Τεύχος 177

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Επίσης, επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους. Αυτά είναι πλέον αναμφισβήτητα. Kαι, ταυτόχρονα, για μένα, παντελώς αποκαρδιωτικά.

Έστειλα το πρώτο μου email το φθινόπωρο του 1988, και το 1989, ως πρωτοετής μεταπτυχιακός φοιτητής στο University of Illinois Urbana-Champaign, έγινα μέλος της «λίστας» Hellas, ενός πρωτόλειου ΜΚΔ που είχαν δημιουργήσει περίπου 250 έλληνες φοιτητές (220 στις ΗΠΑ, 5 στην Ελλάδα και οι υπόλοιποι κυρίως στη Βρετανία) για δική μας χρήση, που λειτουργούσε ακριβώς όπως το twitter (ή Χ). 

Τότε, όλοι όσοι συμμετείχαμε στην ανάδυση του ψηφιακού κόσμου πιστεύαμε ότι η δυνατότητα δικτύωσης μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών θα έκανε τη ζωή μας καλύτερη, θα έφερνε τον κόσμο πιο κοντά και θα εκμηδένιζε τις αποστάσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Δυστυχώς, διαψευστήκαμε οικτρά.

Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ, λόγω των εξαιρετικά αρνητικών επιδράσεων που έχει η χρήση τους στα παιδιά, στην τήρηση του νόμου σε ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινης δραστηριότητας και στη λειτουργία των δημοκρατιών μας. 

Η Ισπανία, η Γαλλία, η Βρετανία και η Ελλάδα είτε έχουν ανακοινώσει ή εξετάζουν την απαγόρευση της χρήσης ΜΚΔ από παιδιά κάτω των 16 ετών. Σε συνέντευξή του στον Guardian, ο «εφευρέτης» του διαδικτύου Τιν Μπέρνερς-Λι είπε[1] ότι το διαδίκτυο είναι «χαλασμένο» αλλά υπάρχει ακόμη περιθώριο «σωτηρίας» του. Η γαλλική αστυνομία έκανε επιδρομή  στα γραφεία του X στο Παρίσι στις 4 Φεβρουαρίου και προχώρησε στην κατάσχεση υπολογιστών, σκληρών δίσκων, εγγράφων κ.λπ., στο πλαίσιο εισαγγελικής έρευνας για προώθηση παιδικής πορνογραφίας μέσω της πλατφόρμας του Ίλον Μασκ. Στις ΗΠΑ βρίσκεται σε εξέλιξη δίκη στην Καλιφόρνια εναντίον της Meta, ιδιοκτήτριας του Facebook και του Instagram, η οποία κατηγορείται από ομάδα γονέων ότι συνέβαλε στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας των παιδιών τους, με αποτέλεσμα κάποια απ’ αυτά να αυτοκτονήσουν.

Σε ό,τι ακολουθεί περιγράφω τον κίνδυνο και τις αιτίες του φαινομένου και προτείνω μια ριζική και, κατά τη γνώμη μου, εύκολα εφαρμόσιμη λύση της υπαρξιακής απειλής που αντιμετωπίζουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μας από τα ΜΚΔ.  Στη βάση του επιχειρήματος μου βρίσκεται μια απλή ιδέα:

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ, βάσει της αρχής salus populi suprema lex[2].  Χωρίς πολλές περιστροφές και ρητορικές περικοκλάδες, το «ζουμί» είναι αυτό.  Είτε απαγορεύουμε τα τοξικά ΜΚΔ άμεσα ή σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Η υπαρξιακή απειλή των ΜΚΔ

Η απειλή των ΜΚΔ οφείλεται σε τρία συστατικά στοιχεία τους, που αποτελούν μέρος της ταυτότητας και του DNA τους. 

1. Τα ΜΚΔ έχουν εξαλείψει το κόστος συνεύρεσης ανθρώπων που έχουν περιθωριακές και ακραίες ιδέες και έχουν διευκολύνει τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας και ψεμάτων – με κόστος, συχνά, ανθρώπινες ζωές.

Μέχρι τη δημιουργία των ΜΚΔ, το 2004, άνθρωποι που είχαν εξτρεμιστικές ή/και περιθωριακές απόψεις ζούσαν απομονωμένοι από τους όμοιούς τους γιατί δεν υπήρχαν ψηφιακοί τόποι συνάντησης και οι ειδήσεις που καταναλώναμε ήταν επιμελημένες (curated) από επαγγελματίες δημοσιογράφους με βάση κάποια ελάχιστα κριτήρια επιλογής, επεξεργασίας και παρουσίασής τους. Με τη δημιουργία του Facebook, του twitter, του Instagram και, πρόσφατα, του Tik Tok, αυτό δεν ισχύει πλέον.

Ο κάθε συνωμοσιολόγος και η κάθε ματιασμένη μπαίνουν στα ΜΚΔ και επικοινωνούν σε ομοίους τους τις ανοησίες τους, οι οποίες διαδίδονται με το πάτημα ενός κουμπιού. Είναι βέβαιο, για παράδειγμα, ότι εάν δεν υπήρχαν ΜΚΔ, το ποσοστό εμβολιασμού εναντίον του covid θα ήταν πολύ μεγαλύτερο και θα είχαν πεθάνει εκατοντάδες ή χιλιάδες λιγότεροι Έλληνες στην πανδημία.

2. Τα ΜΚΔ χρησιμοποιούνται κακόβουλα για τη χειραγώγηση ψηφοφόρων και της κοινής γνώμης από πολιτικούς οργανισμούς και ξένες μυστικές υπηρεσίες επειδή δεν υπάρχει τρόπος (ή διάθεση...) ελέγχου και αποκλεισμού λογαριασμών ψεύτικων χρηστών.

Το πιο σοβαρό περιστατικό κακόβουλης χειραγώγησης χρηστών ΜΚΔ μέχρι στιγμής σημειώθηκε πριν από τις προεδρικές εκλογές του 2016 στις ΗΠΑ, όταν η προεκλογική εκστρατεία του Ντόναλντ Τραμπ και οι μυστικές υπηρεσίες της Ρωσίας (όχι κατ’ ανάγκην σε συνεργασία μεταξύ τους) χρησιμοποίησαν ψεύτικους λογαριασμούς στο Facebook και στο twitter για να χειραγωγήσουν ψηφοφόρους στις κρίσιμες πολιτείες και εκλογικές περιφέρειες που, τελικά, έκριναν τη νίκη του υποψηφίου των Ρεπουμπλικανών.

Στην Ελλάδα, στις 25 Φεβρουαρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης δήλωσε στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ ότι πριν από δώδεκα μήνες, στα ΜΚΔ, 50 χιλιάδες «κουκουλοφόροι λογαριασμοί», όπως τους αποκάλεσε, καλούσαν τον κόσμο στους δρόμους με στόχο την αποσταθεροποίηση της χώρας και την ανατροπή της κυβέρνησης με μη δημοκρατικά μέσα.

Δεδομένου ότι ένα ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα έσοδά του και την οικονομική αξία του όσο πιο πολλούς χρήστες έχει, τα ΜΚΔ επιτρέπουν στον οποιοσδήποτε να δημιουργεί πολλαπλούς λογαριασμούς στην πλατφόρμα, αρκεί να έχει πολλαπλούς λογαριασμούς email, κάτι που είναι πολύ εύκολο να κάνει. Αυτό, επίσης, σημαίνει ότι κακόβουλοι παίκτες, όπως πληρωμένα τρολ, μυστικές υπηρεσίες, εγκληματικές οργανώσεις κ.λπ. δημιουργούν εκατοντάδες ή χιλιάδες λογαριασμούς σε ΜΚΔ, με ψεύτικες «ταυτότητες», για να εξυπηρετήσουν τις σκοπιμότητές τους.

Η ανωνυμία σε συνδυασμό με την πλαστοπροσωπία, δηλαδή δύο από τα βασικά συστατικά στοιχεία των ΜΚΔ, αποτελούν πυριτιδαποθήκη στα θεμέλια της δημοκρατίας μας και ξεκάθαρη και άμεση απειλή για τις ελευθερίες μας.

3. Τα ΜΚΔ, συνειδητά, απομονώνουν τους χρήστες τους σε εικονικές αίθουσες ομοϊδεατών τους (echo chambers) και με τον τρόπο αυτό οξύνουν, συνειδητά, τις πολιτικές διαφορές και τις κοινωνικές εντάσεις.  

Οι άνθρωποι δεν παρακολουθούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που προσφέρουν την καλύτερη, πιο αντικειμενική και σφαιρική ενημέρωση αλλά αυτά που προσφέρουν ενημέρωση φιλτραρισμένη μέσα από την ιδεολογία ή/και τις προκαταλήψεις του ακροατηρίου τους. Αυτό δεν είναι γνώμη μου ή εικασία. Είναι καλά στοιχειοθετημένο εμπειρικό δεδομένο που έχει παρατηρηθεί και αποδειχθεί σε δεκάδες επιστημονικές εργασίες[3]. Αυτό, στην ψυχολογία, λέγεται «προκατάληψη επιβεβαίωσης» (confirmation bias).

Στον κόσμο των ΜΚΔ η προκατάληψη επιβεβαίωσης των χρηστών ενθαρρύνεται, ενισχύεται και καταλήγει να αποτελεί θεμέλιο λίθο του μοντέλου λειτουργίας τους.

Όσο περισσότερο χρόνο περνούν στο ΜΚΔ οι χρήστες, τόσο περισσότερα στοιχεία για τις προτιμήσεις του χρήστη συγκεντρώνει το ΜΚΔ και τόσο περισσότερες στοχευμένες διαφημίσεις τού «σερβίρει». Με τον τρόπο αυτό το ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα διαφημιστικά έσοδά του και τη χρηματιστηριακή αξία του. 

Τα ΜΚΔ έχουν ανακαλύψει από πολύ νωρίς ότι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να κρατήσουν τους χρήστες τους ενεργούς (engaged) είναι να τους προκαλέσουν αρνητικά αισθήματα, όπως π.χ. οργή. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να εξοργισθεί κάποιος είναι να βρεθεί σε ένα χώρο με ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τα ίδια με αυτόν πράγματα, γιατί  τα μέλη του όχλου μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν το σύνολο σε φρενίτιδα, ξεστομίζοντας υπερβολές, ψέματα και ανοησίες.  Πού είναι πιο πιθανό να περάσει το χρόνο του ένας νεαρός και να συμμετάσχει σε βίαιες ενέργειες; Σε συγκέντρωση μελών της Θύρας 7 ή σε ένα γυμναστήριο στο οποίο συχνάζουν οπαδοί όλων των ομάδων;

Γι’ αυτό, τα ΜΚΔ θυμίζουν πλατεία ελληνικής πόλης τη δεκαετία του 1980: πράσινα καφενεία, μπλε καφενεία, τα γραφεία του ΚΚΕ, τα γραφεία των οπαδών του Παναθηναϊκού, απέναντι από τα γραφεία των οπαδών του Ολυμπιακού, δίπλα από τη λέσχη της παραθρησκευτικής οργάνωσης, και στη μέση τα καροτσάκια που πουλάνε πασατέμπο και παγωτό χωνάκι. Όσοι διαφωνούν μαζί μας διαγράφονται ή «μπλοκάρονται» και μας διαγράφουν ή μας «μπλοκάρουν». Με τον τρόπο αυτό, όμως, ριζοσπαστικοποιείται η κοινωνία γιατί δεν ακούμε διαφορετικές από τη δική μας γνώμες, «επιβεβαιώνουμε» και «επαληθεύουμε» τις γνώμες μας διαρκώς αφού συναναστρεφόμαστε μόνο ομοϊδεάτες μας και οποιαδήποτε διαφορετική άποψη απορρίπτεται αυτόματα: γιατί να προσπαθήσω να σε πείσω όταν έχω, π.χ., 621 «φίλους» στο Facebook που συμφωνούν μαζί μου;

Πρόβλημα χωρίς λύση;

Αυτά είναι τα θεμελιώδη και άλυτα προβλήματα που έχουν τα ΜΚΔ και τα οποία είναι αποτέλεσμα του επιχειρηματικού μοντέλου τους. Της μεγιστοποίησης, δηλαδή, του αριθμού των χρηστών και επίσης της μεγιστοποίησης της παραμονής τού κάθε χρήστη στην πλατφόρμα σε κάθε επίσκεψή του, με απώτερο στόχο τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας.

Τα έσοδα των ΜΚΔ προέρχονται από τις πωλήσεις διαφημιστικού χώρου στους «τοίχους» των χρηστών και από την πώληση των προφίλ συμπεριφοράς των χρηστών σε διαφημιστές και κακόβουλους παίκτες. Για να μεγιστοποιηθούν τα έσοδα αυτά ο χρήστης πρέπει να μείνει ενεργός όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο μέσα στο ΜΚΔ.

Η λειτουργία του ΜΚΔ είναι δομημένη έτσι ώστε να επιμηκύνει όσο το δυνατόν περισσότερο την επίσκεψη του χρήστη στο μέσο. Με τον τρόπο αυτό μεγιστοποιείται ο αριθμός των διαφημίσεων που προβάλλονται και εμπλουτίζεται το προφίλ του χρήστη, το οποίο πωλείται στις διαφημιζόμενες εταιρείες.

Οι προτιμήσεις και οι απέχθειες του χρήστη, που φανερώνονται από το περιεχόμενο το οποίο καταναλώνει όταν επισκέπτεται το ΜΚΔ και από τους «φίλους» που αποκτά και, εξίσου σημαντικό, διαγράφει, αποτελούν το κυριότερο περιουσιακό στοιχείο (asset) που δημιουργεί το ΜΚΔ από τη λειτουργία του. Τα προφίλ των χρηστών των ΜΚΔ αποτελούν τη Λυδία Λίθο των διαφημιστών: για πρώτη φορά στην ιστορία οι διαφημιστές και οι διαφημιζόμενοι μπορούν να απευθύνουν διαφημιστικά μηνύματα στοχευμένα σε ανθρώπους που πληρούν το προφίλ των καταναλωτών των προϊόντων των εταιρειών ή, μέσω των συμπεριφορών τους στο ΜΚΔ, σε ανθρώπους που φαίνεται ότι ψάχνουν να αγοράσουν κάποιο συγκεκριμένο προϊόν.

Δεν υπάρχει «συμβατικός» τρόπος αντιμετώπισης της απειλής που αποτελούν τα ΜΚΔ για τη δημοκρατία και τις ελευθερίες μας, όπως π.χ. η επιβολή ρυθμιστικών κανόνων στη λειτουργία τους. Κι αυτό γιατί, ενώ είναι κερδοσκοπικές εταιρείες μέσων μαζικής ενημέρωσης που στηρίζονται στη διαφήμιση, έχουν μια σημαντική διαφορά με τα παραδοσιακά ΜΜΕ και αυτή είναι που δημιουργεί το πρόβλημα: είναι διαδραστικά μέσα, ο χρήστης δηλαδή συμμετέχει ενεργά στην επαφή του με το μέσον και το μέσον προσφέρει στον χρήστη περιεχόμενο που απευθύνεται αποκλειστικά στον ίδιο με βάση τις προτιμήσεις του.

Ο μόνος τρόπος για να διακοπεί αυτό το κύκλωμα ανατροφοδότησης (feedback loop) είναι να εκλείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας των ΜΚΔ. Εάν λείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους, και με μερικές τροποποιήσεις στον τρόπο επιλογής περιεχομένου που βλέπει ο χρήστης, τα ΜΚΔ μπορούν να μετατραπούν σε τόπους συνάντησης ανθρώπων, αντί για «αίθουσες ηχούς» και γιάφκες παραγωγής εξτρεμισμού και κοινωνικής δυσαρμονίας και σύγκρουσης που είναι σήμερα.

Η λύση στο πρόβλημα της τοξικότητας των ΜΚΔ

Η λύση σε αυτό το τεράστιο υπαρξιακό πρόβλημα για τις δημοκρατίες μας είναι η απαγόρευση λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ και η δημιουργία ενός ΜΚΔ, σαν το Facebook ή το X, το οποίο θα είναι κοινωφελής οργανισμός (utility) και όχι κερδοσκοπική εταιρεία. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να αδρανοποιηθεί η τοξικότητα που προσδίδει στα ΜΚΔ ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους. Επίσης είναι ο μόνος τρόπος για να επιβληθεί από κάποια αρχή έλεγχος στη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ, τα οποία, λόγω μεγέθους και οικονομικής επιφάνειας, είναι σε θέση να καταπνίξουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία ελέγχου και περιορισμού τους από το Κογκρέσο των ΗΠΑ.

Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα είναι πρωτοφανής ή ασυνήθιστη. Μετά τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008, για να αποτρέψουν ένα νέο όργιο κερδοσκοπίας και χρεωκοπιών των τραπεζών, οι ρυθμιστικές αρχές των δυτικών χωρών επέβαλαν νέο πλαίσιο λειτουργίας που, επί της ουσίας, μετέτρεψε τις τράπεζες σε κοινωφελείς οργανισμούς (utilities): η υπηρεσία που προσφέρουν είναι τόσο ζωτικής σημασίας για την κοινωνία που επιτρέπεται πλέον να λειτουργούν μόνο υπό εξαιρετικά αυστηρούς περιορισμούς όσον αφορά τα ρίσκα που επιτρέπεται να αναλαμβάνουν. Είναι «too big to fail», δηλαδή πολύ μεγάλες για να επιτραπεί η κατάρρευσή τους.

Τα ΜΚΔ είναι «too dangerous to be private», δηλαδή πολύ επικίνδυνα για να είναι ιδιωτικές εταιρείες. Επίσης, όπως, ελπίζω, έχει γίνει κατανοητό από τα παραπάνω, δεν είναι εφικτό να επιβληθούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση περιορισμοί τέτοιοι στον τρόπο λειτουργίας των ΜΚΔ που να αδρανοποιήσουν τα τοξικά χαρακτηριστικά τους, ειδικά αφού όλα τα ΜΚΔ είναι γιγαντιαίες αμερικανικές εταιρείες που ασκούν τεράστια επιρροή στο πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ.

Φυσικά, τώρα που «το τζίνι έχει βγει από το μπουκάλι», δηλαδή τα ΜΚΔ αποτελούν μέρος της ζωής μας, η ιδέα ότι μπορεί η ΕΕ απλώς να απαγορεύσει τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ είναι επίσης ανεδαφική και ανεφάρμοστη.

Η λύση είναι να απαγορευτούν τα ιδιωτικά ΜΚΔ και να αντικατασταθούν από μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που (1) θα έχει έδρα στην ΕΕ, (2) θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ, (3) θα επιτρέπει τη δημιουργία μόνο ενός λογαριασμού χρήστη ανά άτομο και (4) δεν θα χειραγωγεί τη ροή αναρτήσεων που βλέπει ο χρήστης με στόχο την παραμονή του όσο το δυνατόν περισσότερο στην πλατφόρμα.

Εικάζω ότι ένα τέτοιο ΜΚΔ θα γίνει ευρύτατα αποδεκτό σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ειδικά εάν απαγορευτεί η λειτουργία των σημερινών, κερδοσκοπικών ΜΚΔ. Ως χρήστης των ΜΚΔ σήμερα, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η συντριπτική πλειονότητα των αναρτήσεων που βλέπω καθημερινά είναι διαφημίσεις και αναρτήσεις από ψευδεπίγραφους λογαριασμούς. Μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς αυτό το περιεχόμενο-σκουπίδια θα είναι σαν να κάνει κάποιος τη μετάβαση στο Netflix από ένα τηλεοπτικό κανάλι που έχει κάθε ώρα 45 λεπτά διαφημίσεις και 15 λεπτά πρόγραμμα.

Όσον αφορά τις πιθανές αντιδράσεις από την Ουάσιγκτον εάν απαγορευτεί η λειτουργία των αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών ΜΚΔ, αρκεί να σημειωθούν τα εξής:

Πρώτον, η κοινή γνώμη στις ΗΠΑ, που έχει αντιληφθεί εν πολλοίς τον κίνδυνο τον οποίο αποτελούν τα ΜΚΔ, έχει αρχίσει να συμφιλιώνεται με την ιδέα ότι έρχονται περιορισμοί στη λειτουργία τους και ότι, κατά πάσα πιθανότητα, την αρχή θα κάνει η Ευρώπη. Ο Scott Galloway, πασίγνωστος καθηγητής μάρκετινγκ στο New York University και δημόσιος διανοούμενος, σε συνέντευξη στο podcast Bulwark, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026, είπε[4]: «Τους επόμενους 12 μήνες κάποια μεγάλη ευρωπαϊκή χώρα θα απαγορεύσει μια μεγάλη εταιρεία τεχνολογίας. Θα πουν: “Έρχεστε εδώ, προκαλείτε κλινική κατάθλιψη στα παιδιά μας, καταστρέφετε τα μέσα μαζικής ενημέρωσής μας, απορροφάτε δισεκατομμύρια από το ΑΕΠ μας. Τελειώσαμε.  Φεύγετε. Και δεν μπορείτε να προβάλετε επιχειρήματα για τα δικαιώματα ελεύθερης έκφρασης γιγαντιαίων πολυεθνικών εταιρειών όταν οι αυτοκτονίες εφήβων [λόγω των ΜΚΔ] έχουν απογειωθεί”.  Ό,τι κάναμε με τις εταιρίες τσιγάρων και με τα φαρμακευτικά σκευάσματα οπιοειδών μπορούμε να το κάνουμε και [με τα ΜΚΔ]».  Αυτό είναι το κλίμα στις ΗΠΑ και η Ευρώπη δεν έχει τίποτε να φοβάται από μια απαγόρευση της λειτουργίας των αμερικανικών ΜΚΔ στην ΕΕ.

Δεύτερον, η Κίνα, η Ρωσία και οι περισσότερες αραβικές χώρες απαγορεύουν ήδη εδώ και χρόνια τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ στην επικράτειά τους χωρίς να έχουν προκαλέσει εμπορικά ή πολιτικά αντίποινα από τις ΗΠΑ.

Τρίτον, η Ευρώπη σήμερα απαγορεύει την εισαγωγή αμερικανικών αγροτικών προϊόντων και τροφίμων που περιέχουν γενετικά τροποποιημένες πρώτες ύλες, επίσης χωρίς αντίποινα. Επιπλέον, η ΕΕ απαγορεύει την εισαγωγή πουλερικών και προϊόντων που περιέχουν κρέας πουλερικών, γιατί οι αμερικανικές βιομηχανίες απολυμαίνουν τα σφάγια με διάλυμα χλωρίνης, κάτι που απαγορεύεται στην Ευρώπη. Άρα, η απαγόρευση αμερικανικών εταιρειών από την ΕΕ για σημαντικούς λόγους, που αφορούν την ασφάλεια ή στη δημόσια υγεία, έχουν προηγούμενο.

Τέταρτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια έχει επιβάλει δρακόντεια πρόστιμα ύψους δισεκατομμυρίων ευρώ σε αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας για παραβίαση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.  Ο Λευκός Οίκος είτε σιώπησε ή εξέδωσε χλιαρές ανακοινώσεις διαμαρτυρίας, αφού οι ένοικοί του, τουλάχιστον μέχρι πέρυσι, αναγνώριζαν ότι ο νόμος είναι νόμος και ότι η δημοκρατική Ευρώπη των 500 εκατομμυρίων κατοίκων ενεργεί με βάση το νόμο και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Πέμπτον, δεν μπορούν ποτέ να γίνουν αποδεκτές πιθανές αντιρρήσεις της κυβέρνησης των ΗΠΑ σχετικά με «κρατικό έλεγχο» των προσωπικών δεδομένων των χρηστών ενός τέτοιου ΜΚΔ. Κι αυτό γιατί όχι μόνο η ΕΕ είναι η μόνη περιοχή του πλανήτη που έχει επιβάλει αυστηρούς κανόνες προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών της στο διαδίκτυο αλλά γιατί η Ουάσιγκτον έχει αποκτήσει πολλές φορές, παράνομα, πρόσβαση στα δεδομένα των χρηστών των αμερικανικών ΜΚΔ, μεταξύ των οποίων και ευρωπαίων χρηστών. Πώς το ξέρουμε αυτό; Δύο λέξεις: Edward Snowden.

Τέλος, ας μην υποτιμάται και το προσωπικό στοιχείο: ο πρόεδρος Τραμπ για να επικοινωνεί με το κοινό του χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά το ΜΚΔ Truth Social, στο οποίο είναι μέτοχος. Στην πραγματικότητα, δεν ενδιαφέρεται για την τύχη του Facebook ή του Χ. Μια ευρωπαϊκή απαγόρευση των αμερικανικών ΜΚΔ πρώτον δεν επηρεάζει προσωπικά τον πρόεδρο Τραμπ και, δεύτερον, ίσως να τον βοηθήσει αφού θα αποδυναμώσει τα ΜΚΔ που είναι ανταγωνιστικά προς το Truth Social. Εξάλλου, η διείσδυση του Truth Social στην Ευρώπη είναι ασήμαντη και άνω του 99% των χρηστών του παγκοσμίως προέρχονται από τις ΗΠΑ.

Η λειτουργία ενός ευρωπαϊκού Χ

Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, να δημιουργηθεί μια τέτοια μη-κερδοσκοπική πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση;

Καταρχήν, η τεχνολογία για το χτίσιμο και τη λειτουργία ενός ΜΚΔ είναι σχετικά εύκολο να δημιουργηθεί – υπάρχουν ήδη δεκάδες ΜΚΔ και η αρχιτεκτονική της λειτουργίας τους είναι γνωστή ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Η δημιουργία και ο έλεγχος του ΜΚΔ από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις 27 κυβερνήσεις που την αποτελούν λύνει μεμιάς τα τρία βασικά προβλήματα που θα έχει οποιαδήποτε ιδιωτική πρωτοβουλία αδρανοποίησης της απειλής που αποτελούν τα αμερικανικά ΜΚΔ:

Πρώτον, λύνεται το κρίσιμο πρόβλημα της ταυτοποίησης των χρηστών και η απαγόρευση δημιουργίας  ψεύτικων λογαριασμών με το να αποστείλει η πλατφόρμα ηλεκτρονική πρόσκληση δημιουργίας λογαριασμού (αυτόματα, με ένα κουμπί μέσα στο email) σε όλους τους ευρωπαίους φορολογούμενους ή σε όλους τους ευρωπαίους κατόχους αριθμού κοινωνικής ασφάλισης. Κανείς δεν θα μπορεί να εγγράφεται χρήστης του ΜΚΔ με email που δεν είναι καταχωρισμένο στις αντίστοιχες βάσεις δεδομένων της κάθε ευρωπαϊκής χώρας. Με τον τρόπο αυτό ακυρώνεται η τοξικότητα των ψεύτικων λογαριασμών (fake accounts) και η υπονομευτική για τη δημοκρατία δράση των κατευθυνόμενων λογαριασμών ξένων μυστικών υπηρεσιών.  Και μόνο γι’ αυτό, αξίζει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η ιδέα που παρουσιάζεται εδώ.

Δεύτερον, με τον τρόπο αυτό λύνεται το πρόβλημα που έχουν οι ανταγωνιστές των εδραιωμένων ΜΚΔ να πείσουν πιθανούς χρήστες να ανοίξουν λογαριασμό στη νέα πλατφόρμα.  Με την αποστολή του email και την αυτόματη δημιουργία του λογαριασμού,  αφαιρείται ένα σημαντικό εμπόδιο στην είσοδο του χρήστη στο νέο ΜΚΔ.

Τρίτον, η απαγόρευση της λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ παράλληλα με το λανσάρισμα του ευρωπαϊκού ΜΚΔ λύνει το πιο σημαντικό πρόβλημα που θα είχε μια τέτοια πρωτοβουλία: αδρανοποιείται το συντριπτικό πλεονέκτημα του «network effect» που έχουν οι σημερινές κυρίαρχες εταιρείες. Ο λόγος για τον οποίο είναι σχεδόν αδύνατο να εμφανιστεί ανταγωνιστής των αμερικανικών ΜΚΔ είναι ότι κανείς δεν πρόκειται να γίνει μέλος και να χρησιμοποιήσει ένα ΜΚΔ που δεν έχει άλλους χρήστες. Η μόνη περίπτωση να γίνει κάποιος χρήστης ενός δικτύου, οποιουδήποτε είδους, που δεν έχει χρήστες είναι εάν το δίκτυο αυτό είναι καινοτόμο και δεν υπάρχουν άλλα, ανταγωνιστικά, δίκτυα. Άπαξ και δημιουργηθεί ένα δίκτυο αποτελεί «φυσικό μονοπώλιο»: δεν υπάρχει οικονομικά εφικτός τρόπος ανταγωνισμού του. Μόνο η απαγόρευση λειτουργίας του.

Σχετικά, δε, με το ποιος θα είναι ο ιδιοκτήτης και ο διαχειριστής του ευρωπαϊκού ΜΚΔ η απάντηση είναι απλή: ένας ευρωπαϊκός οργανισμός, στα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ή της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων. Ο  οργανισμός αυτός θα μπορούσε να εδρεύει στην Ελλάδα –γιατί όχι;– και να ωφεληθεί από την τεχνογνωσία που ανέπτυξε η χώρα μας μετά το 2020 στην ψηφιοποίηση αρχείων ή στη δημιουργία μεγάλων βάσεων δεδομένων και στην ταυτόχρονη, ασφαλή πρόσβασή τους από εκατομμύρια χρήστες.

Εν κατακλείδι

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους.  Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ και δρομολογούνται περιορισμοί και πρόστιμα. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό, γιατί οι βλαβερές συνέπειες της λειτουργίας των ΜΚΔ προέρχονται από τον κερδοσκοπικό χαρακτήρα των εταιρειών που τα εκμεταλλεύονται.

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναπτύξει μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που θα έχει έδρα στην ΕΕ και θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ. Αλλιώς, σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Κυκλοφόρησε το τεύχος 177 του Books' Journal, Ιούνιος 2026. Τα πλήρη περιεχόμενα:

Εditorial

Ζητείται ευρωπαϊκή απάντηση στη διαδικτυακή χειραγώγηση

Εις μνήμην

ΛΙΖΥ ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΥ – Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Αποχαιρετισμός

Διάλογος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ – Ο Μπρεχτ για τον Τόμας Μαν

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ – Όταν ο Φώκνερ θεωρούνταν δύσκολος

ΣΠΥΡΟΣ ΣΟΥΡΛΑΣ – Λογοτεχνία που αφυπνίζει

ΙΑΣΩΝ ΝΕΣΤΟΡΙΔΗΣ – Η Αριστερά ως απάτη

Αστυνομικό διήγημα

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ – Στο μπαρ Ακρόπολις του Τόκιο

Συνέντευξη

ΜΑΡΙΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ – Δήμητρα Κωτούλα: ευσπλαχνία και ερήμωση (Δήμητρα Κωτούλα, Λάμια, Πατάκη, Αθήνα 2024, 88 σελ.)

Παρεμβάσεις

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Φ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης ως Δημόσιοι Οργανισμοί Κοινής Ωφέλειας

ΒΑΝΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ-ΚΥΡΙΑΝΙΔΟΥ – Αντισιωνισμός εναντίον Ελλήνων

ΜΗΝΑΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ – Edgar Morin: ο θεωρητικός της πολυπλοκότητας

ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ – Λέων Μπατής: η αναγέννηση ενός προσώπου

ΒΥΡΩΝ ΚΑΡΥΔΗΣ – Ανάμεσα σε δύο κόσμους

THOMAS J. SPIEGEL – Η απάθεια του Κακού

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΑΝΤΩΝΗΣ – Κοινωνιολογία και τέχνη: «Βίοι Παράλληλοι»

Λεωνίδας Καβάκος

ΠΑΡΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Λεωνίδας Καβάκος: Η εξαίρεση που αγάπησε τον κανόνα

ΝΤΟΡΑ ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΥ – Ένα υπέρλαμπρο αστέρι

ΝΙΚΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ – Ποιος είναι και γιατί ξεχωρίζει

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΓΝΑΡΔΕΛΛΗΣ – Από τους πληρέστερους μουσικούς της γενιάς του

ΝΙΚΟΣ ΤΣΟΥΧΛΟΣ – Με προσήλωση στη διαρκή εξέλιξη

Κριτικές

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ – Η Μεγάλη Ιδέα (Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, Περί «της Μεγάλης εκείνης της πατρίδος Ιδέας». Η εθνική ιδεολογία των Ελλήνων τον 19ο αιώνα, Μίνωας, Αθήνα 2025, 240 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ – Τίποτα δεν μοιάζει με αυτό που νομίζεις ότι άφησες πίσω (Kaouther Adimi, Η εχθρική χαρά. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Μυρτώ Ταπεινού, Πόλις, Αθήνα 2026, 224 σελ.)

HUSEYIN OYLUPINAR – Η σφαγή του Μαϊντάν: η αποτυχημένη αναθεώρηση (Ivan Katchanovski, The Maidan Massacre in Ukraine: The Mass Killing that Changed the World, Palgrave Macmillan, 2024, xix + 266 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΡΘΑΛΙΤΗΣ – Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο πιο κατάλληλος συνομιλητής (Γιώργος Σεφέρης - Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ένας διάλογος για την ποίηση, επιμέλεια: Λουκάς Κούσουλας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1988, 208 σελ. (εξαντλημένο) - Κωνσταντίνος Τσάτσος, Διάλογοι σε μοναστήρι. Κείμενα προβληματισμού, Ευθύνη, τελευταία έκδοση Αθήνα 2011 (α΄έκδοση 1974), 255 σελ.)

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ – Τον καιρό της αστακομακαρονάδας (Απόστολος Δοξιάδης, Γαλανόσκυλος. Μυθιστόρημα, Ψυχογιός, Αθήνα 2026, 688 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΩΜΑΤΗΝΟΣ – Όταν καταλαβαίνεις το φως (Κωνσταντίνος Πίττας, Φωτογραφία, Κίχλη, Αθήνα 2026, 280 σελ.)

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΙΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ – Φρόυντ, ο αγνωστικιστής (Μάριος Μπέγζος, Θρησκεία και ψυχανάλυση, Οδός Πανός, Αθήνα 2023, 140 σελ.)

ΘΑΝΑΣΗΣ Σ. ΣΚΟΥΡΑΣ – Mε μια μαθηματική ιδιοφυΐα (Μιχαήλ Θ. Ρασσιάς, John Nash, Όταν μοιραστήκαμε την ίδια κιμωλία, Καστανιώτη, Αθήνα 2025, 189 σελ.)

ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ-ΒΑΣΑΡ – Σμιλεύοντας τη μνήμη του παρελθόντος με τη μουσική (Jeremy Eichler, H ηχώ του χρόνου. Ο Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ολοκαύτωμα και η μουσική της μνήμης, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2025, 430 σελ.)

ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΡΕΛΑΣ – Το τίμημα της γνώσης (Άννα Γρίβα, Η αλχημίστρια. Μυθιστόρημα, Μελάνι, Αθήνα 2026, 160 σελ.)

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΡΚΟΥΛΟΣ – Ένα βιβλίο - παγίδα (Ηλίας Κανέλλης, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συνεντεύξεις στο Books’ Journal, The Books’ Journal, Αθήνα 2025, 336 σελ.)

ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ ΜΠΙΛΙΑΝΗ – Όσα δεν ξέρουμε για τις Τρωάδες (Σταύρος Τσιτσιρίδης (επιμ.), Ευριπίδη Τρωάδες: Αναγνώσεις, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 461 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Ένας τσάρος που έμενε σε υπόγειο (Μελέτης Η. Μελετόπουλος, Παναγής Παπαληγούρας. Η μεταπολιτευτική ανάπτυξη και η ένταξη στην ενωμένη Ευρώπη, Καπόν, Αθήνα 2025, 616 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Μεταμοντέρνες γενικότητες (Κέιτι Κιταμούρα, Οντισιόν. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Βάσια Τζανακάρη, Διόπτρα, Αθήνα 2025, 184 σελ.)

Στήλες

ΣΑΚΗΣ ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ: ΑΡΧΕΙΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ – Γιάννης Χατζίνης: Ο ερωτισμός στην ελληνική πεζογραφία

ΝΙΚΟΣ ΨΑΡΡΟΣ: ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΥΛΗ – Η φύση του πνεύματος και του έλλογου όντος (Α)

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: BREVIS IN LONGO – Οι νεκροί δεν πεθαίνουν (Μάρω Κακαβέλα, Το καλοκαίρι του σκύλου. Νουβέλα, Στερέωμα, Αθήνα 2026, 192 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ: ΕΙΚΟΝΕΣ ΖΩΗΣ – Λήαρ, Σεφέρης, Beatles, Λινναίος και Δαρβίνος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ: ΣΥΜΠΤΩΣΕΙΣ – Γιάννης Χρήστου: Το «επέκεινα» της μουσικής