Σύνδεση συνδρομητών

Λιλή ΠατρικίουΙακωβίδη

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Περίμενα με αγωνία την πρώτη από τις φετινές εκδηλώσεις του κύκλου «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ», επειδή δεν ήξερα πώς θα τα πάω με τον Τίτο Πατρίκιο. Τον είχα συναντήσει ξανά από κοντά μόνο μια φορά ακόμα, το 2015, λίγο πριν από το δημοψήφισμα του Τσίπρα – ήταν κατηγορηματικά αντίθετος στα παιχνίδια με τη χώρα, αλλά έκτοτε έχουν περάσει έντεκα χρόνια, έχουμε όλοι μεγαλώσει και μια συνέντευξη, σε κοινό, εφ’ όλης της ύλης έχει τα ρίσκα της. Είχα άγχος, έπειτα από πολύ καιρό.

 

 

Ο Τίτος Πατρίκιος, παρότι χρησιμοποιεί ένα μπαστούνι, αποδείχτηκε ευσταλής οδεύοντας προς τη σκηνή. Διέσχισε τον μακρύ διάδρομο του Ωδείου Αθηνών, αντιμετώπισε το κοινό που ήταν πολύ αλλά ήταν και ήσυχο, άκουσε με υπομονή τους προλόγους και απαντούσε με καθαρή φωνή σε όλες τις ερωτήσεις μου. Μου έκανε εντύπωση η μνήμη του, η αναφορά σε ονόματα ή η απόκρυψή τους όταν δεν ήθελε να εκθέσει καταστάσεις. Μου έκανε επίσης εντύπωση η εμμονή του στα νεανικά χρόνια, τα δύσκολα, της κομμουνιστικής στράτευσης και των εξοριών – που δεν τα περιγράφει μυθοποιητικά, το αντίθετο. Τέλος, μου έκανε εντύπωση η αντοχή του: η συζήτησή μας ξεπέρασε τη μία ώρα του προγραμματισμού, παραλίγο να μιλάμε επί δίωρο. Ξέρω ότι, αν το κάναμε, θα είχε ακόμα πολλά να μας πει.

Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Οι γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Στην Κατοχή στρατεύτηκε στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και μετά στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης. Εργάστηκε ως δικηγόρος, ως κοινωνιολόγος, ως ερευνητής και ως μεταφραστής. Έχει μεταφράσει κυρίως από τα γαλλικά: Σταντάλ, Μπαλζάκ, Βαλερύ, Αραγκόν, Λούκατς και μερικούς άλλους. Μετά τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος, βρέθηκε στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων, η Μαθητεία, η Προαιρετική πτώση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, η Ηδονή των παρατάσεων, η Αντίσταση των γεγονότων, η Νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν. Πιο πρόσφατα, το Σε βρίσκει η ποίηση, Ο δρόμος και πάλι.

Το σύνολο του ποιητικού του έργου κυκλοφορεί σε δύο τόμους από τις εκδόσεις Κίχλη. Στην Κίχλη κυκλοφορούν ακόμα η ανθολογία ερωτικών ποιημάτων του Λυσιμελής πόθος, η συλλογή πεζών Ο πειρασμός της νοσταλγίας και η συλλογή δοκιμίων Διαδρομές και διασταυρώσεις. Μελέτες και δοκίμια 1977–2023. Μόλις κυκλοφόρησε από την Κίχλη ακόμα ένα βιβλίο του με μαρτυρίες για τις συναντήσεις του με προσωπικότητες των γραμμάτων, της τέχνης, της πολιτικής, με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα (θα το κρίνουμε προσεχώς).

Η ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία. H συζήτησή μας άρχισε ουσιαστικά όταν, ολοκληρώνοντας τα παραπάνω βιογραφικά στοιχεία του, πρόσθεσα ότι είναι και μέλος της Ακαδημίας. «Επίτιμο», συμπλήρωσε ο Τίτος Πατρίκιος. «Δηλαδή άμισθο μέλος». Εκμεταλλεύτηκα τα γέλια των ακροατών για να κάνω την πρώτη ερώτηση:

 

Κύριε Πατρίκιε, πώς βρήκατε την ποίηση; Ή μήπως σας βρήκε εκείνη;

Είχα την τύχη, καθώς οι γονείς μου ήσαν ηθοποιοί, πολύ μικρό παιδί που ήμουν, να με παίρνουν συχνά στο θέατρο. Και επειδή ήσαν ηθοποιοί του μουσικού θεάτρου, της οπερέτας και της επιθεώρησης, εκεί ακουγόντουσαν τραγούδια έμμετρα. Έτσι πρωτοάκουγα στίχους από το θέατρο και μου κάνανε εντύπωση. Επίσης, από πολύ μικρός είχα τη μανία του διαβάσματος και όποιο έντυπο έπεφτε στα χέρια μου το διάβαζα. Ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ τα βιβλία και τα περιοδικά, έπαιρνε και μια έκδοση, μια φιλολογική έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού. Την κοίταζα κι εγώ, όταν είχα αρχίσει να μαθαίνω να διαβάζω, πολύ νωρίς, από έξι χρονώ, και έβλεπα στο περιοδικό αυτό ποιήματα μικρά, λιγόστιχα, τα οποία τα διάβαζα και μου αρέσανε. Με υπογραφή «Ρίτ.σος». Και έλεγα στους δικούς μου: «Ωραία είναι αυτά τα ποιήματα, αλλά ποιος είναι αυτός ο Ρίτ.σος;» Αργότερα έμαθα ότι ήταν ο Γιάννης Ρίτσος.

Έτσι, ακούγοντας και τα ποιήματα που άκουγα στις επιθεωρήσεις και στις οπερέτες που με πήγαιναν οι δικοί μου, ήθελα κι εγώ να παίξω με τις λέξεις. Και όπως στα άλλα παιδιά τούς άρεσε να παίζουν με τους κύβους, με τους βόλους, με διάφορα παιχνίδια, σ’ εμένα άρεσε να παίζω με τις λέξεις. Η πρώτη προσπάθεια, θυμάμαι, που προσπάθησα να κάνω στίχο ήταν σε αυτή την ηλικία των έξι ετών προς επτά, το καλοκαίρι, που με βάλανε εσωτερικό στις παιδικές εξοχές του Ιδρύματος Ζηρίνη, στη Βούλα. Εκεί η ζωή ήταν πολύ αυστηρή και πολύ πειθαρχημένη και μας πηγαίνανε για μπάνιο σε παράταξη.

Ήταν σαν το πρώτο στρατόπεδο;

Ήταν σαν στρατιωτική ζωή… Μας πήγαιναν θυμάμαι να κάνουμε μπάνιο στην παραλία. Από κοντά ήταν η διευθύντρια, η οποία μας έβαζε και τραγουδάγαμε τον ύμνο του Ζηρινείου, που έλεγε – θυμάμαι τους πρώτους στίχους: «Τι όμορφα περνούμε και τι καλά που ζούμε, / μέσ’ στον Ζηρίνειο πόλο παλάτι φωτοβόλο…». Κάποια στιγμή, για να φχαριστηθούν και τ’ άλλα παιδιά, έφτιαξα την εξής παραλλαγή: «Τι άσχημα περνούμε και τι κακά που ζούμε, / μες στο Ζυρίνειο πόλο, παλάτι…» –και εκεί έφτιαξα μια δική μου λέξη–  «…παλάτι α-φωτοβόλο». Από εκεί και πέρα…

Πότε δημοσιεύσατε ποιητικό κείμενο;

Δημοσίευσα πολλά χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1943, μέσα στην Κατοχή.

Ως παιδί, δηλαδή, δεν γράφατε και δεν επιθυμούσατε να δημοσιεύσετε;

Όχι, ως παιδί όχι. Δεκαπέντε χρονών, τότε δημοσίευσα –ήταν το πρώτο ποίημα που δημοσίευα– στο περιοδικό που έβγαλε ο φίλος μου, ο Μαθιόπουλος, και λεγόταν Ξεκίνημα της νιότης. Ήταν ένα ποίημα με δύο τετράστιχα, γιατί έγραφα ακόμα με ομοιοκαταληξία, το οποίο το θυμάμαι και μπορώ να σας το πω.

 

Παρακαλώ.

Λέγεται «Αν βρεις»:

Αν ψάξεις θα βρεις,
τίποτα κρυμμένο δε μένει.
Σπάσε σκληρά τους δεσμούς
που σφιχτά είναι δεμένοι.

Κι αν βρεις, μηδέν με τον χρόνο
ρουτίνα θα γίνει.
Να χάσεις πρέπει αν θες
μια θύμηση παντοτινή να μείνει.

Αυτό τυπώθηκε εκεί. Και ξεχάστηκε;

Εκεί έχει μείνει. Το έβαλα όμως όταν βγήκε το σύνολο των ποιημάτων μου.

Η πολιτική δράση πώς προκύπτει; Πολύ νέος μπήκατε στην πολιτική…

Δεν ήταν πολιτική δράση, ήταν αντιστασιακή.

Οι επαφές σας με την ποίηση τότε ήταν σποραδικές;

Άλλαξα πολλά σχολεία. Την πρώτη δημοτικού την έκανα στο δημόσιο σχολείο, στο ίδιο σχολείο που είχε πάει και ο Σαμαράκης. Αλλά οι συνθήκες ήταν δυσάρεστες. Θα σας πω το περιστατικό και μπορεί να αηδιάσετε. Ήταν αδύνατο να πάω στις τουαλέτες, διότι οι ακαθαρσίες έβγαιναν ώς την αυλή και έμεναν εκεί. Γι’ αυτό, στη δευτέρα τάξη με βάλανε μαθητή στο ιδιωτικό σχολείο, στη Σχολή Μεταξά, της Αντιγόνης Μεταξά. Εκεί οι συνθήκες ήταν καλύτερες και, για πρώτη φορά, μου ανέθεσαν τη γιορτή, όταν τελείωσε η τρίτη τάξη… Τότε το δημοτικό είχε τέσσερις τάξεις και το γυμνάσιο οκτώ. Ήταν η μεταρρύθμιση που είχε κάνει ο Μεταξάς στην 4η Αυγούστου. Το γυμνάσιο είχε γίνει οκτατάξιο. Εκεί, στις εξετάσεις της τρίτης τάξης, μου ανέθεσαν να πω ένα ποίημα, τον «Παπαγάλο» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, που το θυμάμαι πάντα.

 

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα…»

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα, / ο παπαγάλος είπε ξαφνικά: / «Είμαι σοφός, γνωρίζω ελληνικά…» Η άλλη επαφή που είχα με την ποίηση ήταν το 1935, που ήμουν επτά χρονών. Ο πατέρας μου είχε πέντε αδελφές. Η πρώτη μετά απ’ αυτόν ήτανε ποιήτρια, η Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, και μαθήτρια του Παλαμά. Τότε, το 1935, έκανε μια διάλεξη στην αίθουσα του Παρνασσού για τον Παλαμά. Και η γιαγιά μου με πήρε και με πήγε εκεί να ακούσω τη θεία μου. Στην αίθουσα του Παρνασσού υπάρχει ένα είδος σκηνής. Και οι ακροατές ήταν στο βάθος. Στη σκηνή πάνω η θεία μου έκανε την ομιλία της και δίπλα, σε μία πολυθρόνα, καθόταν ακίνητος ο Παλαμάς. Όταν τελείωσε η ομιλία και, μετά τα χειροκροτήματα, μου λέει η γιαγιά μου: «Πάμε τώρα να φιλήσεις το χέρι του Παλαμά».

 

Φιλήσατε το χέρι του Παλαμά;

Και δεν ήθελα, με πήγε με το ζόρι. Φίλησα το χέρι, το οποίο ήταν κρύο, παγωμένο. Νόμιζα ότι φιλάω το χέρι ενός νεκρού. Και το βράδυ δεν μπόρεσα να κοιμηθώ, έβλεπα εφιάλτες. Το θυμάμαι ακόμα.Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία επαφή που είχα με τον Παλαμά. Αλλά στην Κατοχή πια, τον Φεβρουάριο του 1943, με τον φίλο μου Βαγγέλη Γκούφα, πήγαμε στην κηδεία του Παλαμά. Τη θυμάμαι ακόμα γιατί έμεινα έκθαμβος που έβλεπα όλους τους συγγραφείς των οποίων διάβαζα τα βιβλία και τους θαύμαζα. Μου τους έδειχνε ο Γκούφας «Αυτός είναι ο Καραγάτσης. Αυτός είναι ο Θεοτοκάς. Αυτός είναι ο Βενέζης. Αυτός ο Μυριβήλης». Τα έχανα εγώ. Κάποια στιγμή βγήκε από την εκκλησία το φέρετρο του Παλαμά. Το μεταφέρανε στην πλάτη τους τέσσερις συγγραφείς, να το πάνε για ταφή. Και εκεί, το θυμάμαι πολύ καλά, ένας ποιητής που ήταν και ακαδημαϊκός, ο Σωτήρης Σκίπης, είπε ένα ποίημα, το οποίο δεν μου είχε αρέσει. Αλλά μετά ο Σικελιανός είπε το δικό του ποίημα και χάλασε ο κόσμος. Θυμάμαι ακόμα τον τελευταίο στίχο, γιατί το ποίημα αυτό εξέφραζε αντιστασιακό πνεύμα και τελείωνε με αυτόν τον στίχο: «Σημαίες της λευτεριάς, ξεδιπλωθείτε πέρα ως πέρα».

Αυτό ήταν το έναυσμα για να δραστηριοποιηθεί ο Τίτος Πατρίκιος στην Αντίσταση;

Στην Αντίσταση με έβαλε ο συμμαθητής μου στο Βαρβάκειο, ο Γκούφας, που ήταν τρία χρόνια μεγαλύτερος από μένα, τρεις τάξεις δηλαδή. Η πρώτη μου –να μην την πω πράξη– ενέργεια ήταν τον Οκτώβριο του 1942, που ήμουν δεκατεσσάρων χρονών. Είχα μπει από το 1942 στο ΕΑΜ Νέων.

Πριν από την κηδεία του Παλαμά.

Πριν. Στις 28 Οκτωβρίου 1942, που ήταν η επέτειος της ιταλικής εισβολής, με βρίσκει ο Γκούφας στο διάλειμμα, στο Βαρβάκειο, και μου λέει: «Όταν τελειώσεις το μάθημα, πάρε όσα παιδιά μπορείς από την τάξη σου, γιατί θα συγκεντρωθούμε στο Πεδίον του Άρεως να στεφανώσουμε τα αγάλματα των ηρώων». Στο Πεδίον του Άρεως, σε μια πίσω μεριά, είναι μια σειρά ακόμα από αγάλματα των ηρώων. Είπα εγώ στην τάξη, αλλά δεν ήρθε κανείς. Ξεκίνησα και μπήκαμε στο τραμ, υπήρχε τραμ τότε, το Βαρβάκειο ήτανε εκεί όπου σήμερα είναι η Βαρβάκειος αγορά, το τραμ πέρναγε από την οδό Αθηνάς και πήγαινε στην Πατησίων. Μπήκαμε στο τραμ: δύο παιδιά από τη μικρότερη, την πιο κάτω τάξη και ένα παιδί από τη μεγαλύτερη. Τέσσερις, δηλαδή. Αλλά στην επόμενη στάση του τραμ, αυτός που ήταν στη μεγαλύτερη τάξη κατέβηκε. Είχε φοβηθεί και δεν συνέχισε. Οφείλω να πω ότι κι εγώ φοβόμουνα πολύ και λέω: «στην επόμενη στάση θα κατέβω κι εγώ». Αλλά όταν φτάσαμε στην επόμενη στάση δεν κατέβηκα, γιατί ντράπηκα. Σκέφτηκα: «εδώ οι δύο μικρότεροι από μένα δεν θα κατέβουν και θα κατέβω εγώ;» Έτσι δεν κατέβηκα. Φτάσαμε στο Πεδίον του Άρεως και εκεί, στην είσοδο, εκεί που είναι το άγαλμα του Κωνσταντίνου τώρα, ήταν δύο ιταλικά τεθωρακισμένα αυτοκίνητα με φαντάρους Ιταλούς. Εμείς αυτά τα λέγαμε σακαράκες, σακαράκες των Ιταλών. Περάσαμε, δεν μας έκαναν τίποτα. Έφτασα στη σειρά των αγαλμάτων, ήταν πολλοί νέοι εκεί. Στεφανώσαμε τα αγάλματα, είπαμε τον εθνικό ύμνο και μετά μας λένε: «Και τώρα θα πάμε στο Πανεπιστήμιο να συνεχίσουμε την εκδήλωση για την 28η Οκτωβρίου». Και γίνεται μια μεγάλη πορεία, από την οποία ένας εξάδελφός μου πήρε φωτογραφία και την έχω δημοσιεύσει. Διασχίσαμε τα Εξάρχεια και, την ώρα που κατεβαίναμε για να πάμε στην Ακαδημίας, προς το Πανεπιστήμιο, στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, ήσαν καραμπινιέροι σε όλες τις γωνίες. Και καθώς προχωρούσαμε, πέσανε κατά πάνω μας και αρχίσανε να χτυπάνε. Μου είχε εμφανιστεί από τότε η μυωπία και είχα γυαλιά. Και για να τα προστατεύσω τα είχα βάλει στην πίσω τσέπη. Αλλά ο καραμπινιέρος που με έπιασε με τρέλανε στις κλοτσιές, έτσι μου έσπασαν και τα γυαλιά που τα είχα στην πίσω τσέπη. Είναι η πρώτη εμπειρία που έχω από την Κατοχή και από την Αντίσταση: το πρώτο ξύλο που έφαγα από έναν Ιταλό καραμπινιέρο.

Η περίοδος αυτή της Αντίστασης… Από αυτήν βγήκατε στην Αριστερά;

Ε, ναι, γιατί μετά ήρθε η ΕΠΟΝ, στην οποία συγχωνεύθηκε το ΕΑΜ Νέων. Το κλίμα ήταν αριστερό – και η νοοτροπία. Στην ΕΠΟΝ ξανασυνάντησα την Ελένη Γλύκατζη, μετέπειτα Αρβελέρ. Την είχα πρωτοσυναντήσει στη δραστηριότητα του περιοδικού Η Διάπλασις των Παίδων, όπου συμμετείχαμε με ψευδώνυμα…

Εσείς ποιο ψευδώνυμο είχατε;

Άλμπατρος. Από τον Ροβήρο τον κατακτητή του Ιουλίου Βερν, όπου το ιπτάμενο πλοίο λεγόταν Άλμπατρος.

Η Ελένη Γλύκατζη τι ψευδώνυμο είχε;

Ήταν μια κοπέλα πολύ δραστήρια που τη θαυμάζαμε – ήταν δυόμισι χρόνια μεγαλύτερη από εμένα. Είχε το ψευδώνυμο, θυμάμαι, Διαβατάρικο Πουλί.

Πότε αρχίσατε να έχετε μπλεξίματα με τις αρχές για τη δράση σας;

Λίγο πριν από την Απελευθέρωση, δέκα, το πολύ είκοσι πριν από την Απελευθέρωση, με πιάσανε. Ήταν μια ομάδα συνεργατών των Γερμανών και με στήσανε σε έναν τοίχο να με εκτελέσουν.

Τι θυμάστε απ’ αυτή την περιπέτεια;

Είχα ραντεβού με μια κοπέλα από την ΕΠΟΝ, η οποία θα μου έφερνε αφίσες για να τις κολλήσουμε. Θα την έφερνα σε επαφή και με έναν άλλον από την ΕΠΟΝ. Την περιμέναμε στο Μοναστηράκι, απέναντι από τη Ρωμαϊκή Αγορά, δίπλα στην εκκλησία. Αλλά είχαμε κάνει λάθος στο ραντεβού και δεν ερχόταν. Είχαμε πάει με αυτόν τον φίλο μου. Κανονικά έπρεπε να φύγουμε, αλλά καθόμαστε εκεί και περιμέναμε. Και, για μια στιγμή, ο διπλανός μου λέει: «Πω πω, έρχονται οι συνεργάτες των Γερμανών». Είχε δει από την Αρχαία Αγορά μια ομάδα που ερχόταν – και το βάζει στα πόδια και φεύγει. Εγώ τα έχασα λίγο, δεν έφυγα αμέσως. Και επειδή είχαν πλησιάσει αυτοί, μπήκα στην εκκλησία. Ήταν εκεί γυναίκες που ψέλνανε. Και λέω στον παπά: «Πάτερ, σώσε με, έρχονται άνθρωποι των Γερμανών». Ο παπάς δεν είπε τίποτα. Μπήκαν αυτοί μέσα, μου λένε: «Έβγα έξω, ρε». Ο επικεφαλής κράταγε μια γερμανική χειροβομβίδα, τις θυμάμαι, είχαν ένα χερούλι ξύλινο. Εγώ δεν έβγαινα. Με πιάσανε, έπιασα κι εγώ ένα μανουάλι μεγάλο, και με βγάλανε συρτό, εκείνοι εμένα κι εγώ έβγαλα το μανουάλι. Και με στήσανε δίπλα, στον τοίχο. Και μου λέει αυτός: «Είσαι τυχερός, ρε, επειδή ήταν οι γυναίκες που ψέλνανε τις λυπήθηκα. Αλλιώς, αν δεν ήταν οι γυναίκες αυτές, θα σου ’χα ρίξει τη χειροβομβίδα». Με ψάξανε, δεν μου βρήκαν τίποτα. Κάτι σημειώματα τα είχα καλά κρυμμένα. Και ακούω τον διπλανό του να λέει: «Μήπως δεν είναι αυτός που μας είπανε; Γιατί αυτός εδώ είναι καλοντυμένος». Αλλά του λέει ο άλλος, που ήταν κοντός: «Όχι, αυτός είναι και θα τον καθαρίσω». Μου λέει τότε: «Τι κάνεις εδώ;» «Περιμένω μια κοπέλα να πάμε βόλτα στην Ακρόπολη, που είναι ωραία μέρα». Και μου λέει στο τέλος: «Σου δίνω πέντε λεπτά. Εάν δεν έρθει σε πέντε λεπτά, τελείωσες». Ξεκρεμάει ένα γερμανικό αυτόματο, που είχε κρεμασμένο μπροστά του. Κι εγώ περίμενα ότι τελειώνει η ζωή μου. Και τότε, ξαφνικά, τη βλέπω την κοπέλα από την Πλάκα, που ερχόταν με ποδήλατο. Με είδε, δεν φοβήθηκε, πετάει το ποδήλατο στην άκρη, από το οποίο κρεμόταν και η σακούλα με τις αφίσες που έφερνε, κι ήρθε τρέχοντας κατά πάνω μου και με αγκαλιάζει. Και μου λέει αυτός ο επικεφαλής: «Γλίτωσες, ρε. Ήρθε την τελευταία στιγμή». Είχαν περάσει από τα πέντε λεπτά τα τέσσερα. «Μη σε ξαναπετύχω, γιατί άλλη φορά δεν θα γλιτώσεις».

Φοβηθήκατε το θάνατο;

Ε, βεβαίως φοβήθηκα.

Τι σκεπτόσασταν εκείνο το πεντάλεπτο;

Εκείνο το πεντάλεπτο σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι, που είχα διαβάσει στον Ηλίθιο ότι είχε καταδικαστεί κι αυτός σε θάνατο, ότι τον στήσανε να τον εκτελέσουν. Και την τελευταία στιγμή ήρθε με άλογο αγγελιοφόρος και είπε: «Σταματήστε, ο τσάρος τού έδωσε χάρη». Αργότερα το έλεγα αυτό, όταν ήμουν στη Ρώμη, σε έναν Ιταλό φίλο: «Και τόσο ανόητος ήμουν εκείνη την εποχή, που αντί να σκέφτομαι τη ζωή που χάνω, σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι». Και έβαλε ο Ιταλός τα γέλια. «Μα τι λες, ρε σαχλαμάρα;» μου λέει. «Σκεφτόσουν τον Ντοστογιέφσκι που γλίτωσε και έλπιζες ότι έτσι θα γλιτώσεις κι εσύ. Γι’ αυτό τον σκεφτόσουν».

Πώς άρχισαν οι δοσοληψίες με την αστυνομία;

Μετά ήρθε η Απελευθέρωση, ήρθανε τα γεγονότα και οι μάχες του Δεκέμβρη, στις οποίες πήρα μέρος. Ακολούθησα τον ΕΛΑΣ με τα πόδια και από βουνό σε βουνό και έφτασα ώς τους Σοφάδες της Θεσσαλίας, όπου πέρασα πάλι στην πολιτική οργάνωση. Πήρα το τρένο και πήγα στα Τρίκαλα. Πολλές ιστορίες έχω στην πορεία αυτή. Αλλά μετά έγινε η Συμφωνία της Βάρκιζας και γυρίσαμε πίσω στην Αθήνα. Μη σας λέω λεπτομέρειες. Έτσι, τελείωσα το γυμνάσιο πολύ καλά, με άριστα. Το Βαρβάκειο. Έδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Νομική Σχολή. Όταν το 1947 έγιναν οι μεγάλες συλλήψεις του Ναπολέοντος Ζέρβα, που ήταν υπουργός Δημοσίας Τάξεως –είχε αρχίσει ο Εμφύλιος Πόλεμος– οι γονείς μου, που φοβόντουσαν ότι θα με συλλάβουν, με έστειλαν να κρυφτώ στο σπίτι ενός θείου, του άντρα μιας από τις αδελφές του πατέρα μου, ο οποίος ήταν συντηρητικός και καθεστωτικός. Αλλά ένα πρωί, στο σπίτι του ανθρώπου αυτού χτυπάει το κουδούνι. Ανοίγει και ακούμε: «Ασφάλεια. Ήρθαμε να συλλάβουμε τον Τίτο Πατρίκιο». Με συλλάβανε και με πήγανε στο αστυνομικό τμήμα της Κυψέλης. Θυμάμαι, το σπίτι ήταν σε μια πολυκατοικία, Πατησίων 70. Με είχανε σε ένα δωμάτιο, πριν με βάλουν στα κρατητήρια, και άκουγα τους δύο αστυνομικούς να κουβεντιάζουν δίπλα. «Πού τον βρήκατε αυτόν;» ρώταγε ο ένας. «Μας το είπε ο πληροφοριοδότης που έχουμε. Ο μαθητής της Σχολής Μπερζάνη»  είπε ο άλλος, και ανέφερε το όνομά του. «Μένει στην ίδια πολυκατοικία, τον είδε και μας πληροφόρησε ότι είναι αυτός και κρύβεται». Ευτυχώς, ξέχασα το όνομα αυτού του μαθητή, γιατί, αν το είχα στο μυαλό μου το όνομα, θα ήξερα έναν άνθρωπο να τον μισώ.

Τι έγινε στην Ασφάλεια τότε;

Μου ζητάγανε δήλωση, εγώ αρνήθηκα. Ήρθε η μάνα μου και, κλαίγοντας, λέει: «Παιδί μου, θα πεθάνεις εκεί που θα σε πάνε. Κάνε μια δήλωση να βγεις». Και της λέω: «Μαμά, δεν κάνω». Αλλά ο θείος μου, που ήταν από την Ανδρίτσαινα, είπε: «Δεν επιτρέπω εγώ άνθρωπο που είναι στο σπίτι μου να τον συλλάβουν». Ενήργησε και τελικά κατάφερε και με έβγαλε, χωρίς να έχω υπογράψει.

Στις εξορίες πώς βρεθήκατε;

Όταν αργότερα πήγα στον στρατό –κάλεσαν την ηλικία μας– αν και είχα προφυματίωση, διαγνώστηκα με φυματίωση. Τότε για τη φυματίωση δεν υπήρχε φάρμακο. Έτσι μου δώσανε αναβολή ένα χρόνο. Τον επόμενο χρόνο ήλπιζα ότι θα μου ξαναδώσουν αναβολή, αλλά δεν μου δώσανε. Ντύθηκα στρατιώτης και, μαζί με άλλους, με στείλανε στη Μακρόνησο. Για να ανανήψω.

Πώς ήταν εκεί;

Πήγα στη Μακρόνησο επί κυβερνήσεως Πλαστήρα, το 1950. Κι είχε απαγορευτεί το ξύλο που έπεφτε στη Μακρόνησο. Γιατί έπεφτε ανελέητο ξύλο. Συγκέντρωσαν από τα διάφορα κέντρα εκπαιδεύσεως στρατιώτες των οποίων οι συγγενείς είχαν σχέσεις με το ΕΑΜ. Ήμασταν περί τους εκατό. Και μας πήγανε στη Ραφήνα για να μας περάσουν με καΐκι απέναντι. Φτάσαμε ένα μεσημέρι και δεν μας περάσανε. Μας δώσανε συσσίτιο και περιμένανε να βραδιάσει. Όταν νύχτωσε, μας περάσανε στη Μακρόνησο. Ήταν ομάδες φαντάρων στην παραλία και λέγανε: «Παιδιά, καλώς ήρθατε. Είναι κανείς από Θεσσαλονίκη; Είναι κανείς από Πάτρα; Είναι κανείς από Νομική Σχολή; Είναι κανείς από Ανωτάτη Εμπορική;» Και ο καθένας που νόμιζε ότι βρίσκει κοντινούς του έλεγε «εγώ» και τον παίρνανε. Και τον πλακώνανε στο ξύλο μέσα στη νύχτα. Έτσι κι εγώ έκανα το λάθος. Άκουσα για Νομική Σχολή και λέω «εγώ είμαι». Και με πήρανε και με πλακώσανε στη νύχτα. Αυτός που με έριξε κάτω και με τσαλαπατούσε, μου λέει: «Θα σε στείλω στο τρελάδικο, όπως έστειλα τον Νίκο Καρούζο».

Τον ποιητή;

Τον ποιητή… Εν πάση περιπτώσει, δεν με έστειλαν στο τρελάδικο. Μας πήγανε στον διοικητή, ο οποίος μας είπε: «Καλώς ήλθατε. Εδώ όποιος υπογράφει δήλωση περνάει ζωή και κότα. Όποιος δεν υπογράφει περνάει πολύ άσχημα. Πηγαίνετε όλοι να υπογράψετε και θα περάσετε αριστούργημα». Ε, από τους εκατόν τόσους που πήγαμε, δύο δεν υπογράψαμε.

Ο ένας ήσασταν εσείς. Ο άλλος;

Ο άλλος λεγόταν –θυμάμαι το όνομά του– Νίκος Ιωαννίδης. Ήταν ένα παιδί που έπαιζε ωραία κιθάρα· και χαβάγια. Μη σας λέω τώρα τις λεπτομέρειες της Μακρονήσου. Απλώς, για μένα χειροτέρεψε η φυματίωση, έκανα αιμόπτυση, με στείλανε στο νοσοκομείο και την άλλη μέρα με καλέσανε στην ανάκριση και μου είπαν: «Η φυματίωση που έχεις έχει χειροτερέψει. Θα σου αυξήσουμε την αγγαρεία, θα πεθάνεις από φυματίωση και δεν θα πει κανείς ότι σε βασανίσανε». Καθώς όμως η μάνα μου πήρε μια άδεια να με συναντήσει και με πήγανε στο Λαύριο με συνοδεία, είχα γράψει μια επιστολή που κατήγγελλα τη Μακρόνησο και κατάφερα κρυφά να της την περάσω την ώρα που τη φιλούσα. Εκείνη την έδωσε στις εφημερίδες και δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδη στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή. Την άλλη μέρα της δημοσίευσης με πήρανε για ανάκριση, για να ομολογήσω ότι εγώ την είχα γράψει. Εγώ έκανα ότι δεν ξέρω. Μου τη δείξανε, τη διάβασα: «Ό,τι λέει είναι σωστό, αλλά δεν ξέρω ποιος είναι». Με τιμωρήσανε με εικοσαήμερη αυστηρή φυλάκιση, που ήταν σε ένα αντίσκηνο, με συσσίτιο κάθε δύο μέρες. Αλλά αυτό με έσωσε. Παρότι είχε μπει ο Δεκέμβρης και έκανα Χριστούγεννα μέσα στη σκηνή αυτή, σταμάτησε η αγγαρεία και το σπάσιμο της πέτρας, που μου είχανε δεκάξι ώρες κάθε μέρα. Κι άρχισα να καλυτερεύω. Ύστερα, ήρθε η καινούργια ΕΣΟ, όπως τη λέγαμε. Τότε μου δώσανε προσωρινό απολυτήριο, απόφαση εκτόπισης – και έτσι τελικά κατέληξα στον Άη Στράτη.

Συγκριτικά με τη Μακρόνησο πώς ήταν ο Άη Στράτης;

Μπροστά στην κόλαση της Μακρονήσου ήταν παράδεισος.

Μένατε με τον Κώστα Κουλουφάκο στον Άη Στράτη;

Όχι, εκεί τον γνώρισα. Και γίναμε πολύ φίλοι, αλλά ο Κουλουφάκος έμενε σε άλλη σκηνή. Εκεί συνάντησα τον Ρίτσο, στον οποίο είπα, με τις ιδέες που είχα αποκτήσει, ότι η ποίηση είναι έκφραση του μικροαστικού συναισθηματισμού που σε εμποδίζει από την επαναστατική δράση.

Τι έλεγε ο Ρίτσος;

Το είπα αυτό στον Ρίτσο και μου λέει: «Μην ξαναλές τέτοιες σαχλαμάρες. Πρέπει να καταλάβεις ότι η ποίηση είναι το πεπρωμένο σου». Τότε άκουσα τη λέξη «πεπρωμένο». «Και μην ξανάρθεις να με δεις», συνέχισε (γιατί ο Ρίτσος έμενε σε ένα ωραίο καλύβι, σε ένα σπιτάκι), «αν δεν μου φέρεις χειρόγραφα ποιήματα». Έτσι άρχισα να γράφω ξανά. Του πήγα ποιήματα και με βοήθησε πάρα πολύ με τις παρατηρήσεις του. Κι εκείνος μου είπε: «Να γνωρίσεις μια παρέα παιδιών που είναι πολύ καλοί στη λογοτεχνία: τον Κώστα Κουλουφάκο, τον Μανόλη Φουρτούνη και τον Δημήτρη Ραυτόπουλο.

Σας έχω ακούσει να διηγείστε ότι εκεί, στον Άη Στράτη, για πρώτη φορά καταλάβατε πως υπήρχαν απαγορευμένα βιβλία και στη δική σας την πλευρά.

Ναι, ήταν η πρώτη δυσάρεστη εμπειρία που είχα. Διότι το στρατόπεδο του Άη Στράτη, που είχε τρεις χιλιάδες ανθρώπους και ήταν χωρισμένο σε τρεις τομείς, από χίλιους σε κάθε τομέα –και αργότερα λιγότερους, γιατί φεύγανε και με άδειες–, είχε δύο βιβλιοθήκες. Μία με τα λογοτεχνικά βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα και μια κρυφή βιβλιοθήκη με μαρξιστικά βιβλία που είχαν έρθει παράνομα. Στην πρώτη σκηνή που έμεινα ήμασταν εφτά άτομα. Εγώ κι άλλοι έξι, αγρότες από τη βόρεια Θεσσαλία και την Ήπειρο. Μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, ήρθαν δύο της καθοδήγησης και μου λένε: «Κάναμε έναν έλεγχο στη λογοτεχνική βιβλιοθήκη και είδαμε ότι υπάρχουν βιβλία διεφθαρμένα που χαλάνε το ηθικό των ανθρώπων. Τα αποσύραμε και τα έχουμε βάλει σε ένα χαρτόκουτο. Θα τα φέρουμε να τα κρύψουμε κάτω από το κρεβάτι σου και μην τα δει κανείς». Ήρθαν και όντως τα χώσανε κάτω από το ξυλοκρέβατο. Αλλά μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, από περιέργεια, τράβηξα την κούτα και την άνοιξα να δω ποια είναι τα κακά βιβλία. Ήταν όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πριν λίγο καιρό είχε κατακριθεί στη Σοβιετική Ένωση ως αντιδραστικός! Επίσης ήταν δύο σοβιετικά μυθιστορήματα που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα, τα οποία όμως είχαν επικριθεί στη Σοβιετική Ένωση επειδή κοροϊδεύανε τη γραφειοκρατία. Θυμάμαι τους τίτλους: Οι δώδεκα καρέκλες ήταν το ένα και Για δύο ζευγάρια μεταξωτές κάλτσες το άλλο. Βλέπω και ένα άλλο βιβλίο, Το κόκκινο ιππικό. Τα έχασα, γιατί ήταν ένα βιβλίο επαναστατικό, για τον Εμφύλιο Πόλεμο και τη δράση του ιππικού. Γραμμένο από έναν συγγραφέα που θυμάμαι –έχω ξεχάσει τόσα ονόματα, αυτό το όνομα το θυμάμαι–, τον Ισαάκ Μπάμπελ. Ήταν ένα βιβλίο περιζήτητο. Και απορώ πώς το αποσύρανε. Έμαθα τον λόγο πολύ αργότερα.

Ποιος ήταν; Γιατί απέσυραν και τον Μπάμπαλα;

Πριν λίγα χρόνια, όταν ο φίλος μου Αναστάσης Βιστωνίτης, ο οποίος διάβαζε σοβιετικά αρχεία που είχαν δημοσιευτεί, μου είπε ότι διάβασε πως ο Μπάμπελ, ο συγγραφέας και έφεδρος αξιωματικός του σοβιετικού στρατού, έκανε ένα μεγάλο λάθος: τα έφτιαξε ερωτικά με τη γυναίκα του διευθυντή των μυστικών υπηρεσιών. Ο οποίος, όταν το έμαθε, διέταξε να συλληφθεί, τον πέρασε από στρατοδικείο, τον καταδίκασαν σε θάνατο ως προδότη και τον εκτελέσανε. Και έτσι τελείωσε ο Μπάμπελ.

Τελειώσανε και τα βιβλία του στα ελληνικά. Η κούτα με τα απαγορευμένα τι απέγινε;

Αργότερα, ήρθαν και την πήρανε την κούτα. Τη βγάλανε έξω στα χωράφια και ένα βράδυ είδα ότι τα κάψανε. Τότε είδα για πρώτη φορά ότι βιβλία δεν καίγανε μόνο οι χιτλερικοί, καίγανε και οι δικοί μας.

Τελειώνει η εξορία, βρίσκεστε στην Αθήνα. Συνεργάζεστε στην Επιθεώρηση Τέχνης;

Ναι. Είμαι ιδρυτικό μέλος.

Πώς εκδόθηκε;

Ήταν δύσκολη εποχή. Και για να βγει περιοδικό, ο εκδότης έπρεπε να έχει άδεια του υπουργείου Εσωτερικών. Ήταν υπό έλεγχο. Συμμαθητής μου από το Βαρβάκειο ήταν ο Νίκος Σιαπκίδης, ο οποίος είχε γίνει αρχιτέκτων – εγώ είχα γίνει δικηγόρος, είχα πάρει το δίπλωμα της Νομικής και ήμουν ασκούμενος δικηγόρος. Ο Σιαπκίδης δεν είχε φάκελο. Έτσι πήρε άδεια για περιοδικό. Κι είπε στους γνωστούς του να γράφουν, είπε και σε μένα. Κι εγώ είπα στα παιδιά του Άη Στράτη, που είχαν έρθει ως αδειούχοι εξόριστοι: στον Κουλουφάκο, αργότερα στον Φουρτούνη που ήρθε κι αυτός, στον Ραυτόπουλο. Ήρθε κι ο Τάσος Λειβαδίτης και έτσι τον γνώρισα και συνδέθηκα με πολλή φιλία μαζί του. Και ξεκινήσαμε την Επιθεώρηση Τέχνης. Στην οποία, η ΕΔΑ –ήταν η ΕΔΑ τότε– έστειλε ως αρχισυντάκτη, δηλαδή ως διευθύνοντα της συντακτικής επιτροπής, τον Πορφύρη Κονίδη. Πολύ μεγαλύτερό μας. Παλαιό Ακροναυπλιώτη, στον Εμφύλιο Πόλεμο καταδικασμένο εις θάνατον που γλίτωσε την τελευταία στιγμή. Και έτσι ξεκίνησε η Επιθεώρηση Τέχνης, η οποία είχε μεγάλη επιτυχία.

Η σύνταξή της είχε συχνά συγκρουστεί με το κόμμα. Συγκρουστήκατε κι εσείς;

Ναι. Αλλά πριν είχα πολλές εμπειρίες. Και πολλές φορές, έτσι, πέρασα απογοητεύσεις. Να σας πω μια μεγάλη απογοήτευσή μου. Ένας συγγραφέας που θαύμαζα πάρα πολύ, από χρόνια, γιατί είχα διαβάσει ό,τι βιβλίο του είχα βρει, ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης – και τα ταξιδιωτικά του μου αρέσανε πολύ, και τα λογοτεχνικά, και εκείνο που είχα λατρέψει ήταν ο «Αλέξης Ζορμπάς». Γενικά μού άρεσε πολύ ο Καζαντζάκης. Κάποτε αποφασίσαμε στην Επιθεώρηση Τέχνης, όπως ήταν τότε το ρεύμα, να κάνουμε ένα τεύχος αφιερωμένο στην ειρήνη. Ήταν τότε στην πολιτική της Αριστεράς το κίνημα της ειρήνης. Και εγώ τους λέω να γράψουμε ένα γράμμα, να μας στείλει για το τεύχος ένα κείμενο και ο Καζαντζάκης. Θα ήταν το καλύτερο απ’ όλα. Ο Καζαντζάκης τότε είχε μόλις εγκατασταθεί στη νότια Γαλλία. Και όντως, του στέλνουμε την επιστολή. Και μας απαντάει ο Καζαντζάκης επίσης με επιστολή – που κρίμα, δεν την πήρα να τη διασώσω και χάθηκε μαζί με όλο το αρχείο της Επιθεώρησης Τέχνης, που το κατέστρεψε η χούντα. Στην επιστολή του ο Καζαντζάκης μάς έλεγε: «Μα δεν ξέρετε ότι εγώ είμαι υπέρ του πολέμου; Το έχω γράψει ότι ο πόλεμος δημιουργεί την ιστορία. Τι μου ζητάτε να γράψω για την ειρήνη τώρα;» Μείναμε εμβρόντητοι. Αλλά κυρίως πάθαμε, εγώ τουλάχιστον, φοβερό τράνταγμα, σοκ, όταν, ύστερα από λίγους μήνες, η Διεθνής Επιτροπή για την Ειρήνη (είχε τότε συγκροτηθεί από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά πρόεδρος ήταν ο Μπέρτραντ Ράσελ) είχε κάνει συνέδριο στην Κίνα και απένειμαν το μεγάλο βραβείο ειρήνης στον Καζαντζάκη. Και εκείνος πήγε να το παραλάβει. Ο άνθρωπος που μας είχε πει ότι είναι υπέρ του πολέμου και δεν έγραφε για την ειρήνη, όταν πήρε βραβείο για την ειρήνη πήγε να το παραλάβει. Έπαθα τράνταγμα.

Με το κόμμα πότε είχατε εμπλοκή στην Επιθεώρηση;

Ο φίλος και συνεργάτης μας, ο Μανόλης Φουρτούνης, ο οποίος ήταν από την Κω, είχε μεγαλώσει με την ιταλική κατοχή εκεί και είχε μάθει τα ιταλικά από μικρό παιδί, όταν ήρθε αδειούχος εξόριστος έγινε κι αυτός μέλος της συντακτικής επιτροπής και συχνά μας έφερνε κείμενα από τα ιταλικά. Στα ιταλικά δημοσιευμένο βρήκε κι ένα θαυμάσιο σοβιετικό διήγημα – δεν θυμάμαι τον τίτλο αλλά θυμάμαι τον συγγραφέα, λεγόταν Γκράνιν. Σ’ αυτό, ο Σοβιετικός συγγραφέας σατίριζε τη σοβιετική γραφειοκρατία. Και, όπως μάθαμε, ήταν και ήρωας του πολέμου, με παράσημο. Το διήγημά του εκείνο είχε καταδικαστεί στη Σοβιετική Ένωση. Αλλ’ ο Φουρτούνης το μετέφρασε από ένα αριστερό ιταλικό περιοδικό, το έφερε μεταφρασμένο, άρεσε και το δημοσιεύσαμε. Γι’ αυτό η ΕΔΑ, δηλαδή η ανώτατη κομματική επιτροπή μάς καταδίκασε διότι δημοσιεύσαμε ένα διήγημα που εξύβριζε τη Σοβιετική Ένωση και είχε καταδικαστεί εκεί. Έτσι έγινε μια κομματική δίκη, στην οποία ο εισαγγελέας, ας πούμε, ήταν ο Μάρκος Αυγέρης. Και μέλη του δικαστηρίου, από λογοτέχνες, ήταν ο Θέμος Κορνάρος και ο Ρίτσος. Είπα τότε: «αφού θα είναι ο Ρίτσος, θα αθωωθούμε». Αλλά ο Ρίτσος ταυτίστηκε με την καθοδήγηση εκεί και μας καταδίκασαν. Η καταδίκη ήταν μεγάλη μομφή, θα παραμέναμε όμως να κάνουμε τη δουλειά, αλλά θα την κάνουμε υπό έλεγχο. Και για τον έλεγχο, μας έστειλαν τον Δημήτρη Δεσποτίδη. Έτσι συνεχίστηκε η Επιθεώρηση Τέχνης. Υπό έλεγχο.

Πότε φύγατε;

Έμεινα ώς το 1959, οπότε η πρώτη σύζυγος που είχα, με την οποία χωρίσαμε αργότερα, κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο. Είχα γίνει δικηγόρος και ο Δικηγορικός Σύλλογος επενέβαινε. Άμα ήσουν δικηγόρος και αδειούχος εξόριστος, επενέβαινε ο Σύλλογος, ότι δεν μπορεί ένας δικηγόρος να είναι αδειούχος εξόριστος. Έτσι είχα απαλλαγεί από την ιδιότητα του αδειούχου εξορίστου, δεν ήμουνα πια. Η τότε σύζυγός μου μάλιστα κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο και φύγαμε για το Παρίσι. Ήταν η πρώτη έξοδος από τη χώρα. Και έμεινα πέντε χρόνια.

Επιστρέψατε στο Παρίσι μετά τη χούντα;

Είχαμε πάρει διαζύγιο με την πρώτη σύζυγο, χωρίσαμε. Εγώ δούλευα στο Κέντρο Κοινωνικών Επιστημών ως διευθυντής ερευνών και, όταν έγινε το πραξικόπημα το 1967, πήγανε να με συλλάβουν στο σπίτι που έγραφε η ταυτότητα. Ήταν το σπίτι από το οποίο είχα φύγει όταν χώρισα, έτσι δεν με βρήκανε. Λίγες μέρες αργότερα κατάφερα και έφυγα. Ξαναπήγα στο Παρίσι, όπου έμεινα εφτά χρόνια ακόμα.

Στο Παρίσι εργαστήκατε, βρεθήκατε με πολλούς άλλους Έλληνες εξόριστους… Τότε μεταφράσατε και στα γαλλικά το Πνευματικό εμβατήριο του Σικελιανού;

Είναι μια τελικά δυσάρεστη ιστορία. Ναι, μετέφρασα το ποίημα του Σικελιανού Πνευματικό εμβατήριο στα γαλλικά, έπειτα από παραγγελία του Μίκη Θεοδωράκη.

Δημοσιεύτηκε στον δίσκο με το μελοποιημένο έργο από τον Μίκη;

Ναι. Δημοσιεύτηκε στον δίσκο που έβγαλε ο Θεοδωράκης.

Στο Παρίσι γνωρίσατε τη δεύτερη γυναίκα σας, τη Ρένα Σταυρίδη;

Ναι. Και στο Παρίσι παντρευτήκαμε. Η Ρένα ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος. Αργότερα έγινε καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο, καθηγήτρια Ιστορίας. Στη χούντα είχε κάνει μια δολιοφθορά. Όταν ο Παπαδόπουλος, ο δικτάτορας, έκανε μια εκδήλωση στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού, εκείνη, φορώντας περούκα για να μην την αναγνωρίσουν, μετέφερε ένα φορητό μαγνητόφωνο. Και την ώρα που άρχισε να μιλάει ο Παπαδόπουλος, το έβαλε στη διαπασών να λειτουργεί και του διέκοψε την ομιλία. Του τη χάλασε, αναγκάστηκε να σταματήσει και να φύγει. Έκανε επικίνδυνη αντιδικτατορική δουλειά, ευτυχώς μπόρεσε και διέφυγε και δεν έλεγε ποτέ για τη δράση της. Εγώ το έμαθα πολύ αργότερα.

Στο Παρίσι ξανασυναναστραφήκατε με τον Δεσποτίδη.

Ναι.

Ήταν πια ανανεωτικός αριστερός;

Ήτανε περίεργος άνθρωπος… Στο βιβλίο που βγαίνει από την Κίχλη με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα, στον πρόλογο, διευκρινίζω ότι αναφέρομαι σε ανθρώπους που γνώρισα, συνδέθηκα μαζί τους και παίξανε ρόλο στη ζωή μου. Αλλά δεν γράφω για αυτούς με τους οποίους συγκρούστηκα και ήρθα τελικά σε ρήξη.

Ο Δεσποτίδης ήταν σε αυτούς με τους οποίους συγκρουστήκατε;

Έτσι δεν έγραψα κάτι για τον Δεσποτίδη γιατί ήρθαμε σε ρήξη.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα μετά τη χούντα, είστε πια σε σχέση, που λέμε, με το ΚΚΕ Εσωτερικού;

Ναι, αλλά μετά γίνονται ζυμώσεις, συγκρούσεις, διασπάσεις. Γενικά, όλο και περισσότερο ασχολούμαι με το γράψιμο και με την πολιτιστική δραστηριότητα παρά με την πολιτική δραστηριότητα. Δεν συμμετέχω πια.

Δεν συμμετείχατε. Θυμάμαι, όμως, ότι το 1979 –ήμουν πρωτοετής φοιτητής– ένα από τα μπλοκάκια που είχε βγάλει ο Ρήγας Φεραίος είχε στο εξώφυλλο απόσπασμα από ένα ποίημά σας. «Είναι πολύ νωρίς για μια γεροντική σοφία», έλεγε. Κι εμείς, νεολαίοι στον Ρήγα, ξέραμε ότι ο Τίτος Πατρίκιος είναι ο κομματικός ποιητής. Έτσι αρχίσαμε να ψάχνουμε τις συλλογές σας.

Δεν το θυμάμαι αυτό. Είναι στα πράγματα που έχω ξεχάσει.

Θυμάστε τουλάχιστον πώς σκεφτόσασταν και πώς γράφατε εκείνη την περίοδο;

Κάθε τόσο ανακάλυπτα και κάτι καινούργιο, κάποια καινούργια σκέψη, κάποια καινούργια κριτική. Προσπαθούσα να μην αφήνω το μυαλό μου σε αδράνεια και σε αυτοϊκανοποίηση. Στο ποίημα που είχα γράψει το 1957, αλλά το δημοσίευσα πολύ αργότερα, υπάρχουν δύο στίχοι που λένε:

Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα,
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.

Επί χούντας, ο τότε φίλος μου Μανόλης Αναγνωστάκης ενέταξε τους στίχους αυτούς σε ένα ποίημά του, λέγοντας περίπου: «Όπως πολύ σωστά είπε κάποτε και ο φίλος μου ο Τίτος, κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες». Στον καιρό της Μεταπολίτευσης –δεν έχουμε ακόμα συγκρουστεί με τον Αναγνωστάκη, ήμασταν πολύ φίλοι– γίνεται μια εκδήλωση για την ποίησή του στο πολιτιστικό κέντρο Γουλανδρή, που ήταν σε ένα παλιό αρχοντικό στην Πλάκα. Πήγαμε με τη σύζυγό μου και μίλησαν ο Αλέξης Ζήρας και ο Παντελής Μπουκάλας. Ήταν και ο Αναγνωστάκης με τη γυναίκα του, τη Νόρα, μπροστά μπροστά. Λέει, μια στιγμή, ο Ζήρας: «Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης έγραψε τους περίφημους στίχους “κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”». Και ο Αναγνωστάκης δεν είπε κουβέντα και συνεχίστηκε η ομιλία. Αλλά όταν πήρε το λόγο ο Παντελής Μπουκάλας είπε: «Θέλω να κάνω μια διόρθωση. Οι στίχοι που ανέφερε ο Ζήρας δεν είναι του Αναγνωστάκη, είναι του Τίτου Πατρίκιου». Έτσι αποκαταστάθηκε η αλήθεια.

Όταν πέθανε ο Αναγνωστάκης, θυμάμαι η Ελευθεροτυπία έγραψε σε μια μεγάλη σελίδα: «Χάσαμε τον ποιητή που έγραψε τους στίχους “Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”».

Με ποιο κοινό σχετιστήκατε τα χρόνια της μεταπολίτευσης; Με ποια περιοδικά, με ποιες ομάδες;

Στη μεταπολίτευση έκανα το μεγαλύτερο λάθος της ζωής μου – κι ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου… Μου λένε μερικοί ότι ήταν η Μακρόνησος και ο Άη Στράτης. Όχι. Ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου και η χειρότερη κόλαση ήταν ο χρόνος που ανέλαβα, ανοήτως, την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αν θυμάμαι σωστά το 2001. Μου στοίχισε πάρα πολύ. Ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Θόδωρος Πάγκαλος, με κάλεσε μία Παρασκευή, θυμάμαι, και μου είπε: «Σου αναθέτω την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας». Λέω: «Πολύ καλά». «Με μισθό τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ». Λέω: «Θόδωρε, όχι. Είναι πολύ μεγάλος, είναι σκανδαλωδώς μεγάλος». «Τόσος είναι», μου λέει, «και τόσα θα παίρνεις». Ήταν Παρασκευή. Εκείνο το βράδυ υπήρχε πρεμιέρα στο Θέατρο Πόρτα. Ένα έργο της Ξένιας Καλογεροπούλου. Ήταν όλη η συγγραφική και καλλιτεχνική Αθήνα. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια για τη νέα δουλειά. Ο Πάγκαλος είχε προηγουμένως δώσει πρες κόνφερανς και είπε ότι μου αναθέτει την προεδρία, είπε και τον μισθό της: τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια, πλην της χήρας ενός πολύ στενού φίλου.

Μετά άρχισαν να ζητάνε δανεικά;

…Πλην και του Μαρωνίτη, ο οποίος επίσης δεν με συνεχάρη. Μου λέει: «Θα τα πούμε αργότερα». Αλλά αυτά έγιναν μια Παρασκευή, από το πρωί μέχρι το βράδυ. Το Σάββατο δημοσιεύτηκε συνέντευξη του Πάγκαλου, νομίζω στην Ελευθεροτυπία, εναντίον του άλλου υπουργού της κυβέρνησης Σημίτη, του Τάσου Γιαννίτση, για το νομοσχέδιο που είχε προτείνει για το ασφαλιστικό. Και τη Δευτέρα, ο Σημίτης απέλυσε τον Πάγκαλο από υπουργό. «Δεν μπορεί ένας υπουργός να επιτίθεται σε συνυπουργό του διά του Τύπου. Αν έχει διαφορετική γνώμη, να την πει στο υπουργικό συμβούλιο», είπε ο Σημίτης. Και έτσι ο μισθός εκείνος δεν υπεγράφη και δεν μου δόθηκε ποτέ. Και έμεινα άμισθος. Με τον κόσμο να νομίζει ότι παίρνω αυτά τα λεφτά.

Οπότε, ύστερα από δύο μήνες, πήγα στον Σημίτη και του είπα: «Παραιτούμαι. Δεν μπορώ να συνεχίζω σε αυτή την κατάσταση». Και μου λέει: «Σε παρακαλώ, μην το κάνεις, γιατί θα δημιουργηθεί μεγάλο ζήτημα. Θα τακτοποιηθεί». Έμεινα. Και δεν τακτοποιήθηκε. Από τον Νοέμβριο του 2001 μέχρι το επόμενο καλοκαίρι να δουλεύω άμισθος, και ο κόσμος να σπάει τα τηλέφωνα και να μου ζητάνε ρουσφέτια. Ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου. Και το καλοκαίρι πια, ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ενέκρινε έναν μισθό χιλίων διακοσίων ευρώ. Από το καλοκαίρι.

Τον Νοέμβριο κατόρθωσα και παραιτήθηκα. Όταν ανέλαβα αυτή τη δουλειά, έκανα και ένα γενικό τσεκάπ και ήμουν, από άποψη υγείας, τέλεια. Λίγο μετά απ’ όταν παραιτήθηκα, αρρώστησα σοβαρά. Χρειάστηκε να κάνω μια πολύ σοβαρή εγχείρηση.

Τέλος καλό, όλα καλά… Ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης, αναλύοντας την ποίησή σας, σας αποκαλεί ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Συμφωνείτε με την εκτίμησή του;

Η θεματολογία μου ήταν κυρίως αυτή. Το ζήτημα είναι να γράφεις καλό ποίημα.

Ποιοι ποιητές σας συγκινούν και σας έχουν επηρεάσει;

Θα σας πω για τους Έλληνες. Με επηρέασαν πάρα πολύ ο Σολωμός και ο Κάλβος. Για χρόνια, ιδίως στο κλίμα της Αντίστασης, με τα πατριωτικά του ποιήματα, ο Βαλαωρίτης. Μετά ο Παλαμάς, κυρίως με τον Δωδεκάλογο του Γύφτου, αλλά και με το ποίημά του για την Αθήνα. Επίσης ο Σικελιανός. Αλλά περισσότερο μου είχαν αρέσει δύο ποιητές που ήταν απορριπτέοι από την Αριστερά: ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης, των οποίων και των δύο θυμάμαι ποιήματα, θα μπορούσα να τα πω. Μετά με επηρέασαν, βεβαίως πολύ, ο Εμπειρίκος με τη σουρεαλιστική του ποίηση, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Γιώργος Σεφέρης. Κυρίως, όμως, ο Ρίτσος, που με βοήθησε – οφείλω να πω ότι ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος, τον οποίο πολύ θαύμασα και αγάπησα. Και ο καλύτερος ίσως άνθρωπος που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, με τον οποίο συνδέθηκα πάρα πολύ. Ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους και μπορώ να σας πω ένα πολύ σημαντικό περιστατικό.

Παρακαλώ…

Είχα βγάλει το πρώτο μου βιβλίο, τον Χωματόδρομο – ήμουν στην Επιθεώρηση Τέχνης. Ο Βρεττάκος βοηθούσε πολύ το περιοδικό. Ήταν δημοτικός σύμβουλος εκ μέρους της Αριστεράς στον Δήμο Πειραιά. Και αποφάσισε να οργανώσει μια εκδήλωση εορταστική για τα πενήντα χρόνια από την πρώτη έκδοση του βιβλίου του Βάρναλη. Το πρότεινε και αποφάσισε ο δήμος να το κάνει τιμητικά στο μεγάλο και ωραίο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Ο Βρεττάκος, ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους, ανέθεσε σε δύο νέους να μιλήσουν για τον Βάρναλη: στον Κουλουφάκο για τα ποιήματά του και σε μένα για τα πεζά του. Πέσαμε και οι δύο με τα μούτρα να μελετάμε και να γράφουμε και φτιάξαμε δύο ομιλίες. Γίνεται η γιορτή και το ωραίο αυτό και μεγάλο θέατρο πλημμυρίζει από κόσμο. Πλημμύρα, οι διάδρομοι γεμάτοι. Ξεκινάει με ομιλία του Βρεττάκου για το σύνολο του έργου Βάρναλη, μετά μιλάει πολύ ωραία για τα ποιήματά του ο Κουλουφάκος και μετά για τα πεζά εγώ. Και τελειώνει, χαλάει ο κόσμος από τα χειροκροτήματα.

Ο Βάρναλης καθόταν στην πρώτη σειρά. Σηκώνεται, διασχίζει το διάδρομο, φεύγει χωρίς καν να χαιρετήσει κανέναν. Και μένουμε όλοι εμβρόντητοι. Μετά μάθαμε ότι είχε φύγει πολύ δυσαρεστημένος, διότι δεν τον τιμήσαμε όσο έπρεπε.

Αυτά είναι τα περίεργα βιώματα της εποχής.

Μιλήσαμε πολύ για το παρελθόν. Μπορούμε να σκεφτούμε τον κόσμο που έχουμε σήμερα και τον κόσμο που έρχεται; Έχετε σκεφτεί τον κόσμο που έρχεται, την ποίηση την αυριανή και τη ζωή αύριο;

Μας απασχολεί πολύ και εμένα και όλους αυτό, αλλά το να κάνεις προγραμματικές προβλέψεις είναι πια επικίνδυνο, γιατί πολλά προγράμματα ανατρέπονται. Και για εμένα αυτό που έχει σημασία είναι ότι το μέλλον διαμορφώνεται με τη δραστηριότητα που έχεις στο παρόν και όχι με την αφηρημένη προσδοκία ενός προγραμματισμένου μέλλοντος, που πιστεύεις ότι οπωσδήποτε θα έρθει επειδή εσύ το πρόβλεψες.

Έχετε σχετιστεί με ιδεολογίες που υποσχέθηκαν τη χειραφέτηση, αλλά δεν την πραγμάτωσαν, το αντίθετο. Τι είναι για εσάς οι ιδεολογίες; Τι θα λέγατε σήμερα, ας πούμε, σε ένα παιδί που θα ερχόταν και θα σας έλεγε: «Ξέρεις, είμαι ιδεολόγος, θέλω να αλλάξω τον κόσμο»;

Προσπάθησε να επιβεβαιώνεις την ιδεολογία σου μέσα στην πραγματικότητα και όχι να παραμορφώνεις την πραγματικότητα με βάση την ιδεολογία. Αυτό το κάναμε, η δική μου γενιά, επί χρόνια και οδηγηθήκαμε σε πολλές καταστροφές.

Να σας πω, πίστευα κι εγώ την περίφημη φράση η οποία διαμόρφωσε ιδεολογία, του Μαρξ, που λέει: «Η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Κάποια στιγμή άρχισα να τη βλέπω με κριτική ματιά, διότι τελικά κατέληξα στο ότι η βία είναι πάντα καταστρεπτική. Και έλεγα για ένα διάστημα ότι αυτή είναι η αντίληψη του Στάλιν, αλλά ο Λένιν την έχει ξεπεράσει. Μετά, ξαναμελετώντας τα πράγματα και τα βιβλία τους, είδα ότι και ο Λένιν την ίδια αντίληψη είχε. Αλλά του Μαρξ ήταν η ιδέα. Όταν ζούσα στη Γαλλία, μία από τις εργασίες επί πληρωμή ήταν η σύνταξη της βιβλιογραφίας των έργων του νεαρού Μαρξ, προ του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Έκανα την εργασία για τις γαλλικές εκδόσεις πιστεύοντας ότι ο νέος Μαρξ έχει μια πιο ανοιχτή σκέψη. Αλλά πριν αρκετά χρόνια διαβάζω μια επιστολή του προς συμφοιτητή του – ήταν ακόμα 19 - 20 χρόνων, και οι δύο εγελιανοί, αλλά αριστεροί. Έλεγε ο Μαρξ στην επιστολή αυτή ότι η ανθρωπότητα ζει υπό καταπίεση και πρέπει να απελευθερωθεί. Αλλά για να απελευθερωθεί από την καταπίεση, πρέπει να αποκτήσει συνείδηση του ότι υφίσταται καταπίεση. Και αυτή τη συνείδηση δεν την έχει ακόμα. Έργο δικό μας είναι να δώσουμε στην ανθρωπότητα τη συνείδηση ότι βρίσκεται υπό καταπίεση. Και θα της τη δώσουμε αυτή τη συνείδηση, είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Τρόμαξα όταν το διάβαζα, γιατί ήδη από τόσο νέος έχει την αντίληψη της βίας. «Το θέλεις - δεν το θέλεις, θα σ’ το επιβάλω εγώ αυτό, γιατί εγώ έχω το σωστό και θα σου επιβάλω το σωστό».

Σήμερα πια νομίζω ότι το σωστό δεν επιβάλλεται ποτέ διά της βίας. Διά της πειθούς και διά της αντιπαράθεσης των γνωμών. Όχι διά της βίας. Αυτή είναι η άποψή μου.

Είναι μια άποψη που οδηγεί στον πολιτισμό – και στην απελευθερωτική δυναμική της ποίησης. Θα μας πείτε ένα ποίημα που σας εκφράζει;

Θα σας πω ένα ποίημα που έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες ευρωπαϊκές. Είναι το «Άλλο ένα καλοκαίρι».

Για σκέψου να μην πρόφταινα
κι αυτό το καλοκαίρι
να δω το φως ξανά εκτυφλωτικό
να νιώσω την αφή του ήλιου στο κορμί μου
να οσμιστώ δροσερές και χαλασμένες μυρωδιές
να γευτώ γλυκόξινες και πιπεράτες γεύσεις
ν’ ακούω τα τζιτζίκια
ώς τα κατάβαθα της νύχτας
να καταλαβαίνω τους δικούς μου που αγαπώ
να μην αδημονώ μ’ αυτούς που με στηρίζουν
να σκέφτομαι κι εκείνους που θέλησα να ξεχάσω
να βρίσκω φίλους που έρχονται από μακριά
ν’ αφήνω κι άλλες ζωές να μπαίνουν στη δική μου
να κολυμπάω σε θάλασσες ζεστές
ν’ αντικρίζω φρέσκα σώματα γυμνά
ν’ αναπολήσω έρωτες, να ονειρευτώ καινούργιους
ν’ αντιληφθώ τα πράγματα που αλλάζουν.
Έτσι καθώς το πρόφτασα αυτό το καλοκαίρι
λέω να ελπίζω για προσεχή Χριστούγεννα
για κάποια επόμενη Πρωτοχρονιά
άσε να δούμε και για παραπέρα.

Σας ευχαριστώ με όλην μου την καρδιά.

 Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 19 11.50.49 πμ

1 Οκτωβρίου 2026. Ο Τίτος Πατρίκιος με τον Ηλία Κανέλλη στη σκηνή της αίθουσας Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών.

Ντίνα Κουμπούλη

19 Νοεμβρίου 2026