Γιώργος Θυφρονίτης

Τώρα που η υπόθεση  Μαζωνάκη έχει πάρει το δρόμο της δικαιοσύνης και άρχισε ο έλεγχος της λειτουργίας διαφόρων «ιατρείων» και παραϊατρικών υπηρεσιών,  είναι καιρός να αρχίσει η συζήτηση και για θέματα σχετιζόμενα με τις επονομαζόμενες συμπληρωματικές και εναλλακτικές ιατρικές (complementary and alternative medicine). Γιατί κάποια στιγμή θα πέσουμε πάλι από τα σύννεφα όταν κάποιος διάσημος/η καταλήξει επειδή δεν διαγνώστηκε εγκαίρως ή δεν εφαρμόστηκαν οι κατάλληλες θεραπείες. Τι γίνεται αλήθεια με την ομοιοπαθητική, που είναι διαδεδομένη και σημαντικό μέρος των συμπολιτών μας προσφεύγει σε ομοιοπαθητικές θεραπείες; Είναι αποτελεσματικές; Έχουν επιστημονική βάση; Ποιο είναι το νομοθετικό πλαίσιο άσκησης αυτών των πρακτικών; Ποιοι έχουν δικαίωμα άσκησης; Τι γίνεται στις άλλες χώρες της Ευρώπης;  Είναι ενημερωμένοι οι πολίτες για όλα αυτά τα θέματα;

Η ομοιοπαθητική βασίζεται σε δύο αξιώματα: το «νόμο των ομοίων» και το «νόμο των απειροελάχιστων ποσοτήτων» που διατυπώθηκαν το 1796 από τον Samuel Hahnemann. Σύμφωνα με τα αξιώματα του Hahnemann, μια ουσία που προκαλεί ορισμένα συμπτώματα σε έναν υγιή άνθρωπο, μπορεί να θεραπεύσει παρόμοια συμπτώματα σε έναν ασθενή όταν χορηγηθεί σε πολύ μεγάλη αραίωση. Έτσι, η ουσία υποβάλλεται σε πολλαπλές διαδοχικές αραιώσεις πριν χορηγηθεί στον ασθενή. Να σημειώσω ότι την εποχή εκείνη δεν ήταν γνωστό ότι σε ένα διάλυμα υπάρχει πεπερασμένος αριθμός μορίων. Σήμερα γνωρίζουμε ότι, λόγω των ακραίων αραιώσεων που εφαρμόζονται στα χορηγούμενα ομοιοπαθητικά παρασκευάσματα, στο τελικό προϊόν δεν περιέχεται ούτε ένα μόριο της «δραστικής» ουσίας. Επίσης, όταν ο Hahnemann διατύπωσε τα αξιώματά του, η σύγχρονη ιατρική βρισκόταν σε εμβρυακό στάδιο, η βιοϊατρική έρευνα δεν υφίστατο ούτε ως έννοια και ο όρος βιολογία χρησιμοποιήθηκε μερικά χρόνια αργότερα (από τον Λαμάρκ το 1802). Οι θεραπείες βασίζονταν ως επί το πλείστον στα συγγράμματα του Γαληνού. Πολλές απ’ αυτές ήταν εξαιρετικά τοξικές και συχνά προκαλούσαν το θάνατο του ασθενούς, αντί να τον θεραπεύσουν. Έτσι, ο Hahnemann, προτείνοντας την ομοιοπαθητική, πίστευε ότι με τη χρήση ήπιων θεραπευτικών αγωγών θα παρέκαμπτε τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι θεραπευτικές αγωγές της εποχής εκείνης. Όμως οι ιδέες του δεν είχαν καμία αιτιολογική βάση.

Στους σχεδόν 2,5 αιώνες που πέρασαν από τότε, η ιατρική έχει κάνει άλματα. Οι παθογενετικοί  μηχανισμοί των περισσότερων νοσημάτων είναι γνωστοί. Παθογόνα μικρόβια έχουν ταυτοποιηθεί και η μολυσματικότητά τους έχει μελετηθεί. Οι περισσότερες λοιμώξεις θεραπεύονται ή προλαμβάνονται με εμβόλια. Τα αυτοάνοσα νοσήματα και ο καρκίνος αντιμετωπίζονται με διάφορους βαθμούς επιτυχίας. Η αιτιολογία των περισσότερων γενετικών νοσημάτων είναι γνωστή και τα πρώτα βήματα για την αντιμετώπιση ορισμένων απ’ αυτά έχουν γίνει. Και το κυριότερο, η σύγχρονη ιατρική βασίζεται στην αρχή της «τεκμηριωμένης ιατρικής» (evidence-based medicine). Δηλαδή της «ιατρικής που βασίζεται στη συνειδητή, ρητή και συνετή χρήση των καλύτερων διαθέσιμων επιστημονικών τεκμηρίων για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με τη φροντίδα κάθε ασθενούς» (Sackett DL et al., Evidence based medicine: what it is and what it isn’t).

Τι δεχόμαστε ως «καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά τεκμήρια»; Προκύπτουν από συνδυασμό αποτελεσμάτων κλινικών μελετών, συστηματικών ανασκοπήσεων και μετα-αναλύσεων, με διαρκή αξιολόγηση της ποιότητας και της αξιοπιστίας τους. Αντίθετα, η ομοιοπαθητική παραμένει αμετακίνητη στα δύο ιδρυτικά της αξιώματα.

Πώς εξηγούν οι οπαδοί της ομοιοπαθητικής  τη δράση των ομοιοπαθητικών παρασκευασμάτων, σήμερα και ενώ είναι γνωστό ότι στις αραιώσεις που χρησιμοποιούνται δεν υπάρχει κανένα μόριο δραστικής ουσίας; Έχουν προταθεί διάφορες υποθέσεις μεταξύ των οποίων η μνήμη του νερού, η εντύπωση δηλαδή στο νερό των ιδιοτήτων της δραστικής ουσίας, η δημιουργία νανοδομών, η αλλαγή της δομής του νερού λόγω της έντονης ανάδευσης που ακολουθεί κάθε αραίωση. Όμως, καμία από τις υποθέσεις αυτές δεν έχει επιβεβαιωθεί πειραματικά. Ειδικά για τη μνήμη του νερού, τη δεκαετία του 1990, ερευνητές ανέφεραν ότι τα πειραματικά τους αποτελέσματα επιβεβαιώνουν την ύπαρξη μνήμης στο νερό. Ποτέ όμως τα αποτελέσματα αυτά δεν επιβεβαιώθηκαν από άλλους ερευνητές, σε εκτεταμένες έρευνες που ακολούθησαν. Έτσι, σήμερα, δεν υφίσταται κανένας επιστημονικά αποδεκτός μηχανισμός που να υποστηρίζει τη δράση των ομοιοπαθητικών φαρμάκων. Μάλιστα, το EASAC (European Academies Science Advisory Council), ένα δίκτυο εθνικών επιστημονικών ακαδημιών της Ευρώπης, το οποίο επιδιώκει να διασφαλίσει ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται στο πλαίσιο των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης βασίζονται σε αξιόπιστα και ισχυρά επιστημονικά τεκμήρια, σε ανακοίνωσή του το 2017 αναφέρει:

Οι επιστημονικοί ισχυρισμοί που διατυπώνονται υπέρ της ομοιοπαθητικής είναι επιστημονικά απίθανοι και ασύμβατοι με τις καθιερωμένες αρχές της χημείας και της φυσικής.

Ωστόσο, ένας καλόπιστος άνθρωπος θα μπορούσε να ρωτήσει: μήπως η ομοιοπαθητική λειτουργεί με φυσικούς νόμους που είναι άγνωστοι σήμερα; Το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί με αξιόπιστες κλινικές μελέτες. Πράγματι, μολονότι έχουν αναφερθεί κλινικές μελέτες που υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητα της ομοιοπαθητικής, καμία μετα-ανάλυση δεν έχει επιβεβαιώσει τα αποτελέσματα αυτά.  Η μετα-ανάλυση αποτελεί βασικό επιστημονικό εργαλείο της τεκμηριωμένης ιατρικής αφού πρόκειται για επιδημιολογικές στατιστικές μελέτες που αναλύουν τα αποτελέσματα μεγάλου αριθμού μεμονωμένων κλινικών μελετών. Βασιζόμενος στα αποτελέσματα πολλών μετα-αναλύσεων, ο EASAC αποφαίνεται:

Δεν υπάρχει καμία νόσος για την οποία υπάρχουν ισχυρές  και αναπαραγώγιμες ενδείξεις ότι η ομοιοπαθητική είναι αποτελεσματική πέρα από το placebo [δράση εικονικού φαρμάκου].

Ουσιαστικότερο ερώτημα είναι αν οι εφαρμοζόμενες ομοιοπαθητικές πρακτικές είναι επικίνδυνες. Τα ομοιοπαθητικά φάρμακα δεν είναι τοξικά, άρα η ομοιοπαθητική δεν είναι ευθέως επικίνδυνη. Η επικινδυνότητα έγκειται στον τρόπο εφαρμογή της. Σημαντικός είναι ο κίνδυνος καθυστέρησης της διάγνωσης ή εφαρμογής μη ενδεδειγμένων, βάσει πρωτοκόλλων, φαρμακευτικών αγωγών. Επίσης, υπάρχει ο κίνδυνος ο ασθενής να εγκαταλείψει αποτελεσματικές θεραπείες, επιλέγοντας πρακτικές χωρίς αποδεδειγμένη θεραπευτική αξία. Για όλους λοιπόν αυτούς τους λόγους η πολιτεία πρέπει να φροντίσει για την προστασία των ανθρώπων, που είτε εξαιτίας μιας επιπόλαιας νοοτροπίας life style ιατρικής, είτε εξαιτίας της απόγνωσής τους, πέφτουν ενίοτε θύματα επιτηδείων που τους υπόσχονται ανέφικτες και σε πολλές περιπτώσεις επικίνδυνες «θεραπείες».

Στην Ελλάδα η ομοιοπαθητική δεν αναγνωρίζεται ως ιατρική ειδικότητα ούτε υπάρχει κρατικό πρόγραμμα ειδίκευσης – και το ίδιο ισχύει σε όλες τις χώρες της  ΕΕ. Σύμφωνα με έγγραφο του υπουργείου Υγείας, «η εφαρμογή της γίνεται δεκτή στο πλαίσιο της ευθύνης και της κρίσης του ιατρού». Επίσης, γνωμοδοτική απόφαση του ΚΕΣΥ αναφέρει ότι: η ομοιοπαθητική δεν συνιστά επιστημονική θεραπευτική μεθοδολογία και πρακτική της ιατρικής ή της φαρμακευτικής. Επίσης ότι δεν θεωρείται ισότιμη ή συμπληρωματική της ιατρικής επιστήμης ούτε αναγνωρίζεται ως εναλλακτική ιατρική και ότι η εφαρμογή της, ως «ομοιοπαθητική πρακτική», αφορά μόνο ιατρούς και οδοντιάτρους, οι οποίοι εξακολουθούν να υπόκεινται στους γενικούς κανόνες επαγγελματικής δεοντολογίας. Δεδομένου ότι η γνωμοδότηση του ΚΕΣΥ δεν είναι νόμος, φαίνεται ότι υπάρχει ένα κανονιστικό κενό. Ποιες είναι οι αποδεκτές πρακτικές ενός ομοιοπαθητικού; Ποια αρχή ελέγχει τη λειτουργία του ομοιοπαθητικού ιατρείου;  Μήπως πρέπει να δίνονται συγκεκριμένες ενημερωτικές πληροφορίες στον ασθενή για τη λειτουργία της ομοιοπαθητικής; Πώς όλα αυτά συνδυάζονται με την ελευθερία επιλογής του ασθενούς για τη θεραπεία που θα ακολουθήσει και το γιατρό που θα επιλέξει; Τα θέματα αυτά δεν είναι απλά, η οποιαδήποτε κανονιστική πράξη πρέπει να κατοχυρώνει το συμφέρον του ασθενούς, να εξασφαλίζει τη σωστή ενημέρωσή του και να προασπίζει τη δυνατότητα επιλογής του.