Οι πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές της Ρωσίας σε περίοδο πολέμου αποσκοπούν στην επίτευξη τριών στόχων ταυτόχρονα: να ενσωματώσουν τους βετεράνους στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να τους επιτρέψουν να αναδιαμορφώσουν τον «Πουτινισμό»· να παρουσιάσουν την προσάρτηση εδαφών στην Ουκρανία ως μια συνηθισμένη διοικητική διαδικασία· και, τέλος, να δώσουν σε ένα κοινό κουρασμένο από τον πόλεμο την ψευδαίσθηση της κανονικότητας – μιας κανονικότητας που το κράτος δεν μπορεί πλέον να αντέξει οικονομικά.
Οι εκλογές για τη Κρατική Δούμα διεξήχθησαν στη Ρωσία από τις 18 έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026. Πρόκειται για τις πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές που διεξάγονται σε καιρό πολέμου: οι στρατιώτες ψήφισαν από τις μονάδες τους· ίσχυσαν ειδικοί κανόνες για την ψηφοφορία στο μέτωπο και στα κατεχόμενα εδάφη· και δημιουργήθηκαν έντεκα μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες στα κατεχόμενα εδάφη της Ουκρανίας, μερικές από τις οποίες, παραδόξως, εκτείνονται σε πόλεις που στην πραγματικότητα δεν βρίσκονται υπό ρωσικό έλεγχο. Η Μόσχα χρησιμοποιεί τις εκλογές για να μετατρέψει τη ρωσική προσάρτηση κρατικού εδάφους της Ουκρανίας σε διοικητική κανονικότητα.
Οι εκλογές ως σημείο ευπάθειας
Αυτή η προσπάθεια εξομάλυνσης του πολέμου υπογραμμίζει το κεντρικό παράδοξο που αντιμετωπίζει η Μόσχα. Ο πόλεμος κατά της Ουκρανίας διαρκεί πλέον πάνω από 12 χρόνια. Ωστόσο, το Κρεμλίνο έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό πιστό στη στρατηγική του να «προστατεύει» την πλειοψηφία των Ρώσων από την εισβολή, αποκλείοντάς τον από το οπτικό πεδίο των Ρώσων.
Οποιαδήποτε σημαντική αντιπολίτευση κατεστάλη πριν από χρόνια, ενώ το Γιαμπλόκο, το μοναδικό εγγεγραμμένο κόμμα που αντιτίθεται ανοιχτά στον πόλεμο, διαγράφηκε από τον εκλογικό κατάλογο τον Αύγουστο. Τα ποσοστά του Γιαμπλόκο στις δημοσκοπήσεις είχαν ήδη αρχίσει να αυξάνονται προτού καν το κόμμα ξεκινήσει την προεκλογική του εκστρατεία. Αυτό που απέμεινε δεν ήταν μια αναμέτρηση μεταξύ του καθεστώτος και των επικριτών του, αλλά μια αναμέτρηση μεταξύ υποψηφίων που το καθεστώς είχε ήδη εγκρίνει.
Ωστόσο, ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα δεν καθιστά τις εκλογές άνευ νοήματος. Το Κρεμλίνο χρειάζεται τις εκλογές για δύο αντιφατικούς σκοπούς: τόσο για να μεταδώσει και να διατηρήσει μια αίσθηση ελεγχόμενης κανονικότητας, όσο και για να επιδείξει τη δημόσια υποστήριξη για τους πολεμικούς στόχους του. Ο πόλεμος πρέπει να είναι αρκετά ορατός ώστε να νομιμοποιεί τον ρόλο των βετεράνων, τις εδαφικές προσαρτήσεις και τις συνεχιζόμενες θυσίες, αλλά και αρκετά απομακρυσμένος ώστε οι εκλογές να δίνουν την αίσθηση ότι διεξάγονται σε καιρό ειρήνης. Μια εκλογική αναμέτρηση με προκαθορισμένο αποτέλεσμα μπορεί να ρίξει φως στο πώς το Κρεμλίνο σκοπεύει να ενσωματώσει τον πόλεμο στο πολιτικό σύστημα της Ρωσίας και πού αυτές οι προσπάθειες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δυσκολίες.
Βετεράνοι: η νέα νομενκλατούρα της Ρωσίας;
Ο Πούτιν έχει χρησιμοποιήσει τις εκλογές στο παρελθόν για να προβάλλει νομιμότητα και έλεγχο και να κατευθύνει τις ανταγωνιστικές ελίτ. Αυτή τη φορά, ωστόσο, πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει το αυξανόμενο πρόβλημα της τάξης των βετεράνων που επιστρέφουν.
Η «Novaya Gazeta Europe» εκτιμά ότι συνολικά 2,5 εκατομμύρια άτομα επιστρατεύτηκαν, εκ των οποίων τουλάχιστον 400.000 έχουν ήδη επιστρέψει στα σπίτια τους από το μέτωπο, ενώ άλλα 700.000 αναμένεται να ακολουθήσουν σε περίπτωση που ο πόλεμος τελειώσει. Το σύνολο του σοβιετικού στρατιωτικού σώματος στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980 ανερχόταν σε 620.000 άτομα σε διάστημα εννέα ετών.
Οι βετεράνοι επιστρέφουν με την προσδοκία να απολαύσουν προνομιακή μεταχείριση, αλλά και με δίκτυα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο μέτωπο και με παράπονα που έχουν συσσωρευτεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το πολιτικό ερώτημα για τη Μόσχα είναι επομένως: πώς μπορεί να αποτραπεί το ενδεχόμενο αυτό το μεγάλο νέο εκλογικό σώμα να αναπτύξει τα δικά του συμφέροντα και τις δικές του οργανώσεις;
Το Κρεμλίνο έχει ήδη δει την εναλλακτική λύση δύο φορές: τους «Αφγκάντσι» (βετεράνους του πολέμου στο Αφγανιστάν), των οποίων οι ενώσεις στράφηκαν προς την οικονομία και το οργανωμένο έγκλημα μετά την κατάρρευση του σοβιετικού κράτους, και τον Πριγκόζιν, του οποίου η οργάνωση βετεράνων πραγματοποίησε πορεία στη Μόσχα τον Ιούνιο του 2023. Η απάντησή του είναι να ανταμείβει την ατομική πίστη αντί να επιτρέπει τη συλλογική οργάνωση — μέσω προγραμμάτων απασχόλησης, ειδικά προορισμένων θέσεων στη δημόσια διοίκηση, επανεκπαίδευσης και κινήτρων για τους εργοδότες, με μεγάλο μέρος του κόστους να μετακυλίεται στους περιφερειακούς προϋπολογισμούς που βρίσκονται ήδη στο κόκκινο. Το κράτος, που πλήρωσε τους άνδρες για να πάνε στον πόλεμο, πρέπει τώρα να τους πληρώσει ξανά, ώστε να επιστρέψουν στην πατρίδα τους ήσυχα και χωρίς φασαρία.
Ο Πούτιν προχώρησε ακόμη περισσότερο, προτείνοντας οι βετεράνοι να αποτελέσουν μια νέα πολιτική τάξη — ουσιαστικά μια «νέα ελίτ» που θα μπορούσε να διαμορφώσει τη μελλοντική ηγεσία της χώρας. Το 2024, εγκαινίασε το πρόγραμμα «Η Εποχή των Ηρώων», το οποίο στοχεύει στην ταχεία προώθηση βετεράνων (καθώς και άλλων που εμπλέκονται στον πόλεμο, όπως οι εργαζόμενοι του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος) σε κυβερνητικές θέσεις. Η σοβιετική νομενκλατούρα ήταν ένας κατάλογος θέσεων που ελέγχονταν από το Κόμμα. Η «Εποχή των Ηρώων» είναι ένας κατάλογος που ελέγχεται από την Προεδρική Διοίκηση. Τώρα που το καθεστώς έχει εξαλείψει το κομμουνιστικό σύστημα προαγωγών μέσω της νομενκλατούρας, δεν διαθέτει πλέον κανένα θεσμό ικανό να καλλιεργήσει μια νέα ελίτ. Μπορεί μόνο να διορίσει μία.
Το «Ενωμένη Ρωσία», όπως ήταν αναμενόμενο, αποτέλεσε το σημαντικότερο μέσο για τη δημιουργία της νέας κάστας των πολεμιστών. Από τους 4.374 υποψηφίους στις φετινές προκριματικές εκλογές, οι 535 —ή το 12%— ήταν εγγεγραμμένοι ως βετεράνοι πολέμου, μια κατηγορία για την οποία τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της ψηφοφορίας διογκώθηκαν αυτόματα κατά 25%. Και άλλα κόμματα έχουν επίσης ορίσει βετεράνους πολέμου ως υποψηφίους: η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή ενέκρινε 1.586 βετεράνους να υποβάλουν υποψηφιότητα σε ομοσπονδιακό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 200 για τις 450 έδρες στη Δούμα. Το 2024, 308 βετεράνοι από το «Ενωμένη Ρωσία» κέρδισαν τις τοπικές και περιφερειακές εκλογές. Σήμερα είναι η πρώτη φορά που καταφέρνουν να έχουν την ευκαιρία να κερδίσουν έδρες στο ομοσπονδιακό κοινοβούλιο.
Το Κρεμλίνο έχει θεσπίσει μια ποσόστωση για τους βετεράνους, όχι ένα λόμπι βετεράνων. Ο ιδανικός υποψήφιος είναι ένας βετεράνος που είναι πιστός στην κυβέρνηση και πολιτικά άπειρος — να διαθέτει ένα ιστορικό, ένα βιογραφικό σημείωμα, όχι μια εκλογική βάση. Κανένα ιστορικό δεν αποκλείεται. Ο Βλαντισλάβ Γκολόβιν, 29 ετών, διοικούσε μια διμοιρία πεζοναυτών στη Μαριούπολη, τραυματίστηκε εκεί, ολοκλήρωσε το πρόγραμμα «Η Ώρα των Ηρώων» και τώρα ηγείται της εθνικής λίστας της «Ενωμένης Ρωσίας» μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ και τον δήμαρχο της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν· το Κίεβο τον καταζητεί για εγκλήματα πολέμου. Ο Εδουάρντ Σόνοφ, ο οποίος περιλαμβάνεται στον κατάλογο του κόμματος για τη Μόσχα, είναι πρώην μαχητής των ειδικών δυνάμεων που συμμετείχε στην κατάληψη της περιοχής του Κιέβου και ενδέχεται να έχει εμπλακεί σε εγκλήματα πολέμου στη Μπούχα. Αυτά τα ιστορικά είναι τα διαπιστευτήριά τους. Η συνενοχή δεσμεύει πιο δυνατά από την ιδεολογία και δεν απαιτεί ποτέ αύξηση μισθού.
Άλλοι «βετεράνοι» είναι ήδη καθιερωμένα πολιτικά στελέχη, των οποίων τα βιογραφικά έχουν εμπλουτιστεί με στρατιωτικό υπόβαθρο. Σε κάθε περίπτωση, το Κρεμλίνο θέλει βετεράνους που μπορεί να ελέγχει, όχι στρατιωτικό προσωπικό που ενδέχεται να ενεργεί με δική του πρωτοβουλία. Εντάσσονται στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να αλλάζει ο ίδιος ο «Πουτινισμός». Με αυτόν τον τρόπο, ο πόλεμος προορίζεται να συνεχιστεί πολιτικά αμέσως μόλις σταματήσουν οι μάχες.
Ο κρυφός πόλεμος
Η «Ενωμένη Ρωσία» παρουσιάζεται τόσο ως το πολεμικό κόμμα του Πούτιν όσο και ως το κόμμα που προστατεύει τους Ρώσους από τον πόλεμο, απομονώνοντάς τους από αυτόν. Οι δύο κορυφαίοι υποψήφιοί του διεξάγουν δύο διαφορετικές εκστρατείες: ο δήμαρχος της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν απορρίπτει τις εκκλήσεις για να τεθεί η οικονομία σε πολεμική βάση ως άνευ αξίας και υπόσχεται σε ένα εξαντλημένο κοινό ότι τίποτα δεν θα αλλάξει, ενώ ο Πούτιν λέει στο ίδιο κοινό ότι οι «ήρωες της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» έχουν κάνει τον ρωσικό λαό να νιώσει τι σημαίνει η Ρωσία.
Η παλιά συνταγή ήταν η σταθερότητα, συσκευασμένη ως προεκλογικές υποσχέσεις — δρόμοι, σχολεία, υποδομές, χρονομετρημένες ώστε να συμπίπτουν με τις εκλογές. Όμως αυτή η συνταγή έχει εξαντληθεί: οι προϋπολογισμοί είναι στο κόκκινο, και ακόμη και στη Μόσχα γίνονται συγχωνεύσεις σχολείων και κλινικών.
Αυτή είναι η «αρνητική σταθερότητα». Το Κρεμλίνο δεν μπορεί πλέον να αγοράσει την κανονικότητα που πρέπει να επιδεικνύει· μπορεί, ωστόσο, να τη σκηνοθετήσει και να την ελέγχει — εξ ου και οι περιορισμοί σε εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το Telegram και το WhatsApp, καθώς και η καταστολή των VPN. Ο πόλεμος επηρεάζει ήδη τις εκλογές: οι κομμουνιστές βουλευτές δηλώνουν πλέον ανοιχτά ότι η οικονομία δεν μπορεί να αντέξει έναν μακροχρόνιο πόλεμο.
Οι επιθέσεις του Κιέβου σε ρωσικό έδαφος αναδιαμορφώνουν τη γεωγραφία της αβεβαιότητας, ενώ στα κατεχόμενα εδάφη εμποδίζουν τη Μόσχα να ομαλοποιήσει την προσάρτηση — μια διαδικασία που οι νέες εκλογικές περιφέρειες προορίζονται να νομιμοποιήσουν. Κατά τη διάρκεια της κρίσης της βενζίνης αυτό το καλοκαίρι, ο Πούτιν απέρριψε ανοιχτά την πρόταση του Ζελένσκι για αμοιβαία αναστολή των επιθέσεων στο εσωτερικό της χώρας: Η απόφαση να παραμείνει ο πόλεμος στο προσκήνιο εναπόκειται σε αυτόν — σε αντίθεση με τις τάσεις της ίδιας της κομματικής του λίστας.
Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί τις εκλογές για να «εξωραΐσει» τον πόλεμο και την προσάρτηση, εντάσσοντάς τα σε συνηθισμένες πολιτικές βιογραφίες. Η Δύση πρέπει να απορρίψει αυτή τον εξωραϊσμό: κάθε βουλευτής που εκλέγεται από τα κατεχόμενα εδάφη ή μέσω της ποσόστωσης των βετεράνων θα πρέπει να προστεθεί στη μαύρη λίστα αμέσως και να παραμείνει εκεί για όσο διάστημα διαρκεί η θητεία του.
μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής
