές, με τις προτιμήσεις τους στα ψώνια τους και τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς που διαχειρίζονταν, καθόριζαν και καθορίζουν τις τιμές, και οι επιχειρήσεις προσάρμοζαν και προσαρμόζουν την παραγωγή τους με βάση τις προτιμήσεις της κυρίας Βάγιας από τις Σέρρες και της δεσποινίδος Ίνγκριντ από το Αμβούργο. Το πιο από τα δύο συστήματα είναι πιο αποτελεσματικό και κοινωνικά ωφέλιμο είναι σαφές.  Κλείνει η παρένθεση.

Τι γίνεται, λοιπόν, όταν ανεβαίνουν οι τιμές, π.χ., των καυσίμων;  Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης (2010-16) οι Έλληνες περιόρισαν δραματικά τη χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων για τις μετακινήσεις τους ή και τις ίδιες τις μετακινήσεις τους. Έτσι, οι τιμές των καυσίμων έπεσαν γιατί η ζήτησή τους γνώρισε μεγάλη κάμψη. Τα διυλιστήρια στράφηκαν στις εξαγωγές και σήμερα τα διυλισμένα προϊόντα πετρελαίου είναι το Νο 1 εξαγωγικό προϊόν της χώρας. Η αποχή από την κατανάλωση όταν οι τιμές ανεβαίνουν στέλνει σήμα στους παραγωγούς ότι πρέπει να μειώσουν τις τιμές ή να περικόψουν την παραγωγή τους. 

Ένας άλλος τρόπος να το δει κανείς αυτό είναι ότι η μείωση της κατανάλωσης ενός προϊόντος όταν ανεβαίνει η τιμή του είναι απολύτως ορθολογική και αναμενόμενη οικονομική συμπεριφορά: πώς αλλιώς θα μάθει ένας παραγωγός ότι πρέπει να μειώσει την παραγωγή του; Και το αντίστροφο: όταν ανεβαίνουν οι τιμές ενός προϊόντος, αυτό σημαίνει ότι αυξήθηκε η ζήτησή του και τώρα υπάρχει υπερβολική ζήτηση που πρέπει να οδηγήσει σε αύξηση της παραγωγής. Οι παραγωγοί βλέπουν τις τιμές να ανεβαίνουν, αυξάνουν την παραγωγή τους και τη διοχετεύουν στην αγορά με αποτέλεσμα να πέσουν οι τιμές.  Η αγορά για το προϊόν αυτό βρήκε έτσι ένα νέο σημείο ισορροπίας.

Τι σημαίνουν τα παραπάνω;  Ότι οι αυξήσεις τιμών (καυσίμων, τροφίμων, εισιτηρίων, κ.λπ.) επιτελούν έναν κρίσιμο ρόλο σε μια ελεύθερη οικονομία αγοράς: είναι αυτό που οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής, είτε μέσω αύξησης των ωρών χρήσης υπαρχουσών παραγωγικών εγκαταστάσεων ή με την επένδυση σε μεγέθυνση της παραγωγικής δυναμικότητας, ή με τη μείωση της παραγωγής ως ανταπόκριση σε μεταβαλλόμενες συνθήκες προσφοράς και ζήτησης.  Όταν, λοιπόν, επιβάλλονται περιορισμοί στην ελεύθερη αυξομείωση των τιμών ή η κυβέρνηση προσπαθεί να τις απαλύνει μέσω επιδομάτων κ.λπ., αυτό που καταφέρνει είναι να αλλοιώσει τη θεμελιώδη λειτουργία του συστήματος των τιμών, κάτι που βλάπτει όχι μόνο τη θεωρητική ιδέα της «οικονομίας» αλλά, μεσομακροπρόθεσμα, το βιοτικό επίπεδο όλων μας.

Η αγοραστική δύναμη δεν θα ανακτηθεί με πτώση των τιμών

Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι το οποίο τείνει να δημιουργεί παρανοήσεις.  Το επίπεδο των τιμών στην οικονομία καθορίζει την αγοραστική ισχύ του εισοδήματος των πολιτών.  Ένα απλό παράδειγμα:  εάν το μοναδικό προϊόν που παράγεται είναι πορτοκάλια, η τιμή τους είναι 1 ευρώ το κιλό και το συνολικό εισόδημα στην οικονομία αυτή είναι 100 ευρώ, η κατανάλωση (άρα: το βιοτικό επίπεδο) θα είναι 100 κιλά πορτοκάλια.  Στη διπλανή οικονομία η τιμή των πορτοκαλιών είναι ενάμιση ευρώ και η συνολική κατανάλωση είναι 66 πορτοκάλια.  Η πρώτη οικονομία έχει ανώτερο βιοτικό επίπεδο επειδή το επίπεδο τιμών είναι χαμηλότερο και τα 100 ευρώ εθνικού εισοδήματος αγοράζουν περισσότερα αγαθά, άρα έχουν συνέπεια υψηλότερο βιοτικό επίπεδο.

Ο πληθωρισμός δεν είναι το επίπεδο των τιμών στην οικονομία.  Ο πληθωρισμός είναι ο ρυθμός αύξησης του επιπέδου των τιμών στην οικονομία σε δωδεκάμηνη βάση. Δηλαδή, πόσο αυξήθηκαν ή θα αυξηθούν οι τιμές από την 1η Ιανουαρίου μέχρι την 31η Δεκεμβρίου.  Ή, με βάση τον πίνακα της προηγούμενης ενότητας, ποια είναι η αναμενόμενη αύξηση του πληθωρισμού τους επόμενους 12 μήνες εάν ο πληθωρισμός που παρατηρήθηκε τον περασμένο μήνα είναι ο μηνιαίος πληθωρισμός τους επόμενους 11 μήνες.  Παραδείγματος χάριν, εάν ο πληθωρισμός Μαρτίου ήταν 0,2%, πόσο προβλέπεται να είναι ο πληθωρισμός των επόμενων 12 μηνών (Μαρτίου 2026-Φεβρουαρίου 2027);  Η απάντηση είναι 2,43%.

Η απώλεια αγοραστικής δύναμης ως αποτέλεσμα της έξαρσης του πληθωρισμού την περίοδο 2021-26 δεν πρόκειται να αναπληρωθεί με πτώση των τιμών στα προηγούμενα επίπεδα.  Το γενικό επίπεδο τιμών δεν θα μειωθεί. Και δεν πρέπει να μειωθεί. Μπορεί οι τιμές κάποιων προϊόντων ή υπηρεσιών να μειωθούν, όμως το γενικό επίπεδο τιμών δεν θα πέσει. Εάν συνέβαινε αυτό, εάν δηλαδή είχαμε αρνητικό πληθωρισμό (αποπληθωρισμό), η οικονομία θα είχε μπει σε πορεία καταστροφής.

Ο λόγος είναι απλός. Οι καταναλωτές που σχεδίαζαν να πραγματοποιήσουν σημαντικές αγορές (αυτοκίνητο, ηλεκτρικά είδη, ανακαίνιση σπιτιού, έπιπλα κ.λπ.) θα παρατηρούσαν τη μείωση των τιμών και θα ανέβαλλαν τις αγορές τους επ’ αόριστον: όταν ξέρεις ότι σε τρεις ή σε έξι ή σε δώδεκα μήνες ο νέος καναπές που θέλεις να αγοράσεις ή το νέο πλυντήριο θα είναι 10% ή 20% ή 30% φτηνότερα, περιμένεις. Το ίδιο συμβαίνει και με τα επενδυτικά σχέδια εταιρειών: θα αναβάλουν την αγορά του νέου μηχανήματος ή του ηλεκτρονικού υπολογιστή ή του νέου καυστήρα γιατί υπολογίζουν ότι σε μερικούς μήνες η τιμή θα είναι χαμηλότερη.

Ακριβώς εκείνη τη στιγμή η οικονομία καταρρέει, γιατί καταρρέουν η κατανάλωση και οι επενδύσεις.  Αυτή είναι η κατάρα του αποπληθωρισμού, της μείωσης δηλαδή του επιπέδου τιμών. Ο αποπληθωρισμός των τιμών των εμπορευμάτων (αγροτικών προϊόντων, μεταλλευμάτων κ.λπ.), και όχι η πτώση των τιμών του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης ήταν ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε στην παγκόσμια οικονομική κατάρρευση του Μεγάλου Κραχ, το 1929-37.

Ο μόνος τρόπος ανάκτησης της αγοραστικής δύναμης των Ελλήνων είναι η αύξηση των εισοδημάτων. Η μείωση του πληθωρισμού στο 1% ή 2% απλώς θα επιβραδύνει την περαιτέρω αύξηση των τιμών σε πολύ χαμηλούς ρυθμούς.  Μείωση του πληθωρισμού δεν σημαίνει επαναφορά στα προηγούμενα επίπεδα τιμών.  Σημαίνει επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης του γενικού επιπέδου τιμών. Οι τιμές αυξάνονται και πάλι, αλλά πολύ πιο αργά. Μερικές τιμές θα αυξάνονται ταχύτερα από 1-2% και άλλες βραδύτερα ή και θα μειώνονται. Όμως το περίφημο «καλάθι της νοικοκυράς» δεν μπορεί να στοιχίζει λιγότερο αύριο από ό,τι σήμερα, για τους λόγους που αναλύθηκαν παραπάνω.

Αυτά είναι τα «μυστικά και ντοκουμέντα» του πληθωρισμού, σε ό,τι μας αφορά σε σχέση με το πληθωριστικό επεισόδιο που βιώνουμε από το 2021 και προκαλεί πολιτικούς τριγμούς, στην Ελλάδα και σε όλον τον κόσμο.  Δύο είναι τα κύρια συμπεράσματα.  Πρώτον, δεν υπάρχει κυβερνητικό εργαλείο αντιμετώπισής του.  Δεύτερον, ο μόνος τρόπος ανάκτησης της αγοραστικής δύναμης των εισοδημάτων μας είναι η αύξηση των εισοδημάτων μας, γιατί η πτώση του επιπέδου τιμών θα ήταν καταστροφική.


[1]   Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης, Πόσο μας κόστισε ο κρατισμός από το 1981, The Books’ Journal, 29 Απριλίου 2025.

[2]   “Study in support of the mid-term evaluation of the functioning and the implementation of Council Directive   
      2009/119-EC on Oil Stocks”, Trinomics, August 2016.

[3]   Εβδομαδιαίο Δελτίο Επισκόπησης Τιμών Καυσίμων, fuelprices.gr.

21 Νοεμβρίου 2026

Αν πιστέψουμε όσα ισχυρίζεται η αντιπολίτευση (σύσσωμη) για την ακρίβεια στην Ελλάδα, θα καταλήγαμε στο συμπέρασμα ότι: α) η ακρίβεια είναι αποτέλεσμα της πολιτικής Μητσοτάκη, β) η ακρίβεια είναι ένας επιπλέον φόρος αφού επιτρέπει στην κυβέρνηση να μαζεύει παραπάνω έμμεσους φόρους (το είπε στη Βουλή ο Νίκος Ανδρουλάκης), γ) ο Μητσοτάκης εξυπηρετεί τα καρτέλ που αισχροκερδούν εις βάρος μας, δ) η ακρίβεια στην  Ελλάδα είναι χειρότερη σε σύγκριση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

 

Από τις συζητήσεις που κάνουμε με φίλους έχουμε καταλήξει ότι, λέγε-λέγε, η αντιπολίτευση πείθει. Μάλλον η πλειονότητα των Ελλήνων πιστεύει ότι η χώρα μας έχει τη χειρότερη επίδοση ακρίβειας στην Ευρώπη. Πώς έχει όμως η πραγματικότητα; Αν κοιτάξουμε το γράφημα της Eurostat, που δημοσιεύεται στην κορυφή αυτού του σημειώματος, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα ακολουθεί την ίδια ακριβώς πορεία με τον μέσο όρο της ΕΕ. Και μόνο αυτή η διαπίστωση αρκεί για να δείξει το ανυπόστατο των επιχειρημάτων της αντιπολίτευσης. Ας τα δούμε όμως πιο αναλυτικά. Ο πληθωρισμός άρχισε να ανεβαίνει πάνω από τα «υγιή» επίπεδα (περίπου 2% κατ’ έτος) στο τέλος του 2021, όταν ο πλανήτης έβγαινε  από την καραντίνα για τον κορονοϊό και, ενώ αυξανόταν η ζήτηση, δεν είχαν ακόμη αποκατασταθεί οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Η 2η και χειρότερη περίοδος ήρθε σύντομα, αρχές 2022, με την ενεργειακή κρίση που ξέσπασε μετά την επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία. Και ενώ η κατάσταση άρχισε να εξομαλύνεται, ο πόλεμος στον Περσικό κόλπο έδωσε νέα πνοή στον πληθωρισμό. Με άλλα λόγια, ο πληθωρισμός έχει αναμφισβήτητα εξωγενείς αιτίες.

Παραμένει βέβαια το ερώτημα αν στην Ελλάδα ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε στα ύψη, αντίθετα με τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ που έλαβαν τα απαραίτητα μέτρα για να τον συγκρατήσουν. Τίποτα ανακριβέστερο! Η πραγματικότητα προκύπτει από τα στοιχεία της Eurostat. Η ετήσια μεταβολή των τιμών καταναλωτή, δηλαδή η μεταβολή των τιμών καταναλωτή σε σύγκριση με τον ίδιο μήνα του προηγούμενου έτους, παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε κάθε χώρα ξεχωριστά και βέβαια στη χώρα μας (βλέπε γράφημα). Χαρακτηριστικά, την περίοδο Αυγούστου/Νοεμβρίου 2022, περίοδο με τον υψηλότερο πληθωρισμό σε όλες τις χώρες της ΕΕ, η Ελλάδα φτάνει τον Σεπτέμβριο στον υψηλότερο δείκτη πληθωρισμού, 12,1%, ενώ η ΕΕ έφτασε στο 10,9 (διαφορά 1,2% λιγότερο στην ΕΕ). Όμως τον επόμενο μήνα (10/2022) καταγράφεται ο υψηλότερος πληθωρισμός στην ΕΕ, 11,5%, ενώ στην Ελλάδα αρχίζει η πτώση και ο πληθωρισμός καταγράφεται στο 9,5% (διαφορά 2% λιγότερο στην Ελλάδα). Την περίοδο αυτή όλες οι χώρες φτάνουν στον υψηλότερο πληθωρισμό τους, με τον δείκτη να κινείται μεταξύ 15 και 26% σε δέκα απ’ αυτές. Στις χώρες αυτές περιλαμβάνονται κυρίως οι πρώην σοσιαλιστικές αλλά και δυτικές χώρες, όπως η Ολλανδία, όπου ο πληθωρισμός καταγράφεται  στο 17% τον Σεπτέμβριο του 2022.

Η γενική εικόνα είναι ότι η Ελλάδα κάποιους μήνες καταγράφει πληθωρισμό κάτω του μέσου όρου της ΕΕ και κάποιους άλλους πάνω από τον μέσο όρο. Αυτό που παραμένει, όμως, σταθερό καθ΄ όλη την περίοδο είναι η στάση της αντιπολίτευσης. Δεν αναφέρονται καθόλου στον πληθωρισμό τους μήνες που η Ελλάδα έχει καλές επιδόσεις και κατακεραυνώνουν την κυβέρνηση (και βεβαίως οι ευθύνες προσωποποιούνται στον Μητσοτάκη) τους μήνες που η χώρα έχει κακές επιδόσεις.  

Το γράφημα εμπεριέχει πολλές επιπλέον πληροφορίες, βλέπουμε τη σύγκριση της Ελλάδας (καφετί) με τον μέσο όρο της ΕΕ (σκούρο μπλε), την Ολλανδία (ανοιχτό μπλε) και την Ισπανία (πράσινο). Για την τελευταία έχει γίνει πολύς λόγος για τις επιτυχείς πολιτικές που έχει εφαρμόσει και που, αν ακολουθούσε η ελληνική κυβέρνηση, θα είχε συγκρατηθεί ο πληθωρισμός. Όπως φαίνεται κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Επίσης ενδιαφέρον παρουσιάζει η σωρευτική ακρίβεια μεταξύ 2010 και 2025, που, όπως φαίνεται στο επόμενο γράφημα (στοιχεία της Διεθνούς Τράπεζας και του IMF), η Ελλάδα έχει τον μικρότερο αθροιστικά πληθωρισμό σε σύγκριση με όλες τις χώρες της Ευρωζώνης. Έτσι, αν για να αγοράσουμε το 2010 τα Χ προϊόντα χρειαζόμασταν 100€, το 2024 χρειαζόμασταν 118,78€, ήτοι πληθωρισμός 18,78%. Συγκριτικά, χώρες όπως για παράδειγμα η Αυστρία ή η Ισπανία καταγράφουν την ίδια περίοδο αθροιστικό πληθωρισμό 48% και 31,5% αντίστοιχα.

Στις διαδραστικές ιστοσελίδες της Εurostat, του IMF και  της Διεθνούς Τράπεζας είναι εύκολο να γίνουν συγκρίσεις μεταξύ χωρών, αν κάποιος θέλει να έχει μια πλήρη εικόνα. Υπάρχουν επίσης και άλλες χρήσιμες πληροφορίες, για όσους θέλουν να σχηματίσουν ιδία γνώμη.

https://ec.europa.eu/eurostat/cache/dashboard/prices/

https://ec.europa.eu/eurostat/cache/website/economy/food-price-monitoring/

https://ourworldindata.org/grapher/consumer-price-index?time

 

 

14 Ιουλίου 2026

Τι να κάνουμε με τον πληθωρισμό

Γιάννης Στουρνάρας

Μπάμπης Παπαδημητρίου, Πληθωρισμός, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2023, 109 σελ.

Το βιβλίο του Μπάμπη Παπαδημητρίου, Πληθωρισμός, είναι πολύ μεγαλύτερης εμβέλειας από τον όγκο των 109 σελίδων του. Πραγματεύεται τον πληθωρισμό στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς, με απλό, κατανοητό τρόπο και με μια μη δογματική, μη μονοθεματική προσέγγιση. (Tεύχος 144)

26 Σεπτεμβρίου 2023