Σύνδεση συνδρομητών

web only

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

H πορεία προς το Πολυτεχνείο

Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης

Ο Παπαδόπουλος άρχισε να προσπαθεί ήδη από την άνοιξη του 1968 να πολιτικοποιήσει τη διακυβέρνηση της χώρας και να αποχωρήσει ο στρατός απ’ αυτήν. Όμως, και τις τρεις φορές που έφερε αυτό το θέμα προς συζήτηση στα άλλα δύο μέλη της τριανδρίας και στους στενούς συνεργάτες τους, συνάντησε έντονη αντίδραση και έκανε πίσω (για λεπτομέρειες δείτε τη μονογραφία The Metapolitefsi that Never Was: a Re-evaluation of the 1973 ‘Markezinis Experiment’, Ιωάννης Τζώρτζης, University of Birmingham, 2003).

 

 

Στο βιβλίο του Ένα Σκοτεινό Δωμάτιο 1967-74 (Μεταίχμιο, 2021, σ. 50), ο Αλέξης Παπαχελάς παραθέτει μαρτυρία του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της CIA Τζων Φατσέα ότι επισκέφθηκε την Ελλάδα σε μυστική αποστολή (μάλλον στα τέλη του 1968) για να παραδώσει μήνυμα της Ουάσιγκτον στον Παπαδόπουλο για άμεση διενέργεια εκλογών. Ο Παπαδόπουλος φέρεται, από τον Φατσέα, να του είπε ότι θα κάνει εκλογές «στη σωστή στιγμή». Στο ίδιο βιβλίο, ο Παπαχελάς αναφέρει ότι ο Πρόδρομος Μποδοσάκης, μεγαλοβιομήχανος και άνθρωπος με μεγάλη παρασκηνιακή επιρροή στα πολιτικά πράγματα της χώρας, ζήτησε το 1970 από τον Παπαδόπουλο να προχωρήσει άμεσα σε εκλογές και επαναφορά στον κοινοβουλευτισμό.

Στα τέλη του 1972, ο Παπαδόπουλος δημιουργεί συμβούλιο αποτελούμενο από τους στενούς συνεργάτες του, το οποίο αποφασίζεται να συνεδριάζει τακτικά για να προετοιμάσει το έδαφος της επιστροφής της εξουσίας στους πολιτικούς. Το καθεστώς υφίστατο ισχυρές πιέσεις να επιστρέψει τη χώρα σε πολιτική διακυβέρνηση, πλέον των πιθανών προθέσεων του ίδιου του Παπαδόπουλου. Το συμβούλιο αυτό ατόνησε και σταμάτησε να συνεδριάζει σχετικά σύντομα μετά τη δημιουργία του.

Το φθινόπωρο του 1972, ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου είχε επισκεφθεί επισήμως την Ελλάδα, και, όταν αποχώρησαν οι δημοσιογράφοι, μετέφερε μήνυμα της κυβέρνησης Νίξον στον Παπαδόπουλο που συνοψιζόταν στην προτροπή: «ταχύτατη πολιτικοποίηση». Άμεση αποχώρηση του στρατού, δηλαδή, από τη διακυβέρνηση της χώρας. 

 

Φοιτητικές εκλογές και κίνημα του Ναυτικού

Το καθεστώς είχε αρχίσει να ασχολείται με την ανώτατη παιδεία ήδη από το φθινόπωρο του 1972. Είχε αποφασιστεί ότι οι φοιτητές που εκδηλώνονταν εναντίον της «επανάστασης» ή αμελούσαν τα μαθήματά τους και τις εξετάσεις θα τιμωρούνταν με διακοπή της αναβολής τους και άμεση στρατολόγηση. Τα μέτρα αυτά, όπως είναι φυσικό, προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στα πανεπιστήμια, ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών της χούντας.

 

νομική

Στις 21 Φεβρουαρίου 1973 γίνεται συνέλευση φοιτητών στη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκδίδεται ψήφισμα για αποχή επ’ αόριστον από τα μαθήματα. Περίπου χίλιοι φοιτητές πηγαίνουν στη Νομική σχολή, στην οδό Σόλωνος, όπου γίνεται προγραμματισμένη συγκέντρωση των φοιτητών της Νομικής και της Φιλοσοφικής. Συνολικά, περίπου 4.000 φοιτητές κατακλύζουν το κτίριο της Νομικής. Στους γύρω δρόμους, και ιδιαίτερα στην Ακαδημίας, γίνονται διαδηλώσεις που διαλύονται με την επέμβαση της αστυνομίας. Στις 22 Φεβρουαρίου, ύστερα από μακρές διαπραγματεύσεις με την αστυνομία, οι φοιτητές αποχωρούν από το κτίριο της Νομικής, το κτίριο εκκενώνεται και η διαμαρτυρία τελειώνει.

βραδυνή

Στις 23 Απριλίου δημοσιεύονται σε δύο ελληνικές εφημερίδες δηλώσεις του Κωνσταντίνου Καραμανλή απ’ το Παρίσι εναντίον της χούντας, την οποία καλούσε να παραιτηθεί και να παραδώσει τη διακυβέρνηση σε πολιτικούς με στόχο τη διενέργεια εκλογών και την επαναφορά στην ομαλότητα.

Στις 20 Μαΐου, η φιλοχουντική εφημερίδα Ελεύθερος Κόσμος δημοσιεύει κύριο άρθρο που προαναγγέλλει, ουσιαστικά, την επικείμενη μετεξέλιξη του καθεστώτος και τη διενέργεια εκλογών.

κινηση ναυτικού

Τρεις ημέρες μετά, στις 23 Μαΐου, προδίδεται και καταστέλλεται κίνημα νεαρών αξιωματικών, κυρίως του πολεμικού ναυτικού, εναντίον της χούντας.  Στις 25 Μαΐου, το αντιτορπιλικό Βέλος αποχωρεί από άσκηση του ΝΑΤΟ στην οποία συμμετείχε, καταπλέει στο λιμάνι της Ρώμης, στο Φιουμιτσίνο, και το πλήρωμά του, που συμμετείχε στο σχεδιαζόμενο κίνημα, ζητά πολιτικό άσυλο.

Ανακήρυξη αβασίλευτης δημοκρατίας και δημοψήφισμα

Με αφορμή την αλληλουχία γεγονότων από τις αρχές της χρονιάς, την 1η Ιουνίου 1973, δηλαδή μία εβδομάδα μετά την καταστολή του κινήματος του Ναυτικού, η χούντα ανακηρύσσει, με συντακτική πράξη, την Ελλάδα σε Προεδρική Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

 

δημοψήφισμα

Στις 12 Ιουνίου προκηρύσσεται δημοψήφισμα για τις 29 Ιουλίου 1973, με ερώτημα την επικύρωση των αποφάσεων της χούντας περί του πολιτεύματος.  Στο δημοψήφισμα, που καταγγέλθηκε, εκ των υστέρων, για «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία», η συμμετοχή ξεπέρασε το 75% και το «Ναι», δηλαδή η επικύρωση των αποφάσεων της χούντας για Προεδρική Δημοκρατία, έλαβε το 78% των ψήφων. (Παρόμοιο ποσοστό πήρε το ΟΧΙ στη μοναρχία ενάμιση χρόνο αργότερα, στο αντίστοιχο δημοψήφισμα που έκανε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, και στο οποίο δεν σημειώθηκαν «κραυγαλέες παρατυπίες» και «εκτεταμένη νοθεία»).

Μετά το δημοψήφισμα, η στρατιωτική κυβέρνηση αναθεωρεί το σύνταγμα που η ίδια είχε θεσμοθετήσει το 1968. Το νέο σύνταγμα προβλέπει (α) Προεδρική Δημοκρατία, (β) εκλογή του προέδρου της δημοκρατίας από τον λαό για θητεία 7 ετών, κατά το γαλλικό πρότυπο, και «υπερεξουσίες» που τον καθιστούσαν περισσότερο δικτάτορα παρά δημοκρατικό κυβερνήτη, (γ) ίδρυση Συνταγματικού Δικαστηρίου και (δ) Κοινοβούλιο από 200 βουλευτές, το οποίο δεν είχε ουσιαστικές αρμοδιότητες και θα λειτουργούσε μάλλον ως άλλοθι  δημοκρατικότητας για τον παντοδύναμο Πρόεδρο της Δημοκρατίας παρά ως κυρίαρχο νομοθετικό σώμα.

Οι αντιδράσεις στο στρατό

Η «φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος» που σχεδίασε ο Παπαδόπουλος και οι ενέργειες για τη διεξαγωγή εκλογών δημιούργησαν εκρηκτικές αντιδράσεις στο στρατό ξηράς και ειδικά στην ΕΣΑ και στους κατώτερους αξιωματικούς. Ο Παπαδόπουλος και οι αξιωματικοί που είχαν αναλάβει κυβερνητικές θέσεις κατηγορούνταν από λοχαγούς και ταγματάρχες ότι είχαν βουτηχτεί στη διαφθορά και ότι είχαν προδώσει «τις αρχές της επανάστασης». Ίδιες απόψεις είχε και ο αρχηγός της ΕΣΑ, ταξίαρχος Δημήτρης Ιωαννίδης, ο οποίος απέρριπτε κάθε ιδέα για διενέργεια εκλογών και είχε καταφέρει να τοποθετήσει ομοϊδεάτες με αυτόν αξιωματικούς σε καίριες θέσεις του στρατεύματος. 

Ο Ιωαννίδης άρχισε να σχεδιάζει ανατροπή του Παπαδόπουλου από την άνοιξη του 1973 και τα σχέδια αυτά οριστικοποιήθηκαν στα τέλη του καλοκαιριού.  Η ημερομηνία που είχε επιλέξει για την ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν η 25η Νοεμβρίου 1973.  Κατά τύχη, η ημέρα αυτή έπεσε μια εβδομάδα μετά την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

 

φιλελευθεροποίηση 

Κυβέρνηση Μαρκεζίνη και αντιδράσεις του πολιτικού κόσμου

Στις 19 Αυγούστου 1973 ο Παπαδόπουλος ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας, για θητεία 7 ετών.

Από τις 20 Αυγούστου και μετά, ο Παπαδόπουλος βάσει του σχεδίου φιλελευθεροποίησης:

1. Αίρει τον στρατιωτικό νόμο στην περιοχή της πρωτεύουσας,
2. Αμνηστεύει μεγάλο αριθμό πολιτικών κρατουμένων και δίνει χάρη στον Αλέκο Παναγούλη.
3. Στις 19 Σεπτεμβρίου διορίζει τα 10 μέλη του Συνταγματικού Δικαστηρίου, όπως προέβλεπε το νέο σύνταγμα.

Την ίδια ημέρα (19 Σεπτεμβρίου) παραιτούνται όλοι οι στρατιωτικοί από όλες τις κυβερνητικές θέσεις που κατείχαν.

Ο Παπαδόπουλος, μετά το δημοψήφισμα, αρχίζει αμέσως μυστικές συζητήσεις με τον Σπύρο Μαρκεζίνη, υπουργό Συντονισμού στην κυβέρνηση Παπάγου (1952-54), για την ανάθεση σε αυτόν του σχηματισμού μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Μαρκεζίνης δέχεται αλλά όχι πριν συμφωνηθούν δύο καίρια θέματα:  (α) ο δραστικός περιορισμός των εξουσιών που θα έχει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας (δηλαδή ο Παπαδόπουλος) στη μεταπολίτευση και (β) η συμμετοχή όλων των πολιτικών δυνάμεων στις προγραμματιζόμενες εκλογές, συμπεριλαμβανομένου του ΚΚΕ.

Ο Παπαδόπουλος δέχεται και τα δύο ύστερα από εβδομάδες διαπραγματεύσεων.

Την 1η Οκτωβρίου, ο Παπαδόπουλος αναθέτει επίσημα στον Σπύρο Μαρκεζίνη το σχηματισμό κυβέρνησης, με εντολή να προετοιμάσει βουλευτικές εκλογές για τις 10 Φεβρουαρίου 1974.

Ο πολιτικός κόσμος αντέδρασε έντονα στο σχέδιο φιλελευθεροποίησης, το οποίο χαρακτηρίστηκε από αρκετούς ως «φιάσκο».  Ο Γεώργιος Ράλλης, ο Ευάγγελος Αβέρωφ και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος καταδίκασαν το άνοιγμα του Παπαδόπουλου και χαρακτήρισαν «παραπλανητικό» το νέο καθεστώς. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής παρέμεινε σιωπηλός. Ο Ανδρέας Παπανδρέου δήλωσε ότι «όποιος συμμετέχει στις εκλογές και, γενικότερα, στο πολιτικό άνοιγμα του καθεστώτος, είναι Κουίσλινγκ».  Το ΚΚΕ αρνήθηκε να συμμετάσχει ενώ το ΚΚΕ Εσωτερικού –το κόμμα από το οποίο προήλθε ο ΣΥΡΙΖΑ– δέχτηκε.

Οι πρέσβεις των χωρών της ΕΟΚ στην Αθήνα, που συναντιόντουσαν τακτικά και συζητούσαν την κατάσταση στην Ελλάδα, συμφώνησαν στις 18 Οκτωβρίου ότι «οι ηγέτες της ΕΡΕ και της Ένωσης Κέντρου θα ενεργούσαν ενάντια στα συμφέροντα της χώρας εάν αρνούνταν να συμμετάσχουν στις εκλογές», σύμφωνα με τηλεγράφημα του Ολλανδού πρέσβη Μπάρκμαν.

Ο Μαρκεζίνης έκανε μια περιοδεία σε ξένες πρωτεύουσες για να διαφημίσει τις προοπτικές της μεταβατικής κυβέρνησης της οποίας ηγείτο. Στο Παρίσι, σε συνέντευξή του στη Monde, δηλώνει ότι θαυμάζει τον Λένιν και δεν νοείται εξομάλυνση της πολιτικής κατάστασης χωρίς τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ.  Οι δηλώσεις αυτές του Μαρκεζίνη πυροδότησαν νέες έντονες αντιδράσεις στις τάξεις του στρατού και η συνωμοσία του Ιωαννίδη για την ανατροπή Παπαδόπουλου προσέλκυσε ακόμη μεγαλύτερη υποστήριξη από το σώμα των αξιωματικών.

Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ και το Γουοτεργκέιτ

Στις αρχές Οκτωβρίου, η Αίγυπτος, η Ιορδανία και η Συρία επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στο Ισραήλ με στρατηγικό στόχο την εξαφάνιση του εβραϊκού κράτους. Το Ισραήλ γιόρταζε το Γιομ Κιπούρ, τη μεγαλύτερη γιορτή του εβραϊκού εορτολογίου, και κατελήφθη εξαπίνης. Ύστερα από μερικές μέρες αναποφασιστικότητας, οι ΗΠΑ διατάσσουν την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας στο Ισραήλ. Ζητείται η χρήση των βάσεων του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα για την διαμετακόμιση της βοήθειας αυτής. Ο Μαρκεζίνης, με τη σύμφωνη γνώμη του Παπαδόπουλου, αρνείται να δώσει τη σχετική άδεια, με τη δικαιολογία ότι κάτι τέτοιο θα έθετε σε κίνδυνο τις καλές σχέσεις της Ελλάδος με τον αραβικό κόσμο.

Στις 10 Οκτωβρίου ο Ελληνοαμερικανός αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Σπίρο Άγκνιου παραιτείται από το αξίωμα του υπό την πίεση των κατηγοριών εναντίον του για δωροδοκία, φοροδιαφυγή και εκβιασμό.  Το καθεστώς στην Αθήνα χάνει ένα από σημαντικότερα σημεία επαφής του με την κυβέρνηση των ΗΠΑ.  

Στις 20 Οκτωβρίου, στην Ουάσιγκτον, ο πρόεδρος Νίξον απολύει τον υπουργό Δικαιοσύνης, τον υφυπουργό Δικαιοσύνης  και τον ειδικό ανακριτή για την διερεύνηση του σκανδάλου Γουοτεργκέιτ, βυθίζοντας τις ΗΠΑ στη μεγαλύτερη συνταγματική κρίση της ιστορίας τους μετά τον εμφύλιο πόλεμο.  Από τη στιγμή εκείνη, η προεδρία Νίξον πνέει τα λοίσθια (με αποκορύφωμα την παραίτηση του Νίξον, στις 9 Αυγούστου 1974) και η εξωτερική πολιτική, μοιραία, μπαίνει σε δεύτερη μοίρα στην καθημερινότητα και τους σχεδιασμούς του Λευκού Οίκου.

 

Κατάληψη του Πολυτεχνείου

Στις 18 Οκτωβρίου επιτρέπεται σε όλους τους φοιτητές που είχαν αποβληθεί από τα ΑΕΙ ή είχαν υποστεί διακοπή αναβολής και είχαν στρατευθεί, να επιστρέψουν στα πανεπιστήμια με βάση το διάταγμα 168/73. Εκτός του αιτήματος για άμεσες φοιτητικές εκλογές –που η κυβέρνηση όρισε για τον Φεβρουάριο 1974– όλα τα φοιτητικά αιτήματα ικανοποιήθηκαν με σχετικές υπουργικές αποφάσεις.

H κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει στις αρχές του μήνα ότι το Σάββατο 17 Νοεμβρίου θα παραχωρήσει τηλεοπτική συνέντευξη Τύπου για να συζητήσει το θέμα των επερχόμενων εκλογών, των οικονομικών μέτρων και των μέτρων για τα ΑΕΙ.

Στις 5 Νοεμβρίου, με αφορμή το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου, γίνεται το μεγαλύτερο συλλαλητήριο εναντίον της δικτατορίας, στο οποίο σημειώνονται περιορισμένα επεισόδια.

πολυτεκνείο

Στις 14 Νοεμβρίου φοιτητές καταλαμβάνουν το ΕΜΠ χωρίς αντίδραση της αστυνομίας. Στις 17 μπαίνει στο ΕΜΠ το τεθωρακισμένο και βάζει τέλος στην εξέγερση των φοιτητών.

Στις 25 Νοεμβρίου ανατρέπεται η κυβέρνηση Μαρκεζίνη και ο Παπαδόπουλος από ομάδα στρατιωτικών υπό τον αρχηγό της ΕΣΑ Δημήτρη Ιωαννίδη σύμφωνα με το σχέδιο που είχε αποφασιστεί από τα τέλη του καλοκαιριού.

Η Ελλάδα μπαίνει στην πιο σκοτεινή περίοδο της Επταετίας.

Εκλογές, φυσικά, δεν γίνονται ποτέ.

 

Πετρελαϊκή κρίση, Κύπρος και πτώση της χούντας

Μετά τον πόλεμο του Γιόμ Κιπούρ, οι αραβικές χώρες επιβάλουν εμπάργκο στην πώληση πετρελαίου προς τη Δύση και ξεκινάει η ενεργειακή κρίση και ο στασιμοπληθωρισμός της δεκαετίας του 1970.

Στις 20 Νοεμβρίου, η κυβέρνηση Μαρκεζίνη ανακοινώνει μέτρα λιτότητας, για να αντιμετωπισθεί η διαφαινόμενη οικονομική κρίση. Απελευθερώνονται οι τιμές των καυσίμων, οι οποίες ανεβαίνουν αμέσως και οδηγούν σε αυξήσεις στο ψωμί και σε άλλα βασικά καταναλωτικά αγαθά.

Το πρώτο μισό του 1974 η ελληνική οικονομία, ύστερα από 20 χρόνια εκπληκτικής ανάπτυξης (2ης ταχύτερης στον ΟΟΣΑ μετά την Ιαπωνία), εισέρχεται σε ύφεση. Θα κλείσει το έτος με συρρίκνωση 6% του ΑΕΠ και με σημαντική αύξηση της ανεργίας και του πληθωρισμού. Ακριβώς τις ίδιες επιδόσεις θα έχουν όλες οι μη πετρελαιοπαραγωγές χώρες του κόσμου το 1974, μηδεμιάς εξαιρουμένης.

Στις 21 Απριλίου 1974, οι Έλληνες αξιωματικοί της διοίκησης της ΕΛΔΥΚ διοργανώνουν εκδήλωση στη Λευκωσία για να γιορτάσουν την επέτειο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου.  Όταν παίρνει τον λόγο για να απευθυνθεί στους παρευρισκόμενους ο πρόεδρος Μακάριος οι Έλληνες αξιωματικοί κλείνουν τα μικρόφωνα για να μην μπορέσει να μιλήσει και ο Μακάριος αποχωρεί. Την άλλη μέρα στέλνει επιστολή στην ελληνική κυβέρνηση και ζητάει την άμεση αποχώρηση της ΕΛΔΥΚ από την Κύπρο με το σκεπτικό ότι αποτελεί αποσταθεροποιητικό παράγοντα και στρέφεται ανοιχτά εναντίον της κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Ο Ιωαννίδης, μετά απ’ αυτό, αποφασίζει τη βίαιη ανατροπή του Μακαρίου και την ανακήρυξη της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Αν και ο Ιωαννίδης δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας φανατικός ιδεολόγος στρατοκράτης, η δύσκολη οικονομική κατάσταση της χώρας δεν μπορεί παρά να έπαιξε κάποιον ρόλο στην απόφαση του:  λίγα πράγματα αποτελούν καλύτερο αντιπερισπασμό για να ξεχάσει ένας λαός τα οικονομικά του προβλήματα από μια πολεμική περιπέτεια.

Στις 15 Ιουλίου 1974 ο Ιωαννίδης κάνει πραξικόπημα στην Κύπρο. Ύστερα από πέντε μέρες η Τουρκία εισβάλλει και διχοτομεί το νησί.  Ακολουθούν τέσσερις μέρες χάους και κατάρρευσης του καθεστώτος στην Αθήνα. Το βράδυ της 24ης Ιουλίου επιστρέφει στην Ελλάδα ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και, μαζί του, η δημοκρατία και η ελευθερία του ελληνικού λαού.

Αυτά είναι τα γεγονότα.

αγγλική εφημερίδα

Η αναγγελία από τη βρετανική εφημερίδα Evening Standard της 20ής Ιουλίου 1974 της εισβολής της Τουρκίας κατά της Κύπρου.  

 Αρχείο The Books' Journal

  

16 Νοεμβρίου 2026

Η άποψη ότι η εμμονή του Βλαντιμίρ Πούτιν με την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας αποτελεί «φροϋδική προβολή» είναι μια θέση που υποστηρίζεται έντονα από Δυτικούς ιστορικούς, με κυριότερη την Αμερικανίδα καθηγήτρια Ιστορίας του Πανεπιστημίου Yale μέχρι το 2024, και μετά του Πανεπιστημίου του Τορόντο, Marci Shore.

 

Ορισμός της προβολής: Στην ψυχανάλυση, η «προβολή» είναι ένας αμυντικός μηχανισμός κατά τον οποίο ένας άνθρωπος (ή στην προκειμένη περίπτωση, ένα καθεστώς) αποδίδει στους άλλους τα δικά του ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά, σκέψεις ή συμπεριφορές.

Σύμφωνα με αυτή την πολιτική και ψυχολογική ανάλυση, η ρητορική του Κρεμλίνου ερμηνεύεται ως εξής:

Η εφαρμογή στη Ρωσία: Ιστορικοί και πολιτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι το Κρεμλίνο κατηγορεί την Ουκρανία για «ναζισμό», την ίδια στιγμή που η σημερινή Ρωσία εμφανίζει τα χαρακτηριστικά ενός κλασικού ολοκληρωτικού κράτους: ακραίο ιμπεριαλισμό, προσωπολατρία, καταστολή κάθε εγχώριας αντιπολίτευσης, δολοφονίες αντιπάλων, κρατική προπαγάνδα και επιθετικό εθνικισμό.

Αντιστροφή της πραγματικότητας: Η κατηγορία περί ναζισμού απευθύνεται σε μια χώρα με δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση και εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο (τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι). Οι αναλυτές θεωρούν ότι ο Πούτιν χρησιμοποιεί αυτή τη ρητορική για να ενεργοποιήσει τα συναισθήματα του ρωσικού λαού που συνδέονται με τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο» (Β' Παγκόσμιο Πόλεμο), μεταθέτοντας τις δικές του αυταρχικές και επεκτατικές βλέψεις στο θύμα της επίθεσης. Πρόκειται για μία αντιστροφή θύματος και θύτη.

Η επίσημη θέση της Μόσχας: Το Κρεμλίνο απορρίπτει αυτούς τους ισχυρισμούς. Η ρωσική πλευρά υποστηρίζει ότι η «αποναζιστικοποίηση» είναι ένας πραγματικός και αναγκαίος στόχος της στρατιωτικής της επιχείρησης, επικαλούμενη τη δράση ακροδεξιών οργανώσεων στην Ουκρανία, την επίσημη ενσωμάτωση θυλάκων όπως το Τάγμα Αζόφ στον ουκρανικό στρατό, καθώς και την ηρωοποίηση ιστορικών προσώπων του ουκρανικού εθνικισμού που είχαν συνεργαστεί με τη ναζιστική Γερμανία κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Για τη ρωσική κυβέρνηση η «αποναζιστικοποίηση» αποτελεί τον επίσημο ιδεολογικό πυλώνα του πολέμου που αποβλέπει στην προστασία των ρωσόφωνων πληθυσμών η δε ρητορική περί «αποναζιστικοποίησης» παρουσιάζεται ως μια απόλυτα ορθολογική και αναγκαία πολιτική πράξη που στοχεύει να προστατεύσει τους ρωσόφωνους πληθυσμούς από αυτό που αποκαλεί «φασιστικό καθεστώς του Κιέβου». Για τη διεθνή κοινότητα και τους ιστορικούς θεωρείται ένας προπαγανδιστικός ελιγμός που αντικατοπτρίζει τις αυταρχικές τάσεις της ίδιας της Ρωσίας.

Αξίζει να προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τρεις πτυχές αυτού του σύνθετου ζητήματος: τα επιχειρήματα της Marci Shore, τη χρήση της ιστορικής μνήμης από τη Μόσχα και τα πραγματικά δεδομένα για την ακροδεξιά στην Ουκρανία:

1. Τα επιχειρήματα της Marci Shore για τη «φροϋδική προβολή»

Η Marci Shore, καθηγήτρια πνευματικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Yale και από το 2024 για πολιτικούς λόγους στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο  ειδική στην Ανατολική Ευρώπη, υποστηρίζει ότι η ρητορική του Πούτιν ξεπερνά την απλή πολιτική σκοπιμότητα και αγγίζει τα όρια μιας ψυχολογικής μετατόπισης.

Οικειοποίηση φασιστικών πρακτικών: Η Shore επισημαίνει ότι το καθεστώς του Πούτιν εφαρμόζει στην πράξη αυτό που θεωρητικά καταδικάζει. Η εισβολή σε μια κυρίαρχη χώρα με πρόσχημα την «προστασία ομοεθνών», η άρνηση της ύπαρξης του ουκρανικού έθνους ως διακριτής οντότητας και η χρήση του συμβόλου "Z" ως υπερεθνικιστικού εμβλήματος, θυμίζουν άμεσα τον ολοκληρωτισμό της δεκαετίας του 1930.

Η ανάγκη για έναν «απόλυτο εχθρό»: Για να δικαιολογηθεί ένας απρόκλητος, ολοκληρωτικός πόλεμος στη σύγχρονη εποχή, ο αντίπαλος πρέπει να δαιμονοποιηθεί πλήρως. Αποκαλώντας την ουκρανική ηγεσία «ναζί», το Κρεμλίνο προσπαθεί να αφαιρέσει κάθε ηθικό δίκαιο από την πλευρά του Κιέβου, μετατρέποντας μια ιμπεριαλιστική εισβολή σε «ιερή αποστολή».

Το υπαρξιακό παράδοξο: Η Shore τονίζει το παράλογο της κατηγορίας όταν στρέφεται κατά μιας χώρας που εξέλεξε με ποσοστό 73% έναν εβραϊκής καταγωγής πρόεδρο, του οποίου η οικογένεια έχασε μέλη στο Ολοκαύτωμα.

2. Πώς η ρωσική προπαγάνδα εργαλειοποιεί τον «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο»

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος (γνωστός στη Ρωσία ως Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος) είναι το κεντρικό θεμέλιο της σύγχρονης ρωσικής εθνικής ταυτότητας και το ισχυρότερο εργαλείο εσωτερικής συνοχής.

Το μονοπώλιο της αντιφασιστικής νίκης: Το Κρεμλίνο έχει καλλιεργήσει ένα αφήγημα όπου η Ρωσία είναι ο αιώνιος, μοναδικός εγγυητής της αντιφασιστικής νίκης στον κόσμο. Αυτό σημαίνει ότι, αυτόματα, όποιος αντιτίθεται στα γεωπολιτικά συμφέροντα της Μόσχας βαφτίζεται «φασίστας»(!!!)

Συναισθηματική ενεργοποίηση: Η λέξη «ναζί» στη Ρωσία δεν είναι ένας απλός πολιτικός όρος προκαλεί βαθύ, συλλογικό τραύμα, καθώς η Σοβιετική Ένωση έχασε περίπου 27 εκατομμύρια ανθρώπους στον πόλεμο κατά του Χίτλερ. Χρησιμοποιώντας αυτή τη λέξη, το καθεστώς καταφέρνει να συσπειρώσει την κοινή γνώμη, παρουσιάζοντας τον σημερινό πόλεμο ως συνέχεια εκείνου του ηρωικού αγώνα των παππούδων τους.

Απόκρυψη της ιστορικής πολυπλοκότητας: Η κρατική προπαγάνδα αποσιωπά το γεγονός ότι εκατομμύρια Ουκρανοί πολέμησαν επίσης στον Κόκκινο Στρατό κατά του ναζισμού, προβάλλοντας αποκλειστικά τις ομάδες εκείνες που είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.

3. Η ακροδεξιά στην Ουκρανία: τι υποστηρίζουν οι ανεξάρτητοι παρατηρητές

Για να κατανοήσουμε την πραγματικότητα, πρέπει να διαχωρίσουμε την υπερβολή της ρωσικής προπαγάνδας από τα πραγματικά πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα της Ουκρανίας.

Πολιτική επιρροή (πολύ χαμηλή): Αντίθετα με την εικόνα που παρουσιάζει η Μόσχα, η ακροδεξιά στην Ουκρανία είναι πολιτικά περιθωριοποιημένη. Στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές (2019), ο συνασπισμός όλων των εθνικιστικών και ακροδεξιών κομμάτων (συμπεριλαμβανομένου του Δεξιού Τομέα και του Svoboda) έλαβε μόλις το 2,15% των ψήφων, αποτυγχάνοντας να πιάσει το όριο του 5% για να μπει στο Κοινοβούλιο.

 Το Τάγμα Αζόφ (Azov Regiment): Ιδρύθηκε το 2014 ως εθελοντική πολιτοφυλακή από άτομα με ξεκάθαρα νεοναζιστικό και υπερεθνικιστικό υπόβαθρο, για να πολεμήσει τους φιλορώσους αυτονομιστές στο Ντονμπάς. Ωστόσο, λόγω της στρατιωτικής του αποτελεσματικότητας, το τάγμα ενσωματώθηκε επίσημα στην Εθνική Φρουρά της Ουκρανίας.

Η διαδικασία αποπολιτικοποίησης: Διεθνείς αναλυτές επισημαίνουν ότι μετά την ενσωμάτωσή του, το Αζόφ υπέστη μια διαδικασία «αποπολιτικοποίησης» και επαγγελματισμού. Τα ακραία ιδεολογικά στοιχεία απομακρύνθηκαν ή περιθωριοποιήθηκαν, και η μονάδα μετατράπηκε σε μια συμβατική, εξαιρετικά εκπαιδευμένη στρατιωτική δύναμη, αν και το στίγμα του παρελθόντος παρέμεινε το βασικότερο «πυρομαχικό» για τη ρωσική προπαγάνδα.

Το ζήτημα του Στεπάν Μπαντέρα: Υπάρχει πράγματι μια έντονη ιστορική διαμάχη στην Ουκρανία σχετικά με την ηρωοποίηση προσώπων όπως ο Στεπάν Μπαντέρα (ηγέτης των Ουκρανών εθνικιστών στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, που συνεργάστηκε τακτικά με τους Ναζί κατά των Σοβιετικών). Για πολλούς Ουκρανούς, ο Μπαντέρα τιμάται αποκλειστικά ως σύμβολο ανεξαρτησίας ενάντια στη Μόσχα, όμως η αποσιώπηση των εγκλημάτων και των αντισημιτικών πογκρόμ των οργανώσεών του αποτελεί σημείο σοβαρής κριτικής από διεθνείς ιστορικούς και οργανώσεις (όπως το παρατηρητήριο Freedom House).

Σύνοψη: Η ύπαρξη ακροδεξιών στοιχείων στην Ουκρανία είναι υπαρκτή, όπως σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αλλά δεν καθορίζει ούτε την κυβέρνηση ούτε την κοινωνία. Η Μόσχα πήρε αυτό το υπαρκτό, αλλά περιορισμένο φαινόμενο, το διόγκωσε μέσω της προπαγάνδας και το μετέτρεψε σε ιδεολογικό προπέτασμα καπνού για να κρύψει τις δικές της γεωπολιτικές και αυταρχικές επιδιώξεις.

Υπάρχει μια πολωνική έκφραση που αποδίδει πολύ παραστατικά την έννοια και το περιεχόμενο της κατάπτωσης ενός ανθρώπου, της ιδεολογίας του, της ηθικής του και των έργων του: «Βρέθηκα στον απόλυτο πάτο, κι ύστερα άκουσα κάποιον να χτυπάει από κάτω». Στα ρωσικά, αυτό συνοψίζεται στη φράση: «Δεν υπάρχει πάτος».

Κάπου εκεί βρίσκεται ο Ρώσος δικτάτορας: ανάμεσα στον απόλυτο πάτο του βαρελιού και στο ακριβώς πιο κάτω εξωτερικό σημείο του, με το αυθαίρετο και ανιστόρητο εύρημά του, την «αποναζιστικοποίηση», που σοφά χαρακτηρίσθηκε φροϋδική προβολή.

14 Νοεμβρίου 2026

Τι είπε η Βάσω Κιντή στον Ηλία Κανέλλη στη συνομιλία τους στο Ωδείο Αθηνών

«Τι ήταν για σένα η χρεοκοπία και η δεκαετία της κρίσης;» ρώτησε ο Ηλίας Κανέλλης την Βάσω Κιντή, στη διάρκεια της συνομιλίας τους στη σκηνή της αίθουσας Άρης Γαρουφαλής στο Ωδείο Αθηνών. «Ήταν μια εποχή που χάσαμε φίλους», απάντησε η ομότιμη καθηγήτρια φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, προσθέτοντας ότι οξύνθηκαν τόσο πολύ οι αντιπαραθέσεις με αποτέλεσμα να διαρραγούν φιλίες μιας ζωής, ιδίως για ανθρώπους που είχαν βρεθεί για πολλά χρόνια μαζί, στο χώρο της Αριστεράς.

Η συζήτηση με τη Βάσω Κιντή ήταν η δεύτερη της φετινής, δεύτερης σεζόν της ενότητας εκδηλώσεων-συζητήσεων με γενικό τίτλο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών». Ο Ηλίας Κανέλλης υποδέχτηκε την καθηγήτρια αναφερόμενος στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, όταν κι οι δύο συναντήθηκαν στο περιοδικό Πολίτης του Άγγελου Ελεφάντη. «Ήταν η πύρινη μορφή απέναντι στην ολύμπια αταραξία του Αριστείδη Μπαλτά», περιέγραψε την εικόνα της στη ζωή του περιοδικού εκείνης της περιόδου, για να συνοψίσει τη δημόσια δραστηριότητά της τα επόμενα χρόνια: «Στην πορεία, βέβαια, η πύρινη μορφή δεν ακολούθησε το δρόμο της αταραξίας του συναδέλφου της στα πράγματα της φιλοσοφίας», είπε ο Κανέλλης. «Η Βάσω Κιντή αντιτάχθηκε στα λαϊκιστικά και δημαγωγικά χαρακτηριστικά του ΣΥΡΙΖΑ και του Τσίπρα, όταν η χώρα αναγκάστηκε να υπογράψει μνημόνιο για να μη χρεοκοπήσει και να μείνει στην Ευρώπη προσπάθησε να επηρεάσει υπέρ της υποστήριξής του τη ΔΗΜΑΡ στην οποία ανήκε αργανικά, συγκρούστηκε όμως με την κεντρική γραμμή και αποχώρησε. Στη συνέχεια, με πολλές συγκρούσεις, βρέθηκε πάντα στις επάλξεις του ρεαλισμού, ο οποίος επικράτησε έπειτα από μεγάλες περιπέτειες».

Στη συνέχεια, η Βάσω Κιντή έκανε μια σύνοψη της ακαδημαϊκής της εξέλιξης. Σπούδασε χημεία, ανακάλυψε τη φιλοσοφία μέσω των παραδόσεων του καθηγητή Αναστασίου Γιανναρά, γοητεύτηκε από τον Τόμας Κουν χάρη σε ένα βιβλίο του που της έκαναν δώρο, μελέτησε την επιστημολογία με την οποία ασχολήθηκε ιδιαίτερα όταν βρέθηκε να σπουδάζει στην Αμερική, εκπόνησε διδακτορική διατριβή επιστρέφοντας για οικογενειακούς λόγους στην Ελλάδα και ενεπλάκη με το Πανεπιστήμιο σχεδόν τυχαία. Στους σταθμούς της ζωής συγκαταλέγεται το φιλοσοφικό περιοδικό Cogito και βέβαια η σχέση με τον Πολίτη.

Αναφερόμενη στον Πολίτη, έπλεξε το εγκώμιο του Άγγελου Ελεφάντη, του ανεξάρτητου αριστερού στοχαστή που το εξέδιδε, εξαίροντάς τον κυρίως για την έμφαση που έδινε στη μόρφωση και στη φροντίδα για τη γλώσσα αλλά και για το σεβασμό που έτρεφε προς τους συνεργάτες του, πρόσωπα που είχαν περάσει φίλτρο αυστηρής επιλογής, είτε συμφωνούσε είτε διαφωνούσε με τα γραπτά τους. Επισήμανε ότι στο πλαίσιο του Πολίτη δραστηριοποιήθηκαν με αρθρογραφία πολλά γνωστά πρόσωπα από το χώρο της διανόησης της Αριστεράς, τα οποία ιδίως τη δεκαετία της χρεοκοπίας και του αριστερού λαϊκιστικού κύματος διχάστηκαν: κάποιοι πήγαν με τον Τσίπρα και κάποιοι διαφοροποιήθηκαν συγκροτώντας μέτωπο πολεμικής κριτικής εναντίον του. Ανέφερε μάλιστα ότι γίνεται συστηματική προσπάθεια οικειοποίησής του από πρόσωπα που δεν αντιτάχθηκαν στον ΣΥΡΙΖΑ.

Μεγάλο μέρος της συζήτησης περιστράφηκε στα θέματα της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, στις άγονες προσπάθειες μεταρρύθμισής της και στην αποτυχία τους. Κορυφαίο επεισόδιο αυτής της τάσης ήταν η ψήφιση του περίφημου «νόμου Διαμαντοπούλου» για τα πανεπιστήμια, που πολεμήθηκε, εξέθεσε τους καθηγητές οι οποίοι ήρθαν από το εξωτερικό να στελεχώσουν τα συμβούλια διοίκησης και φυλλορρόησε στην πορεία, υπονομευμένος αρχικά κυρίως από στελέχη της ΔΗΜΑΡ στην τρικομματική κυβέρνηση Σαμαρά (ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος εκτίμησε ότι πιέστηκε για ψαλίδισμα κάποιων από τις πρόνοιες του νόνου και υποχώρησε στις πιέσεις)  και, οριστικά, από τις κυβερνήσεις Τσίπρα, μετά το 2015.

Σημαντικό πρόβλημα των πανεπιστημίων είναι η βία, που κατά καιρούς έχει ξεδιπλωθεί σε άγρια περιστατικά. Περιέγραψε προπηλακισμούς και κλείδωμα και της ίδιας σε αίθουσα του πανεπιστημίου από αριστερούς και αναρχικούς φοιτητές και είπε ότι η πιο κακή στιγμή για το πανεπιστήμιο, και συμβολικά και στην πράξη, ήταν η εισβολή κουκουλοφόρων στο γραφείο του Πρύτανη του Οικονομικού Πανεπιστημίου, τον οποίο υποχρέωσαν να φορέσει πλακέτα με αίτημά τους. Πρόσθεσε ότι η καταπολέμηση της βίας είναι ένα μεγάλο στοίχημα και επιβεβαίωσε ακόμα μια φορά τη διαφωνία της με την εγκατάλειψη σχεδίου πανεπιστημιακής αστυνομίας. Πρόσθεσε ωστόσο ότι κατανοεί την επιλογή της κυβέρνησης, που ήταν επιλογή αποφυγής πιθανών άγριων επεισοδίων.

Προσεκτικά αλλά κατηγορηματικά επισήμανε την υποχώρηση του επιπέδου στο πανεπιστήμιο και ιδιαίτερα στις σχολές ανθρωπιστικών σπουδών. Τάχθηκε υπέρ των ιδιωτικών πανεπιστημίων και υπέρ της κατάργησης του άρθρου 16, προκειμένου να πάψει να είναι η Ελλάδα ιδιαίτερη περίπτωση σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά και για να γίνει ανταγωνιστική η εκπαίδευση στην Ελλάδα, ιδίως σε περίοδο που έχουν αρχίσει να εγγράφονται σε ξενόγλωσσα τμήματα δημόσιων πανεπιστημίων ξένοι φοιτητές. Τέλος, τόνισε την ανάγκη να επιστρέψει η τεχνική εκπαίδευση ως μεταλυκειακή επιλογή, η οποία για να γίνει δημοφιλής πρέπει να επενδυθεί με μια μυθολογία.

Σε ερώτηση που επικαλέστηκε μια γενική αίσθηση «εγγράμματων ανθρώπων ότι αυτό που κυρίως έχει υποχωρήσει στην Ελλάδα είναι η παιδεία» απάντησε παραπέμποντας στην πολυπλοκότητα των κοινωνιών μας και στην εισβολή της τεχνολογίας που θα αλλάξει τα πάντα. Προβλέπω, είπε, ότι το σχολείο του μέλλοντος θα λειτουργεί εξ αποστάσεως, ότι το μάθημα θα γίνεται διαδικτυακά  κι ότι από τη συνθήκη αυτή θα εξαιρούνται τα παιδιά των ελίτ που θα παρακολουθούν μαθήματα διά ζώσης.

Τέλος, κλήθηκε να απαντήσει τι θα έλεγε στους πρωτοετείς φοιτητές της. Θα τους έλεγα, απάντησε, να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία των σπουδών τους και να δουλέψουν για να κερδίσουν γνώσεις, δηλαδή εφόδια για τη ζωή τους, εφόδια που θα χρειαστούν. Άδραξε τη μέρα.

 MG 9290

 Η Βάσω Κιντή με φίλους της από το κοινό, μετά το τέλος της εκδήλωσης.

Αλέξανδρος Τσούρικας

13 Νοεμβρίου 2026

Η δημοκρατία εναντίον του εαυτού της

Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης

Ο Μισέλ Ουελμπέκ στον ανακριτή, ο Μισέλ Ονφρέ, το παράδοξο της ανεκτικότητας και μια Ευρώπη που δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τις κατακτήσεις της.

Στη Γαλλία του Charlie Hebdo, του Μπατακλάν και του δολοφονημένου καθηγητή Σαμουέλ Πατί, ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της σύγχρονης Ευρώπης καλείται να δώσει εξηγήσεις στη Δικαιοσύνη για όσα είπε σε μια συνέντευξη. Η υπόθεση θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα ακόμη επεισόδιο στην πολυτάραχη δημόσια παρουσία του Μισέλ Ουελμπέκ. Μόνο που αυτή τη φορά η σημασία της υπερβαίνει κατά πολύ το πρόσωπο του συγγραφέα. Αναδεικνύει μια από τις σοβαρότερες αντιφάσεις των ευρωπαϊκών κοινωνιών: την ολοένα μεγαλύτερη δυσκολία τους να υπερασπιστούν τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η ελευθερία τους.

Στις 10 Νοεμβρίου 2026, ο Μισέλ Ουελμπέκ τέθηκε υπό επίσημη δικαστική έρευνα για συνέργεια σε υποκίνηση διακρίσεων, μίσους ή βίας, έπειτα από μηνύσεις της Ένωσης Τζαμιών της Γαλλίας (UMF) και του Κινήματος κατά του Ρατσισμού και υπέρ της Φιλίας μεταξύ των Λαών (MRAP). Αφορμή στάθηκε μια εκτενής συνομιλία του με τον φιλόσοφο Μισέλ Ονφρέ, που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2022 στο περιοδικό Front Populaire.

Φαίνεται πως, για τους μουλάδες και το αριστερό τους είδωλο στο MRAP, ακόμη και μια συνομιλία δύο Γάλλων διανοουμένων χρειάζεται προηγουμένως την έγκρισή τους. Διαφορετικά, αναλαμβάνει η ποινική Δικαιοσύνη. Τον τελευταίο λόγο στη συζήτηση των ιδεών θα τον έχει, προφανώς, ο ανακριτής.

Στη συνέντευξή του ο Ουελμπέκ μίλησε για την επέκταση του ισλαμισμού στη Γαλλία, προειδοποίησε για το ενδεχόμενο ενός «Μπατακλάν ανάποδα» και αναφέρθηκε στη δημογραφική μεταβολή της Ευρώπης. Το ουσιαστικό ζήτημα, ωστόσο, βρίσκεται στην αξίωση θρησκευτικών οργανώσεων και των ιδεολογικών τους συμμάχων να μεταφέρουν μια τέτοια συζήτηση στην αίθουσα του ανακριτή. Την ώρα που το πολιτικό Ισλάμ αμφισβητεί θεμελιώδεις αρχές του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ένα μέρος της ευρωπαϊκής Αριστεράς επιδεικνύει προκλητική ανοχή απέναντι στις ανελεύθερες διεκδικήσεις του και αξιοθαύμαστο ζήλο απέναντι σε όσους τις καταγγέλλουν. Φτάσαμε να αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη αυστηρότητα εκείνους που προειδοποιούν για την απειλή παρά τις ίδιες τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις.

Ακριβώς στο σημείο αυτό αρχίζει το ευρωπαϊκό παράδοξο.

Το παράδοξο της ευρωπαϊκής ανεκτικότητας

Φτάσαμε σε μια εποχή κατά την οποία χρησιμοποιούμε τη δημοκρατία εναντίον του ίδιου της του εαυτού. Επικαλούμαστε τις ελευθερίες της για να προσφέρουμε πολιτική νομιμοποίηση σε αντιλήψεις που αμφισβητούν τις προϋποθέσεις τους. Μετατρέπουμε την ανεκτικότητα σε υποχρέωση ανοχής απέναντι στη μισαλλοδοξία. Στο όνομα της θρησκευτικής ελευθερίας εμφανιζόμαστε συχνά διστακτικοί απέναντι σε πολιτικές αξιώσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ισότητα των φύλων, την ελευθερία της συνείδησης, την ανεξιθρησκία και την υπεροχή του δημοκρατικού νόμου έναντι των θρησκευτικών επιταγών.

Η Γαλλία διαθέτει μια ιδιαίτερα οδυνηρή εμπειρία από την ισλαμιστική τρομοκρατία. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του υπουργείου Εσωτερικών, από τον Ιανουάριο του 2012 έως τον Ιούνιο του 2026 είχαν πραγματοποιηθεί 51 τζιχαντιστικές επιθέσεις στη χώρα, με 275 νεκρούς και περισσότερους από 800 τραυματίες. Τα στοιχεία αυτά περιγράφουν μια πραγματική και επίμονη απειλή. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που δολοφονήθηκαν επειδή εργάζονταν σε μια σατιρική εφημερίδα, παρακολουθούσαν μια συναυλία ή βρέθηκαν στον δρόμο εκείνων που είχαν αναγορεύσει τη θρησκευτική τους βεβαιότητα σε δικαίωμα αφαίρεσης της ανθρώπινης ζωής.

Τον Μάιο του 2025, το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών δημοσιοποίησε ειδική έκθεση για τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και το πολιτικό Ισλάμ στη Γαλλία. Η έκθεση εξέταζε την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών δικτύων και τις μεθόδους κοινωνικής και ιδεολογικής επιρροής τους. Το γεγονός ότι το ίδιο το γαλλικό κράτος θεωρεί αναγκαία μια τέτοια έρευνα αποδεικνύει πως το ζήτημα αποτελεί αντικείμενο σοβαρού θεσμικού προβληματισμού.

Και εδώ ανακύπτει το ερώτημα που συχνά αποφεύγουμε. Γιατί η ευρωπαϊκή κοινωνία δυσκολεύεται τόσο να μιλήσει ευθέως για προβλήματα ενσωμάτωσης τα οποία συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτισμικές και θρησκευτικές αντιλήψεις; Γιατί η απαίτηση σεβασμού των νόμων και των κοινωνικών κανόνων της χώρας εγκατάστασης αντιμετωπίζεται μερικές φορές σαν ύποπτη έκφραση πολιτισμικής υπεροψίας; Γιατί η αυτονόητη προσδοκία ότι όλοι οι πολίτες οφείλουν να αποδέχονται τις ίδιες θεμελιώδεις αρχές χρειάζεται διαρκώς πρόσθετες δικαιολογίες;

Στη Γαλλία ζουν εδώ και δεκαετίες εκατοντάδες χιλιάδες Πορτογάλοι, Ιταλοί, Ισπανοί, Πολωνοί, Ρουμάνοι και άλλοι Ευρωπαίοι μετανάστες. Η ενσωμάτωσή τους υπήρξε κατά κανόνα μια διαδικασία προσαρμογής στην κοινωνία υποδοχής, με τις αναπόφευκτες δυσκολίες της. Σήμερα, όμως, η γαλλική κοινωνία αντιμετωπίζει και ένα διαφορετικό πρόβλημα: την παρουσία οργανωμένων ισλαμιστικών κινημάτων που διεκδικούν την επιβολή θρησκευτικών κανόνων στη δημόσια ζωή, αμφισβητώντας θεμελιώδεις αρχές της κοσμικής δημοκρατίας. Η διαβεβαίωση ότι αυτές οι αντιλήψεις δεν εκφράζουν το σύνολο των μουσουλμάνων είναι αυτονόητη. Η επισήμανση όμως ότι ένα πρόβλημα δεν αφορά τους πάντες δεν αποτελεί επιχείρημα για την υποτίμηση της σοβαρότητάς του. Και εδώ βρίσκεται η πολιτική διάσταση: η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται τις υπαρκτές ανησυχίες για να καλλιεργήσει τη συλλογική καχυποψία, ενώ τμήματα της άκρας Αριστεράς, υποβαθμίζοντας τις αντιδημοκρατικές αξιώσεις του πολιτικού Ισλάμ, της προσφέρουν το καλύτερο δυνατό άλλοθι. Έτσι, ένα πρόβλημα που απαιτεί πολιτική σαφήνεια και αποφασιστικότητα μετατρέπεται σε παράγοντα κοινωνικής πόλωσης και διαβρώνει την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς της Ευρώπης.

Εάν η δημοκρατία έχει καθολικές αρχές, οφείλει να απαιτεί τον σεβασμό τους από όλους, χωρίς εξαιρέσεις και ιδεολογικές εκπτώσεις. Διαφορετικά, η ανεκτικότητα εκφυλίζεται σε πολιτική αμηχανία και η δημοκρατία υπονομεύει η ίδια τα θεμέλιά της.

Ο Πόπερ και το παράδοξο της ανεκτικότητας

Το πρόβλημα αυτό είχε ήδη περιγράψει με αξιοσημείωτη διαύγεια ο Καρλ Πόπερ στο έργο του Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της, που δημοσιεύτηκε το 1945 (στα ελληνικά, εκδ. Παπαζήση, 2021).

Ο Πόπερ διατύπωσε το περίφημο παράδοξο της ανεκτικότητας: μια κοινωνία που επιδεικνύει απεριόριστη ανοχή ακόμη και απέναντι σε όσους επιδιώκουν να καταργήσουν την ανεκτικότητα μπορεί τελικά να οδηγηθεί στην εξαφάνισή της. Η προειδοποίησή του υπήρξε ιστορικά εύστοχη. Ο εικοστός αιώνας είχε ήδη δείξει ότι ολοκληρωτικά κινήματα μπορούσαν να αξιοποιούν τους θεσμούς της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας για να επιδιώξουν την κατάλυσή της.

Ο Πόπερ, ωστόσο, προσέθετε κάτι εξίσου σημαντικό. Όσο οι μισαλλόδοξες αντιλήψεις μπορούν να αντιμετωπίζονται με επιχειρήματα και δημόσια κριτική, η καταστολή τους αποτελεί λανθασμένη επιλογή. Η δημοκρατία χρειάζεται να υπερασπίζεται τον εαυτό της χωρίς να υιοθετεί τις μεθόδους εκείνων που την απειλούν.

Αυτή ακριβώς η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία στην υπόθεση Ουελμπέκ. Η αντίσταση στον θρησκευτικό αυταρχισμό προϋποθέτει την ελευθερία να τον περιγράφουμε, να τον ερευνούμε και να τον επικρίνουμε. Μια κοινωνία που αντιμετωπίζει με αυξανόμενη καχυποψία τις δυσάρεστες απόψεις στενεύει η ίδια το πεδίο της δημοκρατικής της αυτοάμυνας.

Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε την περιγραφή ενός κινδύνου σαν να αποτελεί από μόνη της συμμετοχή στον κίνδυνο

Ο Μπρυκνέρ και η καινούργια απαγόρευση της βλασφημίας

Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ, με τη μαχητική και επίμονη αρθρογραφία του, έχει αναδείξει μια από τις μεγαλύτερες ιδεολογικές αντιφάσεις της σύγχρονης Ευρώπης: τη χρησιμοποίηση της κατηγορίας της «ισλαμοφοβίας» προκειμένου να εμφανίζεται η κριτική του Ισλάμ ως ρατσισμός εναντίον των μουσουλμάνων. Έτσι, στο όνομα της προστασίας των πιστών, επιχειρείται να εξασφαλιστεί ασυλία στις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Πρόκειται για μια ιδιότυπη επιστροφή της απαγόρευσης της βλασφημίας στην Ευρώπη του Διαφωτισμού. Ο χριστιανισμός υποβλήθηκε επί αιώνες στην αυστηρότερη κριτική, συμβάλλοντας στην κατάκτηση της ελευθερίας της συνείδησης. Με ποια λογική θα εξαιρεθεί σήμερα το Ισλάμ; Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι μια αντίληψη που εμφανίζεται ως υπεράσπιση των μειονοτήτων μπορεί να καταλήξει στην υπεράσπιση της θρησκευτικής εξουσίας απέναντι στην ελευθερία της σκέψης.

Η σημασία του Μισέλ Ονφρέ

Ο Μισέλ Ονφρέ, ιδρυτής του Front Populaire, ανήκει στους πλέον μαχητικούς επικριτές της θρησκευτικής αυθεντίας. Η αθεϊστική του φιλοσοφία και η σφοδρή κριτική του στον χριστιανισμό εντάσσονται σε μια μακρά ευρωπαϊκή παράδοση αμφισβήτησης των δογμάτων. Η συνομιλία του με τον Ουελμπέκ έφερε κοντά δύο διαφορετικές πνευματικές ιδιοσυγκρασίες με κοινή ανησυχία για το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Η μετανάστευση, η δημογραφία, ο ισλαμισμός, η πολιτισμική ταυτότητα και η θρησκευτική εξουσία αποτέλεσαν αντικείμενα μιας δημόσιας συζήτησης που σήμερα βρίσκεται στο μικροσκόπιο της Δικαιοσύνης. Αλλά όταν ακόμη και η συνομιλία δύο διανοουμένων για το μέλλον της κοινωνίας τους μπορεί να οδηγήσει σε ποινική διαδικασία, η ελευθερία της σκέψης αποκτά έναν καινούργιο, ιδιαίτερα ανησυχητικό περιορισμό.

 

 

Μια Ευρώπη που πρέπει να θυμηθεί τον εαυτό της

Η Ευρώπη χρειάστηκε αιώνες συγκρούσεων για να απελευθερώσει την πολιτική εξουσία από τη θρησκευτική αυθεντία, να κατακτήσει την ελευθερία της συνείδησης και να κατοχυρώσει την ισότητα ενώπιον του νόμου. Σήμερα κινδυνεύει να χρησιμοποιήσει αυτές ακριβώς τις κατακτήσεις για να παραχωρήσει καινούργια προνόμια στις αντιλήψεις από τις οποίες ο Διαφωτισμός την απελευθέρωσε. Στο όνομα της ανεκτικότητας ανέχεται τον θρησκευτικό αυταρχισμό, ενώ στο όνομα της προστασίας των πιστών περιορίζει την ελευθερία της κριτικής απέναντι στις πεποιθήσεις τους.

Η υπόθεση Ουελμπέκ αποκαλύπτει αυτή την ιστορική αντίφαση. Μια δημοκρατία μπορεί να ηττηθεί και με τους δικούς της κανόνες, όταν μετατρέπει την ανεκτικότητα σε αυτοϋπονόμευση και παύει να υπερασπίζεται τις αρχές που την κατέστησαν δυνατή. Και μια Ευρώπη που φοβάται να μιλήσει για όσα την απειλούν έχει ήδη αρχίσει να παραχωρεί την ελευθερία της.

 

 

12 Νοεμβρίου 2026

Τα εγκλήματα των SS και της Βέρμαχτ εναντίον εκατομμυρίων Ουκρανών κατά την περίοδο 1941–44 σημαίνουν ότι η Γερμανία έχει μια ιδιαίτερη υποχρέωση απέναντι στην Ουκρανία. Αυτό καθιστά ιδιαίτερα αποτρόπαια τα ψευδο-ειρηνιστικά επιχειρήματα ορισμένων Γερμανών πολιτικών και διανοουμένων υπέρ της μείωσης ή της διακοπής της υποστήριξης προς την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.

 

ΚΙΕΒΟ. Η Γερμανία αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο εταίρο και υποστηρικτή της Ουκρανίας. Τόσο σε διμερές επίπεδο όσο και μέσω της σημαντικής συνεισφοράς της στη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η άμεση και έμμεση δημοσιονομική, στρατιωτική, τεχνική και ανθρωπιστική υποστήριξη της Γερμανίας έχει καταστεί καθοριστική για την επιβίωση της Ουκρανίας – ειδικά από τότε που οι Ηνωμένες Πολιτείες μείωσαν τη στρατιωτική τους βοήθεια κατά 99 τοις εκατό το 2025. Με περίπου 9 δισεκατομμύρια ευρώ, η Γερμανία ήταν ο μεγαλύτερος μεμονωμένος πάροχος στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία το 2025, ενώ ο προϋπολογισμός της για το 2026 προορίζει ένα ρεκόρ 11,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για τη χώρα. Η Γερμανία έχει επίσης χορηγήσει προσωρινή προστασία σε περίπου 1,3 εκατομμύρια Ουκρανούς από το 2022.

Ωστόσο, αυτή η στενή γερμανο-ουκρανική σχέση αποτελεί μια νέα εξέλιξη και το μέλλον της είναι αβέβαιο. Μέχρι το 2014, ο κύριος εταίρος του Βερολίνου στην Ανατολική Ευρώπη ήταν η Μόσχα. Μέχρι το 2022, το Βερολίνο συνέχιζε, παρά τον ήδη εν εξελίξει ρωσικό πόλεμο, το μεγαλύτερο μέρος της ενεργειακής του συνεργασίας με τη Μόσχα, η οποία αφορούσε τους δύο αγωγούς Nord Stream. Σήμερα, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές γερμανικές φωνές που υποστηρίζουν τη μερική ή ακόμη και την πλήρη αποκατάσταση των φιλικών σχέσεων και των οικονομικών δεσμών με τη Ρωσία του Πούτιν.

Η δωδεκαετής πολιτική και διανοητική συζήτηση σχετικά με τον λεγόμενο πόλεμο της Ουκρανίας (Ukrainekrieg) και τον τρόπο διασφάλισης της «ειρήνης στην Ευρώπη» θα καταγραφεί στα ιστορικά βιβλία ως ένα επαίσχυντο επεισόδιο στην ιστορία της επανενωμένης Γερμανίας. Σήμερα η συζήτηση αυτή καθοδηγείται από τη ριζοσπαστική αριστερή Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ (Bündnis Sahra Wagenknecht, BSW), η οποία μετονομάστηκε σε Συμμαχία για την Κοινωνική Δικαιοσύνη και την Οικονομική Λογική τον Οκτώβριο του 2026, και την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (Alternative für Deutschland, AfD), μαζί με έναν αριθμό ψευδο-ειρηνιστών δημόσιων διανοουμένων. Αυτή η θορυβώδης αντιπολεμική εκστρατεία έχει ανατρέψει την έννοια του ειρηνισμού.

Παρότι η Ουκρανία αποτελεί προφανές θύμα μιας στρατιωτικής εισβολής που έχει εξελιχθεί σε έναν κατάφωρα επεκτατικό και εν μέρει γενοκτονικό πόλεμο, τα φιλορωσικά κόμματα και τα εκατομμύρια των οπαδών τους υποστηρίζουν ότι η Ουκρανία δεν αξίζει περαιτέρω γερμανική υποστήριξη. Κάτω από το πρόσχημα της υπεράσπισης της ειρήνης, εκατοντάδες Γερμανοί πολιτικοί και δημόσιοι διανοούμενοι προωθούν τα συμφέροντα μιας υπερεθνικιστικής και νεοϊμπεριαλιστικής Ρωσίας, η ηγεσία της οποίας δικαιολογεί τη βίαιη επίθεσή της και την τρομοκρατική εκστρατεία εναντίον της Ουκρανίας αρνούμενη την ίδια την ύπαρξη ενός ξεχωριστού ουκρανικού έθνους.

Παρά τις αυξανόμενες αποδείξεις για ρωσικά εγκλήματα πολέμου τεράστιας κλίμακας, η πρόσφατη άνοδος της AfD, που αποτελεί πλέον το πιο δημοφιλές πολιτικό κόμμα της Γερμανίας, έχει μεταφέρει τις ψευδο-ειρηνιστικές ιδέες από το πεδίο της δημόσιας συζήτησης στο πεδίο της πολιτικής προώθησης. Στις 14 Οκτωβρίου 2026, οι κοινοβουλευτικές ομάδες της AfD και της BSW στο νεοεκλεγμένο κρατικό κοινοβούλιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, οι οποίες κατέχουν από κοινού 44 από τις 83 έδρες της περιφερειακής συνέλευσης, υπέβαλαν σε πρόταση με τίτλο «Ειρηνευτικές συνομιλίες αντί για επέκταση του πολέμου στην Ουκρανία» αίτημα για τον τερματισμό της στρατιωτικής και μη ανθρωπιστικής οικονομικής στήριξης του Βερολίνου προς την Ουκρανία, καθώς και των κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Αυτό, κατά την άποψή τους, θα οδηγούσε σε κατάπαυση του πυρός και ειρηνική επίλυση της σύγκρουσης.

Αυτό που παρουσιάζουν αυτοί οι πολιτικοί και οι διανοούμενοι ως ώθηση για την ειρήνη, ωστόσο, στην πράξη θα είχε ως αποτέλεσμα, στην καλύτερη περίπτωση, μια ειρήνη-νικητή της Ρωσίας (Siegfrieden) – αν όχι κάτι πολύ χειρότερο. Στην πιο ευνοϊκή περίπτωση, θα σήμαινε τη μερική ή πλήρη συνθηκολόγηση της Ουκρανίας και την απώλεια περαιτέρω εδαφών και/ή κυριαρχίας προς όφελος της Ρωσίας. Στο χειρότερο σενάριο, η μείωση της ξένης βοήθειας για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας θα είχε ως αποτέλεσμα μια επιτυχημένη ρωσική επίθεση βαθιά στο εσωτερικό της Ουκρανίας, καθώς και την εκδίωξη, τον εκτοπισμό, την απέλαση, την απαλλοτρίωση, τη φυλάκιση, τα βασανιστήρια ή την εξόντωση εκατομμυρίων ακόμη Ουκρανών.

Σε περιορισμένο βαθμό, το πρώτο σενάριο ήδη εκτυλίσσεται ως αποτέλεσμα της αναστολής ή της απόσυρσης της βοήθειας προς την Ουκρανία από άλλες χώρες – με πιο εμφανή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε αντίθεση με την απόσυρση αυτών των άλλων χωρών, η απόσυρση της Γερμανίας θα έσπρωχνε στον γκρεμό ένα έθνος που, πριν από λιγότερο από 100 χρόνια, ήταν ένα από τα μεγαλύτερα θύματα του ολοκληρωτικού πολέμου της Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Το 1987, ο επιζών του Ολοκαυτώματος Ραλφ Τζορντάνο περιέγραψε την απροθυμία της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας να συζητήσει δημοσίως τα εγκλήματα των Ναζί και να τιμωρήσει τους δράστες τους ως τη «δεύτερη ενοχή» της Γερμανίας. Το ηθικό παραστράτημα πολλών σύγχρονων Γερμανών – συμπεριλαμβανομένων εκατοντάδων επιφανών πολιτικών και διανοουμένων – μπορεί μια μέρα να μείνει στην ιστορία ως «τρίτη ενοχή».

 

Η μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ

Μεταξύ 1941 και 1944, η Ουκρανία βρισκόταν στο επίκεντρο του πολέμου εξόντωσης της ναζιστικής Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Όπως δήλωσε ο Τίμοθι Σνάιντερ, τότε στο Γέιλ και σήμερα στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, σε συνέδριο στο γερμανικό Κοινοβούλιο (Bundestag) τον Ιούνιο του 2017: «Ο σκοπός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τη σκοπιά του Χίτλερ, ήταν η κατάκτηση της Ουκρανίας». Ο Karel Berkhoff, του Ινστιτούτου NIOD για τις Μελέτες του Πολέμου, του Ολοκαυτώματος και της Γενοκτονίας στο Άμστερνταμ, έχει χαρακτηρίσει το Reichskommissariat Ukraine – τη γερμανική διοίκηση κατοχής σε μεγάλο μέρος της σημερινής Ουκρανίας – ως «τη μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ». Η πρωτοποριακή μονογραφία του Μπέρκοφ, Harvest of Despair, σχετικά με την κυριαρχία της ναζιστικής Γερμανίας στην Ουκρανία, απεικονίζει ένα καθεστώς τρόμου που μετέτρεψε τη χώρα σε κάτι που έμοιαζε με ένα τεράστιο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο ηγέτης της, ο Επίτροπος του Ράιχ (Reichskommissar) Έριχ Κοχ, φέρεται να είπε: «Αν συναντήσω έναν Ουκρανό άξιο να καθίσει στο τραπέζι μου, πρέπει να τον εκτελέσω».

Τα διάφορα στατιστικά στοιχεία για τα θύματα της Ουκρανίας από τη Γερμανία, ανάλογα με τη μέθοδο καταμέτρησης, διαφέρουν, αλλά είναι ομοιόμορφα συγκλονιστικά. Σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια της Ουκρανίας, «περισσότεροι από 5.265.000 άμαχοι και αιχμάλωτοι πολέμου σκοτώθηκαν» στο ουκρανικό έδαφος, μεταξύ των οποίων περίπου 900.000 Ουκρανοί Εβραίοι. Συνολικά, η Ουκρανία έχασε τουλάχιστον 8 εκατομμύρια ανθρώπους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, περίπου έναν στους πέντε από τον προπολεμικό πληθυσμό της, που ανερχόταν σε 41,7 εκατομμύρια. Στην προαναφερθείσα ομιλία του στο ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο, ο Σνάιντερ ρώτησε γιατί «δεν θυμόμαστε πάντα ότι 6,5 εκατομμύρια κάτοικοι της Σοβιετικής Ουκρανίας πέθαναν ως αποτέλεσμα της γερμανικής κατοχής». Περισσότεροι από 1,3 εκατομμύρια σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου έχασαν τη ζωή τους σε στρατόπεδα στο ουκρανικό έδαφος. Πάνω από 2 εκατομμύρια Ουκρανοί απελάθηκαν στο Ράιχ ως θύματα καταναγκαστικής εργασίας. Οι κατακτητές κατέστρεψαν επίσης 714 πόλεις και 28.000 χωριά, αφήνοντας περίπου 10 εκατομμύρια ανθρώπους άστεγους.

Αυτά και πολλά άλλα εγκλήματα του Τρίτου Ράιχ στην Ουκρανία δημιουργούν διαρκείς ηθικές υποχρεώσεις. Το δημοφιλές μεταπολεμικό πολιτικό σύνθημα της Γερμανίας, «Ποτέ ξανά!», δεν μπορεί να σημαίνει απλώς ότι ποτέ ξανά δεν πρέπει να ξεκινήσει πόλεμος από τους Γερμανούς. Πρέπει επίσης να σημαίνει ότι ποτέ ξανά δεν μπορεί να υπάρχει αδιαφορία για την τύχη ενός έθνους που η Γερμανία κάποτε προσπάθησε να υποδουλώσει και να εξαλείψει, και που τώρα είναι θύμα ενός άλλου επεκτατικού πολέμου καταστροφής.

Κατά συνέπεια, στις 9 Οκτωβρίου 2026, το ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο αναγνώρισε ρητά τις υποχρεώσεις της Γερμανίας υιοθετώντας μια πρόταση από τις κυβερνώσες κοινοβουλευτικές ομάδες των Χριστιανοδημοκρατών και των Σοσιαλδημοκρατών, η οποία επιβεβαίωσε την «ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη της Γερμανίας έναντι της Ουκρανίας». Μια παράλληλη πρόταση από τους Πράσινους της αντιπολίτευσης ανέφερε ότι «η Γερμανία φέρει ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη για την Ουκρανία και για την ειρήνη σε ολόκληρη την Ευρώπη». Ενώ καμία κοινοβουλευτική ομάδα δεν ψήφισε κατά καμίας από τις δύο προτάσεις, η μεγάλη κοινοβουλευτική ομάδα της AfD στο Κοινοβούλιο απείχε και στις δύο.

 

Η «ειρήνη» ως κωδικός για την παράδοση

Δεν είναι μόνο η γερμανική ακροδεξιά, αλλά και το αυτοαποκαλούμενο «στρατόπεδο της ειρήνης» της γερμανικής αριστεράς που προτιμά να αγνοεί ή να αρνείται το σκοτεινό επεισόδιο στην ιστορία των γερμανο-ουκρανικών σχέσεων και τις επιπτώσεις του για το σήμερα. Αντίθετα, πολλοί Γερμανοί εξακολουθούν να αισθάνονται υποχρέωση απέναντι στη Ρωσία, η οποία ήταν επίσης θύμα της ναζιστικής επίθεσης κατά της ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σνάιντερ προειδοποίησε ήδη από το 2017 ότι «η ρωσική εξωτερική πολιτική θεωρεί το γερμανικό αίσθημα ευθύνης [για τα εγκλήματα της Γερμανίας κατά των Ρώσων και όχι των Ουκρανών] ως πόρο που μπορεί να χειραγωγηθεί». Πρόκειται για έναν μηχανισμό που οι σημερινοί ψευδο-ειρηνιστές ενισχύουν, εν γνώσει τους ή από άγνοια.

Μεταξύ άλλων ψευδο-ειρηνιστικών εκκλήσεων από εξέχουσες γερμανικές προσωπικότητες, τον Φεβρουάριο του 2023 η ριζοσπάστρια αριστερή Σάρα Βάγκενκνεχτ και η φεμινίστρια Άλις Σβάρτσερ δημοσίευσαν ένα «Μανιφέστο για την Ειρήνη», το οποίο καλούσε τον Ομοσπονδιακό Καγκελάριο της Γερμανίας «να σταματήσει την κλιμάκωση των παραδόσεων όπλων». Σε μια μεταγενέστερη συγκέντρωση στο Βερολίνο, η Βάγκενκνεχτ καταγγέλλει τον «ατέρμονο πόλεμο εξάντλησης» που τροφοδοτείται με «όλο και νέα όπλα», με τον οποίο εννοούσε σαφώς τα όπλα για την Ουκρανία και όχι για τη Ρωσία.

Η Βάγκενκνεχτ της BSW έχει έκτοτε γίνει πιο ρητή στο να συνδέει το τέλος της γερμανικής βοήθειας με το τέλος του πολέμου. Πριν από τη Διάσκεψη για την Ανάκαμψη της Ουκρανίας τον Ιούλιο του 2025, απαίτησε «να μην διοχετευθούν προς το παρόν περαιτέρω χρήματα των Γερμανών φορολογουμένων» και να προηγηθεί μια ειρηνευτική διάσκεψη. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας της στο Βερολίνο τον Μάιο του 2026, χαρακτήρισε ως τρέλα «το γεγονός ότι σπαταλάμε δισεκατομμύρια επί δισεκατομμυρίων για να δωροδοκήσουμε τον κ. Ζελένσκι και την κλίκα του».

Το AfD έχει πολλαπλούς δεσμούς με τη Μόσχα και, ως εκ τούτου, είναι ακόμη πιο ρητά αντιουκρανικό. Ο συμπρόεδρος του AfD, Τίνο Χρουπάλα, δήλωσε στο Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του 2023 ότι η Γερμανία πρέπει να μείνει εκτός, «επειδή δεν είναι δικός μας πόλεμος». Τον Οκτώβριο του 2026, η άλλη συμπρόεδρος του AfD, Άλις Βάιντελ, δήλωσε στο The Economist: «Πιστεύω ότι είναι λάθος να συνεχίσουμε να χρηματοδοτούμε έναν πόλεμο που έχει ήδη χαθεί».

Μέρη της καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής και ακαδημαϊκής διανόησης της Γερμανίας έχουν προετοιμάσει το έδαφος. Ήδη από τον Απρίλιο του 2022, 28 συγγραφείς, καλλιτέχνες και ακαδημαϊκοί – μεταξύ των οποίων οι μυθιστοριογράφοι Τζούλι Ζε και Μάρτιν Βάλτζερ, ο σκηνοθέτης Αλεξάντερ Κλούγκε και ο κοινωνιολόγος Χάραλντ Βέλζερ – προέτρεψαν τον τότε καγκελάριο της Γερμανίας Όλαφ Σολτς να μην παραδώσει «άμεσα ή έμμεσα, περαιτέρω βαρύ οπλισμό στην Ουκρανία». Η πολιτικός επιστήμονας Ulrike Guérot έχει περιγράψει την αυτοάμυνα της Ουκρανίας ως έναν ουκρανικό πόλεμο δια μέσου αντιπροσώπων για λογαριασμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Μια πρώην τηλεοπτική ανταποκρίτρια, η Gabriele Krone-Schmalz, η οποία είχε προηγουμένως χαρακτηρίσει την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 ως πράξη αυτοάμυνας, δήλωσε στην αμφιλεγόμενη εφημερίδα Berliner Zeitung τον Σεπτέμβριο του 2025: «Δεν είναι η δημοκρατία μας αυτό που υπερασπίζουμε στην Ουκρανία».

 

 

Η ειρήνη ενός παραβάτη συνθηκών

Η ψευδο-ειρηνιστική ρητορική αυτών των Γερμανών αντιπολεμικών ακτιβιστών αγνοεί – σκόπιμα ή μη – όσα λέει το ίδιο το Κρεμλίνο, και έτσι προωθεί ένα «ειρηνευτικό σχέδιο» που δεν θα έθετε τέλος στον πόλεμο της Ρωσίας, αλλά αντίθετα θα επιβράβευε την επεκτατική επιθετικότητα και θα μπορούσε έτσι να τον επεκτείνει σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Η Μόσχα έχει επανειλημμένα και δημοσίως απαιτήσει περαιτέρω παραχωρήσεις εδαφών και κυριαρχίας. Έχει επίσης απορρίψει ή αγνοήσει τις προτάσεις του Κιέβου για άνευ όρων κατάπαυση του πυρός ή για αμοιβαία μορατόρια σχετικά με επιθέσεις κατά ενεργειακών υποδομών και επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα. Από το 2022, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης της Ρωσίας μεταδίδουν τακτικά φαντασιώσεις εξόντωσης. Στις 3 Απριλίου 2022, το RIA Novosti δημοσίευσε το άρθρο του Τιμόφεϊ Σεργκέιτσεφ, «Τι πρέπει να κάνει η Ρωσία με την Ουκρανία;», το οποίο ζητούσε την «αποουκρανοποίηση» της χώρας.

Οι απαιτήσεις για μια γρήγορη ειρηνευτική συμφωνία προδίδουν επίσης πολιτική αφέλεια και από άλλη άποψη. Τα τελευταία 35 χρόνια, η Μόσχα έχει παραβιάσει σχεδόν όλες τις συμφωνίες ασφαλείας που έχει υπογράψει με την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Γεωργία, μερικές από τις οποίες είχαν μάλιστα επικυρωθεί από το ρωσικό κοινοβούλιο. Κυριότερες μεταξύ αυτών είναι οι Συμφωνίες του Μπελόβεζα του 1991, με τις οποίες διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση και επιβεβαιώθηκε το ρωσο-ουκρανικό ενδοσοβιετικό σύνορο ως το νέο κρατικό σύνορο, η συμφωνία απόσυρσης στρατευμάτων μεταξύ Ρωσίας και Μολδαβίας του 1994, το Μνημόνιο της Βουδαπέστης του 1994, η Συνθήκη Φιλίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 1997, το Έγγραφο της Κωνσταντινούπολης του ΟΑΣΕ του 1999, η συνθήκη για τα σύνορα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 2003, η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ρωσίας και Γεωργίας του 2008, η Δήλωση της Γενεύης του 2014 από την ΕΕ, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Ουκρανία, καθώς και το Πρωτόκολλο του Μινσκ του 2014 και η Συμφωνία του Μινσκ του 2015.

Σε όλες αυτές τις συμφωνίες, η Μόσχα υποσχέθηκε να σεβαστεί το απαραβίαστο των συνόρων και/ή να αποσύρει τα ανεπιθύμητα τακτικά ή άτακτα στρατεύματά της από τη Μολδαβία, τη Γεωργία και την Ουκρανία. Το Κρεμλίνο τις παραβίασε όλες. Τριάντα χρόνια ατιμωρησίας ή ελαφρών ποινών για την παραβίαση των βασικών διατάξεων αυτών των διμερών ή πολυμερών συμφωνιών συνέβαλαν στο να προετοιμαστεί το έδαφος για τον μεγαλύτερο πόλεμο στην Ευρώπη από το 1945.

Η Γερμανία, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα, θα έπρεπε να γνωρίζει πού οδηγεί η πολιτική κατευνασμού και οι εδαφικές παραχωρήσεις προς μια επεκτατική δικτατορία. Όπως ανέφερε ο Σνάιντερ στο Κοινοβούλιο το 2017: «Η Γερμανία δεν μπορεί να αντέξει την παρερμηνεία σημαντικών ζητημάτων της ιστορίας της». Ο δικός τους, παλαιότερος πόλεμος επιθετικότητας και γενοκτονίας, καθώς και οι ιδιαίτερες ιστορικές υποχρεώσεις των Γερμανών έναντι του ουκρανικού έθνους, απαιτούν περισσότερη, και όχι λιγότερη, γερμανική στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.

*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε πρόσφατο σχόλιο του EPIK.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

12 Νοεμβρίου 2026

Μετά την πτώση

Adrian Karatnycky

Πώς μπορεί να αλλάξει η πολιτική των ΗΠΑ για την Ουκρανία μετά τις ενδιάμεσες εκλογές

Ο σεισμός στην αμερικανική πολιτική αποτελεί πιθανώς καλή είδηση για την Ουκρανία. Η φιλοδοξία του Προέδρου Τραμπ για εξομάλυνση των σχέσεων με τη Ρωσία – και για συμβιβασμό μαζί της – αντιμετωπίζει πλέον σοβαρά εμπόδια. Η επανέναρξη της αδιαμφισβήτητης υποστήριξης προς το Κίεβο, ωστόσο, εξακολουθεί να εξαρτάται από τις εσωτερικές πολιτικές διαμάχες στις ΗΠΑ.

 

 

Η εντυπωσιακή νίκη του Δημοκρατικού Κόμματος στις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ οφείλεται κυρίως σε ανησυχίες για την εγχώρια οικονομία. Ωστόσο, οι συνέπειες αυτής της νίκης και η απόρριψη της προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ που αυτή αντιπροσωπεύει, θα έχουν τεράστια σημασία για την ευρωατλαντική συμμαχία και για την επιθετικότητα της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας.

Η κλίμακα των πλειοψηφιών που έχουν εξασφαλίσει οι Δημοκρατικοί στη Γερουσία (έως και 56 γερουσιαστές από τους 100) και στη Βουλή των Αντιπροσώπων (περίπου 260 από τις 435 έδρες) παρέχει στην ηγεσία του κόμματος περιθώρια ελιγμών και περιθωριοποιεί την επιρροή μιας χούφτας ακροαριστερών βουλευτών, των οποίων η επίδραση στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας θα είναι πιθανότατα αμελητέα. Επιπλέον, η νίκη των Δημοκρατικών σημαίνει ότι οι νομοθετικές επιτροπές που ασχολούνται με τις εξωτερικές υποθέσεις, την άμυνα και τις πιστώσεις θα βρίσκονται στα χέρια επί μακρόν ατλαντιστών και υποστηρικτών της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας προς την Ουκρανία. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι η ανασυγκρότηση μιας δικομματικής, φιλοουκρανικής και φιλοατλαντικής εξωτερικής πολιτικής θα διευκολυνθεί από το γεγονός ότι οι Ρεπουμπλικανοί που θα υπηρετήσουν ως ανώτερα μέλη της μειοψηφίας στις επιτροπές άμυνας και εξωτερικών υποθέσεων κατανοούν ότι η Ρωσία αποτελεί άμεση απειλή για την ευρωατλαντική ασφάλεια. Το πνεύμα διακομματικής συνεργασίας σε θέματα εθνικής ασφάλειας θα μπορούσε να ενισχυθεί από μια αναδυόμενη διαμάχη σχετικά με την κατεύθυνση του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος μετά τον Τραμπ, η οποία θα φέρει αντιμέτωπους τους παραδοσιακούς Ρεπουμπλικάνους της εθνικής ασφάλειας με τους απομονωτιστές που συνδέονται με το κίνημα «Make America Great Again» (MAGA).

Το ιδανικό θα ήταν η νέα ηγεσία του Κογκρέσου να πείσει τον Πρόεδρο Τραμπ να εγκαταλείψει την πολιτική συνεργασίας του με τη Ρωσία και να αποβάλει την εχθρότητά του προς τους ευρωπαϊκούς και ευρωατλαντικούς θεσμούς. Ωστόσο, εάν τέτοιες προσπάθειες αποτύχουν –κάτι που αποτελεί σαφή πιθανότητα– υπάρχουν πολυάριθμοι νομοθετικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων το Κογκρέσο μπορεί να εργαστεί για να μετατοπίσει την πολιτική έναντι της Ουκρανίας και να ενισχύσει τις δεσμεύσεις των ΗΠΑ προς τους μακροχρόνιους συμμάχους της.

Πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει

Ένας τέτοιος μηχανισμός είναι η σύνδεση της χρηματοδότησης για συγκεκριμένους στόχους με ευρύτερα νομοθετήματα που αποτελούν κορυφαίες προτεραιότητες για τον Πρόεδρο. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει, για παράδειγμα, ότι η νέα χρηματοδότηση για τις στρατιωτικές ανάγκες της Ουκρανίας ή η επιβολή κυρώσεων κατά της Ρωσίας θα μπορούσε να συνδεθεί με τον ετήσιο συνολικό προϋπολογισμό άμυνας των ΗΠΑ ή με κρίσιμη χρηματοδότηση του εγχώριου προϋπολογισμού. Σε μια τέτοια περίπτωση, εάν το κύριο νομοσχέδιο ικανοποιεί πολλούς από τους πολιτικούς στόχους του Προέδρου, είναι απίθανο να ασκήσει το δικαίωμα βέτο του.

Στη Γερουσία, μια τέτοια τακτική θα απαιτούσε κάτι περισσότερο από την απλή πλειοψηφία της Βουλής για να ενεργοποιηθεί η διαδικασία κλεισίματος της συζήτησης (η διαδικασία συναίνεσης τουλάχιστον εξήντα γερουσιαστών για να προχωρήσει ένα νομοσχέδιο σε πλήρη ψηφοφορία). Με έως και 56 ψήφους στη διάθεσή τους, η προώθηση και η τροποποίηση της νομοθεσίας θα απαιτούσε την υποστήριξη ελάχιστων μετριοπαθών Ρεπουμπλικάνων, πολλοί από τους οποίους έχουν διαφωνήσει με την προσέγγιση του Τραμπ έναντι της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της υπόλοιπης Ευρώπης. Μερικοί από αυτούς τους μετριοπαθείς, οι οποίοι μέχρι τώρα παρέμεναν σιωπηλοί, ενδέχεται σήμερα να αισθάνονται πιο ελεύθεροι να δράσουν και να εκφράσουν την άποψή τους, καθώς η εξουσία του Τραμπ εξασθενεί. Οι βασικές φωνές των Ρεπουμπλικάνων στη Γερουσία σε θέματα εθνικής ασφάλειας, οι γερουσιαστές Ρότζερ Γουίκερ και Τζέιμς Ρις, είναι ακλόνητοι υποστηρικτές της Ουκρανίας στο πλαίσιο της Ατλαντικής πολιτικής, όπως και ο σημερινός ηγέτης των Ρεπουμπλικάνων στη Γερουσία, Τζον Θουν.

Αν και πολλά θα εξαρτηθούν από την αναδυόμενη διαμάχη για την ουσία, το πνεύμα και την κατεύθυνση του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος μετά τον Τραμπ, υπάρχει επίσης η προοπτική ότι το Κογκρέσο θα συγκεντρώσει περιστασιακά υπερ-πλειοψηφίες των δύο τρίτων με τη στήριξη και των δύο κομμάτων σε βασικά ζητήματα, προκειμένου να παρακάμψει ένα βέτο του Τραμπ. Εκτός από τη στρατιωτική και οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία, τέτοιες πλειοψηφίες που δεν μπορούν να ανατραπούν με βέτο θα μπορούσαν να προκύψουν για να υποστηρίξουν τη διακοπή της χρηματοδότησης του πολέμου κατά του Ιράν, καθώς και τη συμφωνία για την ακύρωση ή την ανατροπή των οικονομικά επιζήμιων (και πληθωριστικών) δασμών του Τραμπ.

Υπάρχουν και άλλοι λόγοι για να αναμένουμε μια πιθανή αλλαγή στις πολιτικές της Κυβέρνησης έναντι της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Οι κύριοι υποστηρικτές της φιλορωσικής στάσης του Τραμπ, ο Τζάρετ Κούσνερ και ο Στιβ Γουίτκοφ, είναι πιθανό να δεχθούν πιέσεις από νομοθετικές επιτροπές που διερευνούν την ανάμειξη των προσωπικών επιχειρηματικών συμφερόντων τους με τη διπλωματία. Ήδη, ανερχόμενοι ηγέτες των Δημοκρατικών, όπως ο γερουσιαστής της Τζόρτζια Τζον Όσοφ, έχουν καταστήσει τις οικονομικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία, τα ΗΑΕ και τη Ρωσία αντικείμενο σφοδρών ρητορικών επιθέσεων και έχουν υποδείξει ότι τα εμπορικά συμφέροντα και το προσωπικό κέρδος ασκούν επιζήμια επίδραση στα συμφέροντα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.

Οι προεκλογικές δημοσκοπήσεις έδειξαν ότι η διαφθορά και οι συγκρούσεις συμφερόντων εντός του στενού κύκλου του Τραμπ ήταν μεταξύ των κύριων ζητημάτων που οδήγησαν στην ήττα των Ρεπουμπλικάνων. Οι Δημοκρατικοί – καθώς και οι Ρεπουμπλικανοί που επιδιώκουν να απελευθερώσουν το κόμμα τους από την επιρροή του Τραμπ – πιθανότατα θα αξιοποιήσουν τις έρευνες των επιτροπών και θα μετατρέψουν το ζήτημα αυτό σε όπλο στις προσπάθειές τους να μετριάσουν την εξωτερική πολιτική στροφή του Προέδρου. Οι Δημοκρατικοί βουλευτές έχουν καταστήσει σαφές ότι τάσσονται υπέρ της ανανέωσης ορισμένων άμεσων στρατιωτικών και οικονομικών ενισχύσεων προς την Ουκρανία. Εκτός αν υπάρξει κάποια σημαντική εξέλιξη στις μέχρι τώρα άκαρπες προσπάθειες του Τραμπ να μεσολαβήσει για τον τερματισμό του πολέμου, τέτοιες νομοθετικές πρωτοβουλίες είναι πιθανό να καρποφορήσουν, καθώς ο Νόμος για την Εξουσιοδότηση της Εθνικής Άμυνας συζητείται και διαμορφώνεται κατά τη διάρκεια της τρέχουσας «lame duck» συνόδου.

Τι θα κάνει τώρα η Ρωσία;

Η Ρωσία αντιλαμβάνεται ήδη την επικείμενη αλλαγή εξουσίας. Στις ημέρες που ακολούθησαν τη σεισμική αναταραχή στην αμερικανική πολιτική, τα μέσα ενημέρωσής της έχουν αναφερθεί στην πιθανότητα η αλλαγή εξουσίας να ανατρέψει τα σχέδια του Τραμπ για οικονομική συνεργασία μεταξύ ΗΠΑ και Ρωσίας. Υπάρχει η αίσθηση ότι οι επόμενοι δύο μήνες αντιπροσωπεύουν ένα ολοένα και συρρικνούμενο παράθυρο ευκαιρίας για τη διαπραγμάτευση τερματισμού του πολέμου με όρους ευνοϊκούς για το Κρεμλίνο.

Αυτό σημαίνει ότι οι επόμενες εβδομάδες θα αποτελέσουν μια ακόμη δοκιμασία για τις προθέσεις του Πούτιν. Εάν δεν επιδιώξει να συνάψει μια ορθολογική ειρηνευτική συμφωνία τώρα, θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα πολύ πιο δύσκολο πολιτικό περιβάλλον στις ΗΠΑ το 2027. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το αμερικανικό κοινό συμπαθεί την Ουκρανία και είναι εχθρικό προς τη Ρωσία του Πούτιν. Αυτό θα ενισχύσει την εμπιστοσύνη στους «γεράκια» του Δημοκρατικού Κόμματος και στους φιλόδοξους ομολόγους τους από το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι πρόσφατες αναφορές για προσπάθειες του Προέδρου Τραμπ να διαπραγματευτεί μια ευρείας εμβέλειας ευρωπαϊκή συμφωνία ασφάλειας με τη Ρωσία, ως μέρος μιας ευρύτερης λύσης για τον πόλεμο στην Ουκρανία, είναι πιθανό να συναντήσουν συντριπτική αντίσταση από το νέο Κογκρέσο.

Συμπέρασμα

Τα τελευταία δύο χρόνια, ο Τραμπ ακολούθησε μια ασταθή εξωτερική πολιτική που έχει διαβρώσει την εμπιστοσύνη των παραδοσιακών συμμάχων των ΗΠΑ στον δημοκρατικό κόσμο και έχει υπονομεύσει την Ευρώπη και την Ουκρανία, καθώς αυτές αντιμετωπίζουν μια ολοένα και πιο βίαιη Ρωσία. Τώρα, αυτές οι πολιτικές θα αντιμετωπίσουν περισσότερη κριτική και αντίδραση από τη δημοκρατική πλειοψηφία, καθώς και από μετριοπαθείς Ρεπουμπλικάνους, οι οποίοι σήμερα ενθαρρύνονται να μιλούν και να ενεργούν με μεγαλύτερη σαφήνεια υπέρ της Ατλαντικής Συμμαχίας, εν μέσω της αυξανόμενης δημοφιλίας του Τραμπ.

Ο Τραμπ θα συνεχίσει να ασκεί σημαντική εξουσία σε αυτόν τον τομέα και μπορεί, αν το επιλέξει, να επιδιώξει να ακολουθήσει πολιτικές που θα προκαλέσουν αναταραχή και καταστροφή. Ο διορισμός του σκληροπυρηνικού υποστηρικτή του κινήματος «MAGA», Στίβεν Μίλερ, ως νέου επικεφαλής του προσωπικού του, υποδηλώνει ένα μαχητικό τέλος της προεδρίας του. Ωστόσο, η επιστροφή των Δημοκρατικών στην εξουσία, η επανεμφάνιση των ατλαντιστών Ρεπουμπλικάνων και η επανένταξη του νομοθετικού κλάδου ως σημαντικού αντίβαρου στην εκτελεστική εξουσία, στη διαμόρφωση της αμερικανικής πολιτικής είναι πιθανό να περιορίσουν τις χειρότερες υπερβολές του Τραμπ και να ξεκινήσουν τη σταδιακή διαδικασία αποκατάστασης της εμπιστοσύνης μεταξύ των δημοκρατικών συμμάχων όσον αφορά την αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών.

*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε ένα πρόσφατο σχόλιο για το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Πολιτικής στο Κίεβο (EPIK).

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

 

10 Νοεμβρίου 2026

Ο 81χρονος Μ. Τζον Χάρισον (Μichael John Harrison), ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της βρετανικής επιστημονικής φαντασίας, τιμήθηκε με το Booker 2026 για το μυθιστόρημά του The End of Everything.

 

Χρειάστηκε να φτάσει στα 81 του χρόνια και να εκδώσει δεκατρία μυθιστορήματα για να κερδίσει ο Μ. Τζον Χάρισον το σημαντικότερο βρετανικό λογοτεχνικό βραβείο. Η νίκη του, στις 9 Νοεμβρίου, έχει διπλή ιστορική σημασία: ο Χάρισον είναι ο γηραιότερος συγγραφέας που τιμάται με το Booker και ο πρώτος νικητής που προέρχεται από την παράδοση της επιστημονικής φαντασίας.

Το μυθιστόρημα The End of Everything διαδραματίζεται σε μια μελλοντική Αγγλία, έπειτα από μια ανεξήγητη καταστροφή. Το κράτος έχει σχεδόν καταρρεύσει, παράξενα όντα εμφανίζονται και οι άνθρωποι προσπαθούν να συνεχίσουν την καθημερινότητά τους χωρίς να καταλαβαίνουν τι ακριβώς έχει συμβεί. Στο επίκεντρο βρίσκονται ο Φίλιπ Τένετ, ο οποίος αναζητά αντικείμενα που έχει ξεβράσει η θάλασσα, και η ηλικιωμένη θεία του, Μάρνι. Ένα αλλόκοτο εύρημα στην ακτή διαταράσσει την ήδη εύθραυστη ζωή τους.

Δεν πρόκειται για συμβατική ιστορία μετα-αποκαλυπτικής καταστροφής. Ο Χάρισον ενδιαφέρεται λιγότερο για την εξήγηση του τέλους και περισσότερο για την αδυναμία των ανθρώπων να κατανοήσουν τον κόσμο που αλλάζει γύρω τους. Η επιστημονική φαντασία γίνεται έτσι ένας τρόπος να μιλήσει για το παρόν: την πολιτική σύγχυση, την κατάρρευση των βεβαιοτήτων και την αγωνία μιας κοινωνίας που χάνει τα εργαλεία με τα οποία ερμήνευε την πραγματικότητα.

Η Μαίρη Μπίαρντ, πρόεδρος της κριτικής επιτροπής, είδε στο μυθιστόρημα μια εικόνα της σημερινής πολιτικής μέσα από τον φακό του μέλλοντος. Οι πέντε κριτές συμφώνησαν ομόφωνα στην επιλογή του.

Ο Χάρισον, που άρχισε να δημοσιεύει τη δεκαετία του 1960 και συνέβαλε στη διαμόρφωση της σύγχρονης πειραματικής φανταστικής λογοτεχνίας, υποστήριζε επί δεκαετίες ότι ένα καλογραμμένο μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας δεν έχει κανέναν λόγο να θεωρείται λογοτεχνία δεύτερης κατηγορίας.

Η βράβευση του Χάρισον έχει και μια πολιτική ειρωνεία. Σε έναν κόσμο όπου η πραγματικότητα παραμορφώνεται καθημερινά από την προπαγάνδα, τις θεωρίες συνωμοσίας και την αυθαιρεσία της εξουσίας, η επιστημονική φαντασία μοιάζει όλο και λιγότερο φανταστική. Ο βραβευμένος συγγραφέας, μάλιστα, συνέδεσε το μυθιστόρημά του με τον τραμπισμό και την απώλεια της δυνατότητας ορθολογικής κατανόησης του κόσμου.

Ο τραμπισμός, και κάθε είδους λαϊκισμός, δεν χρειάζεται να καταργήσει την πραγματικότητα· αρκεί να πείσει τους ανθρώπους ότι δεν υπάρχει πια τρόπος να ξεχωρίσουν την αλήθεια από το ψέμα. Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό στοιχείο στο End of Everything: ότι το τέλος του κόσμου δεν έρχεται με μια καταστροφή, αλλά όταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τι συμβαίνει γύρω μας.

Ο Μ. Τζον Χάρισον είναι σχεδόν αμετάφραστος στα ελληνικά. Κυκλοφορεί, απ’ όσο ξέρω, μόνο ένα βιβλίο του, τα Σημεία ζωής (Signs of life), που έχει μεταφράσει η Νερίνα Κιοσέογλου και εκδόθηκε το 2000 από το Οξύ. Είναι βέβαιο, πάντως, ότι λόγω της βράβευσής του θα έχουμε την ευκαιρία να τον γνωρίσουμε καλύτερα και οι Έλληνες αναγνώστες.

                                                                                                          Με στοιχεία από το Associated Press και τη συνέντευξη του συγγραφέα στο Booker Prize.

10 Νοεμβρίου 2026

Η σύγκρουση ανάμεσα στην τραμπική κτηματομεσιτική λογική και την Ουκρανία δεν αποτελεί μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά τον κεντρικό άξονα της αμερικανικής διπλωματίας για τον τερματισμό(;) του πολέμου.

Όταν η γεωπολιτική αντιμετωπίζεται με τους όρους ενός κτηματομεσιτικού ντιλ, η μοίρα ενός κυρίαρχου κράτους μετατρέπεται σε διαπραγμάτευση για το «κόστος ανά τετραγωνικό μέτρο». Αυτή η προσέγγιση έρχεται σε μετωπική σύγκρουση με την ίδια την επιβίωση της Ουκρανίας.

 

1. Ο Πόλεμος ως «Συνοριακή Διαφορά Ακινήτων»

Η βασική φιλοσοφία της κυβέρνησης Τραμπ για την επίλυση του προβλήματος βασίζεται στο δόγμα ότι τα πάντα έχουν μια τιμή και κάθε διαφορά λύνεται με μια εδαφική ανταλλαγή.

Η Τραμπική Λογική: Αντιμετωπίζει την εισβολή της Ρωσίας ως μια σκληρή διαφωνία μεταξύ δύο γειτόνων για τα όρια των «οικοπέδων» τους. Η στρατηγική που προωθείται από διαπραγματευτές με καθαρά real estate υπόβαθρο (όπως ο Στίβεν Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ) και επικεντρώνεται στο να πιεστεί η Ουκρανία να παραχωρήσει εδάφη (όπως το υπόλοιπο Donbas) με αντάλλαγμα κάποιες εγγυήσεις(;) ασφαλείας.

Η Ουκρανική Πραγματικότητα: Για τους Ουκρανούς, αυτή η λογική συνιστά προδοσία. Ο Ουκρανός πρόεδρος απορρίπτει σταθερά αυτή τη φόρμουλα, τονίζοντας ότι η Ουκρανία δεν είναι εμπορική συμφωνία ακινήτων. Για το Κίεβο, ο πόλεμος είναι υπαρξιακός απέναντι σε μια ιμπεριαλιστική Ρωσία και όχι ένα παιχνίδι θετικού αθροίσματος (positive-sum game) όπου και οι δύο πλευρές μπορούν να βγουν κερδισμένες από ένα «καλό ντιλ». Άλλωστε οι Ουκρανοί είναι άρρηκτα «δεμένοι» συναισθηματικά με τη γη τους, τα πάτρια εδάφη τους.

 

2. Μάρκετινγκ και «Μονομερείς» Εκεχειρίες

Στην παράδοση του «Art of the Deal», η δημιουργία εντυπώσεων προηγείται της συμφωνίας των μερών. Αυτό φάνηκε καθαρά με τις αιφνιδιαστικές ανακοινώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, όπως η πρόσφατη δήλωσή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για μια «ενεργειακή εκεχειρία», η οποία έγινε χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με το Κίεβο. Αυτή η τακτική του «εκβιασμού» των εξελίξεων μέσω του μάρκετινγκ δημιουργεί αστάθεια, καθώς η Ρωσία απαντά με κλιμάκωση στο πεδίο και η Ουκρανία βρίσκεται εκτεθειμένη σε διεθνείς πιέσεις.

 

3. Η Ανοικοδόμηση ως Επενδυτικό «Eldorado»

Η Τραμπική λογική βλέπει την επόμενη μέρα της Ουκρανίας ως το μεγαλύτερο project real estate στον πλανήτη.

Μέσα από το Επενδυτικό Ταμείο Ανοικοδόμησης ΗΠΑ-Ουκρανίας (URIF), που ενεργοποιήθηκε για να χρηματοδοτήσει έργα υποδομών, ενέργειας και κρίσιμων ορυκτών, η Ουκρανία αντιμετωπίζεται ως μια τεράστια αγορά με υψηλές αποδόσεις.

Παράλληλα, οι Αμερικανοί διαπραγματευτές προτείνουν οικονομικά κίνητρα στη Ρωσία —όπως το μερικό ξεπάγωμα ρωσικών περιουσιακών στοιχείων και τη μεταφορά τους σε ελεγχόμενα από τις ΗΠΑ ταμεία για την ανοικοδόμηση— προκειμένου να εξαγοράσουν τη διπλωματική ειρήνη, προκαλώντας την έντονη αντίδραση των Ευρωπαίων συμμάχων.

 

Το Ιδεολογικό Χάσμα:

Ηθικά και πολιτικά, η Τραμπική λογική έρχεται σε μετωπική σύγκρουση με την  Ουκρανία επειδή στερείται της κατανόησης του διεθνούς δικαίου και της εθνικής κυριαρχίας. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος πιέζει για λύσεις βασισμένες της επιχειρηματικές του επιδιώξεις (της η μείωση των τιμών της ενέργειας ενόψει εγχώριων εκλογών), η Ουκρανία κινδυνεύει να θυσιαστεί στον βωμό μιας βιαστικής, εμπορικής συμφωνίας που απλώς θα παγώσει τη ρωσική επιθετικότητα αντί να τη σταματήσει.

 

Οι πρόσφατες εξελίξεις και τα εναλλασσόμενα «νέα» ειρηνευτικά σχέδια:

Οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν πλήρως πώς η Τραμπική κτηματομεσιτική λογική (μέσω των Γουίτκοφ και Κούσνερ) μετατρέπει τη γεωπολιτική σε επιχειρηματικό «deal».

Ταυτόχρονα η Ουάσιγκτον άλλοτε μονομερώς, άλλοτε «συνεργαζόμενη» με την Ευρώπη επεξεργάζεται άλλοτε ένα ειρηνευτικό σχέδιο 24 σημείων άλλοτε ένα  ειρηνευτικό σχέδιο 4 σημείων, το οποίο συνδέεται άμεσα με την έντονη αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις αμερικανικές προτάσεις για τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία.

 

Το Νέο Ειρηνευτικό Σχέδιο 4 Σημείων:

Το προσχέδιο, το οποίο συζητήθηκε σε κλειστές συναντήσεις στο Μαϊάμι με τη συμμετοχή των Αμερικανών μεσολαβητών Steve Witkoff και Jared Kushner, περιλαμβάνει τέσσερις βασικούς πυλώνες που προσφέρουν οικονομικά ανταλλάγματα με στόχο έναν εδαφικό συμβιβασμό:

1. Χρηματοδότηση της Ανοικοδόμησης: Δημιουργία ενός γιγαντιαίου οικονομικού μηχανισμού μέσω της World Bank και του επενδυτικού κολοσσού BlackRock για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας. Η αμερικανική πλευρά ζητά ήδη εγγυήσεις από το Κίεβο κατά της διαφθοράς προκειμένου να εισρεύσουν τα κεφάλαια.

2. Εγγυήσεις Ασφαλείας: Παροχή ισχυρών διμερών αμυντικών εγγυήσεων από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη προς την Ουκρανία που θα προβλέπουν στρατιωτική απάντηση σε περίπτωση νέας ρωσικής επίθεσης (στα πρότυπα του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ), αλλά χωρίς άμεση ένταξη της χώρας στη Συμμαχία.

3. Ενεργειακή Συμφωνία με τη Ρωσία: Ένα καθαρά εμπορικό deal που προβλέπει τη μεταφορά ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου προς την Ευρώπη μέσω αγωγών, με το Κίεβο και τη Μόσχα να μοιράζονται τα έσοδα.

4. Κατάπαυση του Πυρός στη Γραμμή του Μετώπου: Πάγωμα της σύγκρουσης στα τρέχοντα εδαφικά όρια. Αυτό πρακτικά συνεπάγεται εδαφικές παραχωρήσεις από την πλευρά της Ουκρανίας, γεγονός που προκαλεί την έντονη σκεπτικισμό και άρνηση του Κιέβου, το οποίο χαρακτηρίζει τις διαρροές του σχεδίου ως «αμερικανικό PR»(«Δημόσιες σχέσεις εκ του ασφαλούς για το θεαθήναι»)

 

Η Πρόταση για τα Ρωσικά Περιουσιακά Στοιχεία και η Ευρωπαϊκή Αντίδραση:

Για να χρηματοδοτηθεί αυτό το ντιλ και να δελεαστεί η Μόσχα να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, η κυβέρνηση Τραμπ έριξε στο τραπέζι μια πρόταση που εξόργισε τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η Αμερικανική Πρόταση: Οι ΗΠΑ εισηγήθηκαν να ξεπαγώσει ένα μέρος των ρωσικών κρατικών περιουσιακών στοιχείων (από τα περίπου €210 δισεκατομμύρια που είναι δεσμευμένα στην Ευρώπη) και να μεταφερθούν σε ένα ειδικό χρηματοδοτικό όχημα υπό τον έλεγχο της Ουάσιγκτον. Αυτό θα λειτουργούσε ως «οικονομικό κίνητρο» προς τη Ρωσία.

Το «Όχι» της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι απέρριψαν κατηγορηματικά το σχέδιο των Στίβεν Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ. Καθώς το 85% αυτών των χρημάτων (περίπου €185 δισ.) βρίσκεται στη Euroclear με έδρα τις Βρυξέλλες. Η ΕΕ ξεκαθάρισε ότι τα κεφάλαια πρέπει να παραμείνουν στην Ευρώπη και να διατεθούν αποκλειστικά για την άμυνα και την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας.

Ευρωπαίοι ηγέτες τόνιζαν (π.χ. Μερτς) ότι η μεταφορά του ελέγχου των χρημάτων στην Ουάσιγκτον, με σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως διπλωματικό αντάλλαγμα προς το Κρεμλίνο, υπονομεύει την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τη διεθνή νομιμότητα.

Και καθώς η ζωή συνεχιζόταν με το ατέλειωτο πινγκ-πονγκ σε ό,τι αφορά τα ειρηνευτικά σχέδια, προέκυψαν οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ: Η ήττα του Ντόναλντ Τραμπ και η επικράτηση των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες αμερικανικές εκλογές αρχές Νοεμβρίου του 2026 φαίνεται να επηρεάζουν το Ουκρανικό ζήτημα με τους εξής τρόπους, σύμφωνα με τις αναλύσεις:

Ενίσχυση της βοήθειας προς το Κίεβο: Η νίκη των Δημοκρατικών και ο έλεγχος των επιτροπών της Γερουσίας και του Κογκρέσου δημιουργούν περιθώρια για μεγαλύτερη επιρροή στις διαδικασίες και την ενίσχυση της αμερικανικής βοήθειας προς την Ουκρανία.

Περιορισμός της εξουσίας του Τραμπ: Η απώλεια του ελέγχου και των δύο Σωμάτων του Κογκρέσου περιορίζει τις μονομερείς κινήσεις ή τους περιορισμούς που θα μπορούσε να επιβάλει ο πρόεδρος Τραμπ στη στήριξη προς το Κίεβο.

Αυξημένη αβεβαιότητα: Παρά τον περιορισμό του Κογκρέσου, αναλυτές εκτιμούν ότι ο Τραμπ μπορεί να υιοθετήσει μια ακόμα πιο επιθετική ή απρόβλεπτη στάση στην εξωτερική πολιτική του στα επόμενα χρόνια της θητείας του, διατηρώντας σημαντικό μέρος της ισχύος του στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και δασμών.

Στο εύλογο ερώτημα «Μπορεί να αλλάξει η κτηματομεσιτική συμπεριφορά του Τραμπ απέναντι στην Ουκρανία ;» η απάντηση είναι κατηγορηματική: Η «κτηματομεσιτική» και συναλλακτική προσέγγιση (transactional approach) του Ντόναλντ Τραμπ στο Ουκρανικό είναι δομικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας και είναι απίθανο να αλλάξει ως φιλοσοφία, ωστόσο η ήττα του στις ενδιάμεσες εκλογές περιορίζει δραστικά τα περιθώρια ελιγμών του.

 Ο Τραμπ αντιμετωπίζει παραδοσιακά τη γεωπολιτική με όρους Real Estate. Έχει χαρακτηρίσει τις κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας ως «παραθαλάσσια ακίνητα-φιλέτα» (oceanfront property), αντιμετωπίζοντας τις εδαφικές παραχωρήσεις ως απλές «ανταλλαγές οικοπέδων» (land swaps) για την επίτευξη μιας συμφωνίας.

Πάντως, μετά το εκλογικό αποτέλεσμα του Νοεμβρίου 2026, η συμπεριφορά του αναμένεται να επηρεασθεί από παραμέτρους που δεν μπορεί να ελέγξει. Όπως άλλωστε και την υπερφίαλη λογόρροιά του:  

Θεσμικό «φρένο» από το Κογκρέσο: Με τους Δημοκρατικούς να ελέγχουν πλέον και τα δύο σώματα, ο Τραμπ δεν μπορεί να επιβάλει μονομερώς μια «συμφωνία αγοραπωλησίας» εις βάρος της Ουκρανίας. Το Κογκρέσο μπορεί να μπλοκάρει προσπάθειες άρσης των κυρώσεων κατά της Ρωσίας ή να επιβάλει εκ νέου πακέτα στρατιωτικής βοήθειας.

Πίεση για γρήγορο κλείσιμο: Ο Τραμπ επιμένει ότι βρίσκεται «πολύ κοντά σε μια ειρηνευτική συμφωνία», σχεδιάζοντας ακόμη και τη φιλοξενία τριμερών συνομιλιών στο θέρετρό του στο Ντοράλ της Φλόριντα. Η αποδυνάμωσή του στο εσωτερικό ενδέχεται να τον κάνει να βιαστεί να κλείσει οποιοδήποτε «deal» για να παρουσιάσει μια εξωτερική επιτυχία, έστω και αν αυτή βασίζεται σε επιχειρηματικά ανταλλάγματα ή εδαφικές υποχωρήσεις.

Η ρωσική πλευρά: Το Κρεμλίνο δήλωσε ότι ελπίζει οι εκλογικές απώλειες του Τραμπ να μην επηρεάσουν τις «ειρηνευτικές του προσπάθειες», καθώς η Μόσχα επωφελείται από τη συναλλακτική λογική του Αμερικανού προέδρου, η οποία παρακάμπτει τις παραδοσιακές εγγυήσεις ασφαλείας της Δύσης.

Συνεπώς, ενώ η νοοτροπία του «dealmaker» που βλέπει την Ουκρανία σαν οικόπεδο προς διαπραγμάτευση παραμένει ίδια, η ικανότητά του όμως να την εφαρμόσει έχει περιοριστεί σημαντικά από το νέο πολιτικό σκηνικό στην Ουάσιγκτον. Ευτυχώς….

Αλλά «πόσο» ευτυχώς; Είναι πολύ πιθανό η απάντηση στο ερώτημα «πόσο να είναι ευρωπαϊκή:

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει σταθερά να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας δίκαιης ειρηνευτικής συμφωνίας, ωστόσο η ικανότητά της να επιβάλει ένα σχέδιο που θα δικαιώνει πλήρως τον αγώνα των Ουκρανών προσκρούει σε σημαντικούς γεωπολιτικούς και θεσμικούς περιορισμούς.

Σύμφωνα με ευρωπαϊκές διπλωματικές πηγές και αναλύσεις, η θέση και οι δυνατότητες της ΕΕ διαμορφώνονται ως εξής:

 

Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική και τα Ατού της ΕΕ

Η «Φόρμουλα Ειρήνης» του Ζελένσκι ως βάση: Η ΕΕ έχει ευθυγραμμιστεί πλήρως με το σχέδιο 10 σημείων του Κιέβου, το οποίο απαιτεί την πλήρη αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας και την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων. Για τις Βρυξέλλες, οποιοδήποτε «ευρωπαϊκό σχέδιο» πρέπει να βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο και να μην περιλαμβάνει εξαναγκαστικές εδαφικές παραχωρήσεις.

Το χαρτί της ανοικοδόμησης και της ένταξης: Το ισχυρότερο εργαλείο της ΕΕ δεν είναι στρατιωτικό, αλλά οικονομικό και θεσμικό. Η ΕΕ μπορεί να προσφέρει το απόλυτο «βραβείο» για την Ουκρανία: την πλήρη ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη χρηματοδότηση της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, στοιχεία που αποτελούν τη μοναδική ουσιαστική δικαίωση για το μέλλον των Ουκρανών πολιτών.

 

Οι Σημαντικές Προκλήσεις και οι Περιορισμοί

Έλλειψη Στρατιωτικής Αυτονομίας: Η ΕΕ δεν διαθέτει την ενιαία στρατιωτική ισχύ ή τις απαραίτητες εγγυήσεις ασφαλείας (όπως το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ) που απαιτεί το Κίεβο για να αποτρέψει μια μελλοντική ρωσική επίθεση. Χωρίς τη συμμετοχή των ΗΠΑ ή του ΝΑΤΟ, η ΕΕ δυσκολεύεται να εγγυηθεί την ασφάλεια μιας ειρηνευτικής συμφωνίας στο πεδίο.

Εσωτερικές Διαιρέσεις: Η λήψη αποφάσεων στην εξωτερική πολιτική της ΕΕ απαιτεί ομοφωνία. Χώρες όπως η Ουγγαρία διατηρούν διαφορετική προσέγγιση για τον πόλεμο και τις κυρώσεις, γεγονός που συχνά καθυστερεί ή αποδυναμώνει μια κοινή, δυναμική ευρωπαϊκή πρωτοβουλία.

Η στάση των άλλων «παικτών»: Οποιοδήποτε ευρωπαϊκό σχέδιο απαιτεί την αποδοχή του από τη Μόσχα (η οποία απορρίπτει την ΕΕ ως ουδέτερο διαμεσολαβητή) και τον συντονισμό με την Ουάσιγκτον, ειδικά μετά το νέο σκηνικό που διαμορφώνουν οι αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές.

Συνεπώς, η ΕΕ μπορεί να συνδιαμορφώσει και να χρηματοδοτήσει ένα πλαίσιο ειρήνης που δικαιώνει την Ουκρανία, αλλά δεν μπορεί να το επιβάλει μόνη της χωρίς τη στρατιωτική κάλυψη του ΝΑΤΟ και τη στήριξη των ΗΠΑ.

Καθώς, το τοπίο γύρω από την ειρήνευση στην Ουκρανία αναδιαμορφώνεται ραγδαία, τρεις βασικοί πυλώνες (ευρωπαϊκές εγγυήσεις, ενταξιακή πορεία, στάση Παρισιού-Βερολίνου) συνδέονται στενά με την επόμενη φάση του πολέμου.

 

Τα συγκεκριμένα σημεία των ευρωπαϊκών εγγυήσεων ασφαλείας:

Η Ευρώπη δεν διαθέτει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας τύπου ΝΑΤΟ που να μπορεί να επιβληθεί άμεσα, αλλά αναπτύσσει ένα πλέγμα «αποτρεπτικών» και «σταθεροποιητικών» εγγυήσεων:

Ανάπτυξη στρατευμάτων στο έδαφος (Stabilisation Force): Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο έχουν υπογράψει δήλωση πρόθεσης για την ανάπτυξη στρατιωτικών δυνάμεων εντός της Ουκρανίας μετά την επίτευξη μιας ειρηνευτικής συμφωνίας. Σκοπός είναι να λειτουργήσουν ως ανθρώπινη ασπίδα και εγγυητές της τήρησης της ειρήνης.

Πολυεθνικές στρατιωτικές δομές: Ήδη υπό την ηγεσία του Παρισιού και του Λονδίνου διεξάγεται η μεγάλη στρατιωτική άσκηση «Koalicja» στην Πολωνία με τη συμμετοχή 10 χωρών (συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας), δοκιμάζοντας την επιχειρησιακή ικανότητα μιας Πολυεθνικής Δύναμης για την Ουκρανία (MNF-U).

Ομπρέλα αεράμυνας και χρηματοδότηση: Προωθείται η μετατροπή των διμερών συμφώνων άμυνας σε μια ενιαία ευρωπαϊκή πρωτοβουλία ολοκληρωμένης αεράμυνας για την Ουκρανία, παράλληλα με τη δημιουργία ενός Ταμείου Ανασυγκρότησης που θα συνδέει την οικονομική βοήθεια με τις ειρηνευτικές διαδικασίες.

Έχει ανακύψει όμως ένα σημαντικό πρόβλημα: Οι ΗΠΑ (μέσω του απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ) πιέζουν για συνομιλίες με τη Ρωσία (π.χ. στο Αμπού Ντάμπι), με την προσέγγιση ότι «η Ευρώπη απλώς θα ενημερωθεί», γεγονός που αναγκάζει την ΕΕ να ζητά επίμονα μια «Mandatory» θέση, μία υποχρεωτική θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και όχι μία «θέση» παρατηρητή.

 

Πώς η ενταξιακή πορεία της Ουκρανίας επηρεάζει τις διαπραγματεύσεις:

Η ένταξη στην ΕΕ αποτελεί για το Κίεβο την απόλυτη θεσμική εγγύηση ασφαλείας μέσω του Άρθρου 42(7) της Συνθήκης της ΕΕ για την αμοιβαία συνδρομή:

Επιτάχυνση των διαδικασιών: Η Ύπατη Εκπρόσωπος Εξωτερικής Πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας, πιέζει ανοιχτά να ανοίξουν όλα τα υπόλοιπα διαπραγματευτικά κεφάλαια έως το τέλος του 2026, αξιοποιώντας το γεγονός ότι τον Ιούνιο του 2026 άνοιξε η πρώτη δέσμη κεφαλαίων.

Το Χρονοδιάγραμμα του Κιέβου: Η ουκρανική κυβέρνηση έχει θέσει ως επίσημο στόχο την ολοκλήρωση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων έως το τέλος του 2028.

Το «Αγκάθι» των Μεταρρυθμίσεων: Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (στην πρόσφατη έκθεση διεύρυνσης) ξεκαθάρισε ότι παρά την πολιτική βούληση, το Κίεβο πρέπει να επιταχύνει τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις στη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την καταπολέμηση της διαφθοράς. Μια παρατεταμένη διαδικασία (τύπου Δυτικών Βαλκανίων) θεωρείται απαράδεκτη από την ουκρανική κοινωνία, η οποία βλέπει την ΕΕ ως κίνητρο επιβίωσης.

 

 

Οι Θέσεις Γαλλίας και Γερμανίας ως προς τις «Κόκκινες Γραμμές» του Κιέβου:

Το Παρίσι και το Βερολίνο αποτελούν τους δύο βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής στρατηγικής, αλλά εμφανίζουν ελαφρώς διαφορετικές αποχρώσεις στη διαχείριση των κόκκινων γραμμών του Βολοντίμιρ Ζελένσκι (όχι εδαφικές παραχωρήσεις, όχι πάγωμα χωρίς εγγυήσεις):

Γαλλία (Επιθετική διπλωματία και αποτροπή): Ο Εμανουέλ Μακρόν ηγείται της προσπάθειας για τη συγκρότηση της πολυεθνικής στρατιωτικής δύναμης υποστήριξης της Ουκρανίας. Το Παρίσι στηρίζει τη γραμμή ότι «δεν μπορεί να αλλάξουν σύνορα με τη βία» και επιδιώκει να δημιουργήσει τετελεσμένα στο πεδίο (αποστολή εκπαιδευτών/στρατευμάτων μετά από deal) ώστε ο Πούτιν να μην μπορεί να παραβιάσει ξανά μια μελλοντική εκεχειρία.

Γερμανία (Θεσμική και οικονομική στήριξη): Το Βερολίνο παραμένει ο μεγαλύτερος οικονομικός και στρατιωτικός χρηματοδότης της Ουκρανίας εντός της ΕΕ, αλλά εμφανίζεται πιο προσεκτικό σε κινήσεις που θα μπορούσαν να εμπλέξουν άμεσα ευρωπαϊκά στρατεύματα σε αντιπαράθεση με τη Μόσχα. Η Γερμανία εστιάζει στην ενίσχυση της ουκρανικής άμυνας εντός των υφιστάμενων συνόρων και στη διασφάλιση ότι οποιαδήποτε συμφωνία δεν θα αποτελεί «συνθηκολόγηση» επιβεβλημένη από τρίτους.

Η Κοινή Ευρωπαϊκή Γραμμή: Παρά τις αποχρώσεις, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει διακηρύξει επίσημα ότι «η πορεία προς την ειρήνη δεν μπορεί να αποφασιστεί χωρίς την Ουκρανία».

Αυτά επί του παρόντος, μέχρι να υπάρξουν νεότερα, μέχρι δηλαδή να ξημερώσει μία άλλη «πεφωτισμένη ιδέα» σε βάρος της Ουκρανίας και της Ευρώπης.

Εν τω μεταξύ οι ρωσικές θηριωδίες συνεχίζονται σε καθημερινή βάση όπως και ο αφανισμός Ουκρανών αμάχων άλλωστε…

09 Νοεμβρίου 2026

Όσο πλησιάζουμε προς τις εκλογές, τόσο περισσότερο γίνεται φανερό ότι ο δημόσιος διάλογος κινδυνεύει να διεξαχθεί ερήμην των πραγματικών προβλημάτων της χώρας. Και δεν είναι μόνο όσα αποφεύγουμε να συζητήσουμε. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο συζητάμε όσα τελικά αποφασίζουμε να αγγίξουμε. Με λάθος αφετηρία, λάθος όρους και, συχνά, με μοναδικό κριτήριο το πρόσκαιρο πολιτικό όφελος.

 

Ας πάρουμε για παράδειγμα το πρόσφατο περιστατικό στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Είναι οφθαλμοφανές ότι η κυβέρνηση δεν έσπασε αυγά μετά το κάζο της πανεπιστημιακής αστυνομίας και των τουρνικέ. Η αντιπολίτευση όμως; Έχει να πει κάτι για το γεγονός ότι εξακολουθούν να συμβαίνουν τέτοια φαινόμενα; Ρητορικό το ερώτημα. Γιατί το παραμύθι δεν έχει τον δράκο που θέλει. Κι αυτά τα θέματα δεν συμφέρει να τα αγγίζεις όταν προσπαθείς να χαϊδέψεις αυτιά, μήπως και τσιμπήσεις καμία μονάδα παραπάνω.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η συζήτηση για την οικονομία. Ο δημόσιος διάλογος έχει κατακλυστεί με κατηγορίες αντί για προτάσεις κι έτσι καταλήγουμε να μιλάμε με όρους πολιτικής βούλησης ή ακόμα χειρότερα με όρους ηθικής ανωτερότητας. Πόσο συχνά όμως συζητάμε για τον βασικό λόγο που η χώρα εξακολουθεί να υστερεί σε εισοδήματα; Την προστιθέμενη αξία όσων παράγουμε.

Σύμφωνα με πρόσφατες αναλύσεις της Eurostat, η προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο στην Ελλάδα το 2024 ήταν περίπου 40.000 ευρώ ετησίως, έναντι 74.000 στην ΕΕ. Ανά ώρα εργασίας, η απόσταση μεγαλώνει ακόμη περισσότερο: 19,7 ευρώ έναντι 45,9. Μάλιστα η υστέρησή μας εμφανίζεται σε 17 από τους 20 κλάδους της οικονομίας. Ενδεικτικό είναι ότι μόλις το 9% των επιχειρήσεων (άνω των 10 ατόμων) στην Ελλάδα χρησιμοποιούν κάποιο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης, με τον μέσο όρο της ΕΕ να είναι στο 20%. 

Κι αν η παραγωγικότητα είναι ένα πρόβλημα για το οποίο αποφεύγουμε να συζητήσουμε τις πραγματικές αιτίες, το ασφαλιστικό είναι ένα πρόβλημα για το οποίο αποφεύγουμε να συζητήσουμε ποιος θα επωμιστεί το κόστος των λύσεων.

Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες της Κομισιόν, το γενικό όριο συνταξιοδότησης ενδέχεται να αυξηθεί από τα 67 στα 68 έτη έως το 2030. Κύρια αιτία είναι η επιδείνωση της αναλογίας εργαζομένων προς συνταξιούχους και συνεπώς το δημογραφικό. Ένα περίπλοκο και πολύπλευρο πρόβλημα το οποίο δεν επιδέχεται εύκολων λύσεων. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι μπορούμε να το αποφεύγουμε κιόλας.

Εδώ, το πολιτικό σύστημα οφείλει να ανοίξει έναν ειλικρινή δημόσιο διάλογο και σίγουρα να μην κάνει βήματα προς την αντίθετη κατεύθυνση πιεζόμενο από τον εκλογικό ορίζοντα. Υπό αυτό το πρίσμα, ας αναρωτηθούμε: Τι εξυπηρέτησε η εξαγγελία για γενική αύξηση των συντάξεων από τη νέα χρονιά και το οριζόντιο επίδομα έναντι 13ης σύνταξης; Σίγουρα τον εκλογικό ορίζοντα. Και το δυστύχημα είναι ότι το πολιτικό σύστημα πίεσε και πιέζει για περαιτέρω επέκταση αυτών.

Την ίδια στιγμή, οι προγραμματισμένες αυξήσεις των συντάξεων και η ετήσια ενίσχυση των 400 ευρώ συνεπάγονται δημοσιονομική δαπάνη περίπου 1,7 δισ. ευρώ. Ας υποθέσουμε ότι επιλέγαμε να διατηρήσουμε την προστασία των πιο ευάλωτων συνταξιούχων και να ανακατευθύνουμε ένα σημαντικό μέρος αυτών των πόρων. Με ένα ενδεικτικό σενάριο εξοικονόμησης 1,5 δισ. ευρώ ετησίως, θα μπορούσαμε να διπλασιάσουμε τους προϋπολογισμούς του επιδόματος στέγασης και του φοιτητικού στεγαστικού επιδόματος, διαθέτοντας επιπλέον περίπου 1,1 δισ. για την αύξηση των διαθέσιμων κατοικιών.

Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση γενεών. Πρόκειται για πολιτικές προτεραιότητες. Για την αναγνώριση ότι οι πόροι είναι περιορισμένοι και ότι κάθε επιλογή συνεπάγεται και κάτι που αφήνουμε πίσω. Αυτό ακριβώς όμως αποφεύγουμε να συζητήσουμε. Γιατί οι δύσκολες επιλογές έχουν πολιτικό κόστος, ενώ οι εύκολες υποσχέσεις αποφέρουν ψήφους.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο διακύβευμα της επόμενης περιόδου. Τα χαρακτηριστικά του προεκλογικού διαλόγου δεν επηρεάζουν μόνο το εκλογικό αποτέλεσμα, αλλά και την επόμενη μέρα. Γιατί όποιος κληθεί να κυβερνήσει χωρίς να έχει μιλήσει για τις αναγκαίες αλλαγές, δύσκολα θα μπορέσει να τις εφαρμόσει.

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι απλώς να αλλάξει ο τόνος της προεκλογικής αντιπαράθεσης. Είναι να αλλάξει το περιεχόμενό της. Να μιλήσουμε επιτέλους για τις δύσκολες επιλογές, για το κόστος τους και για το ποιος θα κληθεί να το επωμιστεί. Να φέρουμε τον δημόσιο διάλογο στο πλαίσιο της προγραμματικής αντιπαράθεσης, της μάχης των ιδεών και, εν τέλει, της πραγματικής πολιτικής. Γιατί όσα δεν τολμήσουμε να συζητήσουμε πριν από τις εκλογές, δύσκολα θα μπορέσουμε να τα αλλάξουμε μετά.

 

 

07 Νοεμβρίου 2026

Δευτέρα πρωί, τελευταία μέρα στο Σαντιάγο και ανακαλύπτω ότι όλα τα μουσεία είναι κλειστά τις Δευτέρες! Πώς περνάει κανείς τη μέρα; Απλό: ζώνεται το σακίδιο με τη θήκη για το μπουκάλι νερό και την κρυφή τσέπη για διαβατήρια και πορτοφόλια και παίρνει σβάρνα τους δρόμους. Αποφάσισα να πάω σε ένα πάρκο, το Ματουκάμα, κάπου τριάμισι χιλιόμετρα ανατολικά από το ξενοδοχείο μου, στο ιστορικό και εμπορικό κέντρο του Σαντιάγο, όπου βρίσκεται το μουσείο Μνήμης και  Ανθρώπινων Δικαιωμάτων μαζί με άλλα μουσεία, όπως το Μουσείο Καλών Τεχνών και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας.

Στην αρχή η γειτονιά κατά μήκος του δρόμου (ευθεία χαραγμένη με χάρακα) θυμίζει την αρχή της Πατησίων στην Ομόνοια – διάφορα καταστήματα, είσοδοι κτιρίων που στεγάζουν γραφεία κ.λπ. – αλλά μετά από πεντακόσια μέτρα το σκηνικό αλλάζει: από τη μια μεριά του δρόμου αρχίζουν συγκροτήματα πολυκατοικιών πίσω από σιδερένιους φράχτες με ελεγχόμενη είσοδο και επιγραφές που απαγορεύουν την είσοδο «στους μη έχοντας λόγο», συγκροτήματα τα οποία εναλλάσσονται με μικρά μπακάλικα και εστιατόρια. Από την άλλη μεριά παλιές μονοκατοικίες και διώροφα κι ανάμεσά τους ένα ιδιωτικό γυμνάσιο/λύκειο – κι αυτό πίσω από σιδερένιο φράχτη. Τα σπίτια θυμίζουν Αθήνα πριν από την έκρηξη των αντιπαροχών αλλά βρίσκονται σε κακή κατάσταση, μερικά είναι ήδη ερειπωμένα. Το πεζοδρόμιο είναι –κι αυτό, όπως σε πολλά μέρη της Αθήνας– σχεδόν ανύπαρκτο. Στο οδόστρωμα βλέπω παλιές ράγες του τραμ μισοχωμένες στην άσφαλτο, κατάλοιπο ενός ξεχασμένου πλέον συστήματος μαζικής μεταφοράς που έπαψε να λειτουργεί οριστικά το μακρινό 1959 και σταδιακά αντικαταστάθηκε από ένα καλό σύστημα λεωφορειακών γραμμών και από έξι γραμμές μετρό που συνδέουν ένα μεγάλο μέρος του μητροπολιτικού Σαντιάγο.

Μια υπάλληλος του σχολείου που πέρασα και που είχα ανταλλάξει μερικές κουβέντες σχετικά με το ίδρυμα με συναντάει λίγο πιο κάτω μπροστά σ’ ένα καφέ και μου λέει να προσέχω και να μην παίρνω φωτογραφίες πλάι στο δρόμο γιατί μπορεί να μου αρπάξουν το τηλέφωνο μηχανόβιοι. Άρα φωτογράφηση μακριά από την άκρη του πεζοδρομίου και λιγότερο συχνά. Έχω διανύσει περίπου δυο χιλιόμετρα και η γειτονιά θυμίζει πλέον μερικά μέρη που έχω συναντήσει στον Κολωνό δεκαετίες πριν. Από τη μια μεριά του δρόμου αρχίζει ένα πάρκο, που όμως δεν είναι προσβάσιμο γιατί, όπως φαίνεται από τους εργάτες και τα μηχανήματα, βρίσκεται σε στάδιο ανάπλασης. Από τη μεριά που περπατάω, οι μισοερειπωμένες μονοκατοικίες δίνουν τη θέση τους σε παλιές πολυκατοικίες που έχουν δει καλύτερες μέρες. Περνάω και μπροστά από δυο σχολεία που είναι κι αυτά οχυρωμένα πίσω από σιδερένιους φράχτες. Σ’ ένα σημείο αρχίζει μια σειρά από παρκαρισμένα αυτοκίνητα που περιστοιχίζονται από κουβάδες γεμάτους νερό. Παράξενο… Σε κάθε παρμπρίζ βλέπω χωμένο στον καθαριστήρα ένα κομμάτι χαρτί σαν απόδειξη. Πρόστιμο; Τελικά αποδεικνύεται ότι ο δρόμος έχει μετατραπεί σε φυλασσόμενο πάρκινγκ επί πληρωμή. Οι παρκαδόροι είναι εφοδιασμένοι με POS – έρχεσαι, αφήνεις το αυτοκίνητο, πληρώνεις και πας στη δουλειά σου με το κεφάλι σου ήσυχο.

Τελικά φτάνω στο πάρκο με τα κλειστά για σήμερα μουσεία, αλλά το περπάτημα, η ζέστη και η εμπειρία του δρόμου μου έχουν κόψει κάθε όρεξη για περαιτέρω εξερεύνηση. Οπότε παίρνω την κάθετη λεωφόρο που μοιάζει με ένα μείγμα ανάμεσα στην λεωφόρο Κωνσταντινουπόλεως και την οδό Αθηνάς –το ένα κατάστημα εργαλείων και ειδών κιγκαλερίας πλάι στο άλλο– και φτάνω στον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό του Σαντιάγο απ’ όπου παίρνω το μετρό και ξαναγυρίζω στη βάση μου.

Μικρό διάλειμμα.

Το Σαντιάγο είναι η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Χιλής. Η περιοχή της πρωτεύουσας αποτελείται από 32 δήμους και εκτείνεται ανάμεσα στους πρόποδες των Άνδεων και την οροσειρά της ακτής (Cordillera de la Costa) που χωρίζει το λεκανοπέδιο του Σαντιάγο από τον Ειρηνικό Ωκεανό. Η έκτασή της είναι 641 τετραγωνικά χιλιόμετρα και ο πληθυσμός περίπου 6 εκατομμύρια. Η αναλογία σε σχέση με τον πληθυσμό της Χιλής (20 εκατ.) είναι περίπου ίδια με την αναλογία της μείζονος περιοχής της Αθήνας με τον πληθυσμό της Ελλάδας. Η έκταση τη Χιλής είναι περίπου εξαπλάσια της Ελλάδας και η χώρα εκτείνεται κατά μήκος των δυτικών κλιτύων των Άνδεων ανάμεσα στον 17ο και τον 56ο νότιο παράλληλο, κάτι που αντιστοιχεί περίπου στη απόσταση ανάμεσα στο βόρειο ακρωτήριο (Νορβηγία) και το νότιο άκρο της Πορτογαλίας. Το πλάτος της χώρας όμως κυμαίνεται ανάμεσα σε 15 και 445 χιλιόμετρα, με το μεγαλύτερο πλάτος στον νότο της χώρας, στη Γη του Πυρός. Η Χιλή ανακήρυξε την ανεξαρτησία της από την Ισπανική Αυτοκρατορία το 1818, και αναγνωρίστηκε από την Ισπανία επίσημα το 1846. Η επιμέρους ιστορία της χώρας είναι πολύπλοκη και χαρακτηρίστηκε από πολέμους και πραξικοπήματα, με τελευταίο το πραξικόπημα του στρατηγού Πινοτσέτ την 11η Σεπτεμβρίου 1973. Η δικτατορία του Πινοτσέτ ήταν η πιο σκληρή στην ιστορία τη Χιλής και τελείωσε με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1990. Από τότε η Χιλή έχει εξελιχθεί σε μια από τις πιο δημοκρατικές χώρες των αμερικανικών ηπείρων.

Το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι λίγο χαμηλότερο από αυτό της Ελλάδας ενώ ο δείκτης GINI είναι πολύ χαμηλότερος, κάτι που σημαίνει ότι στη χώρα υπάρχει μεγαλύτερη οικονομική ανισότητα. Αν εξαιρέσουμε το γεγονός της ύπαρξης «ετεροχιλιανών» πληθυσμών όπως οι Μαπούτσε του Νότου, οι κάτοικοι του Ράπα Νούι και οι απόγονοι των Ίνκας στον Βορρά, η Χιλή μοιάζει αρκετά με την Ελλάδα, τόσο στην κατανομή του πληθυσμού ανάμεσα στα αστικά κέντρα και την ύπαιθρο όσο και στη δομή της οικονομίας (αρκετά παραγωγικός πρωτογενής τομέας και διευρυμένος τομέας παροχής υπηρεσιών, ιδιαίτερα χρηματοοικονομικών). Σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες της νοτιοαμερικανικής ηπείρου, η Χιλή θεωρείται σήμερα η Ελβετία της περιοχής.

Μια μεγάλη διαφορά με την Ελλάδα είναι ο μεγάλος αριθμός μη κρατικών πανεπιστημίων, τα οποία φαίνεται πως συνυπάρχουν ειρηνικά με τα κρατικά πανεπιστήμια. Η ζήτηση για ανώτατη εκπαίδευση είναι μεγάλη ενώ η ανεργία κυμαίνεται τώρα γύρω στο 9,8%.

Οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών είναι γενικά χαμηλότερες από τις ελληνικές με εξαίρεση ίσως τις τιμές των γαλακτοκομικών προϊόντων που είναι αρκετά τσιμπημένες, ενώ η ποιότητα αυτών των προϊόντων είναι χαμηλότερη από αυτή των αντίστοιχων ευρωπαϊκών. Οι τιμές των καυσίμων κυμαίνονται αυτή την στιγμή γύρω στα 1,5 ευρώ το λίτρο.

Όπως στην Αθήνα, οι βόρειοι, νότιοι και ανατολικοί δήμοι είναι πιο ανεπτυγμένοι από τους δυτικούς με το οικονομικό κέντρο να έχει μετατοπιστεί στα ανατολικά στον δήμο Las Condes, το λεγόμενο Sanhattan. Όπως είναι αναμενόμενο, η εγκληματικότητα στους δυτικούς δήμους είναι μεγαλύτερη, ενώ στους ανατολικούς υπάρχει ισχυρή παρουσία τόσο της εθνικής χωροφυλακής (Καραμπινιέροι της Χιλής) όσο και ένοπλης δημοτικής αστυνομίας. Εκτός από τη χωροφυλακή υπάρχει και το σώμα της «ανακριτικής αστυνομίας», που εκτελεί και χρέη συνοριακής και οικονομικής αστυνομίας και «χιλιανού FBI».

Τέλος διαλείμματος.

Η παραμονή μου στο Σαντιάγκο είχε δυο φάσεις. Στην πρώτη έμεινα στον ξενώνα ενός μοναστηριού Δομινικανών στον δήμο Las Condes, στο πλαίσιο ενός συνεδρίου γύρω από την φιλοσοφία του Αγίου Θωμά του Ακινάτη (κι αυτός Δομινικανός). Το συνέδριο ήταν πολύ ενδιαφέρον με πολλούς συναδέλφους από τις γειτονικές χώρες και τις ΗΠΑ όπως και με συμμετοχή συναδέλφων από την Ελλάδα. Παρά τον κάπως κλειστό χαρακτήρα του, είχαμε ενδιαφέρουσες συζητήσεις και μπορώ να πω ότι βγήκα κερδισμένος από τη συμμετοχή. Σα αυτή τη φάση δεν έκανα πολλές εκδρομές στο κέντρο λόγω της σχεδόν ολοήμερης συμμετοχής μου στις συνεδρίες.

Μετά το τέλος του συνεδρίου είχα μια μέρα ελεύθερη πριν φύγω για το Ράπα Νούι (Νησί του Πάσχα) και επισκέφθηκα την «Πλάκα» του Σαντιάγο, τη συνοικία Lastarria. Εκεί είχα την ευκαιρία να επισκεφτώ το μουσείο μοντέρνας τέχνης του Σαντιάγο. Το προηγούμενο απόγευμα συνάντησα μια παλιά φίλη μου από τη Λειψία η οποία τώρα είναι καθηγήτρια φιλοσοφίας σε ένα από τα μεγαλύτερα μη κρατικά πανεπιστήμια της Χιλής που έχει την έδρα του σε μια παλιά χασιέντα στο Las Condes. Το βράδυ της Κυριακής μετά το συνέδριο συναντήθηκα πάλι με τη φίλη μου Ρουθ και την κόρη της Ματίλντα και πήγαμε σε μια από τις πολλές γειτονιές του Σαντιάγο, το Barrio Italia – όπως και στην Αθήνα, οι γειτονιές στην ευρύτερη περιοχή έχουν μετατραπεί από γειτονιές με βιοτεχνίες σε γειτονιές με εστιατόρια. Θα λέγαμε ότι εδώ είναι του Ψυρρή του Σαντιάγο.

Ακολούθησε η εκδρομή στο Ράπα Νούι, το οποίο τις δυο πρώτες μέρες της παραμονής μου εκεί εξερεύνησα με το ποδήλατο – ανέβηκα και στον κρατήρα του Ορόνγκο… Όμως όπως είπα, επειδή η είσοδος στους αρχαιολογικούς χώρους επιτρέπεται μόνο με ξεναγό, έκλεισα στο τέλος μια ημερήσια ξενάγηση.

Επέστρεψα στο Σαντιάγο την νύχτα της περασμένης Παρασκευής 30 Οκτωβρίου και κατέλυσα σε ένα καλό ξενοδοχείο στο ιστορικό και εμπορικό κέντρο, πολύ κοντά στο προεδρικό μέγαρο Λα Μονέδα. Το Σάββατο το πέρασα περπατώντας στο κέντρο και επισκεπτόμενος τη Μονέδα, όπου ο Σαλβαδόρ Αλιέντε έπεσε μαχόμενος κατά των στασιαστών του προδότη Πινοτσέτ, υπερασπίζοντας τη Χιλιανή Δημοκρατία. Επισκέφτηκα και το μουσείο προκολομβιανής τέχνης, το οποίο κατά τη γνώμη μου πρέπει να είναι στο πρόγραμμα κάθε επισκέπτη. Αργότερα επισκέφτηκα με τη Ρουθ το ναό των Μπαχάι σε μια από τις πλαγιές των Άνδεων με πολύ ωραία θέα στο λεκανοπέδιο του Σαντιάγο και μέχρι τον Ειρηνικό, κάπου 40 χιλιόμετρα μακριά. Ο ναός, έργο του Καναδού αρχιτέκτονα Σιαμάκ Χαρίρι, είναι ένα κομψοτέχνημα, ανοιχτός για προσευχή σε κάθε θρήσκευμα, και το πάρκο που τον περιστοιχίζει είναι ένας πραγματικός τόπος ηρεμίας και περισυλλογής (η θρησκεία Μπαχά είναι η νεότερη θρησκεία που βασίζεται στη Θεία Αποκάλυψη. Εμφανίστηκε στο Ιράν τον 19ο αιώνα και οι πιστοί της στο Ιράν υπέστησαν πολλούς διωγμούς. Σήμερα το κέντρο της βρίσκεται στη Χάιφα του Ισραήλ).

Το βράδυ πήγα με τη Ρουθ και τον άντρα της, τον Λούις, που είναι και αυτός καθηγητής φιλοσοφίας αλλά στο κρατικό πανεπιστήμιο της Χιλής, σε ένα εστιατόρια στον δήμο Νιουνιόα, έναν από τους πιο προοδευτικούς δήμους του Σαντιάγο – γνώρισμα: η μέριμνα για τα αδέσποτα σκυλιά. Ήταν το βράδυ του Χαλογουίν και φυσικά γινόταν πανζουρλισμός. Το αποκορύφωμα της παραμονής μου ήταν η Κυριακή. Το πρωί επισκέφτηκα την οικία του Πάμπλο Νερούδα στη συνοικία Bellavista (Καλλιθέα) και, μετά, μαζί με τη Ρουθ και τη Ματίλντα, πήγαμε στο μητροπολιτικό πάρκο του Σαντιάγο που εκτείνεται στο λόφο San Cristobál. Στο πάρκο βρίσκεται και ο ζωολογικός κήπος μαζί με πολλούς χώρος αναψυχής και άθλησης. Χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι τα τρία τελεφερίκ (δυο με καλώδια και ένα με ράγες, όπως αυτό του Λυκαβηττού) που συνδέουν τα διάφορα μέρη του πάρκου. Στην κορυφή του λόφου δεσπόζει ένα άγαλμα της Παρθένου Μαρίας, που επειδή κοιτάει προς τις πλούσιες γειτονιές το Σαντιάγο κι έχει γυρισμένη την πλάτη στις φτωχότερες γειτονιές, θεωρείται από τους αριστερούς Χιλιανούς ως η «Μαρία των Πλουσίων». Πάμπλο Νερούδα και Μαρία των Πλουσίων σε μια μέρα – μια ωραία αντίθεση (για την επίσκεψή μου στην οικία του Πάμπλο Νερούδα σε ένα επόμενο κείμενο).

Το βράδυ το πέρασα στο εστιατόριο του ξενοδοχείου με μερικά ποτήρια καλό κόκκινο κρασί από τους αμπελώνες της ιδιοκτήτριας εταιρείας.

Κι έτσι έφτασε η Δευτέρα που την πέρασα περπατώντας μέχρι το πάρκο Ματουκάμα. Το μεσημέρι ξαναπήγα στο πάρκο των Δομινικανών, εκεί όπου έμεινα όταν έφτασα στο Σαντιάγο την προηγούμενη εβδομάδα και ψώνισα μερικά δώρα για την οικογένεια, καθώς εκεί υπάρχουν πολλά μικρά καταστήματα με χειροτεχνήματα.

Αύριο ξαναγυρίζω στο ευρωπαϊκό φθινόπωρο.

Την επόμενη φορά θα φροντίσω να έρθω Δευτέρα με Δευτέρα για να προλάβω τα μουσεία ανοιχτά…

06 Νοεμβρίου 2026
Σελίδα 1 από 234