Διήγημα από την Έμη Βαϊκούση
«Θαυμάστε τον αχαΐρευτο!». Με αυτά τα λόγια συνόδεψε η τριγυρίστρα νεαρή σύζυγος ράφτη και μητέρα την ανίερη επίδειξη του απαγχονισμένου αυτόχειρα στις δυο της κόρες, τριών και πέντε ετών τότε. Γούρλωσε η πιο μικρή τα μάτια, ο τρόμος δεν έφυγε ποτέ: «εξόφθαλμος βρογχοκήλη» είναι η επίσημη ονομασία του οφθαλμικού συμπτώματος· κι όχι πως κάποιος της τα πέταξε έξω, όπως λένε οι κακές γλώσσες… Μα δεν είναι μόνο η «εξόφθαλμος»· η φρίκη έχει στήσει αντίσκηνο στο σαρκίο αυτού του σακατεμένου γυναικείου όντος με την απόκοσμη όψη, που σαν να κουβαλάει φορτίο αμαρτιών πολλών· γιατί βρήκαν αυτό, ειδικά αυτό, για να κακοφορμίσουν, ποιος το ξέρει… Τι πάχος παθολογικό, τι λίπος ανόμοια μοιρασμένο, τι όγκοι ανοικονόμητοι αυτές οι δίπλες το λίπος! Πώς έλεγε ο Μελάς για την κοιλιά του Αλή Πασά με τις δίπλες με τα σκουλήκια – τέτοια φαντάζεσαι κάτω απ’ το φτηνό τσίτι που τυλίγει το πάχος. Κάπως μισόκλειστο είναι το ένα της μάτι, σαν ξεδιάντροπα ξεχειλωμένα κι όμως αθώα τα χείλη, ανυπεράσπιστο το στόμα, χαίνουν κενά στα μισοάδεια ούλα. Ένα έμπειρο βλέμμα διακρίνει, είναι αλήθεια, την αρχική γλύκα του προσώπου. Πολύ δεν ξεμυτίζει απ’ το σπίτι η γυναίκα αυτή, γύρω στα πενήντα πια, μόνο αν είναι να τη δει γιατρός. Κι η αρρώστια είναι περίεργη, αλλόκοτη όπως όλα. Μέσα κι έξω το σαράκι. Στο γιατρό την πάει ο σύζυγος, χωρίς δόντια κι αυτός. Φιλιούνται άραγε ποτέ τα χείλη αυτά;…
Τέτοια θέματα η μεγάλη αδερφή δεν έχει – έχει άλλα. Σε μερικούς οι πληγές της ζωής μοιάζουν με δαγκώματα σκύλου· σ’ άλλους με τσίμπημα σκορπιού· σ’ άλλους τυλίγεται γύρω τους ένα φίδι και σφίγγει, σφίγγει, ώσπου κόβεται η ανάσα. Τούτη εδώ όμως η γυναίκα σαν γρατζουνισμένη ήταν από γάτες – λίγο εδώ, λίγο εκεί, λίγο στα χέρια, λίγο στα πόδια, ποτέ δεν φεύγανε τα σημάδια κι έτσι όπως την κοίταζες την καημενούλα, έλεγες πως το σώμα της ήταν ένα γατόσπιτο με φυλακισμένα μέσα μωρά που τ’ άφησε η μάνα τους και κλαίνε, τσιρίζουν, γραπώνονται στην ανθρώπινη σάρκα. Τέτοια μαρτύρια είχε μέσα της. Την κομμωτική στο κουρείο του άνδρα της την έχει παρατήσει κι ασχολείται με την κόρη. Την ντύνει, τη στολίζει, την νταντεύει και – ελπίζει. Όμως το παιδί δεν φτουράει. Τι ακριβώς έχει κανείς δεν ξέρει. Μεγάλη κοπέλα πια και τίποτα δεν κάνει, για δουλειά ούτε λόγος. Μια γειτόνισσα τη σύστησε σε μια ταβέρνα που έψαχναν σερβιτόρα. Λίγες μέρες μετά έκανε στα καλά καθούμενα καβγά με μια πελάτισσα· πως την ώρα που μάζευε τα πιάτα απ’ το τραπέζι, εκείνη της βούτηξε τάχα ένα βελούδινο πορτοφολάκι απ’ την τσέπη. Η επόμενη φάση, άλλη μέρα, ήταν να βρίζεται με τον γκόμενο στο τηλέφωνο την ώρα που τη φώναζαν να πάρει παραγγελία.
Η ταβερνιάρισσα, καλός άνθρωπος, συμπονετική, έκανε υπομονή. Μέχρι που ήρθε για φαγητό μια παρέα γέροι της γειτονιάς, και της σφύριξαν στο αυτί κάτι κουβέντες για άλλους είδους δραστηριότητες της κοπέλας –για κάνα τάληρο, ποιος ξέρει– ήταν πάντως γνωστή στο στέκι τους. Ας έβγαζε λοιπόν το ψωμί της από κει. Την έδιωξε κακήν κακώς.
Ο πατέρας, επιτομή εγκαρτέρησης. Συνταξιούχος πια, το κουρείο το έκλεισε, η σύζυγος δεν μπορεί κι η κόρη ούτε λόγος να πιάσει ψαλίδι στο χέρι· βγαίνει λοιπόν κάθε πρωί στον πεζόδρομο, κάνει ένα γύρο το παρκάκι, κι ύστερα τις ασκησούλες του, άρσεις χειρών με βαράκια, κάτω απ’ το πλατάνι· ενδυνάμωση. Αχαμνός είναι, μια σταλιά άνθρωπος, κι όμως αυτός επιμένει: ενδυνάμωση.
Το μυαλό του ανθρώπου είναι αχόρταγο· αεικίνητο· σαν ψύλλος πετάγεται εδώ κι εκεί και συνδέει, και στο ξύπνιο ακόμα, τα πιο άσχετα πράγματα. Τον χάζευα λοιπόν τον κυρ Γιάννη στην πρωινή του γυμναστική και, Κύριος οίδε πώς, μου έφερνε πάντα στο νου τον τυπάκο στη Μετάνοια του Αμπουλάτζε, τον χοντρούλη με τα μεγάλα μουστάκια· κι αυτός άρσεις χειρών κάνει πρωί πρωί με τη δροσούλα στο μπαλκονάκι του πάνω στην πλατεία, κι αντικρίζει τον ξεθαμμένο δήμαρχο στημένο όρθιο μπροστά στο αιωνόβιο πλατάνι. Δικτατορία τότε, εκεί, στη γεωργιανή Σοβιετία. Αλλά κι εδώ; Σ’ αυτό το σπίτι; Δικτατορία κι εδώ· δικτατορία βαρέων ψυχικών βαρών· ασκήσεις βαρέων ψυχικών βαρών. Εξόριστος στη Σιβηρία των αισθημάτων ο γερο κουρέας, ο γαμπρός του ράφτη.
***
Απανωτά χτυπήματα στο ξεχαρβαλωμένο κουδούνι της οικογένειας που αργά κατέρρεε, στο σπίτι που κι αυτό κατέρρεε. Και σαν να περίμεναν το κακό, έτρεξαν όλοι μαζί ν’ ανοίξουν, και οι πέντε (η γριά μόνο η ανάπηρη, στρίγγλισε απ’ το καρότσι «τι στον κόρακα;»), ανοίγουν λοιπόν, με το καλημέρα αραδιάζει την ιστορία της η επισκέπτρια, μια μεγαλοκοπέλα, και σαν να ζητάει το λόγο.
Ο πατέρας της παράγγειλε λέει, κάποτε, στον αυτόχειρα το γαμπριάτικο κοστούμι. Ο ραφτάκος έφυγε, όπως ξέρουμε, λίγο μετά, στον Αγύριστο, άφησε σύξυλη σύζυγο και κόρες, μα και τη χρουσουζιά του στον ξένο γαμπρό· πώς αλλιώς να εξηγήσεις τα δεινά που μαζεύτηκαν μετά στον έγγαμο βίο, που τα κουβαλάει η κόρη αυτή κι έρχεται τώρα και… θέλει άραγε, τι;… Να δεις που αυτηνής η κατάρα μ’ας κυνηγάει, σκέφτηκαν οι κόρες του ράφτη.
Το πράγμα συνέβη ως εξής: Ο ράφτης έδωσε, τότε, παλιά, στον παραγιό του το κοστούμι έτοιμο, να το πάει στο γαμπρό. Όμως, θες που ήθελε να κάνει κάτι τελειωματάκια, να ’ναι άψογο το έργο του, θες από ταραχή για τις πρόσφατες ντροπές της συζύγου και την ανόσια πράξη που είχε κιόλας βάλει με το νου να κάνει στον εαυτό του, ξέχασε κάποια σύνεργα της δουλειάς στην τσέπη του σακακιού. Ντύθηκε όλος χαρά ο γαμπρός, κάτι του φούσκωνε στη μέσα τσέπη, τα βγάζει –ένα άσπρο σαπούνι απ’ αυτά που έχουν οι μοδίστρες για να μαρκάρουν το κομμάτι που θέλουν να κόψουν, και λίγες καρφίτσες–, τα δίνει στην υπηρέτρια να τα πάει στην πεθερά του, που γνώριζε το ράφτη, να τα επιστρέψει· δεν είχε μάθει ακόμα ο άνθρωπος για το συμβάν.
Κάπως ξινή ήταν η πεθερά στο γάμο, πράγμα κάθε άλλο παρά περίεργο για την εν λόγω – αλλά και πάλι: στις χαρές της κόρης της; Ίσα που κρατήθηκε να περάσει λίγο η ώρα το άλλο πρωί, της τηλεφώνησε να τη δει το ταχύτερο. Ότι το σαπούνι, που είχε μάλιστα και μια τρίχα κολλημένη επάνω, και οι καρφίτσες ήταν μάγια – «εκατό τα εκατό μάγια!» της είπε μονοκοπανιά· με μισό μάτι την κοίταξε η κοπέλα, «τι λες βρε μαμά, ποιος να θέλει να κάνει μάγια στο Θανάση – και γιατί;» – «Γιατί; Ρωτάς μωρέ γιατί; Ξέρεις εσύ αν παράτησε καμιά σκρόφα πριν από σένα, και θέλει τώρα αυτή να του κάνει κακό; Να τον δέσει μαζί της να μην του σηκώνεται μ’ άλληνε; Δε θες ν’ ακούσεις, σκέψου το πάντως· και κοίτα να πιάσεις τον μπέμπη όσο μπορεί ο προκομμένος ακόμα. Και πάλι, αν θες, πες μου να ρωτήσω να βρω καμιά που λύνει».
Όσα λέει η μάνα δεν σβήνουν, ποτέ!, γνωστό αυτό, κι έτσι η κοπέλα λίγο λίγο, με τον καιρό, άρχισε να βάζει πράγματα με το νου της, κάποιο βράδυ τα είπε απ’ έξω απ’ έξω και στον άντρα της. Γέλασε αυτός, έβαλε ένα ποτάκι και για τους δυο τους, την έσφιξε στην αγκαλιά του, δεν περίμενε ν’ ακούσει απ’ το στόμα της τέτοιες σαχλαμάρες, είπε. Πήγαν για ύπνο. Κι εκεί, στον ύπνο ήρθε ένα φιδάκι και φώλιασε αθόρυβα μέσα του, λίγο λίγο μεγάλωνε, συχνά πυκνά του έβγαζε μια γλωσσίτσα ξαφνικά μέσα στη νύχτα, άρχισαν κάτι ιδρώτες και τότε αγκάλιαζε τη γυναίκα του, ο πόθος όλο και θέριευε, οι περιπτύξεις ολοένα πιο θυελλώδεις, μια αγωνία τον έτρωγε ύπουλα, κι όλο την ήθελε πιο πολύ, σαν να… Σαχλαμάρες, έλεγε μέσα του. Πέρασε καιρός, η γυναίκα του γέννησε γιο, κι όταν ήρθε ο γιος αυτός, εκείνη άρχισε λίγο λίγο να είναι ανόρεχτη τη νύχτα στο κρεβάτι, φυσιολογικά πράγματα δηλαδή· όμως εκείνος έμπλεξε σε κάτι ύποπτες συνομιλίες με το φιδάκι που κι αυτό μεγάλωνε γρήγορα γιατί το τάιζε αυτός με δικό του «γάλα», όπως η μάνα το γιο με το δικό της, και κάπως έτσι κατέληξε κι αυτός σε μια δική του, πολύ άγρια Σιβηρία.
Ποια ήταν η ζωγράφος Paula Rego, έργο της οποίας εικονογραφεί το διήγημα
H Paula Rego ήταν ζωγράφος που γεννήθηκε στη Λισσαβώνα το 1935 και πέθανε στο Λονδίνο το 2022. Ο πίνακας που συνοδεύει το κείμενο της Έμης Βαϊκούση ανήκει στη σειρά παστέλ μεγάλης κλίμακας «Dog Woman» που δημιουργήθηκαν το 1994-95 και έφεραν επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο απεικονίζονται οι γυναίκες. Όλα τα έργα αυτής της σειράς θα εκτεθούν στην Courtauld Gallery του Λονδίνου το διάστημα 5/2–23/5/2027.