Τίτος Πατρίκιος
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΤίτος Πατρίκιος: μια ζωή γεμάτη απομυθοποιήσεις
Περίμενα με αγωνία την πρώτη από τις φετινές εκδηλώσεις του κύκλου «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ», επειδή δεν ήξερα πώς θα τα πάω με τον Τίτο Πατρίκιο. Τον είχα συναντήσει ξανά από κοντά μόνο μια φορά ακόμα, το 2015, λίγο πριν από το δημοψήφισμα του Τσίπρα – ήταν κατηγορηματικά αντίθετος στα παιχνίδια με τη χώρα, αλλά έκτοτε έχουν περάσει έντεκα χρόνια, έχουμε όλοι μεγαλώσει και μια συνέντευξη, σε κοινό, εφ’ όλης της ύλης έχει τα ρίσκα της. Είχα άγχος, έπειτα από πολύ καιρό.
Ο Τίτος Πατρίκιος, παρότι χρησιμοποιεί ένα μπαστούνι, αποδείχτηκε ευσταλής οδεύοντας προς τη σκηνή. Διέσχισε τον μακρύ διάδρομο του Ωδείου Αθηνών, αντιμετώπισε το κοινό που ήταν πολύ αλλά ήταν και ήσυχο, άκουσε με υπομονή τους προλόγους και απαντούσε με καθαρή φωνή σε όλες τις ερωτήσεις μου. Μου έκανε εντύπωση η μνήμη του, η αναφορά σε ονόματα ή η απόκρυψή τους όταν δεν ήθελε να εκθέσει καταστάσεις. Μου έκανε επίσης εντύπωση η εμμονή του στα νεανικά χρόνια, τα δύσκολα, της κομμουνιστικής στράτευσης και των εξοριών – που δεν τα περιγράφει μυθοποιητικά, το αντίθετο. Τέλος, μου έκανε εντύπωση η αντοχή του: η συζήτησή μας ξεπέρασε τη μία ώρα του προγραμματισμού, παραλίγο να μιλάμε επί δίωρο. Ξέρω ότι, αν το κάναμε, θα είχε ακόμα πολλά να μας πει.
Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Οι γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Στην Κατοχή στρατεύτηκε στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και μετά στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης. Εργάστηκε ως δικηγόρος, ως κοινωνιολόγος, ως ερευνητής και ως μεταφραστής. Έχει μεταφράσει κυρίως από τα γαλλικά: Σταντάλ, Μπαλζάκ, Βαλερύ, Αραγκόν, Λούκατς και μερικούς άλλους. Μετά τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος, βρέθηκε στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς.
Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων, η Μαθητεία, η Προαιρετική πτώση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, η Ηδονή των παρατάσεων, η Αντίσταση των γεγονότων, η Νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν. Πιο πρόσφατα, το Σε βρίσκει η ποίηση, Ο δρόμος και πάλι.
Το σύνολο του ποιητικού του έργου κυκλοφορεί σε δύο τόμους από τις εκδόσεις Κίχλη. Στην Κίχλη κυκλοφορούν ακόμα η ανθολογία ερωτικών ποιημάτων του Λυσιμελής πόθος, η συλλογή πεζών Ο πειρασμός της νοσταλγίας και η συλλογή δοκιμίων Διαδρομές και διασταυρώσεις. Μελέτες και δοκίμια 1977–2023. Μόλις κυκλοφόρησε από την Κίχλη ακόμα ένα βιβλίο του με μαρτυρίες για τις συναντήσεις του με προσωπικότητες των γραμμάτων, της τέχνης, της πολιτικής, με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα (θα το κρίνουμε προσεχώς).
Η ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία. H συζήτησή μας άρχισε ουσιαστικά όταν, ολοκληρώνοντας τα παραπάνω βιογραφικά στοιχεία του, πρόσθεσα ότι είναι και μέλος της Ακαδημίας. «Επίτιμο», συμπλήρωσε ο Τίτος Πατρίκιος. «Δηλαδή άμισθο μέλος». Εκμεταλλεύτηκα τα γέλια των ακροατών για να κάνω την πρώτη ερώτηση:
Κύριε Πατρίκιε, πώς βρήκατε την ποίηση; Ή μήπως σας βρήκε εκείνη;
Είχα την τύχη, καθώς οι γονείς μου ήσαν ηθοποιοί, πολύ μικρό παιδί που ήμουν, να με παίρνουν συχνά στο θέατρο. Και επειδή ήσαν ηθοποιοί του μουσικού θεάτρου, της οπερέτας και της επιθεώρησης, εκεί ακουγόντουσαν τραγούδια έμμετρα. Έτσι πρωτοάκουγα στίχους από το θέατρο και μου κάνανε εντύπωση. Επίσης, από πολύ μικρός είχα τη μανία του διαβάσματος και όποιο έντυπο έπεφτε στα χέρια μου το διάβαζα. Ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ τα βιβλία και τα περιοδικά, έπαιρνε και μια έκδοση, μια φιλολογική έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού. Την κοίταζα κι εγώ, όταν είχα αρχίσει να μαθαίνω να διαβάζω, πολύ νωρίς, από έξι χρονώ, και έβλεπα στο περιοδικό αυτό ποιήματα μικρά, λιγόστιχα, τα οποία τα διάβαζα και μου αρέσανε. Με υπογραφή «Ρίτ.σος». Και έλεγα στους δικούς μου: «Ωραία είναι αυτά τα ποιήματα, αλλά ποιος είναι αυτός ο Ρίτ.σος;» Αργότερα έμαθα ότι ήταν ο Γιάννης Ρίτσος.
Έτσι, ακούγοντας και τα ποιήματα που άκουγα στις επιθεωρήσεις και στις οπερέτες που με πήγαιναν οι δικοί μου, ήθελα κι εγώ να παίξω με τις λέξεις. Και όπως στα άλλα παιδιά τούς άρεσε να παίζουν με τους κύβους, με τους βόλους, με διάφορα παιχνίδια, σ’ εμένα άρεσε να παίζω με τις λέξεις. Η πρώτη προσπάθεια, θυμάμαι, που προσπάθησα να κάνω στίχο ήταν σε αυτή την ηλικία των έξι ετών προς επτά, το καλοκαίρι, που με βάλανε εσωτερικό στις παιδικές εξοχές του Ιδρύματος Ζηρίνη, στη Βούλα. Εκεί η ζωή ήταν πολύ αυστηρή και πολύ πειθαρχημένη και μας πηγαίνανε για μπάνιο σε παράταξη.
Ήταν σαν το πρώτο στρατόπεδο;
Ήταν σαν στρατιωτική ζωή… Μας πήγαιναν θυμάμαι να κάνουμε μπάνιο στην παραλία. Από κοντά ήταν η διευθύντρια, η οποία μας έβαζε και τραγουδάγαμε τον ύμνο του Ζηρινείου, που έλεγε – θυμάμαι τους πρώτους στίχους: «Τι όμορφα περνούμε και τι καλά που ζούμε, / μέσ’ στον Ζηρίνειο πόλο παλάτι φωτοβόλο…». Κάποια στιγμή, για να φχαριστηθούν και τ’ άλλα παιδιά, έφτιαξα την εξής παραλλαγή: «Τι άσχημα περνούμε και τι κακά που ζούμε, / μες στο Ζυρίνειο πόλο, παλάτι…» –και εκεί έφτιαξα μια δική μου λέξη– «…παλάτι α-φωτοβόλο». Από εκεί και πέρα…
Πότε δημοσιεύσατε ποιητικό κείμενο;
Δημοσίευσα πολλά χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1943, μέσα στην Κατοχή.
Ως παιδί, δηλαδή, δεν γράφατε και δεν επιθυμούσατε να δημοσιεύσετε;
Όχι, ως παιδί όχι. Δεκαπέντε χρονών, τότε δημοσίευσα –ήταν το πρώτο ποίημα που δημοσίευα– στο περιοδικό που έβγαλε ο φίλος μου, ο Μαθιόπουλος, και λεγόταν Ξεκίνημα της νιότης. Ήταν ένα ποίημα με δύο τετράστιχα, γιατί έγραφα ακόμα με ομοιοκαταληξία, το οποίο το θυμάμαι και μπορώ να σας το πω.
Παρακαλώ.
Λέγεται «Αν βρεις»:
Αν ψάξεις θα βρεις,
τίποτα κρυμμένο δε μένει.
Σπάσε σκληρά τους δεσμούς
που σφιχτά είναι δεμένοι.
Κι αν βρεις, μηδέν με τον χρόνο
ρουτίνα θα γίνει.
Να χάσεις πρέπει αν θες
μια θύμηση παντοτινή να μείνει.
Αυτό τυπώθηκε εκεί. Και ξεχάστηκε;
Εκεί έχει μείνει. Το έβαλα όμως όταν βγήκε το σύνολο των ποιημάτων μου.
Η πολιτική δράση πώς προκύπτει; Πολύ νέος μπήκατε στην πολιτική…
Δεν ήταν πολιτική δράση, ήταν αντιστασιακή.
Οι επαφές σας με την ποίηση τότε ήταν σποραδικές;
Άλλαξα πολλά σχολεία. Την πρώτη δημοτικού την έκανα στο δημόσιο σχολείο, στο ίδιο σχολείο που είχε πάει και ο Σαμαράκης. Αλλά οι συνθήκες ήταν δυσάρεστες. Θα σας πω το περιστατικό και μπορεί να αηδιάσετε. Ήταν αδύνατο να πάω στις τουαλέτες, διότι οι ακαθαρσίες έβγαιναν ώς την αυλή και έμεναν εκεί. Γι’ αυτό, στη δευτέρα τάξη με βάλανε μαθητή στο ιδιωτικό σχολείο, στη Σχολή Μεταξά, της Αντιγόνης Μεταξά. Εκεί οι συνθήκες ήταν καλύτερες και, για πρώτη φορά, μου ανέθεσαν τη γιορτή, όταν τελείωσε η τρίτη τάξη… Τότε το δημοτικό είχε τέσσερις τάξεις και το γυμνάσιο οκτώ. Ήταν η μεταρρύθμιση που είχε κάνει ο Μεταξάς στην 4η Αυγούστου. Το γυμνάσιο είχε γίνει οκτατάξιο. Εκεί, στις εξετάσεις της τρίτης τάξης, μου ανέθεσαν να πω ένα ποίημα, τον «Παπαγάλο» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, που το θυμάμαι πάντα.
«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα…»
«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα, / ο παπαγάλος είπε ξαφνικά: / «Είμαι σοφός, γνωρίζω ελληνικά…» Η άλλη επαφή που είχα με την ποίηση ήταν το 1935, που ήμουν επτά χρονών. Ο πατέρας μου είχε πέντε αδελφές. Η πρώτη μετά απ’ αυτόν ήτανε ποιήτρια, η Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, και μαθήτρια του Παλαμά. Τότε, το 1935, έκανε μια διάλεξη στην αίθουσα του Παρνασσού για τον Παλαμά. Και η γιαγιά μου με πήρε και με πήγε εκεί να ακούσω τη θεία μου. Στην αίθουσα του Παρνασσού υπάρχει ένα είδος σκηνής. Και οι ακροατές ήταν στο βάθος. Στη σκηνή πάνω η θεία μου έκανε την ομιλία της και δίπλα, σε μία πολυθρόνα, καθόταν ακίνητος ο Παλαμάς. Όταν τελείωσε η ομιλία και, μετά τα χειροκροτήματα, μου λέει η γιαγιά μου: «Πάμε τώρα να φιλήσεις το χέρι του Παλαμά».
Φιλήσατε το χέρι του Παλαμά;
Και δεν ήθελα, με πήγε με το ζόρι. Φίλησα το χέρι, το οποίο ήταν κρύο, παγωμένο. Νόμιζα ότι φιλάω το χέρι ενός νεκρού. Και το βράδυ δεν μπόρεσα να κοιμηθώ, έβλεπα εφιάλτες. Το θυμάμαι ακόμα.Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία επαφή που είχα με τον Παλαμά. Αλλά στην Κατοχή πια, τον Φεβρουάριο του 1943, με τον φίλο μου Βαγγέλη Γκούφα, πήγαμε στην κηδεία του Παλαμά. Τη θυμάμαι ακόμα γιατί έμεινα έκθαμβος που έβλεπα όλους τους συγγραφείς των οποίων διάβαζα τα βιβλία και τους θαύμαζα. Μου τους έδειχνε ο Γκούφας «Αυτός είναι ο Καραγάτσης. Αυτός είναι ο Θεοτοκάς. Αυτός είναι ο Βενέζης. Αυτός ο Μυριβήλης». Τα έχανα εγώ. Κάποια στιγμή βγήκε από την εκκλησία το φέρετρο του Παλαμά. Το μεταφέρανε στην πλάτη τους τέσσερις συγγραφείς, να το πάνε για ταφή. Και εκεί, το θυμάμαι πολύ καλά, ένας ποιητής που ήταν και ακαδημαϊκός, ο Σωτήρης Σκίπης, είπε ένα ποίημα, το οποίο δεν μου είχε αρέσει. Αλλά μετά ο Σικελιανός είπε το δικό του ποίημα και χάλασε ο κόσμος. Θυμάμαι ακόμα τον τελευταίο στίχο, γιατί το ποίημα αυτό εξέφραζε αντιστασιακό πνεύμα και τελείωνε με αυτόν τον στίχο: «Σημαίες της λευτεριάς, ξεδιπλωθείτε πέρα ως πέρα».
Αυτό ήταν το έναυσμα για να δραστηριοποιηθεί ο Τίτος Πατρίκιος στην Αντίσταση;
Στην Αντίσταση με έβαλε ο συμμαθητής μου στο Βαρβάκειο, ο Γκούφας, που ήταν τρία χρόνια μεγαλύτερος από μένα, τρεις τάξεις δηλαδή. Η πρώτη μου –να μην την πω πράξη– ενέργεια ήταν τον Οκτώβριο του 1942, που ήμουν δεκατεσσάρων χρονών. Είχα μπει από το 1942 στο ΕΑΜ Νέων.
Πριν από την κηδεία του Παλαμά.
Πριν. Στις 28 Οκτωβρίου 1942, που ήταν η επέτειος της ιταλικής εισβολής, με βρίσκει ο Γκούφας στο διάλειμμα, στο Βαρβάκειο, και μου λέει: «Όταν τελειώσεις το μάθημα, πάρε όσα παιδιά μπορείς από την τάξη σου, γιατί θα συγκεντρωθούμε στο Πεδίον του Άρεως να στεφανώσουμε τα αγάλματα των ηρώων». Στο Πεδίον του Άρεως, σε μια πίσω μεριά, είναι μια σειρά ακόμα από αγάλματα των ηρώων. Είπα εγώ στην τάξη, αλλά δεν ήρθε κανείς. Ξεκίνησα και μπήκαμε στο τραμ, υπήρχε τραμ τότε, το Βαρβάκειο ήτανε εκεί όπου σήμερα είναι η Βαρβάκειος αγορά, το τραμ πέρναγε από την οδό Αθηνάς και πήγαινε στην Πατησίων. Μπήκαμε στο τραμ: δύο παιδιά από τη μικρότερη, την πιο κάτω τάξη και ένα παιδί από τη μεγαλύτερη. Τέσσερις, δηλαδή. Αλλά στην επόμενη στάση του τραμ, αυτός που ήταν στη μεγαλύτερη τάξη κατέβηκε. Είχε φοβηθεί και δεν συνέχισε. Οφείλω να πω ότι κι εγώ φοβόμουνα πολύ και λέω: «στην επόμενη στάση θα κατέβω κι εγώ». Αλλά όταν φτάσαμε στην επόμενη στάση δεν κατέβηκα, γιατί ντράπηκα. Σκέφτηκα: «εδώ οι δύο μικρότεροι από μένα δεν θα κατέβουν και θα κατέβω εγώ;» Έτσι δεν κατέβηκα. Φτάσαμε στο Πεδίον του Άρεως και εκεί, στην είσοδο, εκεί που είναι το άγαλμα του Κωνσταντίνου τώρα, ήταν δύο ιταλικά τεθωρακισμένα αυτοκίνητα με φαντάρους Ιταλούς. Εμείς αυτά τα λέγαμε σακαράκες, σακαράκες των Ιταλών. Περάσαμε, δεν μας έκαναν τίποτα. Έφτασα στη σειρά των αγαλμάτων, ήταν πολλοί νέοι εκεί. Στεφανώσαμε τα αγάλματα, είπαμε τον εθνικό ύμνο και μετά μας λένε: «Και τώρα θα πάμε στο Πανεπιστήμιο να συνεχίσουμε την εκδήλωση για την 28η Οκτωβρίου». Και γίνεται μια μεγάλη πορεία, από την οποία ένας εξάδελφός μου πήρε φωτογραφία και την έχω δημοσιεύσει. Διασχίσαμε τα Εξάρχεια και, την ώρα που κατεβαίναμε για να πάμε στην Ακαδημίας, προς το Πανεπιστήμιο, στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, ήσαν καραμπινιέροι σε όλες τις γωνίες. Και καθώς προχωρούσαμε, πέσανε κατά πάνω μας και αρχίσανε να χτυπάνε. Μου είχε εμφανιστεί από τότε η μυωπία και είχα γυαλιά. Και για να τα προστατεύσω τα είχα βάλει στην πίσω τσέπη. Αλλά ο καραμπινιέρος που με έπιασε με τρέλανε στις κλοτσιές, έτσι μου έσπασαν και τα γυαλιά που τα είχα στην πίσω τσέπη. Είναι η πρώτη εμπειρία που έχω από την Κατοχή και από την Αντίσταση: το πρώτο ξύλο που έφαγα από έναν Ιταλό καραμπινιέρο.
Η περίοδος αυτή της Αντίστασης… Από αυτήν βγήκατε στην Αριστερά;
Ε, ναι, γιατί μετά ήρθε η ΕΠΟΝ, στην οποία συγχωνεύθηκε το ΕΑΜ Νέων. Το κλίμα ήταν αριστερό – και η νοοτροπία. Στην ΕΠΟΝ ξανασυνάντησα την Ελένη Γλύκατζη, μετέπειτα Αρβελέρ. Την είχα πρωτοσυναντήσει στη δραστηριότητα του περιοδικού Η Διάπλασις των Παίδων, όπου συμμετείχαμε με ψευδώνυμα…
Εσείς ποιο ψευδώνυμο είχατε;
Άλμπατρος. Από τον Ροβήρο τον κατακτητή του Ιουλίου Βερν, όπου το ιπτάμενο πλοίο λεγόταν Άλμπατρος.
Η Ελένη Γλύκατζη τι ψευδώνυμο είχε;
Ήταν μια κοπέλα πολύ δραστήρια που τη θαυμάζαμε – ήταν δυόμισι χρόνια μεγαλύτερη από εμένα. Είχε το ψευδώνυμο, θυμάμαι, Διαβατάρικο Πουλί.
Πότε αρχίσατε να έχετε μπλεξίματα με τις αρχές για τη δράση σας;
Λίγο πριν από την Απελευθέρωση, δέκα, το πολύ είκοσι πριν από την Απελευθέρωση, με πιάσανε. Ήταν μια ομάδα συνεργατών των Γερμανών και με στήσανε σε έναν τοίχο να με εκτελέσουν.
Τι θυμάστε απ’ αυτή την περιπέτεια;
Είχα ραντεβού με μια κοπέλα από την ΕΠΟΝ, η οποία θα μου έφερνε αφίσες για να τις κολλήσουμε. Θα την έφερνα σε επαφή και με έναν άλλον από την ΕΠΟΝ. Την περιμέναμε στο Μοναστηράκι, απέναντι από τη Ρωμαϊκή Αγορά, δίπλα στην εκκλησία. Αλλά είχαμε κάνει λάθος στο ραντεβού και δεν ερχόταν. Είχαμε πάει με αυτόν τον φίλο μου. Κανονικά έπρεπε να φύγουμε, αλλά καθόμαστε εκεί και περιμέναμε. Και, για μια στιγμή, ο διπλανός μου λέει: «Πω πω, έρχονται οι συνεργάτες των Γερμανών». Είχε δει από την Αρχαία Αγορά μια ομάδα που ερχόταν – και το βάζει στα πόδια και φεύγει. Εγώ τα έχασα λίγο, δεν έφυγα αμέσως. Και επειδή είχαν πλησιάσει αυτοί, μπήκα στην εκκλησία. Ήταν εκεί γυναίκες που ψέλνανε. Και λέω στον παπά: «Πάτερ, σώσε με, έρχονται άνθρωποι των Γερμανών». Ο παπάς δεν είπε τίποτα. Μπήκαν αυτοί μέσα, μου λένε: «Έβγα έξω, ρε». Ο επικεφαλής κράταγε μια γερμανική χειροβομβίδα, τις θυμάμαι, είχαν ένα χερούλι ξύλινο. Εγώ δεν έβγαινα. Με πιάσανε, έπιασα κι εγώ ένα μανουάλι μεγάλο, και με βγάλανε συρτό, εκείνοι εμένα κι εγώ έβγαλα το μανουάλι. Και με στήσανε δίπλα, στον τοίχο. Και μου λέει αυτός: «Είσαι τυχερός, ρε, επειδή ήταν οι γυναίκες που ψέλνανε τις λυπήθηκα. Αλλιώς, αν δεν ήταν οι γυναίκες αυτές, θα σου ’χα ρίξει τη χειροβομβίδα». Με ψάξανε, δεν μου βρήκαν τίποτα. Κάτι σημειώματα τα είχα καλά κρυμμένα. Και ακούω τον διπλανό του να λέει: «Μήπως δεν είναι αυτός που μας είπανε; Γιατί αυτός εδώ είναι καλοντυμένος». Αλλά του λέει ο άλλος, που ήταν κοντός: «Όχι, αυτός είναι και θα τον καθαρίσω». Μου λέει τότε: «Τι κάνεις εδώ;» «Περιμένω μια κοπέλα να πάμε βόλτα στην Ακρόπολη, που είναι ωραία μέρα». Και μου λέει στο τέλος: «Σου δίνω πέντε λεπτά. Εάν δεν έρθει σε πέντε λεπτά, τελείωσες». Ξεκρεμάει ένα γερμανικό αυτόματο, που είχε κρεμασμένο μπροστά του. Κι εγώ περίμενα ότι τελειώνει η ζωή μου. Και τότε, ξαφνικά, τη βλέπω την κοπέλα από την Πλάκα, που ερχόταν με ποδήλατο. Με είδε, δεν φοβήθηκε, πετάει το ποδήλατο στην άκρη, από το οποίο κρεμόταν και η σακούλα με τις αφίσες που έφερνε, κι ήρθε τρέχοντας κατά πάνω μου και με αγκαλιάζει. Και μου λέει αυτός ο επικεφαλής: «Γλίτωσες, ρε. Ήρθε την τελευταία στιγμή». Είχαν περάσει από τα πέντε λεπτά τα τέσσερα. «Μη σε ξαναπετύχω, γιατί άλλη φορά δεν θα γλιτώσεις».
Φοβηθήκατε το θάνατο;
Ε, βεβαίως φοβήθηκα.
Τι σκεπτόσασταν εκείνο το πεντάλεπτο;
Εκείνο το πεντάλεπτο σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι, που είχα διαβάσει στον Ηλίθιο ότι είχε καταδικαστεί κι αυτός σε θάνατο, ότι τον στήσανε να τον εκτελέσουν. Και την τελευταία στιγμή ήρθε με άλογο αγγελιοφόρος και είπε: «Σταματήστε, ο τσάρος τού έδωσε χάρη». Αργότερα το έλεγα αυτό, όταν ήμουν στη Ρώμη, σε έναν Ιταλό φίλο: «Και τόσο ανόητος ήμουν εκείνη την εποχή, που αντί να σκέφτομαι τη ζωή που χάνω, σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι». Και έβαλε ο Ιταλός τα γέλια. «Μα τι λες, ρε σαχλαμάρα;» μου λέει. «Σκεφτόσουν τον Ντοστογιέφσκι που γλίτωσε και έλπιζες ότι έτσι θα γλιτώσεις κι εσύ. Γι’ αυτό τον σκεφτόσουν».
Πώς άρχισαν οι δοσοληψίες με την αστυνομία;
Μετά ήρθε η Απελευθέρωση, ήρθανε τα γεγονότα και οι μάχες του Δεκέμβρη, στις οποίες πήρα μέρος. Ακολούθησα τον ΕΛΑΣ με τα πόδια και από βουνό σε βουνό και έφτασα ώς τους Σοφάδες της Θεσσαλίας, όπου πέρασα πάλι στην πολιτική οργάνωση. Πήρα το τρένο και πήγα στα Τρίκαλα. Πολλές ιστορίες έχω στην πορεία αυτή. Αλλά μετά έγινε η Συμφωνία της Βάρκιζας και γυρίσαμε πίσω στην Αθήνα. Μη σας λέω λεπτομέρειες. Έτσι, τελείωσα το γυμνάσιο πολύ καλά, με άριστα. Το Βαρβάκειο. Έδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Νομική Σχολή. Όταν το 1947 έγιναν οι μεγάλες συλλήψεις του Ναπολέοντος Ζέρβα, που ήταν υπουργός Δημοσίας Τάξεως –είχε αρχίσει ο Εμφύλιος Πόλεμος– οι γονείς μου, που φοβόντουσαν ότι θα με συλλάβουν, με έστειλαν να κρυφτώ στο σπίτι ενός θείου, του άντρα μιας από τις αδελφές του πατέρα μου, ο οποίος ήταν συντηρητικός και καθεστωτικός. Αλλά ένα πρωί, στο σπίτι του ανθρώπου αυτού χτυπάει το κουδούνι. Ανοίγει και ακούμε: «Ασφάλεια. Ήρθαμε να συλλάβουμε τον Τίτο Πατρίκιο». Με συλλάβανε και με πήγανε στο αστυνομικό τμήμα της Κυψέλης. Θυμάμαι, το σπίτι ήταν σε μια πολυκατοικία, Πατησίων 70. Με είχανε σε ένα δωμάτιο, πριν με βάλουν στα κρατητήρια, και άκουγα τους δύο αστυνομικούς να κουβεντιάζουν δίπλα. «Πού τον βρήκατε αυτόν;» ρώταγε ο ένας. «Μας το είπε ο πληροφοριοδότης που έχουμε. Ο μαθητής της Σχολής Μπερζάνη» είπε ο άλλος, και ανέφερε το όνομά του. «Μένει στην ίδια πολυκατοικία, τον είδε και μας πληροφόρησε ότι είναι αυτός και κρύβεται». Ευτυχώς, ξέχασα το όνομα αυτού του μαθητή, γιατί, αν το είχα στο μυαλό μου το όνομα, θα ήξερα έναν άνθρωπο να τον μισώ.
Τι έγινε στην Ασφάλεια τότε;
Μου ζητάγανε δήλωση, εγώ αρνήθηκα. Ήρθε η μάνα μου και, κλαίγοντας, λέει: «Παιδί μου, θα πεθάνεις εκεί που θα σε πάνε. Κάνε μια δήλωση να βγεις». Και της λέω: «Μαμά, δεν κάνω». Αλλά ο θείος μου, που ήταν από την Ανδρίτσαινα, είπε: «Δεν επιτρέπω εγώ άνθρωπο που είναι στο σπίτι μου να τον συλλάβουν». Ενήργησε και τελικά κατάφερε και με έβγαλε, χωρίς να έχω υπογράψει.
Στις εξορίες πώς βρεθήκατε;
Όταν αργότερα πήγα στον στρατό –κάλεσαν την ηλικία μας– αν και είχα προφυματίωση, διαγνώστηκα με φυματίωση. Τότε για τη φυματίωση δεν υπήρχε φάρμακο. Έτσι μου δώσανε αναβολή ένα χρόνο. Τον επόμενο χρόνο ήλπιζα ότι θα μου ξαναδώσουν αναβολή, αλλά δεν μου δώσανε. Ντύθηκα στρατιώτης και, μαζί με άλλους, με στείλανε στη Μακρόνησο. Για να ανανήψω.
Πώς ήταν εκεί;
Πήγα στη Μακρόνησο επί κυβερνήσεως Πλαστήρα, το 1950. Κι είχε απαγορευτεί το ξύλο που έπεφτε στη Μακρόνησο. Γιατί έπεφτε ανελέητο ξύλο. Συγκέντρωσαν από τα διάφορα κέντρα εκπαιδεύσεως στρατιώτες των οποίων οι συγγενείς είχαν σχέσεις με το ΕΑΜ. Ήμασταν περί τους εκατό. Και μας πήγανε στη Ραφήνα για να μας περάσουν με καΐκι απέναντι. Φτάσαμε ένα μεσημέρι και δεν μας περάσανε. Μας δώσανε συσσίτιο και περιμένανε να βραδιάσει. Όταν νύχτωσε, μας περάσανε στη Μακρόνησο. Ήταν ομάδες φαντάρων στην παραλία και λέγανε: «Παιδιά, καλώς ήρθατε. Είναι κανείς από Θεσσαλονίκη; Είναι κανείς από Πάτρα; Είναι κανείς από Νομική Σχολή; Είναι κανείς από Ανωτάτη Εμπορική;» Και ο καθένας που νόμιζε ότι βρίσκει κοντινούς του έλεγε «εγώ» και τον παίρνανε. Και τον πλακώνανε στο ξύλο μέσα στη νύχτα. Έτσι κι εγώ έκανα το λάθος. Άκουσα για Νομική Σχολή και λέω «εγώ είμαι». Και με πήρανε και με πλακώσανε στη νύχτα. Αυτός που με έριξε κάτω και με τσαλαπατούσε, μου λέει: «Θα σε στείλω στο τρελάδικο, όπως έστειλα τον Νίκο Καρούζο».
Τον ποιητή;
Τον ποιητή… Εν πάση περιπτώσει, δεν με έστειλαν στο τρελάδικο. Μας πήγανε στον διοικητή, ο οποίος μας είπε: «Καλώς ήλθατε. Εδώ όποιος υπογράφει δήλωση περνάει ζωή και κότα. Όποιος δεν υπογράφει περνάει πολύ άσχημα. Πηγαίνετε όλοι να υπογράψετε και θα περάσετε αριστούργημα». Ε, από τους εκατόν τόσους που πήγαμε, δύο δεν υπογράψαμε.
Ο ένας ήσασταν εσείς. Ο άλλος;
Ο άλλος λεγόταν –θυμάμαι το όνομά του– Νίκος Ιωαννίδης. Ήταν ένα παιδί που έπαιζε ωραία κιθάρα· και χαβάγια. Μη σας λέω τώρα τις λεπτομέρειες της Μακρονήσου. Απλώς, για μένα χειροτέρεψε η φυματίωση, έκανα αιμόπτυση, με στείλανε στο νοσοκομείο και την άλλη μέρα με καλέσανε στην ανάκριση και μου είπαν: «Η φυματίωση που έχεις έχει χειροτερέψει. Θα σου αυξήσουμε την αγγαρεία, θα πεθάνεις από φυματίωση και δεν θα πει κανείς ότι σε βασανίσανε». Καθώς όμως η μάνα μου πήρε μια άδεια να με συναντήσει και με πήγανε στο Λαύριο με συνοδεία, είχα γράψει μια επιστολή που κατήγγελλα τη Μακρόνησο και κατάφερα κρυφά να της την περάσω την ώρα που τη φιλούσα. Εκείνη την έδωσε στις εφημερίδες και δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδη στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή. Την άλλη μέρα της δημοσίευσης με πήρανε για ανάκριση, για να ομολογήσω ότι εγώ την είχα γράψει. Εγώ έκανα ότι δεν ξέρω. Μου τη δείξανε, τη διάβασα: «Ό,τι λέει είναι σωστό, αλλά δεν ξέρω ποιος είναι». Με τιμωρήσανε με εικοσαήμερη αυστηρή φυλάκιση, που ήταν σε ένα αντίσκηνο, με συσσίτιο κάθε δύο μέρες. Αλλά αυτό με έσωσε. Παρότι είχε μπει ο Δεκέμβρης και έκανα Χριστούγεννα μέσα στη σκηνή αυτή, σταμάτησε η αγγαρεία και το σπάσιμο της πέτρας, που μου είχανε δεκάξι ώρες κάθε μέρα. Κι άρχισα να καλυτερεύω. Ύστερα, ήρθε η καινούργια ΕΣΟ, όπως τη λέγαμε. Τότε μου δώσανε προσωρινό απολυτήριο, απόφαση εκτόπισης – και έτσι τελικά κατέληξα στον Άη Στράτη.
Συγκριτικά με τη Μακρόνησο πώς ήταν ο Άη Στράτης;
Μπροστά στην κόλαση της Μακρονήσου ήταν παράδεισος.
Μένατε με τον Κώστα Κουλουφάκο στον Άη Στράτη;
Όχι, εκεί τον γνώρισα. Και γίναμε πολύ φίλοι, αλλά ο Κουλουφάκος έμενε σε άλλη σκηνή. Εκεί συνάντησα τον Ρίτσο, στον οποίο είπα, με τις ιδέες που είχα αποκτήσει, ότι η ποίηση είναι έκφραση του μικροαστικού συναισθηματισμού που σε εμποδίζει από την επαναστατική δράση.
Τι έλεγε ο Ρίτσος;
Το είπα αυτό στον Ρίτσο και μου λέει: «Μην ξαναλές τέτοιες σαχλαμάρες. Πρέπει να καταλάβεις ότι η ποίηση είναι το πεπρωμένο σου». Τότε άκουσα τη λέξη «πεπρωμένο». «Και μην ξανάρθεις να με δεις», συνέχισε (γιατί ο Ρίτσος έμενε σε ένα ωραίο καλύβι, σε ένα σπιτάκι), «αν δεν μου φέρεις χειρόγραφα ποιήματα». Έτσι άρχισα να γράφω ξανά. Του πήγα ποιήματα και με βοήθησε πάρα πολύ με τις παρατηρήσεις του. Κι εκείνος μου είπε: «Να γνωρίσεις μια παρέα παιδιών που είναι πολύ καλοί στη λογοτεχνία: τον Κώστα Κουλουφάκο, τον Μανόλη Φουρτούνη και τον Δημήτρη Ραυτόπουλο.
Σας έχω ακούσει να διηγείστε ότι εκεί, στον Άη Στράτη, για πρώτη φορά καταλάβατε πως υπήρχαν απαγορευμένα βιβλία και στη δική σας την πλευρά.
Ναι, ήταν η πρώτη δυσάρεστη εμπειρία που είχα. Διότι το στρατόπεδο του Άη Στράτη, που είχε τρεις χιλιάδες ανθρώπους και ήταν χωρισμένο σε τρεις τομείς, από χίλιους σε κάθε τομέα –και αργότερα λιγότερους, γιατί φεύγανε και με άδειες–, είχε δύο βιβλιοθήκες. Μία με τα λογοτεχνικά βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα και μια κρυφή βιβλιοθήκη με μαρξιστικά βιβλία που είχαν έρθει παράνομα. Στην πρώτη σκηνή που έμεινα ήμασταν εφτά άτομα. Εγώ κι άλλοι έξι, αγρότες από τη βόρεια Θεσσαλία και την Ήπειρο. Μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, ήρθαν δύο της καθοδήγησης και μου λένε: «Κάναμε έναν έλεγχο στη λογοτεχνική βιβλιοθήκη και είδαμε ότι υπάρχουν βιβλία διεφθαρμένα που χαλάνε το ηθικό των ανθρώπων. Τα αποσύραμε και τα έχουμε βάλει σε ένα χαρτόκουτο. Θα τα φέρουμε να τα κρύψουμε κάτω από το κρεβάτι σου και μην τα δει κανείς». Ήρθαν και όντως τα χώσανε κάτω από το ξυλοκρέβατο. Αλλά μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, από περιέργεια, τράβηξα την κούτα και την άνοιξα να δω ποια είναι τα κακά βιβλία. Ήταν όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πριν λίγο καιρό είχε κατακριθεί στη Σοβιετική Ένωση ως αντιδραστικός! Επίσης ήταν δύο σοβιετικά μυθιστορήματα που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα, τα οποία όμως είχαν επικριθεί στη Σοβιετική Ένωση επειδή κοροϊδεύανε τη γραφειοκρατία. Θυμάμαι τους τίτλους: Οι δώδεκα καρέκλες ήταν το ένα και Για δύο ζευγάρια μεταξωτές κάλτσες το άλλο. Βλέπω και ένα άλλο βιβλίο, Το κόκκινο ιππικό. Τα έχασα, γιατί ήταν ένα βιβλίο επαναστατικό, για τον Εμφύλιο Πόλεμο και τη δράση του ιππικού. Γραμμένο από έναν συγγραφέα που θυμάμαι –έχω ξεχάσει τόσα ονόματα, αυτό το όνομα το θυμάμαι–, τον Ισαάκ Μπάμπελ. Ήταν ένα βιβλίο περιζήτητο. Και απορώ πώς το αποσύρανε. Έμαθα τον λόγο πολύ αργότερα.
Ποιος ήταν; Γιατί απέσυραν και τον Μπάμπαλα;
Πριν λίγα χρόνια, όταν ο φίλος μου Αναστάσης Βιστωνίτης, ο οποίος διάβαζε σοβιετικά αρχεία που είχαν δημοσιευτεί, μου είπε ότι διάβασε πως ο Μπάμπελ, ο συγγραφέας και έφεδρος αξιωματικός του σοβιετικού στρατού, έκανε ένα μεγάλο λάθος: τα έφτιαξε ερωτικά με τη γυναίκα του διευθυντή των μυστικών υπηρεσιών. Ο οποίος, όταν το έμαθε, διέταξε να συλληφθεί, τον πέρασε από στρατοδικείο, τον καταδίκασαν σε θάνατο ως προδότη και τον εκτελέσανε. Και έτσι τελείωσε ο Μπάμπελ.
Τελειώσανε και τα βιβλία του στα ελληνικά. Η κούτα με τα απαγορευμένα τι απέγινε;
Αργότερα, ήρθαν και την πήρανε την κούτα. Τη βγάλανε έξω στα χωράφια και ένα βράδυ είδα ότι τα κάψανε. Τότε είδα για πρώτη φορά ότι βιβλία δεν καίγανε μόνο οι χιτλερικοί, καίγανε και οι δικοί μας.
Τελειώνει η εξορία, βρίσκεστε στην Αθήνα. Συνεργάζεστε στην Επιθεώρηση Τέχνης;
Ναι. Είμαι ιδρυτικό μέλος.
Πώς εκδόθηκε;
Ήταν δύσκολη εποχή. Και για να βγει περιοδικό, ο εκδότης έπρεπε να έχει άδεια του υπουργείου Εσωτερικών. Ήταν υπό έλεγχο. Συμμαθητής μου από το Βαρβάκειο ήταν ο Νίκος Σιαπκίδης, ο οποίος είχε γίνει αρχιτέκτων – εγώ είχα γίνει δικηγόρος, είχα πάρει το δίπλωμα της Νομικής και ήμουν ασκούμενος δικηγόρος. Ο Σιαπκίδης δεν είχε φάκελο. Έτσι πήρε άδεια για περιοδικό. Κι είπε στους γνωστούς του να γράφουν, είπε και σε μένα. Κι εγώ είπα στα παιδιά του Άη Στράτη, που είχαν έρθει ως αδειούχοι εξόριστοι: στον Κουλουφάκο, αργότερα στον Φουρτούνη που ήρθε κι αυτός, στον Ραυτόπουλο. Ήρθε κι ο Τάσος Λειβαδίτης και έτσι τον γνώρισα και συνδέθηκα με πολλή φιλία μαζί του. Και ξεκινήσαμε την Επιθεώρηση Τέχνης. Στην οποία, η ΕΔΑ –ήταν η ΕΔΑ τότε– έστειλε ως αρχισυντάκτη, δηλαδή ως διευθύνοντα της συντακτικής επιτροπής, τον Πορφύρη Κονίδη. Πολύ μεγαλύτερό μας. Παλαιό Ακροναυπλιώτη, στον Εμφύλιο Πόλεμο καταδικασμένο εις θάνατον που γλίτωσε την τελευταία στιγμή. Και έτσι ξεκίνησε η Επιθεώρηση Τέχνης, η οποία είχε μεγάλη επιτυχία.
Η σύνταξή της είχε συχνά συγκρουστεί με το κόμμα. Συγκρουστήκατε κι εσείς;
Ναι. Αλλά πριν είχα πολλές εμπειρίες. Και πολλές φορές, έτσι, πέρασα απογοητεύσεις. Να σας πω μια μεγάλη απογοήτευσή μου. Ένας συγγραφέας που θαύμαζα πάρα πολύ, από χρόνια, γιατί είχα διαβάσει ό,τι βιβλίο του είχα βρει, ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης – και τα ταξιδιωτικά του μου αρέσανε πολύ, και τα λογοτεχνικά, και εκείνο που είχα λατρέψει ήταν ο «Αλέξης Ζορμπάς». Γενικά μού άρεσε πολύ ο Καζαντζάκης. Κάποτε αποφασίσαμε στην Επιθεώρηση Τέχνης, όπως ήταν τότε το ρεύμα, να κάνουμε ένα τεύχος αφιερωμένο στην ειρήνη. Ήταν τότε στην πολιτική της Αριστεράς το κίνημα της ειρήνης. Και εγώ τους λέω να γράψουμε ένα γράμμα, να μας στείλει για το τεύχος ένα κείμενο και ο Καζαντζάκης. Θα ήταν το καλύτερο απ’ όλα. Ο Καζαντζάκης τότε είχε μόλις εγκατασταθεί στη νότια Γαλλία. Και όντως, του στέλνουμε την επιστολή. Και μας απαντάει ο Καζαντζάκης επίσης με επιστολή – που κρίμα, δεν την πήρα να τη διασώσω και χάθηκε μαζί με όλο το αρχείο της Επιθεώρησης Τέχνης, που το κατέστρεψε η χούντα. Στην επιστολή του ο Καζαντζάκης μάς έλεγε: «Μα δεν ξέρετε ότι εγώ είμαι υπέρ του πολέμου; Το έχω γράψει ότι ο πόλεμος δημιουργεί την ιστορία. Τι μου ζητάτε να γράψω για την ειρήνη τώρα;» Μείναμε εμβρόντητοι. Αλλά κυρίως πάθαμε, εγώ τουλάχιστον, φοβερό τράνταγμα, σοκ, όταν, ύστερα από λίγους μήνες, η Διεθνής Επιτροπή για την Ειρήνη (είχε τότε συγκροτηθεί από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά πρόεδρος ήταν ο Μπέρτραντ Ράσελ) είχε κάνει συνέδριο στην Κίνα και απένειμαν το μεγάλο βραβείο ειρήνης στον Καζαντζάκη. Και εκείνος πήγε να το παραλάβει. Ο άνθρωπος που μας είχε πει ότι είναι υπέρ του πολέμου και δεν έγραφε για την ειρήνη, όταν πήρε βραβείο για την ειρήνη πήγε να το παραλάβει. Έπαθα τράνταγμα.
Με το κόμμα πότε είχατε εμπλοκή στην Επιθεώρηση;
Ο φίλος και συνεργάτης μας, ο Μανόλης Φουρτούνης, ο οποίος ήταν από την Κω, είχε μεγαλώσει με την ιταλική κατοχή εκεί και είχε μάθει τα ιταλικά από μικρό παιδί, όταν ήρθε αδειούχος εξόριστος έγινε κι αυτός μέλος της συντακτικής επιτροπής και συχνά μας έφερνε κείμενα από τα ιταλικά. Στα ιταλικά δημοσιευμένο βρήκε κι ένα θαυμάσιο σοβιετικό διήγημα – δεν θυμάμαι τον τίτλο αλλά θυμάμαι τον συγγραφέα, λεγόταν Γκράνιν. Σ’ αυτό, ο Σοβιετικός συγγραφέας σατίριζε τη σοβιετική γραφειοκρατία. Και, όπως μάθαμε, ήταν και ήρωας του πολέμου, με παράσημο. Το διήγημά του εκείνο είχε καταδικαστεί στη Σοβιετική Ένωση. Αλλ’ ο Φουρτούνης το μετέφρασε από ένα αριστερό ιταλικό περιοδικό, το έφερε μεταφρασμένο, άρεσε και το δημοσιεύσαμε. Γι’ αυτό η ΕΔΑ, δηλαδή η ανώτατη κομματική επιτροπή μάς καταδίκασε διότι δημοσιεύσαμε ένα διήγημα που εξύβριζε τη Σοβιετική Ένωση και είχε καταδικαστεί εκεί. Έτσι έγινε μια κομματική δίκη, στην οποία ο εισαγγελέας, ας πούμε, ήταν ο Μάρκος Αυγέρης. Και μέλη του δικαστηρίου, από λογοτέχνες, ήταν ο Θέμος Κορνάρος και ο Ρίτσος. Είπα τότε: «αφού θα είναι ο Ρίτσος, θα αθωωθούμε». Αλλά ο Ρίτσος ταυτίστηκε με την καθοδήγηση εκεί και μας καταδίκασαν. Η καταδίκη ήταν μεγάλη μομφή, θα παραμέναμε όμως να κάνουμε τη δουλειά, αλλά θα την κάνουμε υπό έλεγχο. Και για τον έλεγχο, μας έστειλαν τον Δημήτρη Δεσποτίδη. Έτσι συνεχίστηκε η Επιθεώρηση Τέχνης. Υπό έλεγχο.
Πότε φύγατε;
Έμεινα ώς το 1959, οπότε η πρώτη σύζυγος που είχα, με την οποία χωρίσαμε αργότερα, κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο. Είχα γίνει δικηγόρος και ο Δικηγορικός Σύλλογος επενέβαινε. Άμα ήσουν δικηγόρος και αδειούχος εξόριστος, επενέβαινε ο Σύλλογος, ότι δεν μπορεί ένας δικηγόρος να είναι αδειούχος εξόριστος. Έτσι είχα απαλλαγεί από την ιδιότητα του αδειούχου εξορίστου, δεν ήμουνα πια. Η τότε σύζυγός μου μάλιστα κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο και φύγαμε για το Παρίσι. Ήταν η πρώτη έξοδος από τη χώρα. Και έμεινα πέντε χρόνια.
Επιστρέψατε στο Παρίσι μετά τη χούντα;
Είχαμε πάρει διαζύγιο με την πρώτη σύζυγο, χωρίσαμε. Εγώ δούλευα στο Κέντρο Κοινωνικών Επιστημών ως διευθυντής ερευνών και, όταν έγινε το πραξικόπημα το 1967, πήγανε να με συλλάβουν στο σπίτι που έγραφε η ταυτότητα. Ήταν το σπίτι από το οποίο είχα φύγει όταν χώρισα, έτσι δεν με βρήκανε. Λίγες μέρες αργότερα κατάφερα και έφυγα. Ξαναπήγα στο Παρίσι, όπου έμεινα εφτά χρόνια ακόμα.
Στο Παρίσι εργαστήκατε, βρεθήκατε με πολλούς άλλους Έλληνες εξόριστους… Τότε μεταφράσατε και στα γαλλικά το Πνευματικό εμβατήριο του Σικελιανού;
Είναι μια τελικά δυσάρεστη ιστορία. Ναι, μετέφρασα το ποίημα του Σικελιανού Πνευματικό εμβατήριο στα γαλλικά, έπειτα από παραγγελία του Μίκη Θεοδωράκη.
Δημοσιεύτηκε στον δίσκο με το μελοποιημένο έργο από τον Μίκη;
Ναι. Δημοσιεύτηκε στον δίσκο που έβγαλε ο Θεοδωράκης.
Στο Παρίσι γνωρίσατε τη δεύτερη γυναίκα σας, τη Ρένα Σταυρίδη;
Ναι. Και στο Παρίσι παντρευτήκαμε. Η Ρένα ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος. Αργότερα έγινε καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο, καθηγήτρια Ιστορίας. Στη χούντα είχε κάνει μια δολιοφθορά. Όταν ο Παπαδόπουλος, ο δικτάτορας, έκανε μια εκδήλωση στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού, εκείνη, φορώντας περούκα για να μην την αναγνωρίσουν, μετέφερε ένα φορητό μαγνητόφωνο. Και την ώρα που άρχισε να μιλάει ο Παπαδόπουλος, το έβαλε στη διαπασών να λειτουργεί και του διέκοψε την ομιλία. Του τη χάλασε, αναγκάστηκε να σταματήσει και να φύγει. Έκανε επικίνδυνη αντιδικτατορική δουλειά, ευτυχώς μπόρεσε και διέφυγε και δεν έλεγε ποτέ για τη δράση της. Εγώ το έμαθα πολύ αργότερα.
Στο Παρίσι ξανασυναναστραφήκατε με τον Δεσποτίδη.
Ναι.
Ήταν πια ανανεωτικός αριστερός;
Ήτανε περίεργος άνθρωπος… Στο βιβλίο που βγαίνει από την Κίχλη με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα, στον πρόλογο, διευκρινίζω ότι αναφέρομαι σε ανθρώπους που γνώρισα, συνδέθηκα μαζί τους και παίξανε ρόλο στη ζωή μου. Αλλά δεν γράφω για αυτούς με τους οποίους συγκρούστηκα και ήρθα τελικά σε ρήξη.
Ο Δεσποτίδης ήταν σε αυτούς με τους οποίους συγκρουστήκατε;
Έτσι δεν έγραψα κάτι για τον Δεσποτίδη γιατί ήρθαμε σε ρήξη.
Επιστρέφοντας στην Ελλάδα μετά τη χούντα, είστε πια σε σχέση, που λέμε, με το ΚΚΕ Εσωτερικού;
Ναι, αλλά μετά γίνονται ζυμώσεις, συγκρούσεις, διασπάσεις. Γενικά, όλο και περισσότερο ασχολούμαι με το γράψιμο και με την πολιτιστική δραστηριότητα παρά με την πολιτική δραστηριότητα. Δεν συμμετέχω πια.
Δεν συμμετείχατε. Θυμάμαι, όμως, ότι το 1979 –ήμουν πρωτοετής φοιτητής– ένα από τα μπλοκάκια που είχε βγάλει ο Ρήγας Φεραίος είχε στο εξώφυλλο απόσπασμα από ένα ποίημά σας. «Είναι πολύ νωρίς για μια γεροντική σοφία», έλεγε. Κι εμείς, νεολαίοι στον Ρήγα, ξέραμε ότι ο Τίτος Πατρίκιος είναι ο κομματικός ποιητής. Έτσι αρχίσαμε να ψάχνουμε τις συλλογές σας.
Δεν το θυμάμαι αυτό. Είναι στα πράγματα που έχω ξεχάσει.
Θυμάστε τουλάχιστον πώς σκεφτόσασταν και πώς γράφατε εκείνη την περίοδο;
Κάθε τόσο ανακάλυπτα και κάτι καινούργιο, κάποια καινούργια σκέψη, κάποια καινούργια κριτική. Προσπαθούσα να μην αφήνω το μυαλό μου σε αδράνεια και σε αυτοϊκανοποίηση. Στο ποίημα που είχα γράψει το 1957, αλλά το δημοσίευσα πολύ αργότερα, υπάρχουν δύο στίχοι που λένε:
Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα,
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.
Επί χούντας, ο τότε φίλος μου Μανόλης Αναγνωστάκης ενέταξε τους στίχους αυτούς σε ένα ποίημά του, λέγοντας περίπου: «Όπως πολύ σωστά είπε κάποτε και ο φίλος μου ο Τίτος, κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες». Στον καιρό της Μεταπολίτευσης –δεν έχουμε ακόμα συγκρουστεί με τον Αναγνωστάκη, ήμασταν πολύ φίλοι– γίνεται μια εκδήλωση για την ποίησή του στο πολιτιστικό κέντρο Γουλανδρή, που ήταν σε ένα παλιό αρχοντικό στην Πλάκα. Πήγαμε με τη σύζυγό μου και μίλησαν ο Αλέξης Ζήρας και ο Παντελής Μπουκάλας. Ήταν και ο Αναγνωστάκης με τη γυναίκα του, τη Νόρα, μπροστά μπροστά. Λέει, μια στιγμή, ο Ζήρας: «Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης έγραψε τους περίφημους στίχους “κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”». Και ο Αναγνωστάκης δεν είπε κουβέντα και συνεχίστηκε η ομιλία. Αλλά όταν πήρε το λόγο ο Παντελής Μπουκάλας είπε: «Θέλω να κάνω μια διόρθωση. Οι στίχοι που ανέφερε ο Ζήρας δεν είναι του Αναγνωστάκη, είναι του Τίτου Πατρίκιου». Έτσι αποκαταστάθηκε η αλήθεια.
Όταν πέθανε ο Αναγνωστάκης, θυμάμαι η Ελευθεροτυπία έγραψε σε μια μεγάλη σελίδα: «Χάσαμε τον ποιητή που έγραψε τους στίχους “Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”».
Με ποιο κοινό σχετιστήκατε τα χρόνια της μεταπολίτευσης; Με ποια περιοδικά, με ποιες ομάδες;
Στη μεταπολίτευση έκανα το μεγαλύτερο λάθος της ζωής μου – κι ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου… Μου λένε μερικοί ότι ήταν η Μακρόνησος και ο Άη Στράτης. Όχι. Ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου και η χειρότερη κόλαση ήταν ο χρόνος που ανέλαβα, ανοήτως, την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αν θυμάμαι σωστά το 2001. Μου στοίχισε πάρα πολύ. Ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Θόδωρος Πάγκαλος, με κάλεσε μία Παρασκευή, θυμάμαι, και μου είπε: «Σου αναθέτω την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας». Λέω: «Πολύ καλά». «Με μισθό τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ». Λέω: «Θόδωρε, όχι. Είναι πολύ μεγάλος, είναι σκανδαλωδώς μεγάλος». «Τόσος είναι», μου λέει, «και τόσα θα παίρνεις». Ήταν Παρασκευή. Εκείνο το βράδυ υπήρχε πρεμιέρα στο Θέατρο Πόρτα. Ένα έργο της Ξένιας Καλογεροπούλου. Ήταν όλη η συγγραφική και καλλιτεχνική Αθήνα. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια για τη νέα δουλειά. Ο Πάγκαλος είχε προηγουμένως δώσει πρες κόνφερανς και είπε ότι μου αναθέτει την προεδρία, είπε και τον μισθό της: τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια, πλην της χήρας ενός πολύ στενού φίλου.
Μετά άρχισαν να ζητάνε δανεικά;
…Πλην και του Μαρωνίτη, ο οποίος επίσης δεν με συνεχάρη. Μου λέει: «Θα τα πούμε αργότερα». Αλλά αυτά έγιναν μια Παρασκευή, από το πρωί μέχρι το βράδυ. Το Σάββατο δημοσιεύτηκε συνέντευξη του Πάγκαλου, νομίζω στην Ελευθεροτυπία, εναντίον του άλλου υπουργού της κυβέρνησης Σημίτη, του Τάσου Γιαννίτση, για το νομοσχέδιο που είχε προτείνει για το ασφαλιστικό. Και τη Δευτέρα, ο Σημίτης απέλυσε τον Πάγκαλο από υπουργό. «Δεν μπορεί ένας υπουργός να επιτίθεται σε συνυπουργό του διά του Τύπου. Αν έχει διαφορετική γνώμη, να την πει στο υπουργικό συμβούλιο», είπε ο Σημίτης. Και έτσι ο μισθός εκείνος δεν υπεγράφη και δεν μου δόθηκε ποτέ. Και έμεινα άμισθος. Με τον κόσμο να νομίζει ότι παίρνω αυτά τα λεφτά.
Οπότε, ύστερα από δύο μήνες, πήγα στον Σημίτη και του είπα: «Παραιτούμαι. Δεν μπορώ να συνεχίζω σε αυτή την κατάσταση». Και μου λέει: «Σε παρακαλώ, μην το κάνεις, γιατί θα δημιουργηθεί μεγάλο ζήτημα. Θα τακτοποιηθεί». Έμεινα. Και δεν τακτοποιήθηκε. Από τον Νοέμβριο του 2001 μέχρι το επόμενο καλοκαίρι να δουλεύω άμισθος, και ο κόσμος να σπάει τα τηλέφωνα και να μου ζητάνε ρουσφέτια. Ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου. Και το καλοκαίρι πια, ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ενέκρινε έναν μισθό χιλίων διακοσίων ευρώ. Από το καλοκαίρι.
Τον Νοέμβριο κατόρθωσα και παραιτήθηκα. Όταν ανέλαβα αυτή τη δουλειά, έκανα και ένα γενικό τσεκάπ και ήμουν, από άποψη υγείας, τέλεια. Λίγο μετά απ’ όταν παραιτήθηκα, αρρώστησα σοβαρά. Χρειάστηκε να κάνω μια πολύ σοβαρή εγχείρηση.
Τέλος καλό, όλα καλά… Ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης, αναλύοντας την ποίησή σας, σας αποκαλεί ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Συμφωνείτε με την εκτίμησή του;
Η θεματολογία μου ήταν κυρίως αυτή. Το ζήτημα είναι να γράφεις καλό ποίημα.
Ποιοι ποιητές σας συγκινούν και σας έχουν επηρεάσει;
Θα σας πω για τους Έλληνες. Με επηρέασαν πάρα πολύ ο Σολωμός και ο Κάλβος. Για χρόνια, ιδίως στο κλίμα της Αντίστασης, με τα πατριωτικά του ποιήματα, ο Βαλαωρίτης. Μετά ο Παλαμάς, κυρίως με τον Δωδεκάλογο του Γύφτου, αλλά και με το ποίημά του για την Αθήνα. Επίσης ο Σικελιανός. Αλλά περισσότερο μου είχαν αρέσει δύο ποιητές που ήταν απορριπτέοι από την Αριστερά: ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης, των οποίων και των δύο θυμάμαι ποιήματα, θα μπορούσα να τα πω. Μετά με επηρέασαν, βεβαίως πολύ, ο Εμπειρίκος με τη σουρεαλιστική του ποίηση, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Γιώργος Σεφέρης. Κυρίως, όμως, ο Ρίτσος, που με βοήθησε – οφείλω να πω ότι ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος, τον οποίο πολύ θαύμασα και αγάπησα. Και ο καλύτερος ίσως άνθρωπος που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, με τον οποίο συνδέθηκα πάρα πολύ. Ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους και μπορώ να σας πω ένα πολύ σημαντικό περιστατικό.
Παρακαλώ…
Είχα βγάλει το πρώτο μου βιβλίο, τον Χωματόδρομο – ήμουν στην Επιθεώρηση Τέχνης. Ο Βρεττάκος βοηθούσε πολύ το περιοδικό. Ήταν δημοτικός σύμβουλος εκ μέρους της Αριστεράς στον Δήμο Πειραιά. Και αποφάσισε να οργανώσει μια εκδήλωση εορταστική για τα πενήντα χρόνια από την πρώτη έκδοση του βιβλίου του Βάρναλη. Το πρότεινε και αποφάσισε ο δήμος να το κάνει τιμητικά στο μεγάλο και ωραίο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Ο Βρεττάκος, ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους, ανέθεσε σε δύο νέους να μιλήσουν για τον Βάρναλη: στον Κουλουφάκο για τα ποιήματά του και σε μένα για τα πεζά του. Πέσαμε και οι δύο με τα μούτρα να μελετάμε και να γράφουμε και φτιάξαμε δύο ομιλίες. Γίνεται η γιορτή και το ωραίο αυτό και μεγάλο θέατρο πλημμυρίζει από κόσμο. Πλημμύρα, οι διάδρομοι γεμάτοι. Ξεκινάει με ομιλία του Βρεττάκου για το σύνολο του έργου Βάρναλη, μετά μιλάει πολύ ωραία για τα ποιήματά του ο Κουλουφάκος και μετά για τα πεζά εγώ. Και τελειώνει, χαλάει ο κόσμος από τα χειροκροτήματα.
Ο Βάρναλης καθόταν στην πρώτη σειρά. Σηκώνεται, διασχίζει το διάδρομο, φεύγει χωρίς καν να χαιρετήσει κανέναν. Και μένουμε όλοι εμβρόντητοι. Μετά μάθαμε ότι είχε φύγει πολύ δυσαρεστημένος, διότι δεν τον τιμήσαμε όσο έπρεπε.
Αυτά είναι τα περίεργα βιώματα της εποχής.
Μιλήσαμε πολύ για το παρελθόν. Μπορούμε να σκεφτούμε τον κόσμο που έχουμε σήμερα και τον κόσμο που έρχεται; Έχετε σκεφτεί τον κόσμο που έρχεται, την ποίηση την αυριανή και τη ζωή αύριο;
Μας απασχολεί πολύ και εμένα και όλους αυτό, αλλά το να κάνεις προγραμματικές προβλέψεις είναι πια επικίνδυνο, γιατί πολλά προγράμματα ανατρέπονται. Και για εμένα αυτό που έχει σημασία είναι ότι το μέλλον διαμορφώνεται με τη δραστηριότητα που έχεις στο παρόν και όχι με την αφηρημένη προσδοκία ενός προγραμματισμένου μέλλοντος, που πιστεύεις ότι οπωσδήποτε θα έρθει επειδή εσύ το πρόβλεψες.
Έχετε σχετιστεί με ιδεολογίες που υποσχέθηκαν τη χειραφέτηση, αλλά δεν την πραγμάτωσαν, το αντίθετο. Τι είναι για εσάς οι ιδεολογίες; Τι θα λέγατε σήμερα, ας πούμε, σε ένα παιδί που θα ερχόταν και θα σας έλεγε: «Ξέρεις, είμαι ιδεολόγος, θέλω να αλλάξω τον κόσμο»;
Προσπάθησε να επιβεβαιώνεις την ιδεολογία σου μέσα στην πραγματικότητα και όχι να παραμορφώνεις την πραγματικότητα με βάση την ιδεολογία. Αυτό το κάναμε, η δική μου γενιά, επί χρόνια και οδηγηθήκαμε σε πολλές καταστροφές.
Να σας πω, πίστευα κι εγώ την περίφημη φράση η οποία διαμόρφωσε ιδεολογία, του Μαρξ, που λέει: «Η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Κάποια στιγμή άρχισα να τη βλέπω με κριτική ματιά, διότι τελικά κατέληξα στο ότι η βία είναι πάντα καταστρεπτική. Και έλεγα για ένα διάστημα ότι αυτή είναι η αντίληψη του Στάλιν, αλλά ο Λένιν την έχει ξεπεράσει. Μετά, ξαναμελετώντας τα πράγματα και τα βιβλία τους, είδα ότι και ο Λένιν την ίδια αντίληψη είχε. Αλλά του Μαρξ ήταν η ιδέα. Όταν ζούσα στη Γαλλία, μία από τις εργασίες επί πληρωμή ήταν η σύνταξη της βιβλιογραφίας των έργων του νεαρού Μαρξ, προ του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Έκανα την εργασία για τις γαλλικές εκδόσεις πιστεύοντας ότι ο νέος Μαρξ έχει μια πιο ανοιχτή σκέψη. Αλλά πριν αρκετά χρόνια διαβάζω μια επιστολή του προς συμφοιτητή του – ήταν ακόμα 19 - 20 χρόνων, και οι δύο εγελιανοί, αλλά αριστεροί. Έλεγε ο Μαρξ στην επιστολή αυτή ότι η ανθρωπότητα ζει υπό καταπίεση και πρέπει να απελευθερωθεί. Αλλά για να απελευθερωθεί από την καταπίεση, πρέπει να αποκτήσει συνείδηση του ότι υφίσταται καταπίεση. Και αυτή τη συνείδηση δεν την έχει ακόμα. Έργο δικό μας είναι να δώσουμε στην ανθρωπότητα τη συνείδηση ότι βρίσκεται υπό καταπίεση. Και θα της τη δώσουμε αυτή τη συνείδηση, είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Τρόμαξα όταν το διάβαζα, γιατί ήδη από τόσο νέος έχει την αντίληψη της βίας. «Το θέλεις - δεν το θέλεις, θα σ’ το επιβάλω εγώ αυτό, γιατί εγώ έχω το σωστό και θα σου επιβάλω το σωστό».
Σήμερα πια νομίζω ότι το σωστό δεν επιβάλλεται ποτέ διά της βίας. Διά της πειθούς και διά της αντιπαράθεσης των γνωμών. Όχι διά της βίας. Αυτή είναι η άποψή μου.
Είναι μια άποψη που οδηγεί στον πολιτισμό – και στην απελευθερωτική δυναμική της ποίησης. Θα μας πείτε ένα ποίημα που σας εκφράζει;
Θα σας πω ένα ποίημα που έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες ευρωπαϊκές. Είναι το «Άλλο ένα καλοκαίρι».
Για σκέψου να μην πρόφταινα
κι αυτό το καλοκαίρι
να δω το φως ξανά εκτυφλωτικό
να νιώσω την αφή του ήλιου στο κορμί μου
να οσμιστώ δροσερές και χαλασμένες μυρωδιές
να γευτώ γλυκόξινες και πιπεράτες γεύσεις
ν’ ακούω τα τζιτζίκια ώς τα κατάβαθα της νύχτας
να καταλαβαίνω τους δικούς μου που αγαπώ
να μην αδημονώ μ’ αυτούς που με στηρίζουν
να σκέφτομαι κι εκείνους που θέλησα να ξεχάσω
να βρίσκω φίλους που έρχονται από μακριά
ν’ αφήνω κι άλλες ζωές να μπαίνουν στη δική μου
να κολυμπάω σε θάλασσες ζεστές
ν’ αντικρίζω φρέσκα σώματα γυμνά
ν’ αναπολήσω έρωτες, να ονειρευτώ καινούργιους
ν’ αντιληφθώ τα πράγματα που αλλάζουν.
Έτσι καθώς το πρόφτασα αυτό το καλοκαίρι
λέω να ελπίζω για προσεχή Χριστούγεννα
για κάποια επόμενη Πρωτοχρονιά
άσε να δούμε και για παραπέρα.
Σας ευχαριστώ με όλην μου την καρδιά.

1 Οκτωβρίου 2026. Ο Τίτος Πατρίκιος με τον Ηλία Κανέλλη στη σκηνή της αίθουσας Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών.
Ντίνα Κουμπούλη
- Τεύχος 180
- Τίτος Πατρίκιος
- Γιάννης Ρίτσος
- Λιλή ΠατρικίουΙακωβίδη
- Κωστής Παλαμάς
- Βαγγέλης Γκούφας
- Άγγελος Σικελιανός
- Κατοχή
- Επιθεώρηση Τέχνης
- Ελένη ΓλύκατζηΑρβελέρ
- Νίκος Καρούζος
- Κώστας Κουλουφάκος
- Δημήτρης Ραυτόπουλος
- Νίκος Σιαπκίδης
- Τάσος Λειβαδίτης
- Νίκος Καζαντζάκης
- Μανόλης Αναγνωστάκης
- Θόδωρος Πάγκαλος
- Πορφύρης Κονίδης
- Δημήτρης Δεσποτίδης
- Ρένα Σταυρίδη Πατρικίου
- Αλέξης Ζήρας
- Παντελής Μπουκάλας
- Νικηφόρος Βρεττάκος
- Κώστας Βάρναλης
Τίτος Πατρίκιος: «το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν»
Όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση του ποιητή με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών
«Η ζωή είναι στο παρόν. Και το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν. Δεν έχει καμία αξία να προσπαθεί κανείς να προβλέψει το μέλλον. Δεν έχει καμία αξία η αφηρημένη προσδοκία ενός προκαθορισμένου μέλλοντος που πιστεύεις ότι θα έρθει μόνο και μόνο επειδή εσύ το προέβλεψες».
Λόγια του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, από τη δημόσια συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων/συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».
Η εκδήλωση ήταν η πρώτη της φετινής σεζόν, με μεγάλη προσέλευση κοινού, μέρος του οποίου παρακολούθησε όρθιο από το διάδρομο τον ποιητή να περιγράφει επεισόδια της περιπετειώδους ζωής του, σκιαγραφώντας τον εαυτό του, τις ιδέες του και την ποιητική του. Ο Τίτος Πατρίκιος περιέγραψε τα παιδικά του χρόνια, τη μύησή του στους ποιητικούς τρόπους και τις βασικές επιρροές του, τη σκληρή εμπειρία της Κατοχής και τις πρώτες αντιστασιακές δράσεις του, την ανάμνηση της συνάντησής του με τον Παλαμά και την ποιητική συγκίνηση που του μετέδωσε ο Άγγελος Σικελιανός στην κηδεία του ποιητή. Μίλησε ακόμα για τη στράτευσή του στην κομμουνιστική Αριστερά ως συνέχεια της ένταξής του στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ, κι αργότερα τις διώξεις και τις εξορίες στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη – σε μια δύσκολη συνθήκη, που κατάφερε να μη λυγίσει και να μην υπογράψει δήλωση, όπως έκανε η μεγάλη πλειονότητα όσων πήγαιναν εκεί. Αναφέρθηκε στην περιπέτεια της Επιθεώρησης Τέχνης, του ιστορικού περιοδικού ιδεών της Αριστεράς που το έκλεισε η χούντα, μίλησε για τη φυγή του στο Παρίσι και τη ζωή του εκεί τα χρόνια της χούντας και για τη γνωριμία του με τη μετέπειτα σύζυγό του, τη Ρένα Σταυρίδη. Αλλά και για τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα, το ΚΚΕ εσωτερικού, την αποστασιοποίηση από την πολιτική ένταξη.
Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ο Τίτος Πατρίκιος εξομολογήθηκε και δύο σοβαρά περιστατικά της ζωής του. Το πρώτο, η παρ’ ολίγον εκτέλεσή του από παρακρατικούς λίγο πριν την Απελευθέρωση, από την οποία σώθηκε την τελευταία στιγμή. Στην ερώτηση, τι σκεπτόταν το δραματικό πεντάλεπτο όπου αποφασιζόταν η τύχη του, απάντησε: τον Ντοστογιέφσκι: ταυτιζόταν με τον μεγάλο συγγραφέα, ο οποίος επίσης είχε γλιτώσει την εκτέλεση την τελευταία στιγμή, όπως αναφέρει στο μυθιστόρημά του Ο ηλίθιος. Το δεύτερο περιστατικό ήταν στον Άη Στράτη, όταν καθοδηγητές κομμουνιστές απέσυραν και στη συνέχεια έκαψαν βιβλία του Ντοστογιέφσκι που βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου, επειδή ο συγγραφέας είχε πέσει σε δυσμένεια στη Σοβιετική Ένωση. «Είδα να καίνε βιβλία και οι δικοί μας, και όχι μόνο οι χιτλερικοί», είπε ο Τίτος Πατρίκιος με πικρό χαμόγελο.
Ήταν μια βραδιά γεμάτη αναμνήσεις, ιδεολογικές αναφορές, επίκληση προσωπικοτήτων από τις πολλές που ο ποιητής συνάντησε στη διαδρομή του, χιούμορ και, βέβαια, ποίηση – αφού ο Τίτος Πατρίκιος απήγγειλε από στήθους ξένους και δικούς του στίχους.
Ο Τίτος Πατρίκιος, σε ένα ακροατήριο παλιών και πολλών νεότερων που τον άκουγαν επί μιάμιση ώρα σιωπηλοί διακόπτοντας μόνο για να τον χειροκροτήσουν, ξεχώρισε επειδή επέδειξε ταυτόχρονα με την ποιητική ευαισθησία του και τη δεξιοτεχνική της λιτότητα την ηθική συγκρότηση ενός μεγάλο ποιητή. Αναφερόμενος στο περιστατικό της παρ’ ολίγον εκτέλεσής του στην Κατοχή, αυτός που θυμήθηκε πρόσωπα και πράγματα για όλες τις πτυχές του βίου του που αφηγήθηκε, δήλωσε ότι δεν θυμόταν ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κατέδωσε. Και πρόσθεσε: «Χαίρομαι που δεν θυμάμαι το όνομα του συμμαθητή μου στο Βαρβάκειο που έμενε στην ίδια πολυκατοικία με μένα και με κατέδωσε. Έτσι δεν έχω να μισήσω κάποιον άνθρωπο».
Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας του Τίτου Πατρίκιου με τον Ηλία Κανέλλη θα δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του Βοοks’ Journal.
Ενώπιος ενωπίω με τον Τίτο Πατρίκιο
Λίγο πριν τη συνομιλία του με τον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου στο Ωδείο Αθηνών
Η διαδρομή του ποιητή Τίτου Πατρίκιου στο χρόνο μέσα από τα διαβάσματα, τα συλλογικά όνειρα, τις επιλογές και τα πρόσωπα που τον καθόρισαν, όπως καταγράφηκε στην ποιητική του κατάθεση. Με αφορμή την εκδήλωση-συζήτηση του Ηλία Κανέλλη με τον Τίτο Πατρίκιο την 1η Οκτωβρίου 2026 στο Ωδείο Αθηνών, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων-συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», ανασύρουμε από το αρχείο μας ένα σημαντικό κείμενο παρουσίασης του ποιητή και της ποίησής του από τον Αλέξη Πολίτη. Αναδημοσίευση από το Βοοks’ Journal, τχ. 14, Δεκέμβριος 2011.
Χειμωνιάτικο απόγευμα, που βραδιάζει νωρίς, κάθισα στον καναπέ κι άναψα τη λάμπα. Βόλεψα τα πόδια μου ψηλά, ταχτοποίησα λίγο γύρω μου τις χτεσινές ακαταστασίες, τεντώθηκα, κι έπιασα το καινούριο μου απόκτημα. Το όνομα του συγγραφέα το είχα ξανακούσει, μα πρώτη φορά έπιανα δικό του βιβλίο στα χέρια μου.
Κάπως έτσι θα μπορούσε ν’ αρχίσει το κείμενο αυτό. Το βιβλίο βέβαια θα ήταν η Μαθητεία, ή ο Χωματόδρομος, ή κάποια άλλα ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου, και θα σας διάβαζα όσα έχω να σας πω, σαν να ήταν μια προσωπική, αληθινή ιστορία. Τα πράγματα όμως δεν έγιναν έτσι, και για να πω την αλήθεια δεν θυμάμαι πια ούτε πότε ούτε με ποιαν ευκαιρία διάβασα για πρώτη φορά δικά του ποιήματα – άλλωστε δεν έχει και πολλή σημασία: απλώς ψάχνω έναν τρόπο να παραθέσω κάποια ποιήματά του που θα μας βοηθήσουν να γνωρίσουμε κάπως τον ποιητή.
Πιστεύω πως πιο καλά θα καταφέρω το έργο που ανέλαβα αν περιορίσω τα δικά μου λόγια κι αναζητήσω τα δικά του. Αν δηλαδή επιχειρήσω να στήσω μια βιογραφία του Τίτου Πατρίκιου παραθέτοντας ποιήματά του. Κι αν όχι βιογραφία, κάποια έστω θραύσματα της ζωής και της ποιητικής του.
***
«Μ’ ένα βιβλίο ξεχνιέμαι». Κάποια στιγμή το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου –ο Τίτος Πατρίκιος ήταν για ένα διάστημα πρόεδρός του– είχε κυκλοφορήσει αυτό το διαφημιστικό σύνθημα. Δεν ξέρω αν πέτυχε ο στόχος, να συμφιλιωθεί ο κόσμος με την ανάγνωση, αλλά τίποτε δεν ταιριάζει λιγότερο με τα βιβλία του Πατρίκιου: το μόνο που δεν σε βοηθούν είναι να ξεχαστείς – το αντίθετο. Βρίσκεσαι μπροστά σε μια επίμονη, μια διαρκή αυτοεξομολόγηση που οδηγεί τον αναγνώστη ίσια στις δικές του ενοχές: «άραγε εγώ τι έκανα στην ανάλογη, ή σε μια παρόμοια περίσταση; Μήπως κι εγώ παράχωσα στη συνείδησή μου κάποιες μνήμες, κάποιες τύψεις, μήπως και κρύβομαι ακόμα από εκείνον τον παλιό μου εαυτό;».
Αυτοεξομολόγηση· σωστότερα, διαρκής αυτοέλεγχος του δικού του εγώ – ετούτη είναι νομίζω η κεντρική γραμμή των ποιημάτων του Τίτου Πατρίκιου, το προσωπικό του στίγμα, η φωνή του. Αρχίζω, λοιπόν, [την παράθεση ορισμένων από τα ποιήματά του]:
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΜΕ ΤΙΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
Λέμε εμείς κι εννοούμε εγώ
λέμε εσύ κι εννοούμε εγώ
λέμε αυτός κι εννοούμε πάλι εγώ.
Στην ουσία μόνο με το εγώ
μπορούμε να εννοήσουμε
κάποιον άλλο.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 87
Αυτά το 1988 – αν και βέβαια οι χρονολογίες της έκδοσης δεν ταυτίζονται αναγκαστικά με τη στιγμή της έμπνευσης ή της γραφής. Κάμποσα χρόνια νωρίτερα πάντως, το 1969, η ίδια εξομολόγηση, από διαφορετική οπτική γωνία κοιταγμένη:
Η ΠΕΤΡΑ
Και πάλι η ίδια αλαζονεία:
τη ζωή σου σ’ άλλη ζωή να τη χαράξεις
όπως σαν θέλεις μέσα από την πέτρα
να βγάλεις το δικό σου άγαλμα
πιστεύοντας πως την ελευθερώνεις.
Σεπτέμβρης ’69
Προαιρετική στάση, 1974, 14
Κάθε «εγώ» κρύβει μιαν αλαζονεία, έναν μικροσκοπικό Πυγμαλίωνα, που δεν ερωτεύεται παρά το έργο του. Διακρίνω όμως κι ένα δισταγμό, ένα φόβο για την ποιητική πράξη· μήπως δημιουργώντας εικόνες παραποιούμε την πρώτη τους ύλη; Αμήχανος, ξαναγυρίζω στα 1988:
ΑΥΤΟΤΕΛΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ
Τρομερή και θαυμάσια
αυτοτέλεια του σώματος.
Όσο βαθιά κι αν διεισδύσει
ποτέ με το άλλο σώμα δεν συγχέεται
ποτέ δεν γίνεται σάρκα μία.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 49
Να προσέξουμε την επιμονή του σώματος στην αυτοτέλειά του – το σώμα είναι υλικό, είναι σκληρό σαν και την πέτρα. Η εικόνα ολοένα αναθεωρείται, ολοένα συμπληρώνεται:
ΤΟ ΔΕΣΙΜΟ
Έλεγα πάντα πως έπρεπε να μπω
στη θέση του άλλου για
να τον καταλάβω.
Έτσι με παγιδέψανε
οι άλλοι, μ’ έδεσαν
με κάναν’ ό,τι θέλαν.
Κι εγώ δεν ξέρω πώς κατόρθωσα
να ξαναβγώ από τη θέση τους.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 46
Αλλά και αντίστροφα:
ΔΙΕΥΚΟΛΥΝΣΗ ΕΚΤΕΛΕΣΕΩΝ
Μόλις τους άλλους μεταβάλεις
σε νοητικές συλλήψεις
σε χαρτονένια σύμβολα κοινωνικών διαδικασιών
πόσο ευκολότερα μπορείς
να τους σκοτώνεις
σαν άψυχες φιγούρες
σκοπευτηρίου σε πανηγύρι.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 68
Το εγώ λοιπόν, ως κατασκευαστής του εσύ, ως κατασκευαστής και του αυτός ή του αυτοί· το αυτοί, οι άλλοι, ως πειθαναγκασμός –ως υπερκαθορισμός, άρα– του εγώ, και ταυτόχρονα, η αδυναμία της ταύτισης με τον δικό σου άνθρωπο. Αντικριστοί καθρέφτες τιτλοφορείται η συλλογή απ’ όπου αντλώ: διπλό, τριπλό, αέναο καθρέφτισμα του αντικειμένου· τόσο που δεν ξεχωρίζεις ποιο το αντικείμενο και ποιο το είδωλο. Η κριτική σημείωσε πως η καινούργια συλλογή αποτελούσε αποφασιστικό βήμα στην ποιητική του· «ο δημιουργός εκφράζεται σε μια διάσταση καθαρά προσωπική: αποφεύγει το μύθο, τη δράση, τα επεισόδια». Προσωπική, ναι – αλλά πόσο δύσκολο είναι να οριστεί το πρόσωπο.
***
Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε το 1928. Γονείς του, ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί και οι δύο. Οι θεωρητικοί της λογοτεχνίας μάς λένε πως, όταν διαβάζουμε λογοτεχνία, η φωνή που ακούμε δεν είναι ο συγγραφέας, παρά ένα πλάσμα του, που το αποκαλούμε «ο αφηγητής». Ακόμα και στη λυρική ποίηση, όπου πρωταγωνιστεί το «εγώ», δεν ακούμε τον ποιητή, ακούμε το πρόσωπο, τη μάσκα που έχει πλάσει, που της έχει δώσει φωνή για να μας μιλάει: ακριβώς όπως οι ηθοποιοί, που όταν παίζουν δεν είναι οι ίδιοι, είναι ο ρόλος τους.
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΠΑΤΡΟΣ: ΗΘΟΠΟΙΟΣ
Αχ να γινόταν πάλι να με πάρεις απ’ το χέρι
να με βγάλεις από τούτο το λαγούμι
όπου οι άνθρωποι μυρίζονται ανθρωπινό κρέας
να με πήγαινες όπως τότε στην ακροθαλασσιά
κάτω απ’ τα κτίρια των παιδικών εξοχών,
τότε που σε περίμενα να παραπονεθώ
έστω να πω ότι η προϊσταμένη
κρατούσε τα γλυκά που μού ’φερνες
κι αντί γ’ αυτό κοιτούσα μαγεμένος
τα καινούρια, λαστιχένια σου παπούτσια.
Πατέρα δεν έμαθες ποτέ
σε τι κόλαση με είχατε βάλει
τι μου ’καναν τ’ άλλα παιδιά
που όλη τη μέρα με λέγαν «θεατρίνα»
κι εγώ, πνίγοντας τα κλάματα, τα ’βαζα με σένα
με το Θεό, με όλους, που δεν είχες
μια δουλειά της προκοπής, ει δυνατόν ένα γραφείο.
Ντρεπόμουν για το επάγγελμά σου
όπως τώρα καμαρώνω, τώρα
που κάθε πρωί κινάω για την κοινή σκλαβιά
του ασήμαντου γραφείου μου.
Μάης 1959
Μαθητεία ξανά, 1991, 67
Ο Σπύρος Πατρίκιος πέθανε το 1958, 64 χρονών. Οι ηθοποιοί εκείνα τα χρόνια, ακόμα κι οι πιο επιτυχημένοι, έτρεχαν στις περιοδείες, «από του Νείλου μέχρι του Δουνάβεως», ή και ακόμα πιο πέρα, πέρα από τον Ατλαντικό. Ο μικρός Τίτος έζησε και τις φριχτές παιδικές κατασκηνώσεις, έκανε και «εσωτερικός» σε σχολείο κατά τα πρώτα γυμνασιακά του χρόνια πριν την Κατοχή. Τώρα αντιγράφω από το πεζό κείμενο Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες, το κεφάλαιο «Τα φώτα και η σκιά»· εδώ δεν ακούμε τον αφηγητή, ακούμε τον ίδιον τον συγγραφέα:
Ξαναβλέπω στην τηλεόραση την παλιά ταινία του Μπέργκμαν, Η νύχτα των σαλτιμπάγκων. […] Βέβαια δεν πρόκειται για σαλτιμπάγκους αλλά για το περιπλανώμενο μπουλούκι ενός τσίρκου, για ηθοποιούς που ζούνε ανάμεσα στο φως και τη σκιά, περισσότερο στη σκιά. Έτσι ζούσαν παλιότερα και οι Έλληνες ηθοποιοί. Θυμάμαι τις ιστορίες της γιαγιάς μου για το πώς εκείνη, ο παππούς μου, όλοι οι ηθοποιοί, γυρνούσαν με άμαξες απ’ άκρη σ’ άκρη στην Ελλάδα, ή θαλασσοδέρνονταν όσο να φτάσουν στην Πόλη, στη Σμύρνη, στην Αλεξάνδρεια, στην Κύπρο, για να παίξουν με συνεχώς τροποποιούμενους θιάσους σε υποτυπώδη θέατρα, σε αίθουσες σχολείων, σε καφενεία. Και δεν ζούσαν μόνο έτσι τον καιρό που δείχνει η ταινία […] αλλά και πολύ αργότερα. Άμα τέλειωναν τα χειροκροτήματα κι έσβηναν τα φώτα της ράμπας, οι ηθοποιοί έμπαιναν σε μια σκοτεινή γωνιά της κοινωνίας. […] Αλλά οι ηθοποιοί γι’ αυτό είναι ηθοποιοί, γιατί παίζουν το παιχνίδι του φωτός και της σκιάς, της επικάλυψης του προσώπου και της αποκάλυψης του προσωπείου. Ο πραγματικός ηθοποιός υπάρχει μόνον εφόσον είναι διπλός ή, ακόμα καλύτερα, πολλαπλός.
Φυσικά δεν θέλω να πω μ’ όλα ετούτα, ότι ο Πατρίκιος δεν μπορούσε παρά να γίνει ποιητής επειδή έζησε σε οικογένεια ηθοποιών, ούτε πως έμαθε την τέχνη του από το θέατρο. Εμείς οι φιλόλογοι, οι ιστορικοί έχουμε την τάση να συνδέουμε το τελικό αποτέλεσμα με τα όσα προηγήθηκαν –σαν να ήταν η ζωή και η τέχνη ένα μυθιστόρημα αστυνομικό– και να θεωρούμε τα όσα προηγήθηκαν αίτιο, και το αποτέλεσμα αιτιατό. Πώς και γιατί όμως γίνεται κανένας ποιητής, φοβούμαι ούτε κι ο ίδιος δεν το ξέρει, όπως κανείς δεν ξέρει –τουλάχιστον πάντα– πώς και γιατί γίνεται κάποια στιγμή επαναστάτης, σωτήρας της ανθρωπότητας ή φονιάς. Φαντάζομαι πως και ο Τίτος Πατρίκιος ανακάλυψε τις ομοιότητες της ποίησης με τη θεατρική πράξη πολύν καιρό αφού έγινε ποιητής.
Ο ΑΝΑΓΚΑΙΟΣ ΧΡΟΝΟΣ
Ύστερα από δέκα χρόνια
συσχέτισα επί τέλους
δυο περιστατικά
κι εκείνα πάλι δέκα χρόνια
μεταξύ τους χωρισμένα.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 41
Συσχετισμός λέξεων, ιδιότυπος συσχετισμός λέξεων είναι το ποίημα· αλλά οι λέξεις είναι εκεί για να δηλώσουν κάποια γεγονότα, γεγονότα της ζωής ή της φαντασίας. Ο ποιητής, σαν τον αρχαίο Ελληνοσύρο μάγο του Καβάφη, παλεύει με το χρόνο και με τα υλικά· πρέπει να τα υποτάξει, να τους ξεφύγει. Για να το πετύχει πρέπει να μεταλλάξει τις λέξεις, να τις μετατρέψει από κοινές και τυχαίες σε πολύτιμες, λαμπερές και άφθαρτες. Κι αναζητάει ευφάνταστους συνδυασμούς, ελπίζοντας να βρει μια νέα αρμονία.
Ο ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ
Κάθομαι έναν Αύγουστο ολόκληρο
κλεισμένος κι ολομόναχος
να γράψω.
Να γράψω τι; Ποιήματα
ήδη αρχινισμένα, μισοφτιαγμένα
να τα τελειώσω πια
ποιήματα μ’ αισθήσεις
άλλων παλιότερων Αυγούστων.
Του σημερινού Αυγούστου
τις αισθήσεις
ίσως κάποιον Αύγουστο μελλοντικό
τελειωτικά ν’ αποτυπώσω
στο χαρτί.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 89
Όμως ανάμεσα στις αισθήσεις και στην αποτύπωσή τους στο χαρτί μεσολαβεί ένα «ίσως»:
Η ΚΛΙΜΑΚΑ
Ω ενδόμυχή μου σκέψη που μόνο
εσύ μπορείς να με
σπρώξεις κάποτε να
σε καταγράψω…
Ω γραπτή μου σκέψη που μόλις
αποτυπωθείς λες πολύ
λιγότερα απ’ όσα είχα σκεφτεί
και νιώσει…
Ω τυπωμένη μου σκέψη που μόνο
εσύ φτιάχνεις ένα
σκαλί στη σκάλα που
ανεβοκατεβαίνουν οι ενδόμυχές μου σκέψεις…
Η αντίσταση των γεγονότων, 2000, [πβ. Αντικριστοί καθρέφτες, 55]
Ο πόθος του ποιητή είναι να μεταφέρει στο χαρτί «όσα είχε σκεφτεί και νιώσει», να μας τραβήξει στον κόσμο του, να τα σκεφτούμε και να τα νιώσουμε κι εμείς. Να τώρα ένα θραύσμα· Γενάρη του ’45, μετά τα Δεκεμβριανά, ο δεκαεφτάχρονος αντάρτης υποχωρεί ηττημένος από την Αθήνα:
ΑΝΑΜΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ
Η μυρουδιά του σταύλου,
του νοτισμένου χόρτου
η μυρουδιά καπνού
από βρεμένα ξύλα
ο αχνός από τα ρούχα μας
που στέγνωναν
τα πληγιασμένα πόδια οι ψείρες.
Ο ύπνος μέσα στο σανό
μας εύρισκε πεινασμένους
και αισιόδοξους
ύστερα από ένα ποίημα
η μια συζήτηση για τη διαφορά
ανάμεσα στα κολχόζ και τα σοβχόζ.
Απρίλης 1956
Μαθητεία ξανά, 1991, 14
***
Το ποίημα γράφτηκε τον Απρίλη του 1956· είμαστε στον απόηχο των μεγάλων αλλαγών στη Σοβιετική Ένωση και στις αλυσιδωτές αντιδράσεις που προκάλεσαν. Στην Ελλάδα οι ανανεωτικοί της Αριστεράς έχουν στήσει λίγο νωρίτερα την Επιθεώρηση Τέχνης – στον ιδρυτικό κορμό της μετέχει από τους πρώτους ο Τίτος Πατρίκιος, αλλά το ποίημα δεν θα το δημοσιέψει παρά το 1991: η καταλυτική αυτοειρωνεία ανάμεικτη με την τρυφερότητα. Οι αναμνήσεις μιας τραγικής στιγμής έκαναν δέκα χρόνια –έντεκα, για την ακρίβεια– να βρουν τον δρόμο για την έκφραση και σαράντα έξι για να φτάσουν στους αποδέκτες.
Αν αντί για μια σύντομη εισήγηση, που πρέπει κάποτε να πάρει τέλος, είχαμε καιρό και άνεση, εδώ θα έπρεπε να [παραθέσουμε] πολλά ποιήματα. Ο πολιτικός στοχασμός του Πατρίκιου αποτελεί το βασικό υπόβαθρο του ποιητικού του λόγου, ο στόχος όμως είναι άλλος, είναι ο άνθρωπος, αυτό το ον που έχει σάρκα, οστά, μνήμη, συναισθήματα. Από το σημαδιακό ποίημα «Στίχοι, 2», όλοι έχουμε ακούσει το περίφημο «γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα / κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες»· πιο αποκαλυπτικούς για τη στάση του ποιητή βρίσκω τους τελικούς στίχους: «Μόνο μιαν άκρη της αλήθειας να σηκώσω / να ρίξω λίγο φως στην πλαστογραφημένη μας ζωή», που καταλήγει με το σπαραχτικό: «Όσο μπορώ, κι όσο κρατήσω». Αύγουστος 1957 η χρονολογία.
Το δεύτερο υπόβαθρο είναι σίγουρα ο κόσμος του έρωτα – και πάλι δηλαδή η ανθρώπινη υπόσταση: σάρκα, μνήμη, συναισθήματα. Η κλεψύδρα του χρόνου μού επιβάλλει να παρακάμψω τα παραδείγματα· άλλωστε ο ίδιος έχει τυπώσει μιαν ανθολογία με τα ερωτικά: Λυσιμελής πόθος. Κάνω μονάχα μια εξαίρεση για ένα πεντάπτυχο ποίημα, επιλέγοντας, αναγκαστικά, την πρώτη, τη δεύτερη και την τελευταία πτυχή:
ΓΥΝΑΙΚΑ
Έφερες ξανά τη γη μου.
Χώμα αλαφρό και κόκκινο
πατημένο από τύραννους
κι εχθρούς.
Έφερες ξανά τις μπόρες
του θαλασσινού φθινοπώρου
που ξέπλεναν τη σκόνη
από το πρόσωπό μου
κι ένιωθα κάτω από τη σάρκα
τα ίδια ραχοκόκαλα βουνών
που μέσα από τα χρόνια
κρατάνε την πατρίδα ορθή.
*
Έφερες ξανά τη γλώσσα μου.
λέξεις παλιές, θαμμένες
σ’ ερείπια και στάχτες
βγαίνουνε τώρα μες στο φως
κι αστράφτει η μέρα
όπως όταν πρωτόγινε ο κόσμος.
Μέταλλο λέξεων πρωτογενές
δίψα κι επάρκεια
επικοινωνίας.
*
Έφερες πάλι τ’ όνειρο.
Άγνωστη θάλασσα, ανεξερεύνητη
θάλασσα δικιά μου
ηφαιστιογενές νησί
στοίχημα με το θάνατο.
Μη ξέροντας αν θα
βουλιάξουμε ξανά
ή αν πιο ψηλά θ’ αναδυθούμε.
Οκτώβρης 1970
Προαιρετική στάση, 1974, 18-19, Λυσιμελής πόθος, 2008, 97-101
Περίεργο ποίημα· ύμνος ερωτικός – μα κάθε στίχος του πλέκεται με μνήμες αλλοτινές: ο τόπος-του, η γλώσσα, έπειτα πλέκεται και μ’ ελπίδες ανάμεικτες με φόβους, «στοίχημα με το θάνατο». Η γυναίκα αυτή μοιάζει ν’ αναστατώνει τον κόσμο του· του φέρνει μια επανασύνδεση με την πατρίδα –είναι λοιπόν Ελληνίδα–, τον κάνει να ξανασκύψει στις κρυφές προσδοκίες πού όλοι τρέφαμε στα χρόνια της δικτατορίας για μιαν ανάσταση. Ο Πατρίκιος ζει τότε στο Παρίσι· κινδύνευε μάλιστα να βρεθεί χωρίς διαβατήριο, όχι βέβαια για να ταξιδέψει στην Ελλάδα, αυτό δεν γινόταν, αλλά για να μπορεί να κινείται στην Ευρώπη. Η αντιστασιακή οργάνωση βρίσκει έναν τρόπο, και μια κοπέλα που έρχεται απ’ την Ελλάδα, αναλαμβάνει να ειδοποιήσει τους Παρισινούς – και τον συναντάει. Από το ίδιο το ποίημα δεν μπορούμε να εννοήσουμε τίποτ’ άλλο, παρά τη σημασία που φαίνεται να ’χει αυτή η σχέση – για την ποιητή είναι η Γυναίκα, με κεφαλαίο, και δίχως άλλον προσδιορισμό. Αλλά νομίζω πως η χρονολογία μάς επιτρέπει να προσδιορίσουμε –νομίζω πως, δυστυχώς, μπορούμε πια να το κάνουμε– και το πρόσωπο, το πραγματικό: πρέπει να είναι, σίγουρα, η Ρένα. Η Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, η γυναίκα του, που ο θάνατος σκόρπισε τόση θλίψη σε όσους την είχαν γνωρίσει έστω κι από μακριά, περισσότερο βέβαια όσοι είχαν την τύχη να την έχουν φίλη και συνάδελφο. Η Ρένα που τη γνωρίσαμε να στέκεται περήφανη, ωραία, διηνεκώς ωραία, πλάι του τόσα χρόνια.
***
Προσπαθήσαμε να προσεγγίσουμε το πρόσωπο μες απ’ το έργο, να διακρίνουμε τον δημιουργό στο δημιούργημα, αλλά παράλληλα με τον συγγραφέα υπάρχει και ο αναγνώστης Τίτος Πατρίκιος. Τον Νοέμβριο του 1940 ο μικρός Πατρίκιος, 12 χρονών, βρίσκεται εσωτερικός στην Κοργιαλένειο Σχολή, στις Σπέτσες. Στις 28 του μηνός σημειώνει στο ημερολόγιό του: «Από σήμερα μ’ έπιασε μανία να διαβάζω ποιήματα του Βαλαωρίτη γιατί μ’ αρέσουν πολύ». Ο πόλεμος της Αλβανίας έμπαινε στον δεύτερο μήνα του, το πατριωτικό κλίμα σίγουρα θα επηρέασε τον έφηβο – αλλά θα ήθελα να διακρίνω μια καθολικότερη στάση σ’ αυτήν τη λεπτομέρεια. Τα ποιήματα του Πατρίκιου βρίσκονται στον αντίποδα της ποιητικής του Βαλαωρίτη, μα και τα ποιήματα του Αναγνωστάκη εξίσου στον αντίποδα του Άγρα, του Ρώμου Φιλύρα και των άλλων τρυφερών ποιητών του μεσοπολέμου που ξέρουμε πως τους διάβαζε και πως τους αντέγραφε με μανία. Ίσως λοιπόν η ποίηση να είναι ένα πιο ενιαίο φαινόμενο από τις επιμέρους εκφάνσεις της – αυτό συχνά το ξεχνάμε ή μας διαφεύγει: αν ήμουν εγώ δάσκαλος της φιλολογίας τότε στο σχολείο του, κι έβλεπα τον καλό μαθητή να διαβάζει Βαλαωρίτη, δεν θα φοβόμουνα μήπως η ρητορεία και ο στόμφος είτε τον απομακρύνουν από την ποίηση είτε, το χειρότερο, τον καταστρέψουν; Δεν θα του συνιστούσα, έστω υπαινικτικά, να προτιμήσει κάτι άλλο; Κι όμως να που όχι, θα είχα λάθος· κάτι γοήτεψε τον μικρό, η έξαρση της φαντασίας, το παραξένεμα της ιδιότροπης γλώσσας που θα ’λεγαν κι οι θεωρητικοί, η βούληση να εκφραστεί κάτι πέρα από το καθημερινό. Φυσικά θα είχε κι η ρητορεία μεγάλο μέρος στη γοητεία επί του μικρού μαθητή· μιμούμενοι ξεκινάμε να μαθαίνουμε, κι αν είμαστε ικανοί, θα διαγράψουμε κάποτε τους δασκάλους μας. Μπορεί να μην τους ξεπεράσουμε, αλλά να τους διαγράψουμε πρέπει οπωσδήποτε. Άλλωστε με τον καιρό θα βρούμε πολλούς δασκάλους, αρκεί να θέλουμε.
Ότι ο Τίτος Πατρίκιος στάθηκε φιλαναγνώστης, μανιακός φιλαναγνώστης, μπορούμε να το διαπιστώσουμε πρώτα πρώτα από το μεταφραστικό του έργο. Ένας στοχαστής κάθεται να μεταφράσει μόνο όταν νιώσει την ανάγκη να ξαναπεί τα ίδια πράγματα στη δική του γλώσσα, όταν βρει μπροστά του έναν καινούριο δάσκαλο, παλιό ή σύγχρονο, δεν έχει σημασία. Λούκατς, Μελέτες για τον ευρωπαϊκό ρεαλισμό, Αραγκόν, Μ’ ανοιχτά χαρτιά, Σταντάλ, Αναμνήσεις εγωτισμού, Μπαλζάκ, Βαλερύ, Ο κύριος Τεστ, η Ιστορία της φιλοσοφίας· περίεργο, πεζός λόγος και στοχασμός, οι μεταφράσεις ποίησης είναι μετρημένες – εδώ προβάλλει πιο πολύ ο ενεργός από τη μια, ο ευαίσθητος από την άλλη, διανοούμενος.
Αλλά υπάρχει κι εκείνη η περίφημη σκηνή –την περιγράφει ο ίδιος στις Περιπέτειες σε τρεις σχεδίες–, που γυρνώντας από μια μπελαλίδικη δοσοληψία με την εφορία, και φορτωμένος τα σχετικά χαρτιά, σκασμένος από την ταλαιπωρία να τ’ αποκτήσει, μπαίνει στο λεωφορείο για το σπίτι κι ανοίγει ένα μυθιστόρημα καινούριο. Το λεωφορείο πηγαίνει, οι στάσεις περνάνε, μαζί κι η δική του, όμως το βιβλίο τον έχει τόσο πολύ γοητεύσει που ξεχνιέται ολότελα. Κάποια στιγμή το παίρνει χαμπάρι, κατεβαίνει σαν τρελός, έχοντας βέβαια ξεχάσει τα χαρτιά της εφορίας στο λεωφορείο. Να η εικόνα του παθιασμένου αναγνώστη.
Πριν από πολλά χρόνια, δεν θυμάμαι τώρα σε ποιο βιβλίο, διάβασα μιαν αφήγηση του Τσέχωφ που με είχε εντυπωσιάσει: «Όταν βλέπω στον ουρανό», έγραφε, «ένα συννεφάκι να παίρνει ένα περίεργο σχήμα, βγάζω αμέσως το μπλοκάκι μου, το σημειώνω, κι έπειτα κάπου πρέπει, σε κάποιο διήγημα, να το βάλω». Βέβαια, ο συγγραφέας –κι όχι μόνο ο ποιητής– από μια στιγμή και πέρα παύει να διαβάζει ανέμελα. Δύσκολα μπορεί να αφεθεί· κρίνει, σημειώνει, εμπνέεται. Ο ίδιος ο Τίτος Πατρίκιος έχει γράψει ή έχει πει πως όσο περνούν τα χρόνια τέρπεται πιο πολύ με τη γραφή παρά με την ανάγνωση: «Άμα ανακαλύψεις την ηδονή της γραφής, η ηδονή της ανάγνωσης περιορίζεται» – κάπως έτσι ήταν ο λόγος του. Τον βλέπω λοιπόν να σημειώνει στο δικό του το μπλοκάκι εικόνες, σκηνές, σκέψεις, στιγμές, και σιγά σιγά, με τον καιρό, κάποιον Αύγουστο, η σημείωση να γίνεται ποίημα:
ΑΠΟΓΕΜΑ
Δυο πόδια που αναπαύονται
σταρένια, γερτά από το πεζούλι.
Κι ο κήπος με το πιο καλό πηγάδι,
τις ροδακινιές.
Βαθύσκιωτα πόδια, πόδια σιωπηλά
να σκίζουνε με μια μικρή τους
κίνηση το φως.
(Ούτε αναζήτηση ούτε προέκταση
μη με ρωτάς αν είδα
μη με ρωτάς αν ξέρω.)
Δυο γυμνωμένα πόδια
που αναπαύονται
αντίκρυ στο ηλιοβασίλεμα.
Λυσιμελής πόθος, 40
Ή πάλι:
ΥΠΟΓΕΙΟ ΤΡΕΝΟ
Κι έπειτα τα χρόνια θα περάσουν
όγκοι βουνών και πέτρας
θα παρεμβληθούν
θα ξεχαστούνε όλα
όπως ξεχνιέται το καθημερινό φαΐ
που μας κρατάει ορθούς.
Όλα, έξω από κείνη τη στιγμή
που μέσα στον συνωστισμό
του υπόγειου τρένου
κρατήθηκες στο μπράτσο μου.
Παρίσι, Μάης 1960
Λυσιμελής πόθος, 76
Ναι, θα ήθελα να έχω αρχίσει σαν ν’ αφηγούμαι προσωπικές μνήμες· όταν όμως μιλά κανείς για τον Τίτο Πατρίκιο δεν μπορεί παρά ν’ ακολουθήσει, δεν θέλω να πω το ήθος του –το βρίσκω βαρύγδουπο– αλλά τουλάχιστον την οπτική του (που βέβαια προσδιορίζεται από ένα ήθος). Δεν μπορεί λοιπόν ν’ αρχίσει μ’ ένα ψέμα.
Τώρα όμως που τέλειωσα το κείμενο και το ξαναδιαβάζω, γυρίζοντας και πάλι για λίγο στα ποιήματά του, καταστάλαξα πως, ναι, ίσως τελικά να μην ήταν η φαντασία μου μονάχα εκείνη που με οδήγησε να γράψω την αρχική φράση, μα το δικό του πνεύμα που με έσερνε σε μονοπάτια που δεν είχε τύχει να περιπατήσω. Αυτό το ποίημα, λόγου χάρη, το είχα αρχικά προσπεράσει:
ΤΟ ΤΡΙΑ ΚΑΡΟ
Εκείνη η αδιάκριτη ερώτηση
«τι σκέφτεσαι;»
σαν έχεις ύφος κάπως σκεφτικό
δεν μ’ ενοχλεί όπως παλιότερα
αντίθετα μου δίνει ευχαρίστηση
με τις δυνατότητες
που προσφέρει.
Μπορώ να επινοήσω
διάφορες ιστορίες
πειστικά ειπωμένες
σαν πραγματικές
μπορώ ύποπτη να παρουσιάσω
την αλήθεια
έτσι που να φανεί σαν ψέμα
ή ακόμα μπορώ ν’ ανακαλύψω
πως δεν σκεφτόμουν απολύτως
τίποτα.
Ελάχιστες ώρες στη ζωή μας
κυκλοφορούμε με διαφάνεια
γυαλιού.
Αντικριστοί καθρέφτες, 1988, 58
Ίσως λοιπόν πραγματικά να γνωρίστηκα με τα ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου κάποιο χειμωνιάτικο απόγεμα, πάνε τώρα τόσα χρόνια, που ένα του βιβλίο έπεσε στα χέρια μου και με συντρόφεψε για ώρες, κι ύστερα για όλα αυτά «τα τόσα, τα πολλά χρόνια». Κι αν δεν συνέβη σ’ εμένα, θα συνέβη σ’ εσάς ή σε κάποιους άλλους.
Όλοι αυτoί, όλοι εμείς, Τίτο, Τίτε Πατρίκιε, για να το πω επίσημα, όπως ταιριάζει στη στιγμή, σ’ ευχαριστούμε.
Σημείωση: Η ομιλία αυτή διαβάστηκε κατά την αναγόρευση του Τίτου Πατρίκιου σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Κρήτης στις 14 Μαρτίου 2011. Ξαναδιαβάστηκε αρκετά συντομευμένη στις 22 Νοεμβρίου 2011, κατά την τιμητική εκδήλωση του Μουσείου Μπενάκη για τον ποιητή. Η κριτική τού Αντικριστοί καθρέφτες είναι του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου στην εφημ. Η Αυγή, αλλά μετά την τελετή αναγόρευσης κάπου την παρατοποθέτησα, και δεν τη βρίσκω.
Σημείωση TBJ: Για την πρόσληψή του ως γραπτό κείμενο, αφαιρέθηκε ένα πολύ μικρό απόσπασμα στην αρχή, χρήσιμο μόνο για τους ακροατές του κειμένου, και αντικαταστάθηκαν ελάχιστες λέξεις που υποδήλωναν την προφορικότητα.
Με τον Τίτο Πατρίκιο ανοίγει απόψε ο β΄ κύκλος των εκδηλώσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα»
Το Books’ Journal εγκαινιάζει τον δεύτερο κύκλο των δημόσιων συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών» με προσκεκλημένο τον Τίτο Πατρίκιο, έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της μεταπολεμικής Ελλάδας, σε μια συζήτηση με τον Ηλία Κανέλλη, δημοσιογράφο, συγγραφέα και εκδότη του Books’ Journal.
Σήμερα Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026, στις 7.30 μ.μ., ο Τίτος Πατρίκιος θα είναι στην Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών. Η είσοδος είναι ελεύθερη.
Η καταγωγή του, οι ιδέες του, η Αριστερά, οι διώξεις, η Επιθεώρηση Τέχνης, η χούντα, τα χρόνια στη Γαλλία και στην Ιταλία, η διάσπαση του ΚΚΕ, οι φιλίες και οι επιρροές, η Ρένα Σταυρίδη, οι μεταφράσεις, η μεταπολιτευτική στράτευση, το ΚΚΕ εσωτερικού, τα χρόνια του εκσυγχρονισμού, οι ποιητικές συντροφιές, η ελληνική χρεοκοπία, η ώρα των απολογισμών – αυτά και άλλα πολλά θα ακουστούν από μια προσωπικότητα που δεν υπήρξε απλώς παρατηρητής της ιστορικής εξέλιξης, αλλά έζησε από κοντά πολλές από τις δραματικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής περιπέτειας.
Το τεύχος Οκτωβρίου του Books’ Journal θα περιλαμβάνει αφιέρωμα στον Τίτο Πατρίκιο, στο οποίο θα δημοσιευθούν και τρία νέα, αδημοσίευτα ποιήματά του.
Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης, εργάστηκε ως δικηγόρος, κοινωνιολόγος, ερευνητής και μεταφραστής. Έζησε και εργάστηκε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι.
Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων έργων, η Μαθητεία, η Προαιρετική στάση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, Η ηδονή των παρατάσεων, Η αντίσταση των γεγονότων, Η νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν και το Σε βρίσκει η ποίηση.
Η Ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία.
Το 1994 τιμήθηκε με το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του.
«Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών»
Ο Τίτος Πατρίκιος συνομιλεί με τον Ηλία Κανέλλη
Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026 | 19:30
Ωδείο Αθηνών – Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής
Είσοδος ελεύθερη
Συμπαραγωγή: The Books’ Journal – Ωδείο Αθηνών
Ποιοι θα είναι φέτος στις εκδηλώσεις «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα». Έναρξη, την 1η/10, με τον Τίτο Πατρίκιο
Ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, η καθηγήτρια Βάσω Κιντή, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας, η καθηγήτρια Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου, η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο διοικητής της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας Μιχάλης Μπλέτσας, η μόνιμη υπηρεσιακή υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι τα πρόσωπα που συνομιλούν με τον Ηλία Κανέλλη στον φετινό, δεύτερο κύκλο των εκδηλώσεων-συζητήσεων με γενικό τίτλο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».
Η περσινή πρώτη επιτυχημένη σειρά εκδηλώσεων στο Ωδείο Αθηνών συνεχίζεται και φέτος, με την ίδια παρεμβατική διάθεση και με προσκεκλημένους που την εγγυώνται. Οι ακριβείς ημερομηνίες θα ανακοινωθούν τις επόμενες ημέρες.
Την 1η Οκτωβρίου, ο Τίτος Πατρίκιος
Ο πρώτος προσκεκλημένος της φετινής χρονιά, την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου στις 7.30 μ.μ., είναι ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, από τους σημαντικότερους εν ζωή Έλληνες ποιητές, η τελευταία εν ζωή μεγάλη ποιητική μορφή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928, γιος των ηθοποιών Σπύρου και Λέλας Πατρικίου. Έφηβος ακόμη συμμετείχε στην Αντίσταση, αρχικά στην ΕΠΟΝ και έπειτα στον ΕΛΑΣ. Το 1944 καταδικάστηκε σε θάνατο από συνεργάτες των Γερμανών και σώθηκε την τελευταία στιγμή. Αργότερα, λόγω των αριστερών του πεποιθήσεων, εξορίστηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και κοινωνιολογία στο Παρίσι και εργάστηκε ως δικηγόρος, κοινωνιολόγος και μεταφραστής.
Η ποίησή του είναι βαθιά πολιτική, αλλά όχι κομματική ή συνθηματολογική. Μιλά για:
*την Κατοχή, τον Εμφύλιο, την εξορία και την Αριστερά,
*τη μνήμη και τον τρόπο με τον οποίο παραμορφώνεται,
*την ήττα, την ενοχή και τις αυταπάτες μιας γενιάς,
*τον έρωτα, το γήρας και τη φθορά,
*τη σχέση της ποίησης με την πραγματική ζωή.
Το σημαντικό με τον Τίτο Πατρίκιο είναι η διαρκής αυτοκριτική του. Δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως αθώο ήρωα της Ιστορίας. Εξετάζει τις βεβαιότητες της δικής του παράταξης, τις αποτυχίες, τις υποχωρήσεις και τους συμβιβασμούς της. Γι’ αυτό η ποίησή του παραμένει πολιτική χωρίς να γίνεται προπαγάνδα. Αυτή, άλλωστε, η ενεργός συσχέτιση της ζωής του και των πεποιθήσεών του με την κινητικότητα της ζωής τον έκανε να αντιπαρατεθεί στα λαϊκιστικά πειράματα της περασμένης δεκαετίας, που συνέβαλαν καθοριστικά στην περιπετειώδη αντιμετώπιση από την κοινωνία και το πολιτικό σύστημα της χρεοκοπίας και των μνημονίων.
Πρωτοεμφανίστηκε το 1943 με πρώτη συλλογή τον Χωματόδρομο, το 1954. Στα βασικά έργα του ανήκουν επίσης η Μαθητεία, η Προαιρετική στάση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, οι Παραμορφώσεις, η
Μαθητεία ξανά, Η αντίσταση των γεγονότων, Η πύλη των λεόντων, Σε βρίσκει η ποίηση, κ.ά. Η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του κυκλοφορεί σε δύο τόμους, Ποιήματα Α’ (1943-1959) και Ποιήματα Β’ (1959-2017), από τις εκδόσεις Κίχλη.
Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της ιστορικής Επιθεώρησης Τέχνης και έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, Σταντάλ, Αραγκόν, Μαγιακόφσκι, Νερούντα, Γκόγκολ και Λούκατς.
Ο Πατρίκιος είναι ο ποιητής που μετατρέπει την προσωπική περιπέτεια και την Ιστορία σε νηφάλια αυτογνωσία.
«Κι αυτοί είναι η Ελλάδα» στη διασπορά
Οι εκδηλώσεις «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», αυτή τη χρονιά, θα μεταφερθούν σε διάφορες πόλεις σε ολόκληρο τον κόσμο, όπου ζει και ανασαίνει ο ελληνισμός. Προετοιμάζονται οι πρώτες εκδηλώσεις και σύντομα θα ανακοινωθούν οι τόποι, οι χρόνοι και τα πρόσωπα.
Στο μεταξύ, ετοιμάζεται το βιβλίο, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών 2025-2026, στο οποίο θα συγκαταλεχθούν τα κείμενα όλων των περσινών συνομιλιών. Όλες οι συνεντεύξεις έχουν κινηματογραφηθεί και, πολύ σύντομα, θα γίνουν προσβάσιμες στο κοινό.
Το Books’ Journal από τον επόμενο μήνα εισέρχεται στον 17ο χρόνο συνεχούς κυκλοφορίας και αναπτύσσεται συνεχώς, μαχητικό και νηφάλιο, με πίστη στη δημοκρατία, στην πνευματικότητα, στη γνώση και στην καινοτομία. Σας περιμένουμε κάθε μήνα όχι μόνο όπου διατίθεται το νέο τεύχος μας αλλά και στο Ωδείο Αθηνών.
Το ημερολόγιο του εφιάλτη που ζήσαμε (26 Ιουνίου - 5 Ιουλίου 2015)
«Η εβδομάδα που μεσολάβησε ανάμεσα στην εξαγγελία του δημοψηφίσματος της 5ης Ιουλίου 2015 και την υλοποίησή του ήταν, μακράν, η πλέον εφιαλτική που έχω ζήσει έως σήμερα. Ακριβώς για αυτόν τον λόγο θεώρησα σκόπιμο να προσπαθήσω να ανασυνθέσω βιωματικά τα όσα διαδραματίστηκαν, με την ελπίδα, αλλά όχι και με τη βεβαιότητα, ότι δεν πρόκειται να συμβούν ξανά». Μια μαρτυρία για το πιο κρίσιμο επταήμερο της πρόσφατης ιστορίας μας που θυμίζει το ζόφο μιας εποχής που φαινόταν ότι η Ελλάδα θα καταστραφεί. Επετειακή αναδημοσίευση από το σάιτ του Books’ Journal.
Ο Τίτος Πατρίκιος επίτιμο μέλος της Ακαδημίας
Επίτιμο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών εξελέγη ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος στις 19 Ιουνίου 2025. Μεταξύ άλλων, κατά τη σχετική ανακοίνωση, επειδή «είναι ταυτόχρονα “στωικός” και “επικούρειος”, αμφιβάλλει φρόνιμα, ακόμη και για τις αμφιβολίες του, και στην έντιμη μετριοπάθειά του δεν διεκδικεί τίποτε περισσότερο από το να έχει σηκώσει λίγο μιαν άκρη της ζωής του και της ζωής μας για να δει και να δούμε, όσο μπορεί και όσο μπορούμε, ένα κομμάτι αλήθειας».