Σύνδεση συνδρομητών

Τεύχος 179

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Θάνατος στην Πολωνία

Ματίνα-Ιωάννα Κυριαζοπούλου

Zyta Rudzka, Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια, μετάφραση από τα πολωνικά: Αναστασία Χατζηγιαννίδη, Loggia, Αθήνα 2026, 247 σελ.

Η νέα προσθήκη στην προσεγμένη πράσινη σειρά των εκδόσεων Loggia, που περιλαμβάνει έργα λογοτεχνών οι οποίοι μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, αυτή τη φορά μας συστήνει την Πολωνή Ζίτα Ρούτσκα (1964), ψυχοθεραπεύτρια και θεατρική συγγραφέα, ποιήτρια και πεζογράφο, με ένα μυθιστόρημά της που τιμήθηκε με το λογοτεχνικό βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση στην Πολωνία. Η θεατρικότητα της γραφής της είναι το βασικό στοιχείο που θα τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη του μυθιστορήματος με τον «πιασάρικο» και αινιγματικό τίτλο.

 

Πατώντας στα γνώριμα χνάρια του Μπέκετ, του Γκόγκολ και (ενίοτε) του Σαίξπηρ, η Ζίτα Ρούτσκα τοποθετεί μεν το θάνατο στο επίκεντρο του μυθιστορήματός της, αλλά, όπως η ηρωίδα της, αρνείται να του δώσει το πάνω χέρι. Όχι μόνο δεν τον περιβάλλει με σιωπηλό πένθος, τελετουργική συγκίνηση ή εξευγενισμένο πόνο, αλλά τον μετατρέπει σε ένα ακόμη συμβάν της καθημερινότητας. Τραγωδία και κωμωδία συνυπάρχουν δίχως η μία να ακυρώνει την άλλη και, έτσι, μέσα στην ταπεινή υλικότητα των παπουτσιών, της σκόνης, του χρήματος και του γραφείου κηδειών που συνοδεύουν το αναπόδραστο, η συγγραφέας μιλά για την απώλεια δίχως να καταφεύγει σε μια πένθιμη ελεγεία.

 

Θάνατος χωρίς μελόδραμα

Η μεσήλικη Βέρα, η κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια της ιστορίας, χάνει τον σύζυγό της Κάρολ, τον Τζόκεϊ όπως τον αποκαλεί, και σχεδόν αμέσως βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την απώλεια του αγαπημένου αλλά και με την πρακτική διαχείρισή της. Πρέπει να βρει γραφείο κηδειών, ρούχα, παπούτσια, χρήματα, φέρετρο, βότκα για το δείπνο του τελευταίου αποχαιρετισμού. Η ηρωίδα, πρώην (αυτοδίδακτη) κομμώτρια που αρνείται να παραδώσει το «χρυσό» ψαλίδι της, είχε άλλοτε το δικό της κομμωτήριο «Ανδρικές κομμώσεις Βέρα». Πλέον όμως τα οικονομικά της δεν είναι ανθηρά. Η εποχή της δόξας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Ως εκ τούτου, η οργάνωση της κηδείας του Τζόκεϊ, πρώην αναβάτη σε ιπποδρομίες, καθώς και η εύρεση του ποσού που απαιτείται για την αποπληρωμή της μετατρέπονται σε μια παράδοξη οδύσσεια επιβίωσης, ενώ η πόλη που δεν κατονομάζεται (αλλά θα μπορούσε να είναι η Βαρσοβία, η Κρακοβία ή όποια άλλη από τις πόλεις της Πολωνίας που διασχίζει ο Βιστούλας) μεταμορφώνεται σε ένα χάρτη όπου διασταυρώνονται το παρελθόν, το παρόν, ο έρωτας, ο πόθος, η αγάπη, η απογοήτευση, η θλίψη, η ανάγκη και η μνήμη.

Ο θάνατος του Τζόκεϊ κάνει τη Βέρα να συνειδητοποιήσει πως θα γεράσει μόνη, παρότι σκοπεύει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι της για να καθυστερήσει το αντάμωμά τους στην άλλη ζωή, η οποία, άλλωστε, δεν είναι διόλου βέβαιη πως υπάρχει. Είναι αποφασισμένη όμως να προσφέρει στον σύντροφο της ζωής της μια αξιοπρεπή κηδεία. Για το λόγο αυτό επισκέπτεται παλιούς γνωστούς, εραστές και ερωμένες, παζαρεύει, πουλάει, ζητάει, θυμάται και διεκδικεί. Το πένθος και η επαφή με όλους αυτούς τους ανθρώπους πυροδοτούν την αναδρομή στο πολυτάραχο παρελθόν της.

Με απαράμιλλη μαεστρία, η Ρούτσκα πλάθει μια ηρωίδα που δεν μοιάζει μδε απαρηγόρητη χήρα, η οποία περιμένει από τους γύρω της αλλά και από τον αναγνώστη να τη συμπονέσουν. Άθεη, αγνωστικίστρια –ή, τέλος πάντων, λιγότερο θρησκευόμενη από τον νεκρό σύζυγό της–, ασυμβίβαστη, ωμή και απόλυτη, αρνείται να προσαρμοστεί στην επιταγή της κοινωνίας να υιοθετήσει έναν συγκεκριμένο τρόπο πένθους, ειδικά εφόσον γι’ αυτή την κοινωνία υπήρξε ένα ακόμη αφανές μέλος της εργατικής τάξης. Η Βέρα είναι σκληρή χωρίς να γίνεται άκαρδη· κυνική, αυθάδης και αθυρόστομη χωρίς να μοιάζει κενή· παθιασμένη και απροκάλυπτα ερωτική χωρίς να γίνεται εντελώς πρόστυχη και χυδαία· εξαντλημένη και πικραμένη αλλά ακατάβλητη. Δεν υπερβαίνει τον πόνο, αλλά αρνείται να τον αφήσει να της υπαγορεύσει ποια πρέπει να είναι και πώς πρέπει να φέρεται. Δεν είναι μια «γυναίκα-θύμα», ούτε επιθυμεί να γίνει «γυναίκα-σύμβολο». Είναι απλώς μια γυναίκα με δυναμική προσωπικότητα και θάρρος, αθυρόστομη και έξυπνη, με ισχυρό ένστικτο επιβίωσης. Λογαριάζει, θυμάται, χτυπά πόρτες, διαπραγματεύεται, παλεύει και επιβιώνει δίχως να επαφίεται στον οίκτο κανενός. Με δυο λόγια, είναι ένας ολοκληρωμένος, sui generis και συνάμα τόσο ρεαλιστικός χαρακτήρας, γεμάτος αιχμηρές γωνίες, αντιφάσεις και αντιστάσεις. Η ρητή άρνησή της να γίνει συμπαθής με συμβατικούς όρους αναδεικνύεται τελικά στο στοιχείο που την καθιστά αλησμόνητη στον αναγνώστη.

 

Θεατρική δομή

Η ιδιόμορφη δομή του βιβλίου είναι αυτή που θα περιμέναμε από μια θεατρική συγγραφέα. Κυριαρχούν οι διάλογοι. Είναι όμως σχεδόν απόλυτη η απουσία σκηνοθετικών οδηγιών. Η Βέρα συζητά με διαφόρους – άλλοτε με φίλους και γνωστούς τους οποίους επιδιώκει να συναντήσει και άλλοτε με ανθρώπους τους οποίους συναντά εντελώς τυχαία. Ταυτόχρονα, δεν σταματά ποτέ ο χειμαρρώδης εσωτερικός μονόλογός της, που σχολιάζει το παρελθόν και τις εξελίξεις, οδηγώντας ενίοτε τα λόγια και τις σκέψεις της σε σκοτεινά μονοπάτια. Η εντύπωση μιας σχεδόν ασθματικής κίνησης, σωματικής και λεκτικής, οφείλεται πρωτίστως στο ρυθμό και το ύφος της Ρούτσκα που είναι προφορικό, κοφτό, ελλειπτικό. Ενίοτε οι φράσεις της Βέρας δεν ολοκληρώνονται, γιατί η σκέψη της έχει προχωρήσει προτού τελειώσει η εκφορά τους. Η αίσθηση του ανεξέλεγκτου παραληρήματος όχι μόνο προσδίδει μεγάλη εσωτερική ένταση στο κείμενο, αλλά είναι εντελώς ελεγχόμενη από τη συγγραφέα, εξυπηρετώντας μια αυστηρή εσωτερική αρχιτεκτονική που καθιστά το έργο έτοιμο σχεδόν να ανεβεί στη σκηνή με τη μορφή θεατρικής παράστασης. 

Η γλώσσα, η οποία αναβαθμίζει την πλοκή, ακολουθεί την ίδια διαδρομή με τη Βέρα: απότομη, πρακτική, ρεαλιστική, χωρίς περιστροφές παρά τις συνεχείς αναδιπλώσεις στη μνήμη. Οι χαρακτηρισμοί, τα λογοπαίγνια, οι πρωτότυποι αφορισμοί, οι συγκρίσεις και οι απότομες μεταβάσεις δημιουργούν μια φωνή –βραχνή από τα τσιγάρα που η Βέρα καπνίζει μανιωδώς– η οποία δεν περιγράφει απλώς την ηρωίδα αλλά τη δημιουργεί μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Η Βέρα είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο ίδιος ο στακάτος τρόπος με τον οποίο μιλά. Η γλαφυρή γλώσσα και η έντονη αυτή προφορικότητα –που αποδίδει έξοχα στα ελληνικά η έμπειρη μεταφράστρια Αναστασία Χατζηγιαννίδη– δεν αποτελούν, επομένως, απλώς υφολογικά στοιχεία, αλλά κι έναν μηχανισμό συγκρότησης του χαρακτήρα.

Το μυθιστόρημα μοιάζει εκ πρώτης όψεως άναρχο, σαν μια αδιάκοπη εκφορά λόγου που πηγαινοέρχεται, χωρίς προειδοποίηση, από το παρόν στο παρελθόν και από το σήμερα σε μια εικόνα ή σε μια ανάμνηση. Η Βέρα δεν αφηγείται τα συμβάντα μετά το θάνατο του Τζόκεϊ και δεν ανατρέχει στο παρελθόν της με τη λογική μιας οργανωμένης, γραμμικής ιστορίας, αλλά αποσπασματικά, συνειρμικά, κυκλικά. Η φαινομενική αυτή αταξία, όμως, δεν είναι ένδειξη αδυναμίας σύνθεσης. Το αντίθετο, αποδεικνύεται τελικά μια αυστηρά ελεγχόμενη αφηγηματική επιλογή: η διαδρομή για την εξεύρεση καινούργιων παπουτσιών για τον νεκρό εξελίσσεται σταδιακά σε διαδρομή μέσα στο χρόνο, στη μνήμη, στον έρωτα, στη φθορά και στην κοινωνική εγκατάλειψη, με την κάθε στάση να συμβάλει στην ολοκλήρωση του πορτρέτου της κεντρικής ηρωίδας αλλά και της μετασοσιαλιστικής πολωνικής κοινωνίας.

Σώμα και πόθος

Η Ρούτζκα δανείζει στη χορτάτη από εμπειρίες, ερωμένες και εραστές, απογοητεύσεις και τραύματα ηρωίδα της τη δική της διεισδυτική και αιχμηρή ματιά, προσεγγίζοντας δίχως συναισθηματισμούς, με πικρό χιούμορ και με έντονα σατιρική διάθεση πληθώρα θεμάτων όπως η φτωχοποίηση και η οικονομική κρίση, η μοναξιά, το γήρας, το πένθος, η πατριαρχία, η υποκρισία της εκκλησίας, η μετατροπή του θανάτου σε εμπόριο από ιερείς και γραφεία τελετών, η ομοφυλοφιλία, η αμφιφυλοφιλία και η ομοφοβία (με μια συγκλονιστική σκηνή-ανάμνηση στο τέλος του βιβλίου, που δίνει την αναγκαία εξήγηση της αναγωγής του παπουτσιού σε σύμβολο), ο αντισημιτισμός και η ενδοοικογενειακή βία. Σε μια κοινωνία που έρχεται αντιμέτωπη με πολυκρίσεις, ακόμη και ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί πρωτίστως οικονομικό πρόβλημα – και η Βέρα συγκαταλέγεται σε αυτούς που δεν έχουν το προνόμιο να πενθούν χωρίς να υπολογίζουν το κόστος.

Τόσο στον τίτλο όσο και στις σελίδες του μυθιστορήματος αναδύεται έντονο, σχεδόν απτό, το στοιχείο της σωματικότητας. Η Ρούτσκα στρέφει το φακό της στο ανθρώπινο και δεν διστάζει να μιλήσει για μαλλιά και τρίχες, δόντια και ασθένειες, κόπωση και σωματική εξουθένωση μετά από δεκάωρα ορθοστασίας στο κομμωτήριο, αύξηση του βάρους, ατυχήματα και σπασμένα πλευρά στην αρένα των ιπποδρομιών, φαλάκρες και ρυτίδες, για τα πρησμένα πόδια του νεκρού που χρειάζονται νέα παπούτσια. Οι ήρωες του έργου στην πλειονότητά τους είναι κομμωτές, γιατροί, νεκροθάφτες, κατασκευαστές εσωρούχων – άνθρωποι, δηλαδή, η δουλειά των οποίων είναι να φροντίζουν (για) τα σώματα των άλλων ανθρώπων.

Παράλληλα, η Πολωνή συγγραφέας βάζει την ηρωίδα της να μιλά για την ανάγκη επιβίωσης και τον ερωτικό πόθο με μια απενοχοποιημένη οπτική που δύσκολα συναντάμε σε μυθιστορηματικές ηρωίδες. Η Βέρα μάλιστα παραδέχεται πως το στοιχείο που κρατούσε ζωντανό το γάμο της ήταν το σεξ και η ακόρεστη επιθυμία της για το λεπτό, αθλητικό σώμα του άντρα της κι όχι κάποια πνευματική έλξη. Η σχετική φράση είναι ωμή αλλά λογοτεχνικά πολύ δυνατή: «ένας γάμος δεν είναι πολιτιστικό κέντρο». Δίχως ντροπές και καθωσπρεπισμούς, η Ρούτσκα κάνει συνεχεία αναφορές στα γηρατειά, στη βιολογική παρακμή, στη γυναικεία σεξουαλικότητα και στη φθορά της υλικής διάστασης του εαυτού μας που αναπόφευκτα επιφέρει ο θάνατος.

Η παραλλαγή της παροιμίας στον τίτλο, που βρίσκεται γραμμένη στη βιτρίνα της Κλινικής Χαμόγελων, του πολυτελούς οδοντιατρείου που αντικατέστησε το βιβλιοπωλείο το οποίο υπήρχε δίπλα στο χώρο όπου η Βέρα είχε άλλοτε το κομμωτήριό της, προτού τον χάσει σε πλειστηριασμό, υπαινίσσεται την ίδια την υλική προϋπόθεση της αξιοπρέπειας, μια φαινομενικά αυτονόητη προϋπόθεση που δεν είναι ωστόσο αυτονόητη σε έναν κόσμο κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων. Στο σημείο αυτό, η συγγραφέας υπενθυμίζει στον αναγνώστη πως για να γελάσει κανείς αυθόρμητα, δίχως ντροπές, πρέπει να έχει (υγιή) δόντια: συνώνυμο της ζωής, συνώνυμο της ταξικής θέσης, συνώνυμο σε κάποια σημεία του δυναμισμού που χαρακτηρίζει την κεντρική ηρωίδα του έργου.

Αν και το βιβλίο ξεκινά με έναν θάνατο και περιστρέφεται γύρω από τη διοργάνωση μιας κηδείας, αυτό που δημιουργεί η Ρούτσκα είναι ένα έργο ύμνος στην ορμή για ζωή από μια γυναίκα χτυπημένη από την ίδια τη ζωή – αλλά όχι ακόμα ηττημένη. Μπορεί η Βέρα να μη συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών που μπορούν να αντέξουν οικονομικά επισκέψεις σε μια πολυτελή οδοντιατρική κλινική, αλλά ίσως τελικά είναι αυτή η προσκόλλησή της στην ύλη και στο σώμα που της επιτρέπει να έχει ακόμη δόντια, να «δαγκώνει» και, παρά τις αντιξοότητες, να συνεχίζει να γελά.

 

 

19 Νοεμβρίου 2026

Η Ελλάδα απέναντι στην Τουρκία

Βαγγέλης Κούμπουλης

Άγγελος Συρίγος, Ελλάδα και Τουρκία: 50 ερωτήματα και απαντήσεις, Πατάκη, Αθήνα 2026, 408 σελ.

Σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία, όπου η διεθνής τάξη πραγμάτων κλονίζεται από βαθιές ανακατατάξεις και η ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εισέρχεται σε φάση γενικευμένης γεωπολιτικής ρευστότητας, το νέο βιβλίο του Άγγελου Συρίγου πρωτίστως προσφέρει έναν υπεύθυνο, νηφάλιο οδικό χάρτη για την αποτελεσματική υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων.

 

Στον δημόσιο βίο μιας χώρας που βιώνει διαρκώς την υπαρξιακή ανασφάλεια των γεωγραφικών της συνόρων, η συζήτηση για την εξωτερική πολιτική και ιδίως για τις σχέσεις με τη γειτονική Τουρκία υποφέρει παραδοσιακά από δύο αντικρουόμενες, αλλά εξίσου παραλυτικές παθολογίες. Από τη μία πλευρά, δεσπόζει ένας θορυβώδης, αυτάρεσκος και συνθηματολογικός πατριωτισμός, ο οποίος αρκείται σε ανέξοδους νομικισμούς, υποκαθιστώντας τη στρατηγική σκέψη με την αυταπάτη ότι το δίκαιο επιβάλλεται από μόνο του στον διεθνή χώρο. Από την άλλη πλευρά, ενδημεί ένας αφηρημένος, σχεδόν μεταφυσικός διεθνισμός της αδράνειας, ο οποίος αντιμετωπίζει τη διπλωματία ως έναν διαρκή συμβιβασμό καλών προθέσεων, πεπεισμένος πως η κατανόηση και η επίκληση της καλής γειτονίας μπορούν να κατευνάσουν έναν δομικό και διαχρονικό αναθεωρητισμό.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο συμπληγάδες, η ψύχραιμη, επιστημονικά τεκμηριωμένη και στρατηγικά προσανατολισμένη ανάλυση αποτελεί συνήθως ένα σπάνιο είδος. Αυτό ακριβώς το δυσαναπλήρωτο κενό έρχεται να καλύψει με τρόπο υποδειγματικό το νέο βιβλίο του Άγγελου Συρίγου, επιβεβαιώνοντας τη δεσπόζουσα θέση του συγγραφέα στο πεδίο του διεθνούς δικαίου και της εξωτερικής πολιτικής στη σύγχρονη Ελλάδα.

Η επιλογή της μαιευτικής μεθόδου, η διάρθρωση δηλαδή του τόμου μέσα από πενήντα καίρια ερωτήματα και ισάριθμες διεξοδικές απαντήσεις, αποδεικνύεται εκδοτικά και παιδαγωγικά ευφυής. Ο Άγγελος Συρίγος, αξιοποιώντας τη μακρά διδακτική του εμπειρία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο αλλά και την πολύτιμη παρακαταθήκη των προηγούμενων αντίστοιχων εγχειρημάτων του σε συνεργασία με τον καθηγητή Ευάνθη Χατζηβασιλείου, κατορθώνει να υπερβεί τη δυσκολία της εκλαΐκευσης χωρίς να διολισθήσει στο παραμικρό σε επιστημονικές εκπτώσεις. Η μελέτη των ελληνοτουρκικών σχέσεων ενέχει πάντα τον ορατό κίνδυνο της υπερβολικής τεχνικοποίησης. Έννοιες όπως η υφαλοκρηπίδα, η αποκλειστική οικονομική ζώνη, τα χωρικά ύδατα, το εύρος του εναέριου χώρου, τα όρια της περιοχής πληροφοριών πτήσεων και οι κανόνες εναέριας κυκλοφορίας συχνά κουράζουν και αποπροσανατολίζουν τον μη ειδικό αναγνώστη. Αντιθέτως, ο συγγραφέας κατορθώνει να αποσαφηνίσει κάθε τεχνικό και νομικό όρο με κρυστάλλινη διαύγεια, αναλύοντας τις έννοιες με τέτοιο τρόπο ώστε ο αναγνώστης να καθίσταται ουσιαστικός κοινωνός των πραγματικών δεδομένων, απαλλάσσοντας οριστικά τον δημόσιο διάλογο από τις απλουστεύσεις και τους επικίνδυνους μύθους.

 

Μοιάζουμε ή δεν μοιάζουμε;

Το βιβλίο δεν ξεκινά απότομα από τις θαλάσσιες ζώνες ή τα νομικά κείμενα, αλλά χτίζει μεθοδικά το ανθρωπογεωγραφικό, κοινωνιολογικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η σχέση των δύο λαών. Ο Συρίγος ανοίγει τη συζήτηση θέτοντας με επιστημονικό θάρρος τα βαθύτερα εκείνα ερωτήματα που συχνά ψιθυρίζονται αλλά σπάνια απαντώνται με αυστηρότητα, όπως το αν και κατά πόσο μοιάζουμε ή διαφέρουμε από τους Τούρκους, ποιες είναι οι πραγματικές ιστορικές συγγένειες και ποιες οι αγεφύρωτες πολιτισμικές αποστάσεις. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, αποδομεί με ευκολία τις ρηχές εξισώσεις που εξαντλούν τις σχέσεις των δύο κοινωνιών σε κοινές γαστρονομικές συνήθειες, σε καθημερινές εκφράσεις ή σε κοινά μουσικά ακούσματα. Αντίθετα, αναδεικνύει πώς η σύγχρονη τουρκική κοινωνία διαμορφώθηκε ιστορικά μέσα από τη στρατιωτικοποίηση, τη διάχυτη μνήμη της αυτοκρατορικής απώλειας, το σύνδρομο των Σεβρών και την καλλιεργημένη ιδεολογία της εθνικής ανασφάλειας, στοιχεία που συγκροτούν μια κρατική και κοινωνική ψυχοσύνθεση εντελώς διαφορετική από τη δυτική και ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας.

Ιδιαίτερα διεισδυτική, πρωτότυπη και απαλλαγμένη από στερεότυπα είναι η εξέταση των δημογραφικών παραμέτρων, ενός ζητήματος που συχνά αντιμετωπίζεται με συναισθηματισμό και καταστροφολογία. Ο συγγραφέας δεν παρασύρεται από την τρομολαγνεία που συνήθως συνοδεύει τη σύγκριση των απόλυτων πληθυσμιακών αριθμών μεταξύ των δύο χωρών. Χρησιμοποιώντας σύγχρονα δημογραφικά δεδομένα και στατιστικούς δείκτες, αναλύει με απόλυτη νηφαλιότητα τις τάσεις γήρανσης και υπογεννητικότητας που απειλούν και τις δύο κοινωνίες, καταδεικνύοντας ότι ακόμη και η τουρκική δημογραφική δυναμική αρχίζει να εμφανίζει σοβαρά σημάδια κάμψης κάτω από τον κρίσιμο δείκτη αναπλήρωσης πληθυσμού. Αυτή η προσέγγιση προσφέρει μια εξαιρετικά ρεαλιστική ματιά στη βάση της εθνικής ισχύος, υπενθυμίζοντας διαρκώς ότι η γεωπολιτική αντιπαράθεση δεν κρίνεται αποκλειστικά στις διπλωματικές αίθουσες ή στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς, αλλά πρωτίστως στην κοινωνική συνοχή, στην εκπαίδευση, στη δημογραφική αντοχή και στην οικονομική ευρωστία των κρατών.

Περνώντας στον σκληρό πυρήνα της γεωπολιτικής διαμάχης, το έργο προσφέρει μια υποδειγματική, σχεδόν χειρουργική ανατομία του τουρκικού αναθεωρητισμού, παρακολουθώντας την εξέλιξή του από τη δεκαετία του 1970 μέχρι και τις μέρες μας. Ο Συρίγος αποδεικνύει τεκμηριωμένα ότι η τουρκική εξωτερική πολιτική δεν συγκροτείται από σπασμωδικές, αποσπασματικές ή συγκυριακές προκλήσεις που οφείλονται αποκλειστικά στην προσωπικότητα του εκάστοτε ηγέτη στην Άγκυρα. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα συνεκτικό, βαθιά ριζωμένο και διαρκώς κλιμακούμενο πρόγραμμα σταδιακής αμφισβήτησης και ανατροπής του status quo που εγκαθίδρυσε η Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και συμπλήρωσε η Συνθήκη των Παρισίων του 1947.

Με σπάνια αναλυτική ακρίβεια, ο συγγραφέας αποδομεί το περίφημο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», αποκαλύπτοντας ότι δεν πρόκειται για μια απλή ρητορική υπερβολή ή για ένα εσωτερικής κατανάλωσης επικοινωνιακό πυροτέχνημα, αλλά για τη θεσμοποιημένη αποτύπωση μιας μακρόπνοης ναυτικής και γεωστρατηγικής επιδίωξης. Η Τουρκία, υιοθετώντας αυτό το δόγμα, επιχειρεί να ανατρέψει τη φυσική γεωγραφία, να εγκλωβίσει την Ελλάδα στα στενά ηπειρωτικά της όρια και να ακυρώσει πλήρως τη γεωγραφική συνέχεια και τα νόμιμα δικαιώματα του ελληνικού νησιωτικού χώρου. Ο Συρίγος εξηγεί πώς η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο σε περιοχές συγκυριαρχίας ή τουρκικής ζώνης επιρροής, καταπατώντας κάθε έννοια διεθνούς νομιμότητας.

Στο ζήτημα της αιγιαλίτιδας ζώνης και των χωρικών υδάτων, ο συγγραφέας αναλύει τις νομικές διαστάσεις της δυνατότητας επέκτασης στα δώδεκα ναυτικά μίλια, καταδεικνύοντας ταυτόχρονα την απόλυτη παρανομία του τουρκικού casus belli υπό το πρίσμα του καταστατικού Χάρτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος απαγορεύει ρητά ακόμη και την απειλή χρήσης βίας. Ο Συρίγος ξεκαθαρίζει ότι η άσκηση ενός κυριαρχικού δικαιώματος που απορρέει ρητά από τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν μπορεί να τίθεται υπό την προαίρεση της γειτονικής χώρας, αναλύοντας παράλληλα με σύνεση τις πολιτικές και στρατηγικές παραμέτρους που απαιτούνται για την αποτελεσματική υλοποίηση μιας τέτοιας απόφασης.

Αντίστοιχα, στο πολυσυζητημένο θέμα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, το βιβλίο αναδεικνύει τις θεμελιώδεις ρυθμίσεις της διεθνούς έννομης τάξης, αποδομώντας με ακλόνητα νομικά επιχειρήματα την αυθαίρετη τουρκική θεωρία περί «ειδικών περιστάσεων» που επιχειρεί να εξαφανίσει τη θαλάσσια επήρεια των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, των Δωδεκανήσων και του Καστελλορίζου. Ο συγγραφέας εξηγεί με παραδείγματα από τη διεθνή νομολογία πώς αντιμετωπίζονται παρόμοιες περιπτώσεις παγκοσμίως, αποδεικνύοντας ότι οι τουρκικές θέσεις αποτελούν πρωτοφανή παρέκκλιση από το διεθνές εθιμικό και συμβατικό δίκαιο, κατασκευασμένες επί τούτω για να εξυπηρετήσουν επεκτατικές βλέψεις.

Η πραγμάτευση του καθεστώτος των νήσων του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων, καθώς και της ανυπόστατης τουρκικής θεωρίας περί «γκρίζων ζωνών», αποτελεί ένα από τα πλέον καθοριστικά και αδιάσειστα τμήματα του βιβλίου. Ο Συρίγος, συνδυάζοντας την εξαντλητική ιστορική έρευνα των διεθνών κειμένων με την αυστηρή ερμηνεία των κανόνων του δικαίου, κονιορτοποιεί τον ισχυρισμό της Άγκυρας περί αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας επί νήσων, νησίδων και βραχονησίδων. Παράλληλα, αποδομεί πλήρως την όψιμη τουρκική απόπειρα διασύνδεσης της κυριαρχίας των νησιών με την υποχρέωση αποστρατιωτικοποίησής τους. Παραθέτοντας τα άρθρα της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923, της Σύμβασης του Μοντρέ του 1936 και της Συνθήκης των Παρισίων του 1947, ο συγγραφέας αποδεικνύει τη νομική αυτοτέλεια της ελληνικής κυριαρχίας και τεκμηριώνει αδιάσειστα το αναφαίρετο δικαίωμα της νόμιμης άμυνας της χώρας, όπως αυτό κατοχυρώνεται ρητά στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ, απέναντι σε μια διαρκή και ορατή απειλή εισβολής.

Εκείνο όμως που καθιστά το έργο πραγματικά ξεχωριστό και αναδεικνύει το ήθος του συγγραφέα είναι η παντελής απουσία εθνικού ναρκισσισμού και παρηγορητικής αυταρέσκειας. Ο Άγγελος Συρίγος δεν διστάζει να ασκήσει δριμεία μεν αλλά και νηφάλια αυτοκριτική στην ελληνική πλευρά, αναλύοντας τις χρόνιες αμφιταλαντεύσεις, την αναβλητικότητα, τους στρατηγικούς δισταγμούς και τις ψευδαισθήσεις που χαρακτήρισαν την ελληνική εξωτερική πολιτική καθ' όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Επισημαίνει ότι η Ελλάδα για δεκαετίες επέλεξε συχνά μια στάση αντιδραστική αντί για προληπτική, επαναπαυόμενη στην ηθική υπεροχή των θέσεών της και αφήνοντας την πρωτοβουλία των κινήσεων στην απέναντι πλευρά.

 

Η στρατηγική της ισχύος

Η βασική φιλοσοφική και πολιτική παραδοχή του βιβλίου συνοψίζεται σε μια σκληρή αλλά απολύτως αναγκαία αλήθεια: το διεθνές δίκαιο δεν αποτελεί από μόνο του στρατηγική, ούτε επιβάλλεται αυτόματα στον διεθνή χώρο. Το δίκαιο παρέχει την αναγκαία νομιμοποιητική βάση και τα διπλωματικά επιχειρήματα, αλλά παραμένει ανενεργό και κενό περιεχομένου εάν δεν υποστηρίζεται από απτή, αξιόπιστη εθνική ισχύ και από τη σαφή, αταλάντευτη πολιτική βούληση προάσπισής του. Πρόκειται για ένα θεμελιώδες αξίωμα της ρεαλιστικής σχολής σκέψης, το οποίο στην Ελλάδα συχνά παρακάμπτεται χάριν μιας βολικής νομικιστικής αυταπάτης.

Αυτή η ρεαλιστική θεώρηση της ισχύος διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο και λειτουργεί ως αναγκαία υπενθύμιση απέναντι σε όσους θεωρούν ότι η συμμετοχή της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή στο ΝΑΤΟ αρκεί από μόνη της για να εγγυηθεί αυτόματα τα σύνορα και την εδαφική μας ακεραιότητα. Ο συγγραφέας επισημαίνει με ρεαλισμό τα όρια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, εξηγώντας ότι οι ευρωπαίοι εταίροι αντιλαμβάνονται την ασφάλεια μέσα από το πρίσμα των δικών τους ξεχωριστών γεωπολιτικών προτεραιοτήτων, ιστορικών δεσμών και ισχυρών οικονομικών συμφερόντων. Συνεπώς, η Ελλάδα οφείλει να αντιλαμβάνεται τη συμμαχική της ένταξη ως ισχυρό πολλαπλασιαστή ισχύος αλλά όχι ως βολικό υποκατάστατο της δικής της αυτόνομης αποτρεπτικής ικανότητας.

Η ανάλυση επεκτείνεται και στο ζήτημα της προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ενός θέματος που συχνά προβάλλεται στον ελληνικό δημόσιο διάλογο ως πανάκεια. Ο Συρίγος απομυθοποιεί τις υπεραπλουστεύσεις, εξηγώντας διεξοδικά τι σημαίνει πρακτικά ένα συνυποσχετικό, ποιο είναι το ακριβές και μοναδικό αντικείμενο που αναγνωρίζει η Ελλάδα ως επιδεχόμενο δικαστικής κρίσης –η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ– και ποιους σοβαρούς κινδύνους εγκυμονεί η τουρκική προσπάθεια να εισαχθούν στη διαδικασία θέματα κυριαρχίας, αποστρατιωτικοποίησης και εναέριου χώρου. Με αυτόν τον τρόπο, αποτρέπει τη δημιουργία ανεδαφικών προσδοκιών και προειδοποιεί για την ανάγκη απόλυτης προετοιμασίας απέναντι στις τουρκικές μεθοδεύσεις.

Η γραφή του Συρίγου, ρέουσα, ακριβόλογη και πυκνή, καθιστά την ανάγνωση συναρπαστική ακόμα και στις πιο περίπλοκες νομικές λεπτομέρειες. Δεν πρόκειται απλώς για ένα πανεπιστημιακό βοήθημα ή για μια εγκυκλοπαιδική παράθεση θέσεων, αλλά για ένα ολοκληρωμένο εγχειρίδιο στρατηγικής αυτογνωσίας. Ο συγγραφέας καταφέρνει να συνδυάσει την αυστηρότητα του ακαδημαϊκού δασκάλου με την οξυδέρκεια του ενεργού πολιτικού που γνωρίζει εκ των έσω τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων. Αυτή η διπλή ιδιότητα προσδίδει στο βιβλίο έναν έντονα πραγματιστικό χαρακτήρα, μακριά από θεωρητικούς ιδεαλισμούς και αποστειρωμένες αναλύσεις γραφείου.

Σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία, όπου η διεθνής τάξη πραγμάτων κλονίζεται από βαθιές ανακατατάξεις και η ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εισέρχεται σε φάση γενικευμένης γεωπολιτικής ρευστότητας, το έργο αυτό συνιστά μια ανεκτίμητη συνεισφορά στον εθνικό προβληματισμό. Προσφέρει στον πολίτη τα απαραίτητα εργαλεία για να κατανοήσει την επικαιρότητα πέρα από τις κραυγές των μέσων ενημέρωσης, στον φοιτητή μια στέρεη επιστημονική βάση και στον ασκούντα την πολιτική έναν υπεύθυνο, νηφάλιο οδικό χάρτη για την αποτελεσματική υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων. Ο Άγγελος Συρίγος παραδίδει ένα έργο αναφοράς, αποδεικνύοντας ότι ο αληθινός πατριωτισμός δεν κραυγάζει, αλλά μελετά, αναλύει με ψυχραιμία, αναγνωρίζει τις πραγματικότητες της ισχύος και προετοιμάζεται μεθοδικά για τις προκλήσεις του μέλλοντος.

19 Νοεμβρίου 2026

Άγχος και αθωότητα

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Ι: 1958-1986, Ποιήματα ΙΙ: 1995-2018, επιμέλεια σειράς: Ιωάννα Καραμαλή, Μετρονόμος, Αθήνα 2026, 334+443 σελ.

Ενσωματώνοντας τις ηθικές αξίες των παραδεδομένων μοτίβων στις ανάγκες της σύγχρονης ποίησης και επιτρέποντας στο αγροτικό τοπίο να λειτουργήσει ως πηγή αθωότητας και διανοητικής υγείας – ένα τοπίο το οποίο εμφανίζεται παράλληλα ως πεδίο προβολής του άγχους και της σύγχυσης που καταλαμβάνουν τους ανθρώπους από τη μεταπολεμική περίοδο έως και σήμερα.

 

Έγραφα στο προηγούμενο τεύχος (https://booksjournal.gr/panagiotis-k-ioakeimidis/tag/%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82%20%CE%9C%CE%AD%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82) πως οι ληστές του Μάρκου Μέσκου ζουν διχασμένοι ανάμεσα στην πρόθεση να σαρώσουν τον κόσμο και στην επίγνωση της αδυναμίας τους να υπερβούν την πραγματικότητα. Στα Ανώνυμα (1971), όπου ενδύονται τα άμφια μιας ανομολόγητης ιεροσύνης, συνειδητοποιούν κάτι επιπλέον: ότι ο ρόλος τους (όποιος κι αν είναι αυτός – του ταγού, του οπλαρχηγού ή του καπετάνιου) έχει εξαντληθεί. Χειρότερα, έχει χρεοκοπήσει:

                                 

Μ’ αυτούς τους στίχους πλένω τα πόδια σας

αύριον έχουμε δρόμο

ή όχι;

Τη σάλπιγγα κρατώ στα χέρια μου και ραγίζω τον ουρανό

– τι ωφελεί;

Όταν ανθίσουν πάλι τα δέντρα θα ’μαι μόνος

Θα ’μαι μόνος στις όχθες του καλοκαιριού

ενώ το ρεύμα της ζωής

παίρνει άλλη κατεύθυνση.

   

Ωστόσο, πάντα μένουν κάποια ίχνη, ορισμένα υπολείμματα. Τσακισμένοι επίγονοι ίσως, που μετά βίας θυμίζουν τους προκατόχους τους – πάντως, υπάρχουν:

Η θύρα κλειστή-ανοιχτή. Για το μεγάλο κλειδί που ανοίγει τα πάντα ως του γουστάρει. Αρκεί με το χέρι η απόκοσμη βούλα στιγματίζοντας το σπίτι θανατερά. Και παιχνίδι τα σκαλιά για το αερικό δεν καταδέχτηκε την όμορφη γλάστρα μήτε τα ρούχα στη γωνιά κασκέτο παπούτσια σακάκι και που κανείς άλλος δεν μπορούσε να φορέσει.

Σαν μπήκε στο δωμάτιο τού έγνεψε να σηκωθεί. Επειδή το φως λιγοστό και τα παράθυρα σφαλιστά δεν εννόησε με το πρώτο. Έψαξε το στήθος κατά τη μεριά που το παλιό τραύμα. Τη δεύτερη εννόησε οριστικά… Ρικνός ετοιμάστηκε παραμιλώντας και παραμιλώντας. […]

 (Ιδιωτικό Νεκροταφείο - 1975)

Μπορεί ο Διγενής εν προκειμένω να είναι αποσκελετωμένος, να δυσκολευόμαστε να τον αναγνωρίσουμε, να μας προκαλεί κατάθλιψη με την ηττοπάθεια και τη μιζέρια του, αλλά κάτι βαστάει από τη λεοντή του – στο τέλος σηκώνεται και πάει να τα βρει με το θάνατο, ο οποίος εδώ (αξίζει νομίζω τον κόπο να το σημειώσουμε) αντανακλά σε μεγάλο ποσοστό την αίγλη και την αλαζονεία τού εκ παραδόσεως αντιπάλου του. Να, είναι, άραγε και μια αντιστροφή που σκόπιμα επιχειρεί ο ποιητής; Δεν είμαι βέβαιος, μια ιδέα ρίχνω απλώς.

Κάποτε, ο αντάρτης γίνεται ποιμένας. Δεν παύει, ωστόσο, να κάνει ό,τι και οι ληστές ή οι αντάρτες της λαϊκής παράδοσης, υποταγμένος πάντοτε στο ήθος του Μέσκου: προφυλάσσει τα αρνιά του θεού από το κακό, ξαγρυπνάει τις νύχτες για να εξασφαλίσει τον ειρηνικό ύπνο τους:

Μετά αντίο έχετε γεια και ο Μίτιας προστατεύει τα ζώα από το φονικό

των λύκων που πηδάνε στο λαιμό τους και τα πνίγουν στης ομίχλης

τον καιρό

σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει άγρια θηρία χιόνια ανέμους και κρύο.

[…]

Είναι, όμως, και πάλι δισυπόστατος, αυτή τη φορά πολύ καθαρά:

[…]

απρόσιτος γενναίος μακρυνός –τι μοναξιά!– σπάνια

κλαίει πάνω στο βουνό

–βοήθεια! –βοήθεια!... όταν ζητάει τα δέντρα με τις φτέρες στα ποδάρια

τρέχουν σωρό

–βοήθεια –βοήθεια!... μέσα του φωνάζει όταν ξεγεννάει της

δαμάλας το μικρό

[…]

(Ισόβια Ποιήματα, 1977)

Ιδού, λοιπόν, ένας φανερός ζωομορφισμός («σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει…») μέσω του οποίου διατηρείται στο ακέραιο το «αρχέτυπο» του δημοτικού ληστή και ο εσωτερικός κλονισμός του ήρωα που το υπονομεύει αμέσως μετά.

 

Άγιοι ληστές

Αναποδογυρίζω τα χαρτιά περνώντας στον Ίσκιο της γης (1986). Η εικόνα στρέφει στο αντίθετό της (λειτουργική βάση του ποιήματος είναι τώρα ένας ανθρωπομορφισμός), αλλά η ουσία δεν μεταβάλλεται στο παραμικρό:

Στα ονειρικά πετρώματα της Ιστορίας κυνηγημένοι απ’ τη φωτιά και το νερό πάρε μια στιγμή όταν μελανιάζουν τα βουνά από το κρύο και το κέρμα χρυσό βυθίζεται στον κουμπαρά του σύννεφου ποτέ μη σβήνοντας το φυτίλι της καρδιάς κρυφό μέσα στα κρυφά (κι ας λησμονηθεί παρακαλώ) το χωριό Τσέγανη στην ενδοχώρα με τα ψάρια κόκκινα – λοιπόν για το ψηλό μαύρο σκυλί να πούμε περήφανο και μυώδες μα ποιος αφιλότιμος του ’κοψε το πίσω πόδι και σαν παπί φοβισμένο πέτρα την πέτρα πηδούσε λακίζοντας κάθε που το γάβγιζαν τ’ ανύπαρκτα μικρά ψωρόσκυλα.

Δεν χρειάζονται πιστεύω πρόσθετες αποδείξεις για το ότι ο Μέσκος, διαμορφώνοντας μια σχέση αποδοχής-μεταστροφής με την παράδοση, κατορθώνει να υποβάλλει με πολύ πειστικό τρόπο τα θέματά του. Οι ληστές του, περιβεβλημένοι το φωτοστέφανο του αγίου, φορώντας ρούχα πληβείων και παραδομένοι στους φόβους και στις φαντασιώσεις τους μιλούν για τους νεκρούς της ιστορίας, για την ασφυξία της ζωής στη μεταπολεμική κοινωνία, για το θάνατο, για τη μνήμη, ακόμη και για την υποχώρηση της φύσης ως γνωστικής και ηθικής οντότητας. Τονίζω ιδιαίτερα αυτό το τελευταίο διότι με τη γενικότερη συμπεριφορά και τη συγκεκριμένη υφή τους οι ήρωες του Μάρκου Μέσκου μάς βοηθούν να αποκλείσουμε το έργο του από τον βουκολισμό. Αν τους παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι στη συνείδησή τους αντικατοπτρίζονται, αξεχώριστα πλεγμένες, η αντίληψη του αφελούς και η στάση του συναισθηματικού ποιητή, όπως τις περιγράφει στο ιδρυτικό του ευρωπαϊκού ρομαντισμού δοκίμιό του ο Σίλλερ. Προλαβαίνω πάραυτα την εύλογη ένσταση: οπωσδήποτε, ο Μέσκος δεν είναι ρομαντικός. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο ότι η σιλλερική διάκριση δεν ήταν μόνο μεταξύ κλασικών και ρομαντικών, αλλά και ευρύτερα, μεταξύ παλαιών –δηλαδή παραδεδομένων– και νέων – δηλαδή σύγχρονων. Και απ’ αυτή την άποψη μας λέει κάτι ουσιαστικό για τον δικό μας ποιητή. Κατά το μέτρο που τα πρόσωπά του παραμένουν αφελή –αρματολοί και κλέφτες του δημοτικού τραγουδιού ή πρίγκιπες του παραμυθιού– διασώζουν την τιμή, την ηθική ιδέα της φύσης – αγωνίζονται να προβάλουν την ανάμνηση ενός αδιαφοροποίητου και ισορροπημένου συνόλου. Κατά το μέτρο που τα ίδια πρόσωπα γίνονται συναισθηματικά, αποκαλύπτουν τον διασπασμένο και σπασμωδικό κόσμο που μας κυβερνά – προσπαθούν, επί ματαίω, να αποκαταστήσουν τη χαμένη ενότητα στο εσωτερικό τους. Τελικά, ο μόνος που κερδίζει την ενότητα (αντιθετική και, παράλληλα, συμπαγή) είναι ο δημιουργός στο πεδίο της τέχνης του. Και εν προκειμένω, αυτό είναι που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.

 

18 Νοεμβρίου 2026

«Αμερικανικαί αναμνήσεις» υπό Γ[εωργίου] Δ. Κ[ανάλε], εφημερίς Εβδομάς, φύλλα 33 έως 43, 5 Οκτωβρίου 1891 έως 14 Δεκεμβρίου 1891

Η ιστορία που ακολουθεί αφορά δύο πρόσωπα ασυνήθιστα σ’ αυτού του τύπου τις δοσοληψίες, οι οποίες διαμορφώνουν ενίοτε τις συνολικές απόψεις των συμμετεχόντων. Ο  ζωγράφος ήταν o Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς (Joseph Alexander Ames, 1816-1872), ήταν Αμερικανός και έπρεπε να κάνει ένα τεράστιο ταξίδι για να συναντήσει  τον Πάπα Πίο IX (1792-1878). Ο δε Πάπας έπρεπε να καταστείλει σοβαρές επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει στα παπικά κράτη για να λειτουργήσει ως μοντέλο. Συνέβησαν και τα δύο. 

 

Τα καθέκαστα περιγράφονται στη μεταγενέστερη διήγηση του Ενετού εκ Ζακύνθου Γεωργίου Δ. Κανάλε, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην αθηναϊκή εφημερίδα Εβδομάς. Το 1848 ο Έιμς, που είχε όνομα ως πορτρετίστας, ταξίδεψε στη Ρώμη, κατόπιν παραγγελίας εκπροσώπων της αμερικανικής Καθολικής Εκκλησίας, για να φιλοτεχνήσει ολόσωμο πορτρέτο του Πάπα Πίου Θ΄. Η συνάντησή τους πρέπει να πραγματοποιήθηκε πριν από τη φυγή του Πάπα από τη Ρώμη, στις 24 Νοεμβρίου 1848.

Τα περιστατικά που αφηγείται, τα έχει συζητήσει με τον Έιμς όταν τον επισκέφτηκε στο σπίτι του στην Αμερική, χρόνια μετά τη συνάντησή του με τον Πάπα. Υπάρχει πάντως μια ανακόλουθη φράση. Σε κάποιο σημείο, ο Κανάλε αφηγούμενος χρησιμοποιεί τη φράση «τον παρελθόντα χειμώνα», η οποία είναι εμφανές ότι δεν συμφωνεί με τα υπόλοιπα χρονολογικά στοιχεία της αφήγησης και πιθανόν οφείλεται σε μεταφραστική ή εκδοτική αλλοίωση.

Παραθέτουμε αποσπάσματα από το δημοσίευμα σε συνέχειες της εφημερίδας Εβδομάς.

Η επίσκεψη στον  Έϊμς

«Ανεχωρήσαμεν εκ Προνοίας την 6 μ.μ. και εφθάσαμεν ενταύθα περί την 8ην. Το Νιούπορτ είναι η Νίκαια των Ηνωμένων Πολιτειών ένθα οι πλουσιότεροι και αριστοκρατικώτεροι των Αμερικανών διέρχονται τας εαρινάς ημέρας μακράν της τύρβης και του θορύβου των μεγαλουπόλεων. Η θέσις του είναι μαγευτικωτάτη. Αι πλείσται των οικιών κείνται επί μικρού υψώματος ούτινος τους πρόποδας λούει ο μεγαλοπρεπής ωκεανός, όστις νυν φαίνεται κοιμώμενος· οι δε επισκέπτες αμφοτέρων των φύλων, επωφελούμενοι του ληθάργου του,  ιππεύουσιν επί της ράχεώς του και διασκεδάζουν ποικιλοτρόπως. Αλλ’ ουαί εάν o Νότος αφυπνίση τον γίγαντα, τότε όπου φύγει φύγει. [...] Οι δε κάτοικοι εάν δεν προφθάσωσι να κλείσωσι τα παράθυρα των οικιών των, αυθωρεί βλέπουσιν αυτάς μεταβαλλομένας διά γιγαντιαίων κυμάτων εις θαλάσσια λουτρά. Όπισθεν των οικιών υπάρχουσιν ωραίοι κήποι ων τα πυκνά φυλλώματα σείονται μεγαλοπρεπώς προσκαλούντα υπό την σκιάν των τον κεκοπιακότα περιηγητήν, τα δε ποικιλόχροα άνθη διαχέουν την ευωδίαν των πανταχόθεν. Το κελάδημα των πτηνών, η πνοή του ζεφύρου, ο φλοίσβος των ρυάκων συγκινεί και δονεί την καρδίαν του επισκέπτου.

Ενί λόγω το Νιούπορτ είναι μικρός παράδεισος ούτινος αι νύμφαι έχουν προίκα από 25 εκατομμύρια φράγκα μέχρι πολλών δισεκατομμυρίων… Εν τούτοις ουδέποτε είδον ζωγραφικώτερον μέρος και ουδέποτε το ωραίον φύλον μοι εφάνη ζωηρότερον, συμπαθητικώτερον και ευγενέστερον.

Επεσκέφθην τον κ. Έιμς, ούτινος Αι τελευταίαι ημέραι του Δανιήλ Ουέμπστερ[1] θεωρείται έν των αριστουργημάτων της αμερικανικής καλλιτεχνίας. Ο κύριος Έιμς και η ευγενεστάτη αυτού κυρία με υπεδέχθησαν φιλικώτατα. Μετά το τέιον, λόγος εγένετο περί των αρχαίων της Ελλάδος, ο δε Αμερικανός καλλιτέχνης επεδείξατο μέγα ενδιαφέρον και εζήτησε να μάθη λεπτομερώς τα αφορώντα τον Παρθενώνα, τον ναόν του Ολυμπίου Διός και άλλα.

– Πολλάκις απεφάσισα, μοι λέγει, να επισκεφθώ την Ελλάδα, αλλ’ ημποδίσθην ένεκα σπουδαίας εργασίας. Τέλος, τον παρελθόντα χειμώνα, ενώ προητοιμαζόμην να απέλθω διά της Ιταλίας εις Ελλάδα, έλαβον διαταγήν παρά των εφόρων εκκλησίας τινός της Νέας Ορλεάνης όπως πορευθώ εις Ρώμην και ζωγραφήσω εν φυσικώ μεγέθει την εικόνα του Πάπα Πίου Ενάτου[2]. Ηδυνάμην να αρνηθώ τοιαύτην επωφελεστάτην προσφοράν;

– Λοιπόν, εξηκολούθησεν ο κ. Έιμς, λαβών συστατικήν επιστολήν του εν Νέα Ορλεάνη Αρχιεπισκόπου προς τον Πάπαν ανεχώρησα διά Ρώμην. Ο Πάπας με υπεδέχθη λίαν ευμενώς και διέταξεν ίνα κατάλληλος αίθουσα εν τω Κυριναλίω προετοιμασθή δι’ εμέ. Την προσδιορισθείσαν ημέραν ευρέθην εν τη θέσει μου. Ελβετός φύλαξ ήλθε πολλάκις όπως με ειδοποιήση να είμαι έτοιμος, διότι η αυτού Αγιότης ήρχετο. Τέλος, ήλθε συνοδευόμενος υπό δύο καρδιναλίων.

Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 18 12.09.26 πμ 

 

Συναντήσεις με τον Πάπα

Ήτο απλούστατα ενδεδυμένος, έφερε βραχείαν πορφυράν εφεστρίδα και λευκόν επενδύτην. «Καλή ημέρα σας» μοι λέγει, με ζωηράν φωνήν, και αμέσως εκάθισεν επί της έδρας, ην είχον προετοιμάσει δι’ αυτόν, των δύο καρδιναλίων ισταμένων ορθίων ενόσω ούτος εκάθητο. Η εθιμοτυπία αύτη της Ρωμαϊκής αυλής μοί εφάνη λίαν περίεργος. Οι δύο καρδινάλιοι ίσταντο ως αγάλματα, μη τολμώντες ούτε καν λέξιν να προφέρωσιν, εκτός εάν ο Πάπας απηύθυνε πρώτος τον λόγον.

Ο αντιπρόσωπος του Θεού εκάθητο επί του θρόνου κρούων διά των δακτύλων του επί του καλύμματος της χρυσής ταμβακοθήκης του τον χρόνον ασματίου τινός Ιταλικού μελοδράματος, όπερ έμελπε χαμηλοφώνως. Όταν ηγείρετο, οι καρδινάλιοι εγονυπέτουν και ίσταντο εν τη θέσει ταύτη μέχρις ότου ο Πάπας ήθελε καταλάβει και πάλιν την προτέραν αυτού στάσιν. Κατά πρώτον ευρέθην εις δύσκολον θέσιν μη γινώσκων τι έπρεπε να πράξω εν τη περιπτώσει ταύτη. Αλλ’ επειδή το καθήκον μου ήτο να ζωγραφήσω την εικόνα του και ουδέν περισσότερον, αφιερώθην εις το έργον μου, και τέλος εσυνήθισα τόσον πολύ εις τας εθιμοτυπίας, ώστε ουδεμίαν προσοχήν έδωκα πλέον εις αυτάς.

Την δευτέραν ή τρίτην ημέραν ήρχισα να χρωματίζω την εικόνα, ενώ δε απεσυρόμην βραδέως παρατηρών επισταμένως το αποτέλεσμα των χρωμάτων, ολίγον έλειψε να ρίψω κάτω τον Πάπα όστις είχεν ήδη κατέλθη του θρόνου και ίστατο όπισθέν μου, αγνοών όλως διόλου ότι ευρίσκετο πλησίον μου. «Bravo, bravissimo» μοι λέγει επιδοκιμαστικώς. «Βλέπω ότι ζωγραφίζεις κατά το σύστημα της αγγλικής σχολής». Είτα στρέφων προς έναν των καρδιναλίων, «Πώς σου φαίνεται η εικών αύτη;» ηρώτησεν αυτόν. «Τοσούτον φυσική όσον ή του καθρέπτου αντανάκλασις, Santita».

– Ci ho gusto, είπεν, λαβών δραγμίδα νικοτινιανής.

Μετά μίαν εβδομάδα ετελείωσα την κεφαλήν του, είπον δε αυτώ ότι δεν είχον πλέον ανάγκην της παρουσίας του, εάν μοι έδιδε την παπικήν αυτού περιβολήν, κοσμήματα κ.τ.λ. όπως παραστήσω αυτόν ευλογούντα μετά την απόλυσιν της Μεγάλης Λειτουργίας. Αμέσως έδωκε διαταγάς όπως μοι φέρωσι πάντα ταύτα και την κλείδα της αιθούσης.

– Πόσον καιρόν επησχολήσατε εις την εικόναν ταύτην; ηρώτησα.

– Ολόκληρον μήνα· ήτο ή πρώτη μου εικών φυσικού μεγέθους, υπεχρεώθην δε να εργάζομαι μετά προσοχής. Εξελεξάμην έν modelo των αρίστων της ακαδημίας, όστις ωμοίαζε πολύ τον Πάπαν, αλλ’ ο άθλιος φαίνεται ότι ηυχαριστήθη τόσον πολύ διότι περιεβλήθη την παπικήν στολήν ώστε εμέθυσε με τα χρήματα άτινα του έδωσα διά την πρώτην posa και εγένετο άφαντος· υπεχρεώθην λοιπόν να προσλάβω έτερον. [...] Παρεκλήθην υπό του Πάπα, άμα τη αποπερατώσει της εικόνος να ειδοποιήσω αυτόν· ούτος δε ήλθε μετά μεγίστης συνοδείας όπως επιφέρη την κρίσιν του. Εφαίνετο ζωηρός και εύθυμος, μετ’ ακριβή δε εξέταση εξέφρασε την ευαρέσκειάν του και ενώπιον πάντων μοι έδωκε την ευλογίαν του.

– Σας συγχαίρω εκ καρδίας διά την επιτυχίαν του έργου σας και διά την ευλογίαν της Αυτού Αγιότητος.

– Αλλ’ έκτοτε δεν είδατε πλέον τον Πάπαν; ηρώτησα.

– Τον είδον, απεκρίνατο ο κ. Έιμς, υπομειδιών εις την ανάμνησιν. Η τελευταία μου συνδιάλεξις μετ’ αυτού υπήρξεν έν των αστειοτέρων συμβάντων της ζωής μου. Μετά ένα περίπου μήνα αφ’ ης εποχής έλαβον την πρώτην ευλογίαν του Πάπα, επορεύθην μετά τινος φίλου ιατρού εις τα προάστεια της Ρώμης όπως γευματίσωμεν εις μικρόν τι ξενοδοχείον γνωστότατον διά την λαμπρότητα εξαιρετικών τινων φαγητών και πολύ συχναζόμενον υπό των καλλιτεχνών. Ενώ δε επορευόμεθα εφ’ αμάξης ησύχως, οτέ μεν φλυαρούντες και ευθύμως γελώντες, οτέ δε παρατηρούντες την ωραιότητα και το ρωμαντικόν των μερών εκείνων, ο ηνίοχος αίφνης εσταμάτησε τους ίππους, κατήλθε της θέσεώς του, και είπεν ότι ο Πάπας με την συνοδείαν του ήρχετο. Παρατηρήσαμεν ότι άπαντες κατήλθον των αμαξών και περιέμενον ίνα ό Πάπας και η συνοδεία του διέλθη. Το αυτό και ημείς επράξαμεν. Ο Πάπας εσυνείθιζε να πορεύηται ικανόν διάστημα εφ’ αμάξης εκτός της πόλεως, ακολούθως να αφίνη την άμαξαν και να περιπατή συνοδευόμενος υπό καρδιναλίων και τινων των αυλικών του. Ενώ δε διήρχετο άπαντες εγονυπέτουν. Εγώ και ο φίλος μου εστάθημεν όρθιοι με αποκεκαλυμμένην κεφαλήν κλίνοντες αυτήν ευσεβάστως. Ο Πάπας ιδών με επλησίασε και απηύθυνε τον λόγον αγγλιστί ερωτήσας με περί της υγείας μου, των υποθέσεων μου κ.τ.λ. Είτα δε αποχαιρετών με, έθεσε την χείρα επί τής κεφαλής μου και με ηυλόγησεν. Άπαντες οι κύριοι οι συνοδεύοντες αυτόν απεκάλυψαν την κεφαλήν των, με εχαιρέτησαν λίαν ευγενώς και διήλθον.

Όταν εισήλθομεν εις την άμαξαν, ο ηνίοχος με εξέλαβεν ως πρίγκηπα ταξειδεύοντα incognito και ήτο λίαν αστείον να βλέπη τις αυτόν να με παρατηρή μετά τοσαύτης περιεργείας ως να αμφέβαλλεν εάν ήμην ο Αυτοκράτωρ της Ρωσίας ή ο βασιλεύς της Βαυαρίας. Μετά δέκα λεπτά ο Πάπας έλαβε την θέσιν του εντός της αμάξης. Εις την επιστροφήν η άμαξά του έτυχε να διέλθη πλησίον της ημετέρας, τότε εξέβαλε την χείρα του ευλογήσας με και εκ δευτέρου. Άπαντες δε οι αυλικοί του αποκαλυφθέντες εχαιρέτησαν ημάς· εγώ δε υπεχρεώθην ένεκα της ευλογίας να δώσω δώρον εις τον ηνίοχον, πεντόφραγκον, όστις δεν περιέμενεν, ειμή ολίγα εκατοστά του φράγκου.

Διαρκούσης της διηγήσεως ταύτης του κ. Έιμς,  εκκενώσαμεν δώδεκα φιάλας αληθούς καμπανίτου, ας ηγόρασεν εν Γαλλία εκ των χρημάτων της Παπικής εικόνος…

Αφήσας την οικίαν τού φίλου μου καλλιτέχνου, επανέκαμψα εις το ξενοδοχείον και λαβών έδραν εκάθισα πλησίον παραθύρου και παρετήρουν εν εκπλήξει τον αχανή ωκεανόν ούτινος η επιφάνεια εφαίνετο ως πλαξ κρυστάλλου.

[1] Ο πίνακας του Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς, Οι τελευταίες ημέρες του Γουέμπστερ στο Μάρσφιλντ (The last days of Webster at Marshfield), που φιλοτεχνήθηκε περί το 1858, δείχνει τον Ντάνιελ Γουέμπστερ στο νεκροκρέβατό του, στο σπίτι του στο Μάρσφιλντ. 

[2] Ο Πάπας Πίος ΙΧ ή Τζιοβάνι Μαρία Μαστάι Φερέτι (1792 -1878) ήταν και κυβερνήτης στα Παπικά Κράτη (1846-1878). Στην αρχή της αρχιερατικής του εξουσίας ξέσπασαν οι περίφημες Επαναστάσεις του 1848, οπότε ο Πίος αφόρισε όσους συμμετείχαν στη βραχύβια Ρωμαϊκή Δημοκρατία που ανακήρυξαν (1849) και δραπέτευσε από τη Ρώμη. Ο Πίος Θ΄ συνέδεσε το όνομά του με δύο νέα ιστορικά δόγματα που καθιέρωσε ο ίδιος: το πρώτο ήταν η Άμωμος σύλληψη της Παρθένου Μαρίας το 1854, το δεύτερο ήταν το Αλάθητο του Πάπα.

18 Νοεμβρίου 2026

Ο αετός του Ουάσινγκτον

Θάνος Χ. Καψάλης

Ένας φυσιοδίφης και ταυτοχρόνως χαρισματικός εικονογράφος, αλλά και τυχοδιώκτης ολκής, ονόματι Τζον Τζέιμς Οντιμπόν, μεταξύ των ετών 1831 και 1839 κυκλοφόρησε ένα πεντάτομο έργο του, υπό τον τίτλο Ορνιθολογική Βιογραφία. Σκοπός του ήταν να προωθήσει δι’ αυτού ένα άλλο τετράτομο έργο του, που έφερε τον τίτλο: Τα πτηνά της Αμερικής, εκδόθηκε τμηματικά από το 1827 ώς το 1835 και περιείχε 435 εξαιρετικής τελειότητας χαλκογραφίες.

 

 

Στον πρώτο τόμο της Βιογραφίας του, έγραφε:

Ήταν τον Φεβρουάριο του 1814 όταν είδα για πρώτη φορά αυτό το ευγενές πουλί και δεν θα ξεχάσω ποτέ την απόλαυση που μου έδωσε. Βρισκόμασταν σε ένα εμπορικό ταξίδι, ανεβαίνοντας τον Άνω Μισισιπή. Οι χειμερινές ριπές του ανέμου σφύριζαν γύρω μας και το κρύο είχε σβήσει το βαθύ ενδιαφέρον που, σε άλλες εποχές, ο υπέροχος ποταμός ξυπνούσε μέσα μου… Η ασφάλεια του φορτίου είχε ξεχαστεί και το μόνο πράγμα που τράβηξε την προσοχή μου ήταν το πλήθος από πάπιες διαφόρων ειδών που συνοδεύονταν από τεράστια σμήνη κύκνων, τα οποία κατά καιρούς περνούσαν από δίπλα μας. Ο κυβερνήτης μας, ένας Καναδός που ασχολείτο για πολλά χρόνια με το εμπόριο γούνας, ήταν ένας ευφυής άνθρωπος που, αντιλαμβανόμενος το ενδιαφέρον μου για τα πουλιά, βάλθηκε να με διασκεδάσει.

Ένας αετός πέταξε από πάνω μας. «Κοιτάξτε τον μεγάλο αετό, είναι ο μόνος που έχω δει από τότε που έφυγα από τις λίμνες». Σηκώθηκα όρθιος και, αφού τον παρατήρησα προσεκτικά, συμπέρανα, καθώς τον έχανα στο βάθος, ότι ήταν ένα εντελώς νέο είδος για μένα.

Όπως αφηγείται στον ίδιο τόμο, λίγα χρόνια αργότερα, αφού σκότωσε  με το δίκαννό του ένα τέτοιο πουλί στο Κεντάκι, μέτρησε το άνοιγμα των πτερύγων του στα 3,5 μέτρα.

Είναι άγνωστο αν τα περιστατικά αληθεύουν. Ο Οντιμπόν δεν ήταν μυθομανής, ήταν όμως ένας άνθρωπος που ανάμεσα στα προσόντα του περιλαμβανόταν η ικανότητά του να  επινοεί τον εαυτό του. Όταν βρέθηκε το 1826 στη Βρετανία –με σκοπό την προώθηση του βιβλίου του– παρουσιαζόταν ντυμένος με δέρματα ώστε να δίνει την εντύπωση του ανθρώπου των δασών ο οποίος έφερνε στα σαλόνια των αριστοκρατών και των ευπόρων εικόνες από την αδάμαστη ομορφιά του Νέου Κόσμου. Κι είχε λόγους για να το κάνει. Το βιβλίο του με τα πτηνά της Αμερικής ήταν ένα δαπανηρότατο εγχείρημα. Χρησιμοποιούσε το ακριβότερο και μεγαλύτερο χειροποίητο χαρτί της εποχής, καθώς κάθε σελίδα είχε διαστάσεις περίπου 1 μέτρο επί 66 εκατοστά, ενώ η τεχνική εκτύπωσης (επιχρωματισμένη χαλκογραφία) καθιστούσε την έκδοση δυνατή μόνο αν κατάφερνε να την προπωλήσει – τμηματικά, σε συνδρομητές.

Βεβαίως, κανείς δεν μπορεί να βεβαιώσει αν πράγματι το πουλί που περιέγραψε ο Οντιμπόν πράγματι υπήρξε. Επ’ αυτού κυκλοφορούν ταυτόχρονα τρεις εκδοχές. Μπορεί το πουλί να ήταν προϊόν επινόησης, μπορεί να υπήρξε, αλλά να έχει εξαλειφθεί, ή μπορεί να είναι αποτέλεσμα λανθασμένης αναγνώρισης (αυτό που είδε και απαθανάτισε ο Οντιμπόν, να ήταν στην πραγματικότητα ένας φαλακρός αετός –το εθνικό δηλαδή σύμβολο των ΗΠΑ–, που σε νεαρή ηλικία έχει μεγαλύτερο άνοιγμα πτερύγων απ’ όσο στην ενήλικη).

Γεγονός είναι πάντως ότι του έδωσε το όνομα Αετός του Ουάσινγκτον, μια επιλογή διόλου τυχαία. Οι Βρετανοί, περίπου πενήντα χρόνια μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας των Αμερικανών, είχαν ξεχάσει τον επαναστάτη Ουάσινγκτον και θαύμαζαν τον πολιτικό που είχε σεβαστεί τις συνταγματικές ελευθερίες και είχε ασκήσει την εξουσία με αυτοσυγκράτηση. Συνεπώς, ένας τέτοιος πίνακας ήταν μια έξυπνη στρατηγική μάρκετινγκ. Ο Οντιμπόν δεν προσέφερε στους Βρετανούς μόνον την εικόνα ενός μεγαλοπρεπούς αετού. Προσέφερε και ένα σύμβολο εκτιμητέο από τις παραδόσεις τους.

Όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης, στον πίνακα είναι διακριτά τα ίχνη ενός ανθρωπομορφισμού. Ο επιβλητικός αετός, με την ευθυτενή στάση και το βλέμμα που εποπτεύει τον ορίζοντα, θυμίζει τα πορτρέτα των στρατιωτικών ηγετών της εποχής, που ατένιζαν αγέρωχοι το μέλλον ή το πεδίο της μάχης. 

Ο Οντιμπόν είχε εξηγήσει ως εξής την επιλογή του:

Το όνομα που επέλεξα για αυτό το νέο είδος αετού, μπορεί να θεωρηθεί παράλογο και ακατάλληλο. Αλλά επειδή είναι αναμφισβήτητα το ευγενέστερο πουλί στις ΗΠΑ, ελπίζω ότι θα μου επιτραπεί να το τιμήσω με το όνομα ενός ακόμη ευγενέστερου, που ήταν ο σωτήρας της χώρας του και του οποίου το όνομα θα είναι για πάντα αγαπητό σε αυτήν.

Κι αν ο Οντιμπόν αισθάνθηκε την ανάγκη να εξυμνήσει ως πολιτογραφημένος Αμερικανός –γεννήθηκε στον Άγιο Δομήνικο ως νόθος γιος ενός Γάλλου δουλέμπορου και μιας Κρεολής– τον Ουάσινγκτον, αισθάνθηκε επίσης την ανάγκη να επικρίνει την επιλογή του φαλακρού αετού ως εθνικού συμβόλου των ΗΠΑ. Στη βιογραφία του, αναπαράγει την γνώμη του Βενιαμίν Φραγκλίνου, ο οποίος είχε δηλώσει:

Μακάρι να μην είχε επιλεγεί ο φαλακρός αετός ως εκπρόσωπος της χώρας μας. Είναι ένα πουλί κακοήθους χαρακτήρα. Δεν βγάζει τα προς το ζην έντιμα. Θα τον δείτε να κάθεται σε κάποιο δέντρο όπου, οκνηρός για να ψαρέψει ο ίδιος, παρακολουθεί την εργασία του ψαραετού. Και όταν το επιμελές πουλί πιάσει ένα ψάρι και το μεταφέρει στη φωλιά του για να στηρίξει το ταίρι και τα μικρά του, ο φαλακρός αετός τον καταδιώκει και του το αρπάζει.

Αυτή λοιπόν είναι η ιστορία ενός έργου μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας –είχε αναμειχθεί και ο ίδιος σε δουλεμπόριο– που όμως έθεσε τον ακατάρριπτο πήχυ για την αξιολόγηση των εικονογραφιών των πτηνών από τον 19ο αιώνα και εντεύθεν.

17 Νοεμβρίου 2026

Αλέξης Ηρακλείδης, Το Κυπριακό Πρόβλημα: 50+1 ερωτήσεις και απαντήσεις, Θεμέλιο 2025, 182 σελ.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης έχει στο ενεργητικό του δύο ακόμα βιβλία αναφοράς για το Κυπριακό. Η προσέγγισή του είναι πάντα τεκμηριωμένη, ψύχραιμη, αποδεσμευμένη από εθνικά στερεότυπα – και δεν φοβάται να αμφισβητήσει το επίσημο εθνικό αφήγημα. Με την ίδια τόλμη είναι γραμμένο και το πιο πρόσφατο σχετικό βιβλίο του, χρήσιμο εργαλείο για νέους ερευνητές που ξεκινούν να μελετούν το Κυπριακό αλλά και για όσους ευρύτερα θέλουν να λάβουν μια ολοκληρωμένη γνώση για το τι «γέννησε» το πρόβλημα και πώς εξελίχθηκε μέχρι σήμερα.

 

Ο Αλέξης Ηρακλείδης έχει πάθος με την Κύπρο και το Κυπριακό – σε μεγάλο βαθμό, σχέση βιωματική. Υπό μία έννοια, μοιραζόμαστε κοινά βιώματα: και οι δύο γεννηθήκαμε με το Κυπριακό σε εξέλιξη. Ζήσαμε και οι δύο, σε διαφορετικές ηλικίες και συνθήκες, την τουρκική εισβολή του 1974 και όλες τις έκτοτε προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού. Επομένως, και για τους δυο μας το Κυπριακό δεν είναι μόνο θέμα ακαδημαϊκής συζήτησης και έρευνας. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά τις εκτιμήσεις για το Κυπριακό, διαφέρουμε: ο Ηρακλείδης είναι συνήθως ο απαισιόδοξος, εγώ ο αισιόδοξος. Μέχρι στιγμής, δυστυχώς, επιβεβαιώνεται η απαισιοδοξία του Ηρακλείδη.

Με την έξυπνη μέθοδο των 50 + 1 ερωτήσεων, ο αναγνώστης μαθαίνει όλους τους σημαντικούς ιστορικούς σταθμούς του Κυπριακού και διαβάζει, ταυτόχρονα, μια οξυδερκή ανάλυση των διαφόρων φάσεων της εξέλιξής του. Τα δύο σημαντικότερα χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι: (α) η κριτική προσέγγιση, ιδιαίτερα στην πολιτική διαχείριση του προβλήματος από την ελληνοκυπριακή και την ελληνική ηγεσία και τα πολιτικά συστήματα και (β) η απομυθοποίηση και η αποδόμηση διαφόρων βεβαιοτήτων που συναντούμε στο ελληνοκυπριακό αφήγημα όπως, π.χ., ότι για όλα φταίνε οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί, ότι ο εκάστοτε εκπρόσωπος των Ηνωμένων Εθνών είναι φιλότουρκος και εχθρικός στις ελληνοκυπριακές θέσεις, ότι για τις αποτυχίες λύσης φταίνε πάντα και μόνο η Τουρκία και οι Τουρκοκύπριοι.

Στη συνέχεια, θα επικεντρωθώ σε τρία θέματα που αναδεικνύονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Ηρακλείδη, τα οποία θεωρώ εξαιρετικά σημαντικά: Τις χαμένες ευκαιρίες επίλυσης του Κυπριακού· τον μαξιμαλισμό· και την κρισιμότητα των σχέσεων Αθηνών-Λευκωσίας.

 

Χαμένες ευκαιρίες

Ο Ηρακλείδης ξεδιπλώνει τις χαμένες ευκαιρίες του Κυπριακού διαχρονικά. Εγώ θα αναδείξω τις ευκαιρίες που χάθηκαν μετά τη Συμφωνία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Ελσίνκι το 1999.

Το Ελσίνκι ήταν μια συμφωνία η οποία άλλαξε δραματικά το παιχνίδι. Ήταν “game changer”. Άλλαξε τους όρους διαπραγμάτευσης και διαμόρφωσε ένα νέο ισοζύγιο δυνάμεων σε διπλωματικό επίπεδο υπέρ της ελληνοκυπριακής και της ελληνικής πλευράς. Η σαφής διατύπωση ότι η λύση του Κυπριακού δεν ήταν προϋπόθεση για την ένταξη αλλά και συνολικά η ενταξιακή πορεία της Κύπρου λειτούργησε ως καταλύτης για τις πρωτοβουλίες επίλυσης του Κυπριακού που ακολούθησαν. Και τις οποίες, δυστυχώς, η ελληνοκυπριακή ηγεσία κατά κύριο λόγο δεν αξιοποίησε για να φτάσουμε στον τελικό στόχο της ενωμένης, ευρωπαϊκής Κύπρου.

Μοναδική ευκαιρία συνολικής επίλυσης του Κυπριακού ήταν το Σχέδιο Άναν, το 2004. Η ευκαιρία αυτή οδηγήθηκε σε αποτυχία ως αποτέλεσμα του «Όχι» της ελληνοκυπριακής πλευράς στο δημοψήφισμα του Απριλίου 2004. Κατά τον Ηρακλείδη, το Σχέδιο Άναν «ήταν όχι μόνο το πλέον λεπτομερές σχέδιο για επίλυση του Κυπριακού που έχει κατατεθεί αλλά και το πλέον λεπτομερές και πολυσέλιδο σχέδιο που έχει προταθεί για την επίλυση οποιασδήποτε διένεξης στην ιστορία του ΟΗΕ από το 1945 μέχρι σήμερα» (σ. 116).

Εδώ χρειάζεται να θυμηθούμε την περίοδο πριν και μετά το δημοψήφισμα του 2004 όπου στην Κύπρο, όσοι υποστηρίξαμε το «Ναι» στο Σχέδιο Άναν ζήσαμε ένα κλίμα μακαρθισμού, εκφοβισμού και τρομοκρατίας – κλίμα που έφτασε και στην Ελλάδα. Αυτό το κλίμα το επέτρεψε και το ενθάρρυνε ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Τάσσος Παπαδόπουλος. Δεν είναι τυχαίο ότι μετά το συντριπτικό «Όχι» ξεκίνησε μια εκστρατεία δολοφονίας χαρακτήρων και εξόντωσης πολιτικών αντιπάλων, δημιουργώντας κλίμα ενός νέου εθνικού διχασμού, χαρακτηρίζοντας όσους στήριξαν το «Ναι», «νενέκους», «ελληνόφωνους» και πληρωμένους από τους Αμερικανούς και τους Άγγλους.

Το διχαστικό κλίμα που δημιουργήθηκε μαζί με τη δαιμονοποίηση του απορριφθέντος σχεδίου δηλητηρίασαν την κοινωνία και την ιδέα της επανένωσης στο πλαίσιο μιας συμβιβαστικής λύσης διζωνικής-δικοινοτικής ομοσπονδίας. Δημιούργησε επίσης τεράστιο χάσμα εμπιστοσύνης μεταξύ της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής κοινότητας, ενίσχυσε την καχυποψία και εμπέδωσε την πεποίθηση ότι οι Ελληνοκύπριοι δεν θέλουν λύση επανένωσης και συμβιβασμού.  Μια μεγάλη ευκαιρία είχε χαθεί.

Αλλά η ήττα-έκπληξη του Τάσσου Παπαδόπουλου στις προεδρικές εκλογές του 2008, η άνοδος του Δημήτρη Χριστόφια, γενικού γραμματέα του ΑΚΕΛ στην προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας και η ταυτόχρονη παρουσία του Μεχμέτ-Αλί Ταλάτ στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων δημιούργησαν νέα συγκρατημένη αισιοδοξία.

Λίγους μήνες μετά την εκλογή Χριστόφια, τον Σεπτέμβριο του 2008, ξεκίνησαν συνομιλίες ανάμεσα στους δύο ηγέτες που οδήγησαν το 2012 στις λεγόμενες «συγκλίσεις Χριστόφια-Ταλάτ».  Όπως σωστά σημειώνει ο Αλέξης Ηρακλείδης στο βιβλίο του, «επρόκειτο αναμφίβολα για μεγάλη ευκαιρία» (σ. 124).  Αλλά, δυστυχώς, οι γνωστοί κύκλοι στη Λευκωσία και στην Αθήνα ξεκίνησαν να υποσκάπτουν εκ νέου την προσπάθεια στην κοινή γνώμη. Ο δε Πρόεδρος Χριστόφιας κωλυσιεργούσε, πιεζόμενος όπως φαίνεται και από τον ρωσικό παράγοντα ο οποίος διαχρονικά ήταν πολέμιος της λύσης του Κυπριακού.

Η κωλυσιεργία και η αποτυχία προόδου διεύρυνε το χάσμα και ενίσχυσε την καχυποψία της τουρκοκυπριακής πλευράς απέναντι στους Ελληνοκυπρίους. Το 2010, οι Τουρκοκύπριοι εξέλεξαν τον σκληροπυρηνικό εθνικιστή Έρογλου ως ηγέτη - κι έτσι χάθηκε ακόμα μια ευκαιρία ουσιαστικής προόδου για λύση.

Μια ακόμα ευκαιρία έλαμψε το 2017 στο Κραν Μοντανά της Ελβετίας. Οι συνομιλίες των Προέδρων Αναστασιάδη και Ακιντζί, το 2015-17, οδήγησαν στη δραματική συνάντηση του Κραν Μοντανά η οποία, με κύρια ευθύνη Αναστασιάδη-Κοτζιά-Χριστοδουλίδη, ναυάγησε. Οι συνομιλίες και η συνάντηση στο Κραν Μοντανά είχαν μια σημαντική διαφορά από τις προηγούμενες: για πρώτη φορά συμμετείχε στην προσπάθεια λύσης η ΕΕ, μάλιστα στο υψηλότερο επίπεδο (ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ στη Γενεύη κι οι αντιπρόεδροι Τίμερμανς και Μογκερίνι στο Κραν Μοντανά). Αυτή η πρωτόγνωρη εμπλοκή της ΕΕ ήταν αποτέλεσμα και των καταλυτικών ενεργειών του τότε Κύπριου Ευρωπαίου Επιτρόπου, Χρήστου Στυλιανίδη.

Ο Ηρακλείδης παρουσιάζει λεπτομερώς στοιχειοθετημένα όσα συνέβησαν στο Κραν Μοντανά, περιγράφοντας και το ρόλο των πρωταγωνιστών. Ο χώρος δεν επιτρέπει λεπτομερή ανάλυση του ναυαγίου του Κραν Μοντανά.[1] Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι, ενώ ο Πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης δεσμεύτηκε ότι θα ήταν «Πρόεδρος λύσης» (το σύνθημά του στις προεδρικές εκλογές του 2013 ήταν: «Η λύση θέλει ηγέτη»), υπαναχώρησε και, σε συντονισμό με τον πρώην Έλληνα υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά στην Αθήνα και τον νυν Κύπριο πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη στη Λευκωσία, οδήγησε την προσπάθεια σε αδιέξοδο. Τι ακριβώς συνέβη το περιγράφει η φράση Ευρωπαίου αξιωματούχου: “Nikos missed a great opportunity” (ο Νίκος έχασε μια μεγάλη ευκαιρία).

Μια ακόμα μεγάλη ευκαιρία για λύση είχε χαθεί. Μετά το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά, μάλιστα, η φράση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, «Καλή Τύχη στους Κύπριους στο Νότο και στο Βορρά», προσγείωσε όλους στη σκληρή πραγματικότητα.

 

Μαξιμαλισμός

Δύσκολα κάποιος θα διαφωνήσει ότι ο μαξιμαλισμός και η εμμονή σε αυτόν, ειδικά όταν αγνοεί την πραγματικότητα, είναι καταστροφικός για τα εθνικά συμφέροντα. Παρακολουθώντας μέσα από το βιβλίο του Αλέξη Ηρακλείδη τον τρόπο διαχείρισης του Κυπριακού από την κυπριακή πολιτική ηγεσία και το πολιτικό σύστημα μπορούμε να βγάλουμε τα εξής συμπεράσματα:

Πρώτον: η ανικανότητα ορθής ανάγνωσης και ανάλυσης των εξελίξεων, του συσχετισμού δυνάμεων (πολιτικών και στρατιωτικών) και του σύνθετου πλέγματος των διεθνών και περιφερειακών σχέσεων συνήθως οδηγεί σε εθνικές τραγωδίες. Ανατρέχοντας στη δική μας ιστορία, αρκεί να αναφερθούμε στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 και την κυπριακή τραγωδία του 1974.

Δεύτερον: Η πάροδος του χρόνου χωρίς λύση χειροτερεύει το πρόβλημα και, στην περίπτωση της Κύπρου, «τσιμεντώνει» τη διχοτόμηση και την τουρκοποίηση των κατεχομένων, απομακρύνοντας μια συμβιβαστική λύση επανένωσης με την επιστροφή εδαφών. Αρκεί να θυμηθούμε χαρακτηριστικά ότι, το 2004, στο Σχέδιο Άναν, ήταν δεδομένη η επιστροφή της Μόρφου και της Αμμοχώστου. Το 2017 έγινε σκληρή προσπάθεια για να συμπεριληφθεί τελικά η Μόρφου στα εδάφη που θα επιστρέφονταν. Σήμερα, σχεδόν δέκα χρόνια μετά, στον ορίζοντα προβάλλει για πρώτη φορά η ισχυρή πιθανότητα να χαθεί οριστικά και η Αμμόχωστος. Την ίδια ώρα, η αλλοίωση του δημογραφικού και πολιτισμικού χαρακτήρα των κατεχομένων συνεχίζεται, οι ελληνοκυπριακές περιουσίες εξακολουθούν να είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης και δεν έχει φύγει ούτε ένας τούρκος στρατιώτης. Μια απλή επίσκεψη στα κατεχόμενα αρκεί για να πείσει και τον πλέον δύσπιστο.

Τρίτον: Ο σημαντικός γεωπολιτικός ρόλος της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής είναι δεδομένος και δεν μπορεί ούτε να αγνοηθεί ούτε να αμφισβητηθεί. Ονειρώξεις περί απομόνωσης και αποκλεισμού της Τουρκίας μέσω διαφόρων τύπου τριμερών συνεργασιών είναι και αφελείς και επικίνδυνες.

Τέταρτον: Στο εθνικό μας αφήγημα, η έννοια του συμβιβασμού, δηλαδή η εξεύρεση λύσης η οποία να εξυπηρετεί τα συμφέροντα και τις ανάγκες και των δύο μερών, έχει δαιμονοποιηθεί. Χαρακτηρίζεται μέχρι και αντεθνική, προδοτική. Ταμπού που, αν δεν ξεπεραστεί, δύσκολα μπορεί να γίνει το άλμα προς τη λύση. Η ελληνική ιστορία, άλλωστε, διδάσκει ότι όσες φορές ο ελληνισμός αποδέχτηκε ένα συμβιβασμό, ακόμα και επώδυνο, όπως η Συμφωνία της Λωζάνης, κέρδισε και επιβίωσε. Όσες φορές έμεινε εγκλωβισμένος στους εθνικούς μαξιμαλισμούς, πλήρωσε βαρύ τίμημα και συρρικνώθηκε, με κορυφαίο παράδειγμα την τραγωδία και τη διχοτόμηση της Κύπρου.

Ο Ηρακλείδης αναδεικνύει ακόμα την περιπλοκότητα στις σχέσεις Αθηνών-Λευκωσίας συμπεραίνοντας πως η ειλικρινής συνεργασία είναι καθοριστική για να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις και να επιτύχουν εθνικοί στόχοι. Όσες φορές η Λευκωσία προσπάθησε να παρασύρει την Αθήνα σε λάθος και επικίνδυνα μονοπάτια, όπως την περίοδο του Μακαρίου πριν την τουρκική εισβολή ή όσες φορές η Αθήνα υπονόμευσε τη Λευκωσία όπως την περίοδο της χούντας, τα αποτελέσματα ήταν καταστροφικά.

Οι σχέσεις Αθηνών-Λευκωσίας είχαν σκαμπανεβάσματα. Δεν υπάρχει αμφιβολία, όμως, ότι η «χρυσή εποχή» ήταν η περίοδος Σημίτη-Κληρίδη. Ήταν περίοδος επιτυχιών, με επιστέγασμα την πλήρη ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ, χωρίς η λύση του Κυπριακού να αποτελεί προϋπόθεση. Αυτή την περίοδο πετύχαμε την ιστορική συμφωνία του Ελσίνκι το 1999, που έφερε ουσιαστική εμπλοκή της ΕΕ στις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού και οδήγησε στην ανάληψη της πρωτοβουλίας για λύση από τα Ηνωμένα Έθνη. Με τους αριστοτεχνικούς χειρισμούς Σημίτη-Κληρίδη πετύχαμε την καταλυτική απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στην Κοπεγχάγη το 2002 που επισφράγισε την άνευ όρων ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ. Η διαφύλαξη των σχέσεων Αθηνών-Λευκωσίας σήμερα είναι ακόμα πιο αναγκαία λαμβάνοντας υπόψη και τις δύσκολες γεωπολιτικές συνθήκες καθώς και τον πραγματικό κίνδυνο μονιμοποίησης της διχοτόμησης της Κύπρου.

Με εξαίρεση εκείνη την περίοδο, όμως, στην ελληνοκυπριακή πλευρά κυριάρχησαν η απουσία στρατηγικής και πραγματισμού – υπό τις ηγεσίες του Μακάριο ή του Σπύρου Κυπριανού αλλά και του Νίκου Αναστασιάδη και του Νίκου Χριστοδουλίδη. Η πολιτική των καθυστερήσεων και της κωλυσιεργίας, της αφελούς θέσης ότι η «μη λύση είναι λύση» (την οποία υιοθέτησαν ο Κώστας Καραμανλής και μαζί του ο Πέτρος Μολυβιάτης και ο Ιωάννης Βαληνάκης αλλά σε νεότερη εκδοχή και οι Αναστασιάδης - Κοτζιάς - Χριστοδουλίδης), η πρόταξη επιμέρους διευθετήσεων αντί της συνολικής λύσης, αργά ή γρήγορα, θα μονιμοποιήσουν το διχοτομικό στάτους κβο και θα επιβάλουν μια «νέα πραγματικότητα». Με τα λόγια του Χρήστου Στυλιανίδη:

Είναι επικίνδυνη αφέλεια να πιστεύει κάποιος ότι, ειδικά με όσα δραματικά συμβαίνουν στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Ουκρανία, το σημερινό νόθο στάτους κβο στην Κύπρο μπορεί να διατηρηθεί και να κατοχυρώσει την επιβίωση του Ελληνισμού στην Κύπρο.  Αργά ή γρήγορα, η Λευκωσία θα βρεθεί μπροστά σε σκληρά διλήμματα. Η Κύπρος, και ιδιαίτερα ο κυπριακός ελληνισμός, δεν θ’ αντέξουν ακόμα μια χαμένη ευκαιρία. Οι πρωταγωνιστές στη Λευκωσία έχουν τον πρώτο λόγο, έχουν και την ευθύνη. (Τα Νέα, 30/12/2025)

Η πιο πάνω εκτίμηση είναι ακόμα πιο επίκαιρη σήμερα που ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ κάνει μια ύστατη προσπάθεια επανέναρξης και θετικής κατάληξης συνομιλιών για λύση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Δεν είναι υπερβολή η θέση ότι μια νέα αποτυχία θα είναι ενδεχομένως η ταφόπλακα του οράματος για μια ενωμένη ευρωπαϊκή Κύπρο.



[1] Για μια λεπτομερή καταγραφή των γεγονότων στο Κραν Μοντανά, βλ. Μακάριος Δρουσιώτης, Έγκλημα στο Κραν Μοντανά (Λευκωσία: Αλφάδι, 2021).

16 Νοεμβρίου 2026

Πελατειακή και ανθρώπινη μεροληψία εναντίον του εκσυγχρονισμού

Σειρά «επεισοδίων» αναθέρμανε τη  δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές (τα «ρουσφέτια») και τη διαφθορά. Υπενθυμίζω ότι πελατειακές συμπαιγνίες ή διευθετήσεις διαπερνούν τη μαζική κακοδιαχείριση στον ΟΠΕΚΕΠΕ, το δυστύχημα των Τεμπών (όπου εμφανώς ανεπαρκής υπάλληλος είχε αναδειχθεί σε σταθμάρχη, άλλοι απλά δεν ήταν στη θέση τους ενώ επίσης είχε παγώσει ο εκσυγχρονισμός των επικοινωνιών στους σιδηροδρόμους), τις αποκαλύψεις για την πολεοδομία (που δεν εξέπληξαν την κοινή γνώμη), ακόμη και την καταστροφική πυρκαγιά στο ξεχασμένο Μάτι με τα δεκάδες «αυθαίρετα» που έκλειναν κάθε δρόμο διαφυγής. Στο Μάτι μάλιστα, μετά την καταστροφή, είχε αναρτηθεί ταμπέλα με το σύνθημα «νομιμοποίηση όλων των αυθαιρέτων τώρα» (ή κάπως έτσι).

Η  δημόσια συζήτηση για τις πελατειακές πρακτικές έμεινε όμως  ρηχή και υποκριτική, καθώς υποτάχθηκε στη λογική της κομματικής αντιπαράθεσης και του παιγνίου επίρριψης προσωπικών ευθυνών σε (πολιτικά) πρόσωπα. Επισκίασε έτσι τα δομικά προβλήματα,  την πρόοδο ή έστω τις απόπειρες μεταρρυθμίσεων σε πολλούς τομείς, π.χ. μέσω της ψηφιοποίησης. Κατά διαστήματα, η δημόσια ζωή έδινε τη εικόνα ενός παζλ με ατάκτως ριγμένα κομμάτια στο τραπέζι.

Προσωπικές ευθύνες υπάρχουν βέβαια, αλλά δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι τα υπεύθυνα πρόσωπα δραστηριοποιούνται σε συνθήκες που πλέον δεν ελέγχουν – κατά την πρωτοποριακή διατύπωση του Καρλ Μαρξ, «οι άνθρωποι κάνουν την ίδια τους την ιστορία, αλλά την κάνουν όχι από ελεύθερη βούληση σε συνθήκες που έχουν επιλέξει, αλλά  σε υπάρχουσες, δεδομένες και κληροδοτημένες συνθήκες» (Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη).

Πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε, όπως έγραψε ο Φράνσις Φουκουγιάμα, ότι είναι προβληματική η πλήρης απαξίωση του φαινομένου της προσωπικής μεροληψίας. Οι άνθρωποι έχουν έναν φυσικό τρόπο κοινωνικότητας που συνίσταται στο να ευνοούν ή να προτιμούν φίλους και συγγενείς. Σε περιπτώσεις κρίσεων, οι κοινωνίες τείνουν να τον ανανεώνουν.[1] Με άλλα λόγια, η δημόσια συζήτηση επισκίασε την ανθρώπινη και την πολιτισμική/θεσμική  διάσταση της δεδομένης και ιστορικά διαμορφωμένης πατρωνίας.

Στην Ελλάδα, οι πελατειακές σχέσεις αναπτύσσονται σε ένα ευρύτερο φάσμα δραστηριοτήτων πέραν της κεντρικής και αυτοδιοικητικής πολιτικής – σε ΑΕΙ και άλλους ενδιάμεσους φορείς, σε οικογενειακές μικρές επιχειρήσεις, σε ιδρύματα κ.λπ. Είναι εμπεδωμένες στην κουλτούρα μας.

Όμως, μετά την πρόσφατη συσσώρευση αποκαλύψεων, πρέπει να διευρύνουμε την οπτική μας.

Η πατρωνεία  

Οι αιτίες των πελατειακών πρακτικών που μας ενδιαφέρουν είναι πολλές. Συχνά αναφέρεται ότι η «κακή γραφειοκρατία» αναγκάζει τους πολίτες να αναζητούν παράκαμψη των κανόνων. Υπό την οπτική αυτή, ως μέσο για ανθρωπιστικές διορθώσεις του «συστήματος» εμφανίζεται η πατρωνεία. Αλλά η άποψη αυτή οδηγεί σε θεωρητικό στενοσόκακο. 

Υπό άλλη οπτική, ωστόσο, το πελατειακό σύστημα αναλύεται ως προ-νεωτερικός άτυπος θεσμός. Οι ιστορικοί και οι κοινωνιολόγοι μας συμφωνούν ότι επιβίωσε ως μόνιμο χαρακτηριστικό σε όλες σχεδόν τις περιοχές της πολιτικής και της κοινωνικής ζωής.

Το πελατειακό φαινόμενο εμφάνισε δύο όψεις (και για όλες μπορεί κανείς να αντλήσει χαρακτηριστικά παραδείγματα από την ιστορία). Αφενός ήταν η εξατομικευμένη ψηφοθηρία (με επιλεκτικές αναθέσεις έργων, διορισμούς κ.λπ.), αφετέρου οι συλλογικές διευθετήσεις των κυβερνήσεων με οργανώσεις συμφερόντων (για παροχή «club goods»). Τις πελατειακές σχέσεις οργάνωναν οι κεντρικοί κομματικοί και οι συνδικαλιστικοί μηχανισμοί, εμφανέστερα μετά την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, και αναπαρήχθησαν με παρόμοιο τρόπο στη συνέχεια από τη ΝΔ και από τον ΣΥΡΙΖΑ. Εξακολούθησαν να είναι περισσότερο ή λιγότερο πυκνές, να υποβαθμίζουν κριτήρια αποτελεσματικότητας και αξιοκρατίας, να διακρίνουν δικτυωμένους από μη δικτυωμένους ή από τους δικτυωμένους σε αντίπαλο σχήμα, ανεξαρτήτως ικανοτήτων ή τυπικών προσόντων.

Λόγω της πελατειακής λογικής που έβρισκε νέα πεδία δράσης και «καινοτόμες» μεθόδους, το κράτος ουδέποτε έγινε αντιληπτό  ως μια μη ελεγχόμενη από την κοινωνία (τους πολίτες)  και απόμακρη μηχανή. Στα πολιτικά προγράμματα σπάνια  ετέθη θέμα μείωσης του κράτους. Οι υποσχέσεις είχαν κατά κανόνα μία μόνο κατεύθυνση: την ανακατανομή των ωφελουμένων   μέσω του κράτους ή εντός του. 

Υπό τις συνθήκες αυτές, η υπέρβαση της πατρωνείας είναι σισύφειο έργο. Αντλώντας από μια εξαιρετική πρόσφατη μελέτη του Άρη Τραντίδη[2], δεχόμαστε συνοπτικά ότι οι σχέσεις αλληλεξάρτησης ανάμεσα σε πολιτική ηγεσία και πελατειακές ομάδες είναι τόσο δυνατές ώστε οι αποφάσεις των αρχών διαμορφώνονται αφού ληφθούν υπόψη τα αιτήματα των εκάστοτε εμπλεκόμενων κοινωνικών ομάδων. Σε ένα δικομματικό σύστημα, το πολιτικό παίγνιο βρίσκεται σε ισορροπία τρόμου: στο σημείο, δηλαδή, από το οποίο οποιαδήποτε μονομερής κίνηση  κυβερνώντος κόμματος προς εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που μειώνουν το πεδίο των πελατειακών σχέσεων δίνει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην  αντιπολίτευση. Στο ίδιο πνεύμα, ο Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος διαπιστώνει ότι οι πελατειακές σχέσεις έχουν γίνει «νοοτροπία και αρχή οργάνωσης της κοινωνίας» και «καίριο δομικό χαρακτηριστικό της».[3] 

Οι πελατειακές διευθετήσεις συγγενεύουν με τη διαφθορά (στη νεοελληνική διάλεκτο: «μίζες», παλαιότερα «μπαξίσι», «λάδωμα» υπαλλήλων και πολιτικών ή τρίτων διαμεσολαβητών), αλλά δεν ταυτίζονται με αυτή. Οι διαχωριστικές γραμμές είναι ασαφείς και ασταθείς.

Κατά πρώτον, όμως, αποτελούν ευεπίφορο για διαφθορά υπέδαφος, το οποίο, φυσικά,  πολίτες και διαμεσολαβητές πάσης φύσης δεν αφήνουν  αναξιοποίητο.

Κατά δεύτερον, όμως, η πατρωνία από τη φύση της λειτούργησε ως  μεσίτης για τη διάχυση της αίσθησης ότι δεν μοιράζονται όλοι την ίδια μοίρα, ότι δεν έχουν δεσμεύσεις έναντι του συνόλου ή κάποιου ασαφούς κοινού ή  δημοσίου συμφέροντος παρά την επίσημη ρητορική σε καθιερωμένες τελετουργίες. Η πελατειακή λογική μείωνε την εμπιστοσύνη στους   τυπικούς θεσμούς  της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Στη δημόσια συζήτηση οι πελατειακές πρακτικές γίνονταν συχνά (και μάλλον υποκριτικά) αντικείμενο ηθικολογικών δηλώσεων, είχαν όμως βαθιές επιπτώσεις σε οικονομία και κράτος. Ενδεικτικά μόνο σημειώνουμε εδώ ότι συσχετίζονται καλά με την αναποτελεσματικότητα του κράτους (και του ευρύτερου συστήματος διακυβέρνησης), δημιουργούν ευεπίφορο έδαφος για διαφθορά, εξασθενίζουν την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς, φθείρουν την κοινωνική συνοχή, προκαλούν ανισότητες, καταλήγουν σε ανορθολογική χρήση των διαθέσιμων πόρων. Επίσης, προκαλούν μακροοικονομικές ανισορροπίες (ελλείμματα, χρέη κ.λπ.), καθώς οι διαθέσιμοι πόροι (φορολογικά έσοδα) δεν επαρκούν κατά κανόνα για την ικανοποίηση υφιστάμενων και νέων πελατειακών σχέσεων. Οι πελατειακές πρακτικές συνέβαλαν στην επώαση της ελληνικής κρίσης της δεκαετίας του 2010 που υπήρξε η βαθύτερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δυσχέραναν την αντιμετώπισή της. Δεν πρόκειται για αποκλειστικό χαρακτηριστικό κάποιων κοινωνικών ομάδων ούτε πολιτικών παρατάξεων, αλλά για ένα περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτό μέσο (όχημα) προαγωγής παρτικουλαριστικών επιδιώξεων.

Η πελατειακή λογική δεν είναι άγνωστη στις προηγμένες δυτικές χώρες. Ωστόσο εκεί  τιθασεύεται σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα ισχυρό πλέγμα αξιών που συνυφαίνονται με τους κανόνες της οικονομικής αποτελεσματικότητας και του ανταγωνισμού. Αυτό το πλέγμα περιορίζει την «αταξία» (= εντροπία) που προκαλεί η πατρωνεία. Είναι αλήθεια, επίσης, ότι όπου ο ανταγωνισμός λειτουργεί στη βάση σταθερών και σαφών κανόνων (οι οποίοι εφαρμόζονται χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς), οι  επιχειρήσεις δίνουν τη σημασία που πρέπει στην οικονομικά αποτελεσματική χρήση των πόρων τους (efficiency). Ο υγιής ανταγωνισμός λειτουργεί ως ανάχωμα κατά πελατειακών ή οικογενειακών προτιμήσεων. Όμως, και στις προηγμένες καπιταλιστικές χώρες, η πατρωνεία δεν εξαλείφεται.[4]

Στην Ελλάδα, ο εκάστοτε επιχειρούμενος εκσυγχρονισμός, που από τη φύση του είχε φιλελεύθερα χαρακτηριστικά,  συγκρούσθηκε με την πατρωνεία. Στη σύγκρουση αυτή μπορούμε ίσως να βρούμε ρίζες του ιδεολογικού αντι-φιλελευθερισμού στην Ελλάδα (και αλλού). Συστατικά του στοιχεία είναι η προτίμηση του μεγάλου κράτους, η εξιδανίκευση και η υπερτίμηση των δυνατοτήτων του, η υποτίμηση της (σχετικής έστω) αυτοτέλειας των οικονομικών διεργασιών, η διάχυτη δυσπιστία έναντι της αγοράς και του ανταγωνισμού (anti-market bias), οι πολύμορφες πρακτικές παράκαμψης του κράτους δικαίου (rule of law).

Πατρωνεία κατά εκσυγχρονισμού

Ωστόσο, δεν έλειψαν πρωτοβουλίες για τον περιορισμό της πατρωνείας. Η Ελλάδα εισήλθε στη νεωτερικότητα  με διαδοχικές φάσεις εκσυγχρονισμού των θεσμών και των πολιτικών της. Μετά τον εμφύλιο και την ένταξη της χώρας στη Δύση, ο εκσυγχρονισμός σήμαινε στην πράξη, σε ένα γενικό επίπεδο, προσαρμογή (ή μεταρρύθμιση) τυπικών θεσμών, ώστε να γίνουν  συμβατοί με το νέο πλαίσιο. Η προσαρμογή αυτή δεν ήταν ποτέ πλήρης. Έτεινε όμως να θέσει το «νόμο» πάνω από τη συγγένεια, τη φιλία και τις τοπικές  σχέσεις. Υπέσκαπτε ανεπαίσθητα, ή μερικές φορές απότομα, παραδοσιακούς δεσμούς, τρόπους ζωής οργανωμένους γύρω από την οικογένεια, την πατριά, την Εκκλησία,  την τοπική κοινότητα.

Οι νέοι τυπικοί θεσμοί που συχνά εισάγονταν με επώδυνο τρόπο ήταν απαιτητικοί παρά τα κενά, τα εγγενή ελαττώματα («τρύπες) και τις εξαιρέσεις, γιατί ζητούσαν αλλαγές στη συμπεριφορά των ατόμων, π.χ. να μη λαμβάνουν υπόψη την οικογένεια, να μη διαπραγματεύονται ιδιαίτερα οφέλη με πάσης φύσης διαμεσολαβητές, να ξεχνούν την ιστορική πελατειακή νομιμοφροσύνη, να τηρούν το νόμο κ.λπ. Με άλλα λόγια, ο εκσυγχρονισμός λειτουργούσε δυνητικά ως εχθρός της παράδοσης. Όμως εξαρχής οι νέοι θεσμοί, που όφειλαν να διασφαλίζουν ίσες υποχρεώσεις και δικαιώματα σε όλους  χωρίς διακρίσεις, διαβρώθηκαν  εν μέρει από την παράδοση. 

Μετά την πτώση της Δικτατορίας, πρόσθετα όρια στις πελατειακές λογικές και στη συνυφασμένη με αυτές κουλτούρα προέκυπταν δυνητικά  από την ένταξη στην ΕΕ και την ΟΝΕ, που απαιτούσε διατήρηση ή αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων, εισαγωγή κριτηρίων αποτελεσματικότητας, διαφάνειας και λογοδοσίας σε κράτος και επιχειρήσεις. Την περίοδο των Μνημονίων (2010-2018), η πίεση για εκσυγχρονισμό των δημόσιων πολιτικών ασκήθηκε χωρίς προσχήματα με τη μορφή της αιρεσιμότητας (conditionality), δηλαδή της χορήγησης δανείων προς αποτροπή της χρεοκοπίας υπό τον όρο εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων πολιτικής. Το πελατειακό σύστημα συγκρούστηκε ευθέως πλέον με τον «εισαγόμενο ορθολογισμό».[5]

Οι κυβερνήσεις και μέρος της πολιτικής τάξης, έχοντας μαζί τους τμήματα της κοινωνίας που είχαν αναπτύξει εμπορικούς, πολιτισμικούς και επενδυτικούς δεσμούς με τη Δύση, δεν μπορούσαν μεν να αγνοήσουν παντελώς τις γενικότερες ανάγκες της χώρας, αναζητούσαν όμως, όπως σημειώσαμε, συμβιβασμούς ώστε να διασώσουν όσο γίνεται περισσότερα πελατειακά κεκτημένα. Η δεκαετία των μνημονίων είναι η ιστορία της πελατειακής μεροληψίας στην οικονομική μεταρρύθμιση.

Οι «διευθύνουσες τάξεις» επιδίωξαν να μετριάσουν το κόστος των μεταρρυθμίσεων για  ομάδες πελατών τους, σχεδιάζοντας ένα πακέτο μέτρων που διατηρεί όσο το δυνατόν περισσότερο τα πελατειακά κεκτημένα.[6]

Η αναζήτηση ατελών και οπωσδήποτε πρόσκαιρων συμβιβασμών μεταξύ πελατειακής και οικονομικής λογικής, ή μεταξύ προσαρμογής στο ευρωπαϊκό περιβάλλον και παραδοσιακών εθισμών της πολιτικής, εκδηλώθηκε σε απειράριθμες νομοθετικές πρωτοβουλίες. Παραδείγματα προσφέρουν οι διαδοχικές ατελείς και αποσπασματικές μεταρρυθμίσεις του ασφαλιστικού, της παιδείας, της Δικαιοσύνης, της Δημόσιας Διοίκησης (βλ. διαδοχικές παρακάμψεις του ΑΣΕΠ), οι περιβόητες τροπολογίες κ.λπ. 

Μετά το 2019, τον εκσυγχρονισμό του κράτους συνεπικουρεί η  τεχνολογία μέσω μεγάλων προγραμμάτων ψηφιοποίησης που περιορίζουν τις ευκαιρίες για εξατομικευμένες πελατειακές συμπαιγνίες. Αυτές ωστόσο συνεχίστηκαν όπου έβρισκαν χώρο, όπως έδειξαν καθαρά οι μέθοδοι χορήγησης επιδομάτων στην αγροτική οικονομία, η διαρκής χωροταξική αφασία, η διαχείριση προσωπικού σε δημόσιους φορείς (βλ. ΟΣΕ) κ.ά.


[1] Francis Fukuyama, The Origins of Political Order, Profile Books Ltd, 2012.

[2] Aris Trantidis, Clientelism and economic policy. Greece and the crisis, Routledge, London and New York, 2016.

[3] Βλ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος, Κράτος και Μεταρρύθμιση στη σύγχρονη Νότια Ευρώπη, Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Ποταμός, Αθήνα 2007, σ. 102. Για το βάθος της πελατειακής λογικής στη μικροκλίμακα διαφόρων φορέων, μπορούν να παρατεθούν απειράριθμα παραδείγματα. Ο  αθηναϊκός και ο επαρχιακός Τύπος είναι πλούσιος σε κοιτάσματα «μικρο-πελατειακών» διευθετήσεων γύρω από διορισμούς, αναθέσεις έργων, παραλείψεις κατά την εφαρμογή του νόμου, κ.λπ. 

[4] Βλ. βιβλίο του Michael J. Sandel με τον παράδοξο εκ πρώτης όψεως τίτλο   Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το γενικό καλό; Εκδόσεις Πόλις, 2022.

[5] Βλ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας, «Εισαγόμενος διοικητικός εκσυγχρονισμός», στην εφημερίδα Το Βήμα 4/8/2013.

[6] Για τους έλληνες πολιτικούς που προσπαθούσαν ήδη τη δεκαετία του 40 να εντάξουν την αμερικανική βοήθεια σε  πελατειακά προγράμματα παρά την οικονομική λογική έγραφε ο Αργύρης Φατούρος ότι «νόμιζαν τον εαυτό τους δεξιοτέχνη στο ρόλο του ραδιούργου υφισταμένου» που προσπαθούσε να ματαιώσει ανεπιθύμητες εξελίξεις. Βλ. Αργύρης Φατούρος  «Πως κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης : Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα 1947-1948» στο Ι. Ιατρίδης (επιμέλεια) Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα , σελ. 419-460, σελ. 420. 

16 Νοεμβρίου 2026

Διήγημα από την Έμη Βαϊκούση

 

«Θαυμάστε τον αχαΐρευτο!». Με αυτά τα λόγια συνόδεψε η τριγυρίστρα νεαρή σύζυγος ράφτη και μητέρα την ανίερη επίδειξη του απαγχονισμένου αυτόχειρα στις δυο της κόρες, τριών και πέντε ετών τότε.  Γούρλωσε η πιο μικρή τα μάτια, ο τρόμος δεν έφυγε ποτέ: «εξόφθαλμος βρογχοκήλη» είναι η επίσημη ονομασία του οφθαλμικού συμπτώματος· κι όχι πως κάποιος της τα πέταξε έξω, όπως λένε οι κακές γλώσσες… Μα δεν είναι μόνο η «εξόφθαλμος»· η φρίκη έχει στήσει αντίσκηνο στο σαρκίο αυτού του σακατεμένου γυναικείου όντος με την απόκοσμη όψη, που σαν να κουβαλάει φορτίο αμαρτιών πολλών· γιατί βρήκαν αυτό, ειδικά αυτό, για να κακοφορμίσουν, ποιος το ξέρει…  Τι πάχος παθολογικό, τι λίπος ανόμοια μοιρασμένο, τι όγκοι ανοικονόμητοι αυτές οι δίπλες το λίπος! Πώς έλεγε  ο Μελάς για την κοιλιά του Αλή Πασά με τις δίπλες με τα σκουλήκια – τέτοια φαντάζεσαι κάτω απ’ το φτηνό τσίτι που τυλίγει το πάχος. Κάπως μισόκλειστο είναι το ένα της μάτι, σαν ξεδιάντροπα ξεχειλωμένα κι όμως αθώα τα χείλη,  ανυπεράσπιστο το στόμα, χαίνουν κενά στα μισοάδεια ούλα. Ένα έμπειρο βλέμμα διακρίνει, είναι αλήθεια, την αρχική γλύκα του προσώπου. Πολύ δεν ξεμυτίζει απ’ το σπίτι η γυναίκα αυτή, γύρω στα πενήντα πια, μόνο αν είναι να τη δει γιατρός. Κι η αρρώστια είναι περίεργη, αλλόκοτη όπως όλα. Μέσα κι έξω το σαράκι. Στο γιατρό την πάει ο σύζυγος, χωρίς δόντια κι αυτός. Φιλιούνται άραγε ποτέ τα χείλη αυτά;…

Τέτοια θέματα η μεγάλη αδερφή δεν έχει – έχει άλλα. Σε μερικούς οι πληγές της ζωής μοιάζουν με δαγκώματα σκύλου· σ’ άλλους με τσίμπημα σκορπιού· σ’ άλλους τυλίγεται γύρω τους ένα φίδι και σφίγγει, σφίγγει, ώσπου κόβεται η ανάσα. Τούτη εδώ όμως η γυναίκα σαν γρατζουνισμένη ήταν από γάτες – λίγο εδώ, λίγο εκεί, λίγο στα χέρια, λίγο στα πόδια, ποτέ δεν φεύγανε τα σημάδια κι έτσι όπως την κοίταζες την καημενούλα,  έλεγες πως το σώμα της ήταν  ένα γατόσπιτο με φυλακισμένα μέσα μωρά που τ’ άφησε η μάνα τους και κλαίνε, τσιρίζουν, γραπώνονται στην ανθρώπινη σάρκα. Τέτοια μαρτύρια είχε μέσα της. Την κομμωτική στο κουρείο του άνδρα της την έχει παρατήσει κι ασχολείται με την κόρη. Την ντύνει, τη στολίζει, την νταντεύει και – ελπίζει. Όμως το παιδί δεν φτουράει. Τι ακριβώς έχει κανείς δεν ξέρει. Μεγάλη κοπέλα πια και τίποτα δεν κάνει, για δουλειά ούτε λόγος. Μια γειτόνισσα τη σύστησε σε μια ταβέρνα που έψαχναν σερβιτόρα. Λίγες μέρες μετά έκανε στα καλά καθούμενα καβγά με μια πελάτισσα· πως την ώρα που μάζευε τα πιάτα απ’ το τραπέζι, εκείνη της βούτηξε τάχα ένα βελούδινο πορτοφολάκι απ’ την τσέπη. Η επόμενη φάση, άλλη μέρα, ήταν να βρίζεται με τον γκόμενο στο τηλέφωνο την ώρα που τη φώναζαν να πάρει παραγγελία.   

Η ταβερνιάρισσα, καλός άνθρωπος, συμπονετική, έκανε υπομονή. Μέχρι που ήρθε για φαγητό μια παρέα γέροι της γειτονιάς, και της σφύριξαν στο αυτί κάτι κουβέντες για άλλους είδους δραστηριότητες της κοπέλας  –για κάνα τάληρο, ποιος ξέρει– ήταν πάντως γνωστή στο στέκι τους. Ας έβγαζε λοιπόν το ψωμί της από κει. Την έδιωξε κακήν κακώς.  

Ο πατέρας, επιτομή εγκαρτέρησης. Συνταξιούχος πια, το κουρείο το έκλεισε,  η σύζυγος δεν μπορεί κι η κόρη ούτε λόγος να πιάσει ψαλίδι στο χέρι· βγαίνει λοιπόν κάθε πρωί στον πεζόδρομο, κάνει ένα γύρο το παρκάκι, κι ύστερα τις ασκησούλες του, άρσεις χειρών με βαράκια, κάτω απ’ το πλατάνι·   ενδυνάμωση. Αχαμνός είναι, μια σταλιά άνθρωπος, κι όμως αυτός επιμένει: ενδυνάμωση.

Το μυαλό του ανθρώπου είναι αχόρταγο· αεικίνητο· σαν ψύλλος πετάγεται εδώ κι εκεί και συνδέει, και στο ξύπνιο ακόμα, τα πιο άσχετα πράγματα. Τον χάζευα λοιπόν τον κυρ Γιάννη στην πρωινή του γυμναστική και, Κύριος οίδε πώς, μου έφερνε πάντα στο νου τον τυπάκο στη Μετάνοια του Αμπουλάτζε, τον χοντρούλη με τα μεγάλα μουστάκια· κι αυτός άρσεις χειρών κάνει πρωί πρωί με τη δροσούλα στο μπαλκονάκι του πάνω στην πλατεία, κι αντικρίζει τον ξεθαμμένο δήμαρχο στημένο όρθιο μπροστά στο αιωνόβιο πλατάνι.  Δικτατορία τότε, εκεί, στη γεωργιανή Σοβιετία. Αλλά κι εδώ; Σ’ αυτό το σπίτι;  Δικτατορία κι εδώ· δικτατορία βαρέων ψυχικών βαρών· ασκήσεις βαρέων ψυχικών βαρών. Εξόριστος στη Σιβηρία των αισθημάτων ο γερο κουρέας, ο γαμπρός του ράφτη.

***

Απανωτά χτυπήματα στο ξεχαρβαλωμένο κουδούνι της οικογένειας που αργά κατέρρεε, στο σπίτι που κι αυτό κατέρρεε. Και σαν να περίμεναν το κακό, έτρεξαν όλοι μαζί ν’ ανοίξουν, και οι πέντε (η γριά μόνο η ανάπηρη, στρίγγλισε απ’ το καρότσι «τι στον κόρακα;»), ανοίγουν λοιπόν, με το καλημέρα αραδιάζει την ιστορία της η επισκέπτρια, μια μεγαλοκοπέλα, και σαν να ζητάει το λόγο.  

Ο πατέρας της παράγγειλε λέει, κάποτε, στον αυτόχειρα το γαμπριάτικο κοστούμι. Ο ραφτάκος έφυγε, όπως ξέρουμε,  λίγο μετά, στον Αγύριστο, άφησε σύξυλη σύζυγο και κόρες, μα και τη χρουσουζιά του στον ξένο γαμπρό· πώς αλλιώς να εξηγήσεις τα  δεινά που μαζεύτηκαν μετά στον έγγαμο βίο, που τα κουβαλάει η κόρη αυτή κι έρχεται τώρα και… θέλει άραγε, τι;… Να δεις που αυτηνής η κατάρα μ’ας  κυνηγάει, σκέφτηκαν  οι κόρες του ράφτη.

Το πράγμα συνέβη ως εξής: Ο ράφτης έδωσε, τότε, παλιά, στον παραγιό  του το κοστούμι έτοιμο, να το πάει στο γαμπρό. Όμως, θες που ήθελε να κάνει κάτι τελειωματάκια, να ’ναι άψογο το έργο του, θες από ταραχή για τις πρόσφατες ντροπές της συζύγου και την ανόσια πράξη που είχε κιόλας βάλει με το νου να κάνει στον εαυτό του,  ξέχασε  κάποια σύνεργα της δουλειάς στην τσέπη του σακακιού. Ντύθηκε όλος χαρά ο γαμπρός, κάτι του φούσκωνε στη μέσα τσέπη, τα βγάζει –ένα άσπρο σαπούνι απ’ αυτά που έχουν οι μοδίστρες για να μαρκάρουν το κομμάτι που θέλουν να κόψουν, και λίγες καρφίτσες–, τα δίνει στην υπηρέτρια να τα πάει στην πεθερά του, που γνώριζε το ράφτη, να τα επιστρέψει· δεν είχε μάθει ακόμα ο άνθρωπος για το συμβάν.

Κάπως ξινή ήταν η πεθερά στο γάμο, πράγμα κάθε άλλο παρά περίεργο για την εν λόγω – αλλά και πάλι: στις χαρές της κόρης της; Ίσα που κρατήθηκε να περάσει λίγο η ώρα το άλλο πρωί, της τηλεφώνησε να τη δει το ταχύτερο. Ότι το σαπούνι, που είχε μάλιστα και μια τρίχα κολλημένη επάνω,  και οι καρφίτσες ήταν μάγια – «εκατό τα εκατό μάγια!» της είπε μονοκοπανιά· με μισό μάτι την κοίταξε η κοπέλα, «τι λες βρε μαμά, ποιος να θέλει να κάνει μάγια στο Θανάση – και γιατί;» – «Γιατί;  Ρωτάς μωρέ γιατί; Ξέρεις εσύ αν παράτησε καμιά σκρόφα πριν από σένα, και θέλει τώρα αυτή να του κάνει κακό; Να τον δέσει μαζί της να μην του σηκώνεται μ’ άλληνε; Δε θες ν’ ακούσεις,  σκέψου το πάντως· και κοίτα να πιάσεις τον μπέμπη όσο μπορεί ο προκομμένος ακόμα. Και πάλι, αν θες, πες μου να ρωτήσω να βρω καμιά που λύνει».

Όσα λέει η μάνα δεν σβήνουν, ποτέ!, γνωστό αυτό, κι έτσι η κοπέλα λίγο λίγο, με τον καιρό, άρχισε να βάζει πράγματα με το νου της, κάποιο βράδυ τα είπε απ’ έξω απ’ έξω και στον άντρα της. Γέλασε αυτός, έβαλε ένα ποτάκι και για τους δυο τους, την έσφιξε στην αγκαλιά του, δεν περίμενε ν’ ακούσει απ’ το στόμα της τέτοιες σαχλαμάρες, είπε. Πήγαν για ύπνο. Κι εκεί, στον ύπνο ήρθε ένα φιδάκι και φώλιασε αθόρυβα μέσα του, λίγο λίγο μεγάλωνε, συχνά πυκνά του έβγαζε μια γλωσσίτσα ξαφνικά μέσα στη νύχτα, άρχισαν κάτι ιδρώτες και τότε αγκάλιαζε τη γυναίκα του, ο πόθος όλο και θέριευε, οι περιπτύξεις ολοένα πιο θυελλώδεις, μια αγωνία τον έτρωγε ύπουλα, κι όλο την ήθελε πιο πολύ, σαν να… Σαχλαμάρες, έλεγε μέσα του. Πέρασε καιρός, η γυναίκα του γέννησε γιο, κι όταν ήρθε ο γιος αυτός, εκείνη άρχισε λίγο λίγο να είναι ανόρεχτη τη νύχτα στο κρεβάτι, φυσιολογικά πράγματα δηλαδή· όμως εκείνος έμπλεξε σε κάτι ύποπτες συνομιλίες με το φιδάκι που κι αυτό μεγάλωνε γρήγορα γιατί το τάιζε αυτός με δικό του «γάλα», όπως η μάνα το γιο με το δικό της, και κάπως έτσι κατέληξε κι αυτός σε μια δική του, πολύ άγρια Σιβηρία. 

Ποια ήταν η ζωγράφος Paula Rego, έργο της οποίας εικονογραφεί το διήγημα 

H Paula Rego ήταν ζωγράφος που γεννήθηκε στη Λισσαβώνα το 1935 και πέθανε στο Λονδίνο το 2022. Ο πίνακας που συνοδεύει το κείμενο της Έμης Βαϊκούση ανήκει στη σειρά παστέλ μεγάλης κλίμακας «Dog Woman» που δημιουργήθηκαν το 1994-95 και έφεραν επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο απεικονίζονται οι γυναίκες. Όλα τα έργα αυτής της σειράς θα εκτεθούν στην Courtauld Gallery του Λονδίνου το διάστημα 5/2–23/5/2027.

 

 

16 Νοεμβρίου 2026

Είναι η ηθογραφία λογοτεχνία;

Γιώργος Ζεβελάκης

O Αντώνης Τραυλαντώνης απαντάει στον Γιάννη Σκαρίμπα

  

Η πρόσφατη εκδοτική παραγωγή φέρνει ξανά στο προσκήνιο αξιόλογα δείγματα ηθογραφικού κλίματος, ανακινώντας μια παλιά αλλά πάντα επίκαιρη συζήτηση. Με αφορμή αυτή την αναβίωση, στράφηκα στις διευκρινίσεις που είχε διατυπώσει στο παρελθόν ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους του ρεύματος, ο Αντώνης Τραυλαντώνης (1867-1943). Ο λόγος του, σε μιαν άτυπη συνομιλία με τον Γιάννη Σκαρίμπα, διατηρεί νομίζω και σήμερα το ενδιαφέρον του.

Ας δούμε πρώτα ένα σύντομο πορτρέτο του Αντώνη Τραυλαντώνη από τη «συνέντευξή» του στη ραδιοφωνική εκπομπή «Φιλολογικοί περίπατοι στον Μεσοπόλεμο»:

«Γράφω μόνο για τον εαυτό μου. Γράφω μονάχα για να φέρω αντιπερισπασμό στην πραγματικότητα. Η τέχνη εξαγνίζει και δίνει μέσον εξυψώσεως στην ψυχή μας. Το όνειρό μου είναι να φύγω από τα πρακτικά που γράφω συνεχώς, να λυτρωθώ από την υπηρεσία στην εκπαίδευση και να ησυχάσω. Θέλω να αισθανθώ το “Εμός εμοί”, που είπε ο Κάτων πριν αυτοκτονήσει. Ν’ ακολουθήσω την ψυχική μου ανάγκη, να πραγματοποιήσω το προσφιλέστερο νεανικό μου όνειρο. Να κάμω και άλλους κοινωνούς του θαυμασμού και της λατρείας που αισθάνομαι από τα παιδικά μου χρόνια στον αρχαίο κόσμο. Να μπάσω και άλλους στην ευτυχία που έχω αισθανθεί στη ζωή μου ζώντας στον κόσμο αυτό. Θέλω να δώσω μια σειρά διηγήματα με υποθέσεις αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές. Έχω πεισθεί ότι ούτε οι μεταφράσεις ούτε οι αυτούσιες παραστάσεις των αρχαίων δραματικών έργων μπόρεσαν να ανοίξουν και στους νέους Έλληνες τη θύρα αυτού του κόσμου του πλασμένου από  φως και μειδίαμα, γαλήνη και αρμονία».

Για την ηθογραφία     

Οι θέσεις του Τραυλαντώνη για την ηθογραφία, καταγράφονται στη συνέχεια: «Από τα μέσα έως το τέλος του περασμένου αιώνα (τα χρονικά όρια δεν είναι τόσο καθαρά ορισμένα), παρουσιάστηκαν με αξιώσεις ηθογραφίας, και στη διηγηματογραφία και στο θέατρο ακόμα, έργα που δεν ήταν παρά εθιμογραφικά, αποτελούσαν δηλαδή τμήμα της λαογραφίας. Και ναι μεν η λαογραφία είναι αγρός γόνιμος για τη λογοτεχνία, αλλά ο αγρός μόνος του δεν κάνει τη σπορά.

Σε συμπέρασμα μπορούμε, κάπως συμβατικά βέβαια (όπως όλοι οι κανόνες είναι λίγο ή πολύ συμβατικοί), να διαιρέσουμε την ηθογραφία ανάλογα με το περιεχόμενό της σε τρία είδη, την ψυχογραφία, τη μέση ηθογραφία και την εθιμογραφία.

Προσθέτω αμέσως ότι σπάνια είναι τα έργα που γράφηκαν από το συγγραφέα τους με σκοπό σχηματισμένο από πριν να ανήκουν, και ανήκουν αποκλειστικά, σ’ ένα από τα τρία αυτά είδη, αλλά μπορεί κανείς να τα κατατάξει κατά την επικράτηση του ενός εκ των τριών.

Αυτά (και είναι ίσως πάρα πολλά) για την ουσία, το περιεχόμενο και τις μορφές της ηθογραφίας. Για να καθορίσουμε τώρα τη θέση της ηθογραφίας στη λογοτεχνία, πρέπει ν» απαντήσουμε σε δυο ερωτήματα.

1.    Η ηθογραφία μόνη της μπορεί ν’ αποτελέσει αυτοτελές είδος λογοτεχνικό;

Στο πρώτο ερώτημα απαντώ με επιφυλάξεις. Της ηθογραφίας, στη δραματική της μορφή, έχουμε από την αρχαιότητα ακόμα, έργα που θεωρήθηκαν πάντα αυτοτελή λογοτεχνήματα. Είναι οι μίμοι. Δεν έχουν σωθεί πολλοί, αλλά φαίνεται ότι υπήρχαν πολύ περισσότεροι και μάλιστα ότι θαυμάζονταν. Αρκεί να θυμηθεί κανείς αυτό που λένε για τον Πλάτωνα, ότι είχε πάντα στο προσκέφαλό του τους μίμους του Σώφρονος. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα προοίμια, και μερικά άλλα κομμάτια πολλών διαλόγων του, αποτελούν σωστούς ηθογραφικούς μίμους, σε πεζό λόγο βέβαια.

Αλλά και από εκείνους τους μιμιάμβους που έφθασαν έως εμάς κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί ότι μερικοί, όπως “Αι Αδωνιάζουσαι”, “Ο Λαμπρίσκος”, “Αι Φιλιάζουσαι”[1] και αρκετοί άλλοι είναι λογοτεχνήματα αυτοτελή, όχι βέβαια πρώτης τάξεως, γιατί δεν μας γεννούν την ψυχική κίνηση που μας προκαλεί ένα δράμα ή μια κωμωδία ή και ένα διήγημα, άρτια όμως γιατί προκαλούν ακέραια την αισθητική απόλαυση που είναι ο σκοπός της τέχνης.

Και για τα τρία έχω αμφιβολίες αν μπορούν να περάσουν για λογοτεχνήματα, όσο βαθιές κι αν είναι οι ψυχολογικές τους παρατηρήσεις, όση ενάργεια και αν τους δίνουν οι καλά διαλεγμένες λεπτομέρειες. Η ατομική ηθογραφία στη μεικτή της μορφή παίρνει στην ιστορία των γραμμάτων άλλο όνομα, λέγεται βιογραφία. Αυτή, όταν ο ιστορικός είναι πραγματικός λογοτέχνης αποβαίνει βέβαια είδος λογοτεχνικό.

Το ίδιο θα είχα να πω και για την ομαδική ηθογραφία στη ρητορική της μορφή, αν και δεν έχουμε αυθύπαρκτα έργα της, γιατί όσα έχουν γραφεί για τους χαρακτηρισμούς ανθρωπίνων ομάδων είναι τμήματα έργων ιστορικών ή κοινωνιολογικών.

Η συστηματική εθιμογραφία αποκλείεται βέβαια από τον κύκλο της λογοτεχνίας.

2.    Είναι η ηθογραφία στοιχείο σπουδαίο στην τέλεια, την αναμφισβήτητη λογοτεχνία, (δράμα, διήγημα, μυθιστόρημα, έπος);

Απαντώ αδίστακτα και κατηγορηματικά ναι.

Ναι· η ηθογραφία είναι τόσο απαραίτητο και σπουδαίο στοιχείο του τελειωμένου λογοτεχνήματος, ώστε κατέχει σχεδόν την ίδια θέση με τη σύνθεση (την πλοκή και τη λύση).

Από μια πλευρά μάλιστα, η τεχνική σύνθεση φαίνεται σαν αποτέλεσμα της ηθογραφίας, γιατί τα πρόσωπα ενεργούν και πάσχουν σύμφωνα με το χαρακτήρα τους και έτσι αυτά δημιουργούν την πλοκή.

Ύστερα από αυτά, μου φαίνεται ότι η ορθοφροσύνη και η δικαιοσύνη απαιτούν η σταυροφορία κατά της ηθογραφίας να μην είναι ούτε τόσο ολοκληρωτική ούτε τόσο εξοντωτική».

Γεύση ηθογραφίας

Στη συζήτηση του περιοδικού Νεοελληνικά Σημειώματα (1937) πήραν επίσης μέρος ο Άγγελος Τερζάκης και ο Γιώργος Κοτζιούλας. Αλλά μια γοητευτική περιγραφή της ηθογραφίας κάνει, αργότερα, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης – μέσω του Παλαμά. Πεντζικική περιγραφή:

«Η λαχτάρα για την απλή χαριτωμένη, γεμάτη  δροσιά και χυμούς ζωή της ηθογραφίας, μ’ έκανε να θυμηθώ την παρακάτω παράγραφο από το αφήγημα του Παλαμά “Θάνατος Παλληκαριού”, περνώντας ανεπαίσθητα μ’ αυτόν τον τρόπο από τις στάχτες στη θάλασσα:

Το παράθυρο αντίκρυζε τον ήμερο γιαλό ν’ αλλάζει χίλια χρώματα, σα χίλια όνειρα σε κάθε χρυσοφίλημα του ήλιου απ’ το πρωί ώς το βράδυ· αντίκρυζε το πέλαγος ροδογάλανο την αυγή, το μεσημέρι ασημοχρυσωμένο, μαυροπράσινο σε λιγάκι, μενεξεδένιο μια στιγμή στο βασίλεμα· και κάποτε τρεμούλιαζε μ’ όλα μαζί τα χρώματα, σαν κόσμος ολόκληρος με κάθε λογής έγνοιες και πάθη» (Μακεδονικά Γράμματα, 2/1949).


[1] Οι όροι αυτοί αναφέρονται σε τίτλους ή σε πρόσωπα κορυφαίων έργων της αλεξανδρινής / ελληνιστικής λογοτεχνίας (3ος αι. π.Χ.).

12 Νοεμβρίου 2026

Ομήρου Ιλιάς, μετάφραση – προλεγόμενα – επιλεγόμενα: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Άγρα, Αθήνα 2016, 613 σελ.

Ομήρου Οδύσσεια, μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη, Αθήνα 2009, 348 σελ.

Πώς μπορεί η σύγχρονη ποιητική γλώσσα να αποδώσει την ετερότητα του ομηρικού λόγου; Και πώς μπορεί μια μετάφραση να διασώσει συγχρόνως την ποίηση, τον ρυθμό και την ακατάβλητη αφηγηματική δύναμη του πρωτοτύπου; Σκέψεις για την απόδοση των ομηρικών επών με αφορμή τις μεταφράσεις του Δημήτρη Μαρωνίτη.

Η μετάφραση των ομηρικών επών, πρώτα της Οδύσσειας και τώρα της Ιλιάδος, είναι το επιστέγασμα της πολύχρονης φιλολογικής ενασχόλησης του Δημήτρη Μαρωνίτη με τον Όμηρο. Δεν θα μας ενδιέφερε όμως τόσο, από ποιητικής απόψεως, ετούτο το μεταφραστικό πόνημα, αν ο Μαρωνίτης ήταν μόνον ομηριστής και αν, πέρα από ομηριστής, δεν είχε σταθεί συνοδοιπόρος και ερμηνευτής της νεωτερικής μας ποίησης, της ποίησης δηλαδή που ξεκινά από τον Σεφέρη και τον Ελύτη και συνεχίζεται με τον Σινόπουλο, τον Αναγνωστάκη, τον Αλεξάνδρου, τον Σαχτούρη, τον Πατρίκιο. Η μετάφρασή του είναι μια προσπάθεια να αποδοθεί ο Όμηρος σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της σύγχρονης ποίησης. Ο Μαρωνίτης δηλαδή επιχειρεί ό,τι, τηρουμένων των αναλογιών, έκαναν ο Πολυλάς, ο Πάλλης κι ο Καζαντζάκης, που μετέφρασαν τον Όμηρο σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της ποίησης του δικού τους καιρού.

Νομίζω πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις παραμέτρους σ’ όλη αυτή τη μεταφραστική απόπειρα και να τις σχολιάσουμε ξεχωριστά: την λέξιν, τη γλώσσα και τον ρυθμό.

Η λέξις

Ξεκινώ από την λέξιν, δηλαδή τις λεξιλογικές επιλογές του μεταφραστή. Το λεξιλόγιο του Μαρωνίτη είναι, κατά βάσιν, αυτό της κοινής νεοελληνικής, στο οποίο όμως ενσωματώνονται πολλά λόγια  στοιχεία. Ιδιαίτερα τολμηρή και, κατά τη γνώμη μου, επιτυχής είναι η χρήση πάμπολλων ομηρικών επιθέτων που έχουν  χαθεί από τη γλώσσα μας: κορυθαίολος (Έκτωρ), τερπικέραυνος (Δίας), ωκύμορος, ωκύπορος, χαλκόβατος, ιππόδαμος (Νέστωρ) κ.λπ. Ο Μαρωνίτης εδώ ακολουθεί τη σοφή διδαχή του Σεφέρη, ο οποίος, όταν υπεραμύνεται  της επιλογής του, να χρησιμοποιήσει στην Κίχλη του αυτούσια δύο επίθετα από τον Ησίοδο, το «ελικοβλέφαρη» και το «βαθύζωνη», τονίζει «πως αξίζει να μην τα παραπετάξει η σημερινή χρήση της λαλιάς μας». Φυσικά, ταυτόχρονα λειτουργεί εδώ και το παράδειγμα του Ελύτη, που εγκατασπείρει στα κείμενά του λέξεις από όλο το ιστορικό φάσμα της ελληνικής. Εκεί που οι δημοτικιστές –όσο δεινοί ελληνιστές κι αν ήταν– περιορίζονταν στις πιο πρόσφατες διαστρωματώσεις της γλώσσας μας, οι νεωτερικοί ποιητές μας ανασκάπτουν τα βαθύτερα κοιτάσματά της και φέρνουν στο φως της ημέρας λεξιλογικούς θησαυρούς θαμμένους βαθιά στη γη.

Το ζήτημα της ομηρικής γλώσσας όμως είναι ευρύτερο. Συμφωνώ με τον Μαρωνίτη, πως η καλύτερη επιλογή είναι η σύγχρονη ποιητική γλώσσα, δίχως όμως να αγνοείται η προηγούμενη διαστρωμάτωση της ελληνικής. Και πάλιν όμως δύσκολα επιτυγχάνεται ένα σύγχρονο, έστω και κατά προσέγγισιν, αντίστοιχο της ομηρικής γλώσσας. Αλλά είναι εφικτό κάτι τέτοιο;

Η γλώσσα

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί μια ποιητική ιδιόλεκτο, που καθιερώθηκε ως γλώσσα της επικής ποίησης μέχρι το τέλος της αρχαιότητας. Κάτι παρόμοιο δεν υπάρχει στις άλλες δυτικές γλώσσες – μήτε στη λατινική που βρίσκεται πλησιέστερα στην αρχαία ελληνική.

Αυτή την ιδιοτυπία της ομηρικής γλώσσας, και της αρχαίας γενικότερα, είναι για μας τους Νεοέλληνες πιο δύσκολο να τη συλλάβουμε, γιατί εκφράζει μιαν ασυνέχεια στην εξέλιξη της γλώσσας μας. Ας εξηγηθούμε καλύτερα.

Συνήθως αντικρίζουμε τη γλώσσα μας υπό το πρίσμα της συνέχειας. Επαναλαμβάνουμε πως από τον καιρό του Ομήρου ώς σήμερα λέμε «ήλιος», «θάλασσα» και «ουρανός». Αυτή είναι η μία πλευρά. Λησμονούμε όμως πως στην ελληνιστική εποχή και τη ρωμαϊκή εποχή συντελέστηκε μια γλωσσική κοσμογονία που άλλαξε άρδην τη γλώσσα μας. Οι πιο εμφανείς επιπτώσεις αυτής της κοσμογονίας ήταν η κατάργηση της προσωδίας και η αλλαγή της προφοράς. Πρόκειται ίσως για έναν εκτεταμένο εκσημιτισμό της ελληνικής, αφού εικάζεται πως αυτές οι αλλαγές οφείλονται στην επίδραση των σημιτικών γλωσσών. Αν βάζαμε να συνομιλήσουν έναν συγκαιρινό του Ομήρου με έναν συγκαιρινό του Παύλου, οι άνθρωποι αυτοί θα έμεναν με την εντύπωση πως μιλούν διαφορετικές γλώσσες.

Στο βαθμό, λοιπόν, που εμείς οι Νεοέλληνες δυσκολευόμαστε –υπό το πρίσμα, όπως είπαμε, της συνέχειας– να συλλάβουμε αυτή την ετερότητα, δυσκολευόμαστε και να την αποδώσουμε. Οι συνέπειες αυτής της δυσκολίας εμφανίζονται και στις μεταφράσεις μας. Ίσως η μόνη μετάφραση που αποδίδει κάτι απ’ την ατμόσφαιρα της ομηρικής γλώσσας είναι το μικρό απόσπασμα της Ιλιάδος που μετέφρασε ο Κάλβος:

     Έπειτα αφ’ ού διετάχθησαν / υπό τους ηγεμόνας

     άπαντες με φωνάς /  και με κτύπον ως όρνεα

     κινούνται οι Τρώες· / ωσαύτως ο ουρανός ακούει

     εναερίους κλαγγάς  / ότε την πολλήν φεύγοντες

     βροχήν και τον χειμώνα / οι γερανοί διαβαίνουσι

     της θαλάσσης τα κύματα / μακρά, και εις τα πυγμαία

     έθνη, με της αυγής / το φως, φέρουσι φόνον,

     φέρνουν πικράν διχόνοιαν / και πολύστονον μοίραν.

     Οι δ’ Αχαιοί με σιγήν, / πολλήν πνέοντες, δύναμιν,

     και εις αμοιβαίαν βοήθειαν / δεινοί, πρόθυμοι εχώρουν.

Παραθέτω και τη μετάφραση του Μαρωνίτη:

    Αφού βρήκαν τη θέση τους, καθένας με τον ηγεμόνα του,

     οι Τρώες, μ’ άναρθρες φωνές, σαν τα πουλιά κραυγάζοντας, κινούσαν,

     όπως ψηλά στον ουρανό οι γερανοί στριγκλίζουν, όταν γυρεύουν

     να ξεφύγουν νεροποντή ακατάσχετη στη βαρυχειμωνιά,

     κι ορμούν πετώντας με κρωγμούς προς τις ροές του Ωκεανού,

     να φέρουν στους Πυγμαίους θάνατο, τον όλεθρό τους,

     οπότε ξημερώνοντας ανοίγουν πόλεμο φαρμακερό μαζί τους.

     Οι Αχαιοί ωστόσο προχωρούσαν σιωπηλοί, με μένος,

     κι είχαν τον νου τους να παραστέκεται ένας στον άλλο.

Η μετάφραση του Κάλβου είναι αρχαϊκότερη αλλά κι η γλώσσα του Μαρωνίτη είναι, αναμφίβολα, αιχμηρή. Νομίζω πως, λαμβάνοντας υπόψη και τις εγγενείς δυσχέρειες που προκύπτουν απ’ το γλωσσικό χάσμα που μας χωρίζει απ’ τον Όμηρο, η γλώσσα της μετάφρασης του Μαρωνίτη δικαιώνεται. Η γοητεία του καλβικού μεταφράσματος έγκειται κυρίως στον  συνειδητό αρχαϊσμό του που, βέβαια, δεν θα μπορούσε να τον μιμηθεί κανείς σήμερα, αλλά και στον πιο σφιχτό ρυθμό του – παρά τις ερμηνευτικές αδεξιότητες που έχει επισημάνει η έρευνα. Φυσικά, δεν μπορούμε να βάλουμε στην ίδια ζυγαριά αυτό το μικρό, όσο εντυπωσιακό κι αν είναι, μεταφραστικό –και φραστικό– τζοβαϊρικό του Κάλβου και τους τέσσερις εντυπωσιακούς τόμους των μεταφρασμάτων του Μαρωνίτη. Λυπούμαστε μόνο που ο Κάλβος δεν μεταγλώττισε μιαν ολόκληρη ραψωδία του Ομήρου, όπως μεταγλώττισε τους δαυιδικούς ψαλμούς.

Ο ρυθμός

Οι ρυθμικές επιλογές του Μαρωνίτη με προβλημάτισαν. Έγραφα στην πρώτη εκδοχή  αυτού του σημειώματος:

«Καταρχήν, έχει δίκιο ο Μαρωνίτης όταν αποτάσσεται τους δεκαπεντασυλλάβους και τους καζαντζάκειους δεκαεπτασυλλάβους. Δεν είναι μόνον πως σήμερα μια τέτοια επιλογή όζει παραλογοτεχνικής γραφίδος (ετεροχρονισμένα, κυκλοφορούν μεταφράσεις των ομηρικών επών στην κρητική και στην ποντιακή διάλεκτο!). Είναι κυρίως και κάτι άλλο: οι δεκαπεντασύλλαβοι και γενικότερα τα μέτρα κι οι ρυθμοί της ποίησης των νεότερων χρόνων δεν μπορούν να αποδώσουν τη ρυθμική ετερότητα της αρχαίας ποίησης (ιδίως της επικής και των παραφυάδων της), γιατί το ρυθμικό αίσθημα που υποβάλλουν τα αρχαία ποιήματα είναι τελείως διαφορετικό, αν όχι και αντίρροπο, απ’ αυτό που υποβάλλουν τα νεότερα. Ακόμα πιο απλά: η γλώσσα, το μέτρο κι οι ρυθμοί του Ομήρου δεν έχουν καμιά σχέση ούτε με την κρητική ποίηση ούτε με τα δημοτικά τραγούδια.

»Ο ελεύθερος στίχος με τον εσωτερικό ρυθμό που προκρίνει ο Μαρωνίτης δεν οικειώνεται αυτή την ετερότητα, αλλά την παρακάμπτει, προτάσσοντας ένα “μη χείρον”.

»Εδώ θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε τις μεταφραστικές λύσεις που δόθηκαν σε άλλες νεότερες γλώσσες, και ιδίως στις γερμανικές. Στη γερμανική ποίηση σημειώθηκε μια αληθινή αναγέννηση της αρχαίας μετρικής παράδοσης. Μερικά από τα σημαντικότερα έργα της είναι γραμμένα σε αρχαία μέτρα (π.χ. τα  Ρωμαϊκά Ελεγεία του Γκαίτε κι οι Ωδές του Χαίλντερλιν). Έτσι εκεί δημιουργήθηκε, από τον Voss ώς τον Rudolf Alexander Schroeder, μια σημαντική μεταφραστική παράδοση της αρχαίας ποίησης σε αρχαία   μέτρα.

»Την δυνατότητα αυτή την έχει κι η δική μας γλώσσα, αλλά ελάχιστα αξιοποιήθηκε τόσο στην πρωτογενή δημιουργία (ο “Ομηρικός Ύμνος” του Παλαμά είναι μια λαμπρή εξαίρεση), όσο και στη μετάφραση.

»Ας σημειώσω πως ήδη στον Νόννο, δηλαδή σε μια εποχή – τον 5ο μ.Χ. αιώνα– που το γλωσσικό αίσθημα άρχιζε να πλησιάζει το σύγχρονο, οι προσωδικοί δάκτυλοι υποστηρίζονται συχνά από τονικούς δακτύλους. Π.χ.: “εμήν εμαντεύετο νίκην”, “φερέσβιον ήγαγον ύδωρ”, “άμπελον οίνοπι Βάκχω”, “επάλετο χάρματι μήτηρ”, “φιλόπτολιν οίστρον Ερώτων”.

»Ο Όμηρος ασφαλώς δεν είναι Νόννος και δεν πρεσβεύω πως οι τονικοί εξάμετροι είναι πανάκεια (η έλλειψη σπονδείων τούς προσδίδει μονοτονία και ισοπεδώνει τη ρυθμική ποικιλία της αρχαίας προσωδίας). Πιστεύω όμως πως για να μεταφράσουμε τους αρχαίους θα έπρεπε να ακολουθήσουμε τον αντίστροφο δρόμο από αυτόν που ακολουθήσαμε μέχρι σήμερα: αντί να προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στους αρχαίους σύγχρονα σχήματα, πράγμα που αντί να πλουτίζει εμάς φτωχαίνει εκείνους, καλό θα ήταν να δούμε τι δικό τους μπορεί ακόμα να αναζωογονηθεί. Αν ο Μαρωνίτης κρίνει –και σωστά– πως μια πληθύς αρχαίων λέξεων μπορεί να περάσει αυτούσια στη σύγχρονη λαλιά μας, τι μας εμποδίζει να δοκιμάσουμε ποιοι αρχαίοι ρυθμοί μπορούν να τη δονήσουν ξανά;»

Σήμερα, δεν θα προσυπέγραφα απόλυτα τα τότε γραφόμενά μου. Καταρχήν, οι δεκαπεντασύλλαβοι μπορούν να μεγαλουργήσουν και στην απόδοση του Ομήρου – και μεγαλούργησαν· άλλο αν σήμερα δεν είναι η προσφορότερη λύση. Οι πειραματισμοί με τον δακτυλικό εξάμετρο είναι ενδιαφέροντες αλλά ταιριάζουν περισσότερο στην απόδοση σύντομων κειμένων – όπως είναι οι ομηρικοί και οι καλλιμάχειοι  ύμνοι.

Προτού συνεχίσω τις σκέψεις μου, θα ήθελα να θυμίσω την περιλάλητη φράση του Σεφέρη, πως ο αναγνώστης του Ομήρου ψάχνει την μήνι του φοβερού Αχιλλέα αλλά όχι την ποίηση, και θα ήθελα να θυμίσω αυτή τη φράση όχι για να επικαλεστώ την αυθεντία του Σεφέρη αλλά για να καταδείξω τη μονομέρεια μιας αντίληψης  επηρεασμένης από το ιδεώδες της καθαρής ποίησης: στον Όμηρο υπάρχουν και η ποίηση και η μήνις του τρομερού Αχιλλέα, δηλαδή και η αφήγηση.

Αυτό σημαίνει πως, όπως μια μετάφραση τραγωδίας, πέρα από τη λογοτεχνική της αξία, πρέπει να λειτουργεί και θεατρικά, έτσι και μια μετάφραση του Ομήρου οφείλει να αναδεικνύει την αφηγηματικότητα του πρωτοτύπου μέσα από ένα κείμενο που διαβάζεται άνετα και ευχάριστα.

Ο ελεύθερος στίχος που προκρίνει ο Μαρωνίτης δίνει ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, που ευθυγραμμίζεται με την ευαισθησία του σημερινού αναγνώστη.

Πόσο μπορεί να συναρπάσει μια μετάφραση του Ομήρου φαίνεται περίλαμπρα σε εκείνο το ωραίο σονέτο του Κητς, στο οποίο ο άγγλος λυρικός εκφράζει την αλησμόνητη εντύπωση της πρώτης του γνωριμίας με τον Όμηρο μέσω της δυνατής μετάφρασης του Chapman:

σαν αστρονόμος ένιωσα που ξάφνου

κάποιο καινούργιο αστέρι ανακαλύπτει

ή σαν Κορτές που μ’ αετίσιο βλέμμα

ατένισε αίφνης τον Ειρηνικό

–κι όλοι του οι άντρες μ’ υποψία κοιτιούνταν–

βουβός, σε μια κορφή του Νταριέν.

  

 

10 Νοεμβρίου 2026
Σελίδα 1 από 3