Σύνδεση συνδρομητών

Τεύχος 180

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Περίμενα με αγωνία την πρώτη από τις φετινές εκδηλώσεις του κύκλου «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ», επειδή δεν ήξερα πώς θα τα πάω με τον Τίτο Πατρίκιο. Τον είχα συναντήσει ξανά από κοντά μόνο μια φορά ακόμα, το 2015, λίγο πριν από το δημοψήφισμα του Τσίπρα – ήταν κατηγορηματικά αντίθετος στα παιχνίδια με τη χώρα, αλλά έκτοτε έχουν περάσει έντεκα χρόνια, έχουμε όλοι μεγαλώσει και μια συνέντευξη, σε κοινό, εφ’ όλης της ύλης έχει τα ρίσκα της. Είχα άγχος, έπειτα από πολύ καιρό.

 

 

Ο Τίτος Πατρίκιος, παρότι χρησιμοποιεί ένα μπαστούνι, αποδείχτηκε ευσταλής οδεύοντας προς τη σκηνή. Διέσχισε τον μακρύ διάδρομο του Ωδείου Αθηνών, αντιμετώπισε το κοινό που ήταν πολύ αλλά ήταν και ήσυχο, άκουσε με υπομονή τους προλόγους και απαντούσε με καθαρή φωνή σε όλες τις ερωτήσεις μου. Μου έκανε εντύπωση η μνήμη του, η αναφορά σε ονόματα ή η απόκρυψή τους όταν δεν ήθελε να εκθέσει καταστάσεις. Μου έκανε επίσης εντύπωση η εμμονή του στα νεανικά χρόνια, τα δύσκολα, της κομμουνιστικής στράτευσης και των εξοριών – που δεν τα περιγράφει μυθοποιητικά, το αντίθετο. Τέλος, μου έκανε εντύπωση η αντοχή του: η συζήτησή μας ξεπέρασε τη μία ώρα του προγραμματισμού, παραλίγο να μιλάμε επί δίωρο. Ξέρω ότι, αν το κάναμε, θα είχε ακόμα πολλά να μας πει.

Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Οι γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Στην Κατοχή στρατεύτηκε στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και μετά στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης. Εργάστηκε ως δικηγόρος, ως κοινωνιολόγος, ως ερευνητής και ως μεταφραστής. Έχει μεταφράσει κυρίως από τα γαλλικά: Σταντάλ, Μπαλζάκ, Βαλερύ, Αραγκόν, Λούκατς και μερικούς άλλους. Μετά τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος, βρέθηκε στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων, η Μαθητεία, η Προαιρετική πτώση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, η Ηδονή των παρατάσεων, η Αντίσταση των γεγονότων, η Νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν. Πιο πρόσφατα, το Σε βρίσκει η ποίηση, Ο δρόμος και πάλι.

Το σύνολο του ποιητικού του έργου κυκλοφορεί σε δύο τόμους από τις εκδόσεις Κίχλη. Στην Κίχλη κυκλοφορούν ακόμα η ανθολογία ερωτικών ποιημάτων του Λυσιμελής πόθος, η συλλογή πεζών Ο πειρασμός της νοσταλγίας και η συλλογή δοκιμίων Διαδρομές και διασταυρώσεις. Μελέτες και δοκίμια 1977–2023. Μόλις κυκλοφόρησε από την Κίχλη ακόμα ένα βιβλίο του με μαρτυρίες για τις συναντήσεις του με προσωπικότητες των γραμμάτων, της τέχνης, της πολιτικής, με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα (θα το κρίνουμε προσεχώς).

Η ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία. H συζήτησή μας άρχισε ουσιαστικά όταν, ολοκληρώνοντας τα παραπάνω βιογραφικά στοιχεία του, πρόσθεσα ότι είναι και μέλος της Ακαδημίας. «Επίτιμο», συμπλήρωσε ο Τίτος Πατρίκιος. «Δηλαδή άμισθο μέλος». Εκμεταλλεύτηκα τα γέλια των ακροατών για να κάνω την πρώτη ερώτηση:

 

Κύριε Πατρίκιε, πώς βρήκατε την ποίηση; Ή μήπως σας βρήκε εκείνη;

Είχα την τύχη, καθώς οι γονείς μου ήσαν ηθοποιοί, πολύ μικρό παιδί που ήμουν, να με παίρνουν συχνά στο θέατρο. Και επειδή ήσαν ηθοποιοί του μουσικού θεάτρου, της οπερέτας και της επιθεώρησης, εκεί ακουγόντουσαν τραγούδια έμμετρα. Έτσι πρωτοάκουγα στίχους από το θέατρο και μου κάνανε εντύπωση. Επίσης, από πολύ μικρός είχα τη μανία του διαβάσματος και όποιο έντυπο έπεφτε στα χέρια μου το διάβαζα. Ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ τα βιβλία και τα περιοδικά, έπαιρνε και μια έκδοση, μια φιλολογική έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού. Την κοίταζα κι εγώ, όταν είχα αρχίσει να μαθαίνω να διαβάζω, πολύ νωρίς, από έξι χρονώ, και έβλεπα στο περιοδικό αυτό ποιήματα μικρά, λιγόστιχα, τα οποία τα διάβαζα και μου αρέσανε. Με υπογραφή «Ρίτ.σος». Και έλεγα στους δικούς μου: «Ωραία είναι αυτά τα ποιήματα, αλλά ποιος είναι αυτός ο Ρίτ.σος;» Αργότερα έμαθα ότι ήταν ο Γιάννης Ρίτσος.

Έτσι, ακούγοντας και τα ποιήματα που άκουγα στις επιθεωρήσεις και στις οπερέτες που με πήγαιναν οι δικοί μου, ήθελα κι εγώ να παίξω με τις λέξεις. Και όπως στα άλλα παιδιά τούς άρεσε να παίζουν με τους κύβους, με τους βόλους, με διάφορα παιχνίδια, σ’ εμένα άρεσε να παίζω με τις λέξεις. Η πρώτη προσπάθεια, θυμάμαι, που προσπάθησα να κάνω στίχο ήταν σε αυτή την ηλικία των έξι ετών προς επτά, το καλοκαίρι, που με βάλανε εσωτερικό στις παιδικές εξοχές του Ιδρύματος Ζηρίνη, στη Βούλα. Εκεί η ζωή ήταν πολύ αυστηρή και πολύ πειθαρχημένη και μας πηγαίνανε για μπάνιο σε παράταξη.

Ήταν σαν το πρώτο στρατόπεδο;

Ήταν σαν στρατιωτική ζωή… Μας πήγαιναν θυμάμαι να κάνουμε μπάνιο στην παραλία. Από κοντά ήταν η διευθύντρια, η οποία μας έβαζε και τραγουδάγαμε τον ύμνο του Ζηρινείου, που έλεγε – θυμάμαι τους πρώτους στίχους: «Τι όμορφα περνούμε και τι καλά που ζούμε, / μέσ’ στον Ζηρίνειο πόλο παλάτι φωτοβόλο…». Κάποια στιγμή, για να φχαριστηθούν και τ’ άλλα παιδιά, έφτιαξα την εξής παραλλαγή: «Τι άσχημα περνούμε και τι κακά που ζούμε, / μες στο Ζυρίνειο πόλο, παλάτι…» –και εκεί έφτιαξα μια δική μου λέξη–  «…παλάτι α-φωτοβόλο». Από εκεί και πέρα…

Πότε δημοσιεύσατε ποιητικό κείμενο;

Δημοσίευσα πολλά χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1943, μέσα στην Κατοχή.

Ως παιδί, δηλαδή, δεν γράφατε και δεν επιθυμούσατε να δημοσιεύσετε;

Όχι, ως παιδί όχι. Δεκαπέντε χρονών, τότε δημοσίευσα –ήταν το πρώτο ποίημα που δημοσίευα– στο περιοδικό που έβγαλε ο φίλος μου, ο Μαθιόπουλος, και λεγόταν Ξεκίνημα της νιότης. Ήταν ένα ποίημα με δύο τετράστιχα, γιατί έγραφα ακόμα με ομοιοκαταληξία, το οποίο το θυμάμαι και μπορώ να σας το πω.

 

Παρακαλώ.

Λέγεται «Αν βρεις»:

Αν ψάξεις θα βρεις,
τίποτα κρυμμένο δε μένει.
Σπάσε σκληρά τους δεσμούς
που σφιχτά είναι δεμένοι.

Κι αν βρεις, μηδέν με τον χρόνο
ρουτίνα θα γίνει.
Να χάσεις πρέπει αν θες
μια θύμηση παντοτινή να μείνει.

Αυτό τυπώθηκε εκεί. Και ξεχάστηκε;

Εκεί έχει μείνει. Το έβαλα όμως όταν βγήκε το σύνολο των ποιημάτων μου.

Η πολιτική δράση πώς προκύπτει; Πολύ νέος μπήκατε στην πολιτική…

Δεν ήταν πολιτική δράση, ήταν αντιστασιακή.

Οι επαφές σας με την ποίηση τότε ήταν σποραδικές;

Άλλαξα πολλά σχολεία. Την πρώτη δημοτικού την έκανα στο δημόσιο σχολείο, στο ίδιο σχολείο που είχε πάει και ο Σαμαράκης. Αλλά οι συνθήκες ήταν δυσάρεστες. Θα σας πω το περιστατικό και μπορεί να αηδιάσετε. Ήταν αδύνατο να πάω στις τουαλέτες, διότι οι ακαθαρσίες έβγαιναν ώς την αυλή και έμεναν εκεί. Γι’ αυτό, στη δευτέρα τάξη με βάλανε μαθητή στο ιδιωτικό σχολείο, στη Σχολή Μεταξά, της Αντιγόνης Μεταξά. Εκεί οι συνθήκες ήταν καλύτερες και, για πρώτη φορά, μου ανέθεσαν τη γιορτή, όταν τελείωσε η τρίτη τάξη… Τότε το δημοτικό είχε τέσσερις τάξεις και το γυμνάσιο οκτώ. Ήταν η μεταρρύθμιση που είχε κάνει ο Μεταξάς στην 4η Αυγούστου. Το γυμνάσιο είχε γίνει οκτατάξιο. Εκεί, στις εξετάσεις της τρίτης τάξης, μου ανέθεσαν να πω ένα ποίημα, τον «Παπαγάλο» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, που το θυμάμαι πάντα.

 

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα…»

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα, / ο παπαγάλος είπε ξαφνικά: / «Είμαι σοφός, γνωρίζω ελληνικά…» Η άλλη επαφή που είχα με την ποίηση ήταν το 1935, που ήμουν επτά χρονών. Ο πατέρας μου είχε πέντε αδελφές. Η πρώτη μετά απ’ αυτόν ήτανε ποιήτρια, η Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, και μαθήτρια του Παλαμά. Τότε, το 1935, έκανε μια διάλεξη στην αίθουσα του Παρνασσού για τον Παλαμά. Και η γιαγιά μου με πήρε και με πήγε εκεί να ακούσω τη θεία μου. Στην αίθουσα του Παρνασσού υπάρχει ένα είδος σκηνής. Και οι ακροατές ήταν στο βάθος. Στη σκηνή πάνω η θεία μου έκανε την ομιλία της και δίπλα, σε μία πολυθρόνα, καθόταν ακίνητος ο Παλαμάς. Όταν τελείωσε η ομιλία και, μετά τα χειροκροτήματα, μου λέει η γιαγιά μου: «Πάμε τώρα να φιλήσεις το χέρι του Παλαμά».

 

Φιλήσατε το χέρι του Παλαμά;

Και δεν ήθελα, με πήγε με το ζόρι. Φίλησα το χέρι, το οποίο ήταν κρύο, παγωμένο. Νόμιζα ότι φιλάω το χέρι ενός νεκρού. Και το βράδυ δεν μπόρεσα να κοιμηθώ, έβλεπα εφιάλτες. Το θυμάμαι ακόμα.Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία επαφή που είχα με τον Παλαμά. Αλλά στην Κατοχή πια, τον Φεβρουάριο του 1943, με τον φίλο μου Βαγγέλη Γκούφα, πήγαμε στην κηδεία του Παλαμά. Τη θυμάμαι ακόμα γιατί έμεινα έκθαμβος που έβλεπα όλους τους συγγραφείς των οποίων διάβαζα τα βιβλία και τους θαύμαζα. Μου τους έδειχνε ο Γκούφας «Αυτός είναι ο Καραγάτσης. Αυτός είναι ο Θεοτοκάς. Αυτός είναι ο Βενέζης. Αυτός ο Μυριβήλης». Τα έχανα εγώ. Κάποια στιγμή βγήκε από την εκκλησία το φέρετρο του Παλαμά. Το μεταφέρανε στην πλάτη τους τέσσερις συγγραφείς, να το πάνε για ταφή. Και εκεί, το θυμάμαι πολύ καλά, ένας ποιητής που ήταν και ακαδημαϊκός, ο Σωτήρης Σκίπης, είπε ένα ποίημα, το οποίο δεν μου είχε αρέσει. Αλλά μετά ο Σικελιανός είπε το δικό του ποίημα και χάλασε ο κόσμος. Θυμάμαι ακόμα τον τελευταίο στίχο, γιατί το ποίημα αυτό εξέφραζε αντιστασιακό πνεύμα και τελείωνε με αυτόν τον στίχο: «Σημαίες της λευτεριάς, ξεδιπλωθείτε πέρα ως πέρα».

Αυτό ήταν το έναυσμα για να δραστηριοποιηθεί ο Τίτος Πατρίκιος στην Αντίσταση;

Στην Αντίσταση με έβαλε ο συμμαθητής μου στο Βαρβάκειο, ο Γκούφας, που ήταν τρία χρόνια μεγαλύτερος από μένα, τρεις τάξεις δηλαδή. Η πρώτη μου –να μην την πω πράξη– ενέργεια ήταν τον Οκτώβριο του 1942, που ήμουν δεκατεσσάρων χρονών. Είχα μπει από το 1942 στο ΕΑΜ Νέων.

Πριν από την κηδεία του Παλαμά.

Πριν. Στις 28 Οκτωβρίου 1942, που ήταν η επέτειος της ιταλικής εισβολής, με βρίσκει ο Γκούφας στο διάλειμμα, στο Βαρβάκειο, και μου λέει: «Όταν τελειώσεις το μάθημα, πάρε όσα παιδιά μπορείς από την τάξη σου, γιατί θα συγκεντρωθούμε στο Πεδίον του Άρεως να στεφανώσουμε τα αγάλματα των ηρώων». Στο Πεδίον του Άρεως, σε μια πίσω μεριά, είναι μια σειρά ακόμα από αγάλματα των ηρώων. Είπα εγώ στην τάξη, αλλά δεν ήρθε κανείς. Ξεκίνησα και μπήκαμε στο τραμ, υπήρχε τραμ τότε, το Βαρβάκειο ήτανε εκεί όπου σήμερα είναι η Βαρβάκειος αγορά, το τραμ πέρναγε από την οδό Αθηνάς και πήγαινε στην Πατησίων. Μπήκαμε στο τραμ: δύο παιδιά από τη μικρότερη, την πιο κάτω τάξη και ένα παιδί από τη μεγαλύτερη. Τέσσερις, δηλαδή. Αλλά στην επόμενη στάση του τραμ, αυτός που ήταν στη μεγαλύτερη τάξη κατέβηκε. Είχε φοβηθεί και δεν συνέχισε. Οφείλω να πω ότι κι εγώ φοβόμουνα πολύ και λέω: «στην επόμενη στάση θα κατέβω κι εγώ». Αλλά όταν φτάσαμε στην επόμενη στάση δεν κατέβηκα, γιατί ντράπηκα. Σκέφτηκα: «εδώ οι δύο μικρότεροι από μένα δεν θα κατέβουν και θα κατέβω εγώ;» Έτσι δεν κατέβηκα. Φτάσαμε στο Πεδίον του Άρεως και εκεί, στην είσοδο, εκεί που είναι το άγαλμα του Κωνσταντίνου τώρα, ήταν δύο ιταλικά τεθωρακισμένα αυτοκίνητα με φαντάρους Ιταλούς. Εμείς αυτά τα λέγαμε σακαράκες, σακαράκες των Ιταλών. Περάσαμε, δεν μας έκαναν τίποτα. Έφτασα στη σειρά των αγαλμάτων, ήταν πολλοί νέοι εκεί. Στεφανώσαμε τα αγάλματα, είπαμε τον εθνικό ύμνο και μετά μας λένε: «Και τώρα θα πάμε στο Πανεπιστήμιο να συνεχίσουμε την εκδήλωση για την 28η Οκτωβρίου». Και γίνεται μια μεγάλη πορεία, από την οποία ένας εξάδελφός μου πήρε φωτογραφία και την έχω δημοσιεύσει. Διασχίσαμε τα Εξάρχεια και, την ώρα που κατεβαίναμε για να πάμε στην Ακαδημίας, προς το Πανεπιστήμιο, στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, ήσαν καραμπινιέροι σε όλες τις γωνίες. Και καθώς προχωρούσαμε, πέσανε κατά πάνω μας και αρχίσανε να χτυπάνε. Μου είχε εμφανιστεί από τότε η μυωπία και είχα γυαλιά. Και για να τα προστατεύσω τα είχα βάλει στην πίσω τσέπη. Αλλά ο καραμπινιέρος που με έπιασε με τρέλανε στις κλοτσιές, έτσι μου έσπασαν και τα γυαλιά που τα είχα στην πίσω τσέπη. Είναι η πρώτη εμπειρία που έχω από την Κατοχή και από την Αντίσταση: το πρώτο ξύλο που έφαγα από έναν Ιταλό καραμπινιέρο.

Η περίοδος αυτή της Αντίστασης… Από αυτήν βγήκατε στην Αριστερά;

Ε, ναι, γιατί μετά ήρθε η ΕΠΟΝ, στην οποία συγχωνεύθηκε το ΕΑΜ Νέων. Το κλίμα ήταν αριστερό – και η νοοτροπία. Στην ΕΠΟΝ ξανασυνάντησα την Ελένη Γλύκατζη, μετέπειτα Αρβελέρ. Την είχα πρωτοσυναντήσει στη δραστηριότητα του περιοδικού Η Διάπλασις των Παίδων, όπου συμμετείχαμε με ψευδώνυμα…

Εσείς ποιο ψευδώνυμο είχατε;

Άλμπατρος. Από τον Ροβήρο τον κατακτητή του Ιουλίου Βερν, όπου το ιπτάμενο πλοίο λεγόταν Άλμπατρος.

Η Ελένη Γλύκατζη τι ψευδώνυμο είχε;

Ήταν μια κοπέλα πολύ δραστήρια που τη θαυμάζαμε – ήταν δυόμισι χρόνια μεγαλύτερη από εμένα. Είχε το ψευδώνυμο, θυμάμαι, Διαβατάρικο Πουλί.

Πότε αρχίσατε να έχετε μπλεξίματα με τις αρχές για τη δράση σας;

Λίγο πριν από την Απελευθέρωση, δέκα, το πολύ είκοσι πριν από την Απελευθέρωση, με πιάσανε. Ήταν μια ομάδα συνεργατών των Γερμανών και με στήσανε σε έναν τοίχο να με εκτελέσουν.

Τι θυμάστε απ’ αυτή την περιπέτεια;

Είχα ραντεβού με μια κοπέλα από την ΕΠΟΝ, η οποία θα μου έφερνε αφίσες για να τις κολλήσουμε. Θα την έφερνα σε επαφή και με έναν άλλον από την ΕΠΟΝ. Την περιμέναμε στο Μοναστηράκι, απέναντι από τη Ρωμαϊκή Αγορά, δίπλα στην εκκλησία. Αλλά είχαμε κάνει λάθος στο ραντεβού και δεν ερχόταν. Είχαμε πάει με αυτόν τον φίλο μου. Κανονικά έπρεπε να φύγουμε, αλλά καθόμαστε εκεί και περιμέναμε. Και, για μια στιγμή, ο διπλανός μου λέει: «Πω πω, έρχονται οι συνεργάτες των Γερμανών». Είχε δει από την Αρχαία Αγορά μια ομάδα που ερχόταν – και το βάζει στα πόδια και φεύγει. Εγώ τα έχασα λίγο, δεν έφυγα αμέσως. Και επειδή είχαν πλησιάσει αυτοί, μπήκα στην εκκλησία. Ήταν εκεί γυναίκες που ψέλνανε. Και λέω στον παπά: «Πάτερ, σώσε με, έρχονται άνθρωποι των Γερμανών». Ο παπάς δεν είπε τίποτα. Μπήκαν αυτοί μέσα, μου λένε: «Έβγα έξω, ρε». Ο επικεφαλής κράταγε μια γερμανική χειροβομβίδα, τις θυμάμαι, είχαν ένα χερούλι ξύλινο. Εγώ δεν έβγαινα. Με πιάσανε, έπιασα κι εγώ ένα μανουάλι μεγάλο, και με βγάλανε συρτό, εκείνοι εμένα κι εγώ έβγαλα το μανουάλι. Και με στήσανε δίπλα, στον τοίχο. Και μου λέει αυτός: «Είσαι τυχερός, ρε, επειδή ήταν οι γυναίκες που ψέλνανε τις λυπήθηκα. Αλλιώς, αν δεν ήταν οι γυναίκες αυτές, θα σου ’χα ρίξει τη χειροβομβίδα». Με ψάξανε, δεν μου βρήκαν τίποτα. Κάτι σημειώματα τα είχα καλά κρυμμένα. Και ακούω τον διπλανό του να λέει: «Μήπως δεν είναι αυτός που μας είπανε; Γιατί αυτός εδώ είναι καλοντυμένος». Αλλά του λέει ο άλλος, που ήταν κοντός: «Όχι, αυτός είναι και θα τον καθαρίσω». Μου λέει τότε: «Τι κάνεις εδώ;» «Περιμένω μια κοπέλα να πάμε βόλτα στην Ακρόπολη, που είναι ωραία μέρα». Και μου λέει στο τέλος: «Σου δίνω πέντε λεπτά. Εάν δεν έρθει σε πέντε λεπτά, τελείωσες». Ξεκρεμάει ένα γερμανικό αυτόματο, που είχε κρεμασμένο μπροστά του. Κι εγώ περίμενα ότι τελειώνει η ζωή μου. Και τότε, ξαφνικά, τη βλέπω την κοπέλα από την Πλάκα, που ερχόταν με ποδήλατο. Με είδε, δεν φοβήθηκε, πετάει το ποδήλατο στην άκρη, από το οποίο κρεμόταν και η σακούλα με τις αφίσες που έφερνε, κι ήρθε τρέχοντας κατά πάνω μου και με αγκαλιάζει. Και μου λέει αυτός ο επικεφαλής: «Γλίτωσες, ρε. Ήρθε την τελευταία στιγμή». Είχαν περάσει από τα πέντε λεπτά τα τέσσερα. «Μη σε ξαναπετύχω, γιατί άλλη φορά δεν θα γλιτώσεις».

Φοβηθήκατε το θάνατο;

Ε, βεβαίως φοβήθηκα.

Τι σκεπτόσασταν εκείνο το πεντάλεπτο;

Εκείνο το πεντάλεπτο σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι, που είχα διαβάσει στον Ηλίθιο ότι είχε καταδικαστεί κι αυτός σε θάνατο, ότι τον στήσανε να τον εκτελέσουν. Και την τελευταία στιγμή ήρθε με άλογο αγγελιοφόρος και είπε: «Σταματήστε, ο τσάρος τού έδωσε χάρη». Αργότερα το έλεγα αυτό, όταν ήμουν στη Ρώμη, σε έναν Ιταλό φίλο: «Και τόσο ανόητος ήμουν εκείνη την εποχή, που αντί να σκέφτομαι τη ζωή που χάνω, σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι». Και έβαλε ο Ιταλός τα γέλια. «Μα τι λες, ρε σαχλαμάρα;» μου λέει. «Σκεφτόσουν τον Ντοστογιέφσκι που γλίτωσε και έλπιζες ότι έτσι θα γλιτώσεις κι εσύ. Γι’ αυτό τον σκεφτόσουν».

Πώς άρχισαν οι δοσοληψίες με την αστυνομία;

Μετά ήρθε η Απελευθέρωση, ήρθανε τα γεγονότα και οι μάχες του Δεκέμβρη, στις οποίες πήρα μέρος. Ακολούθησα τον ΕΛΑΣ με τα πόδια και από βουνό σε βουνό και έφτασα ώς τους Σοφάδες της Θεσσαλίας, όπου πέρασα πάλι στην πολιτική οργάνωση. Πήρα το τρένο και πήγα στα Τρίκαλα. Πολλές ιστορίες έχω στην πορεία αυτή. Αλλά μετά έγινε η Συμφωνία της Βάρκιζας και γυρίσαμε πίσω στην Αθήνα. Μη σας λέω λεπτομέρειες. Έτσι, τελείωσα το γυμνάσιο πολύ καλά, με άριστα. Το Βαρβάκειο. Έδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Νομική Σχολή. Όταν το 1947 έγιναν οι μεγάλες συλλήψεις του Ναπολέοντος Ζέρβα, που ήταν υπουργός Δημοσίας Τάξεως –είχε αρχίσει ο Εμφύλιος Πόλεμος– οι γονείς μου, που φοβόντουσαν ότι θα με συλλάβουν, με έστειλαν να κρυφτώ στο σπίτι ενός θείου, του άντρα μιας από τις αδελφές του πατέρα μου, ο οποίος ήταν συντηρητικός και καθεστωτικός. Αλλά ένα πρωί, στο σπίτι του ανθρώπου αυτού χτυπάει το κουδούνι. Ανοίγει και ακούμε: «Ασφάλεια. Ήρθαμε να συλλάβουμε τον Τίτο Πατρίκιο». Με συλλάβανε και με πήγανε στο αστυνομικό τμήμα της Κυψέλης. Θυμάμαι, το σπίτι ήταν σε μια πολυκατοικία, Πατησίων 70. Με είχανε σε ένα δωμάτιο, πριν με βάλουν στα κρατητήρια, και άκουγα τους δύο αστυνομικούς να κουβεντιάζουν δίπλα. «Πού τον βρήκατε αυτόν;» ρώταγε ο ένας. «Μας το είπε ο πληροφοριοδότης που έχουμε. Ο μαθητής της Σχολής Μπερζάνη»  είπε ο άλλος, και ανέφερε το όνομά του. «Μένει στην ίδια πολυκατοικία, τον είδε και μας πληροφόρησε ότι είναι αυτός και κρύβεται». Ευτυχώς, ξέχασα το όνομα αυτού του μαθητή, γιατί, αν το είχα στο μυαλό μου το όνομα, θα ήξερα έναν άνθρωπο να τον μισώ.

Τι έγινε στην Ασφάλεια τότε;

Μου ζητάγανε δήλωση, εγώ αρνήθηκα. Ήρθε η μάνα μου και, κλαίγοντας, λέει: «Παιδί μου, θα πεθάνεις εκεί που θα σε πάνε. Κάνε μια δήλωση να βγεις». Και της λέω: «Μαμά, δεν κάνω». Αλλά ο θείος μου, που ήταν από την Ανδρίτσαινα, είπε: «Δεν επιτρέπω εγώ άνθρωπο που είναι στο σπίτι μου να τον συλλάβουν». Ενήργησε και τελικά κατάφερε και με έβγαλε, χωρίς να έχω υπογράψει.

Στις εξορίες πώς βρεθήκατε;

Όταν αργότερα πήγα στον στρατό –κάλεσαν την ηλικία μας– αν και είχα προφυματίωση, διαγνώστηκα με φυματίωση. Τότε για τη φυματίωση δεν υπήρχε φάρμακο. Έτσι μου δώσανε αναβολή ένα χρόνο. Τον επόμενο χρόνο ήλπιζα ότι θα μου ξαναδώσουν αναβολή, αλλά δεν μου δώσανε. Ντύθηκα στρατιώτης και, μαζί με άλλους, με στείλανε στη Μακρόνησο. Για να ανανήψω.

Πώς ήταν εκεί;

Πήγα στη Μακρόνησο επί κυβερνήσεως Πλαστήρα, το 1950. Κι είχε απαγορευτεί το ξύλο που έπεφτε στη Μακρόνησο. Γιατί έπεφτε ανελέητο ξύλο. Συγκέντρωσαν από τα διάφορα κέντρα εκπαιδεύσεως στρατιώτες των οποίων οι συγγενείς είχαν σχέσεις με το ΕΑΜ. Ήμασταν περί τους εκατό. Και μας πήγανε στη Ραφήνα για να μας περάσουν με καΐκι απέναντι. Φτάσαμε ένα μεσημέρι και δεν μας περάσανε. Μας δώσανε συσσίτιο και περιμένανε να βραδιάσει. Όταν νύχτωσε, μας περάσανε στη Μακρόνησο. Ήταν ομάδες φαντάρων στην παραλία και λέγανε: «Παιδιά, καλώς ήρθατε. Είναι κανείς από Θεσσαλονίκη; Είναι κανείς από Πάτρα; Είναι κανείς από Νομική Σχολή; Είναι κανείς από Ανωτάτη Εμπορική;» Και ο καθένας που νόμιζε ότι βρίσκει κοντινούς του έλεγε «εγώ» και τον παίρνανε. Και τον πλακώνανε στο ξύλο μέσα στη νύχτα. Έτσι κι εγώ έκανα το λάθος. Άκουσα για Νομική Σχολή και λέω «εγώ είμαι». Και με πήρανε και με πλακώσανε στη νύχτα. Αυτός που με έριξε κάτω και με τσαλαπατούσε, μου λέει: «Θα σε στείλω στο τρελάδικο, όπως έστειλα τον Νίκο Καρούζο».

Τον ποιητή;

Τον ποιητή… Εν πάση περιπτώσει, δεν με έστειλαν στο τρελάδικο. Μας πήγανε στον διοικητή, ο οποίος μας είπε: «Καλώς ήλθατε. Εδώ όποιος υπογράφει δήλωση περνάει ζωή και κότα. Όποιος δεν υπογράφει περνάει πολύ άσχημα. Πηγαίνετε όλοι να υπογράψετε και θα περάσετε αριστούργημα». Ε, από τους εκατόν τόσους που πήγαμε, δύο δεν υπογράψαμε.

Ο ένας ήσασταν εσείς. Ο άλλος;

Ο άλλος λεγόταν –θυμάμαι το όνομά του– Νίκος Ιωαννίδης. Ήταν ένα παιδί που έπαιζε ωραία κιθάρα· και χαβάγια. Μη σας λέω τώρα τις λεπτομέρειες της Μακρονήσου. Απλώς, για μένα χειροτέρεψε η φυματίωση, έκανα αιμόπτυση, με στείλανε στο νοσοκομείο και την άλλη μέρα με καλέσανε στην ανάκριση και μου είπαν: «Η φυματίωση που έχεις έχει χειροτερέψει. Θα σου αυξήσουμε την αγγαρεία, θα πεθάνεις από φυματίωση και δεν θα πει κανείς ότι σε βασανίσανε». Καθώς όμως η μάνα μου πήρε μια άδεια να με συναντήσει και με πήγανε στο Λαύριο με συνοδεία, είχα γράψει μια επιστολή που κατήγγελλα τη Μακρόνησο και κατάφερα κρυφά να της την περάσω την ώρα που τη φιλούσα. Εκείνη την έδωσε στις εφημερίδες και δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδη στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή. Την άλλη μέρα της δημοσίευσης με πήρανε για ανάκριση, για να ομολογήσω ότι εγώ την είχα γράψει. Εγώ έκανα ότι δεν ξέρω. Μου τη δείξανε, τη διάβασα: «Ό,τι λέει είναι σωστό, αλλά δεν ξέρω ποιος είναι». Με τιμωρήσανε με εικοσαήμερη αυστηρή φυλάκιση, που ήταν σε ένα αντίσκηνο, με συσσίτιο κάθε δύο μέρες. Αλλά αυτό με έσωσε. Παρότι είχε μπει ο Δεκέμβρης και έκανα Χριστούγεννα μέσα στη σκηνή αυτή, σταμάτησε η αγγαρεία και το σπάσιμο της πέτρας, που μου είχανε δεκάξι ώρες κάθε μέρα. Κι άρχισα να καλυτερεύω. Ύστερα, ήρθε η καινούργια ΕΣΟ, όπως τη λέγαμε. Τότε μου δώσανε προσωρινό απολυτήριο, απόφαση εκτόπισης – και έτσι τελικά κατέληξα στον Άη Στράτη.

Συγκριτικά με τη Μακρόνησο πώς ήταν ο Άη Στράτης;

Μπροστά στην κόλαση της Μακρονήσου ήταν παράδεισος.

Μένατε με τον Κώστα Κουλουφάκο στον Άη Στράτη;

Όχι, εκεί τον γνώρισα. Και γίναμε πολύ φίλοι, αλλά ο Κουλουφάκος έμενε σε άλλη σκηνή. Εκεί συνάντησα τον Ρίτσο, στον οποίο είπα, με τις ιδέες που είχα αποκτήσει, ότι η ποίηση είναι έκφραση του μικροαστικού συναισθηματισμού που σε εμποδίζει από την επαναστατική δράση.

Τι έλεγε ο Ρίτσος;

Το είπα αυτό στον Ρίτσο και μου λέει: «Μην ξαναλές τέτοιες σαχλαμάρες. Πρέπει να καταλάβεις ότι η ποίηση είναι το πεπρωμένο σου». Τότε άκουσα τη λέξη «πεπρωμένο». «Και μην ξανάρθεις να με δεις», συνέχισε (γιατί ο Ρίτσος έμενε σε ένα ωραίο καλύβι, σε ένα σπιτάκι), «αν δεν μου φέρεις χειρόγραφα ποιήματα». Έτσι άρχισα να γράφω ξανά. Του πήγα ποιήματα και με βοήθησε πάρα πολύ με τις παρατηρήσεις του. Κι εκείνος μου είπε: «Να γνωρίσεις μια παρέα παιδιών που είναι πολύ καλοί στη λογοτεχνία: τον Κώστα Κουλουφάκο, τον Μανόλη Φουρτούνη και τον Δημήτρη Ραυτόπουλο.

Σας έχω ακούσει να διηγείστε ότι εκεί, στον Άη Στράτη, για πρώτη φορά καταλάβατε πως υπήρχαν απαγορευμένα βιβλία και στη δική σας την πλευρά.

Ναι, ήταν η πρώτη δυσάρεστη εμπειρία που είχα. Διότι το στρατόπεδο του Άη Στράτη, που είχε τρεις χιλιάδες ανθρώπους και ήταν χωρισμένο σε τρεις τομείς, από χίλιους σε κάθε τομέα –και αργότερα λιγότερους, γιατί φεύγανε και με άδειες–, είχε δύο βιβλιοθήκες. Μία με τα λογοτεχνικά βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα και μια κρυφή βιβλιοθήκη με μαρξιστικά βιβλία που είχαν έρθει παράνομα. Στην πρώτη σκηνή που έμεινα ήμασταν εφτά άτομα. Εγώ κι άλλοι έξι, αγρότες από τη βόρεια Θεσσαλία και την Ήπειρο. Μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, ήρθαν δύο της καθοδήγησης και μου λένε: «Κάναμε έναν έλεγχο στη λογοτεχνική βιβλιοθήκη και είδαμε ότι υπάρχουν βιβλία διεφθαρμένα που χαλάνε το ηθικό των ανθρώπων. Τα αποσύραμε και τα έχουμε βάλει σε ένα χαρτόκουτο. Θα τα φέρουμε να τα κρύψουμε κάτω από το κρεβάτι σου και μην τα δει κανείς». Ήρθαν και όντως τα χώσανε κάτω από το ξυλοκρέβατο. Αλλά μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, από περιέργεια, τράβηξα την κούτα και την άνοιξα να δω ποια είναι τα κακά βιβλία. Ήταν όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πριν λίγο καιρό είχε κατακριθεί στη Σοβιετική Ένωση ως αντιδραστικός! Επίσης ήταν δύο σοβιετικά μυθιστορήματα που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα, τα οποία όμως είχαν επικριθεί στη Σοβιετική Ένωση επειδή κοροϊδεύανε τη γραφειοκρατία. Θυμάμαι τους τίτλους: Οι δώδεκα καρέκλες ήταν το ένα και Για δύο ζευγάρια μεταξωτές κάλτσες το άλλο. Βλέπω και ένα άλλο βιβλίο, Το κόκκινο ιππικό. Τα έχασα, γιατί ήταν ένα βιβλίο επαναστατικό, για τον Εμφύλιο Πόλεμο και τη δράση του ιππικού. Γραμμένο από έναν συγγραφέα που θυμάμαι –έχω ξεχάσει τόσα ονόματα, αυτό το όνομα το θυμάμαι–, τον Ισαάκ Μπάμπελ. Ήταν ένα βιβλίο περιζήτητο. Και απορώ πώς το αποσύρανε. Έμαθα τον λόγο πολύ αργότερα.

Ποιος ήταν; Γιατί απέσυραν και τον Μπάμπαλα;

Πριν λίγα χρόνια, όταν ο φίλος μου Αναστάσης Βιστωνίτης, ο οποίος διάβαζε σοβιετικά αρχεία που είχαν δημοσιευτεί, μου είπε ότι διάβασε πως ο Μπάμπελ, ο συγγραφέας και έφεδρος αξιωματικός του σοβιετικού στρατού, έκανε ένα μεγάλο λάθος: τα έφτιαξε ερωτικά με τη γυναίκα του διευθυντή των μυστικών υπηρεσιών. Ο οποίος, όταν το έμαθε, διέταξε να συλληφθεί, τον πέρασε από στρατοδικείο, τον καταδίκασαν σε θάνατο ως προδότη και τον εκτελέσανε. Και έτσι τελείωσε ο Μπάμπελ.

Τελειώσανε και τα βιβλία του στα ελληνικά. Η κούτα με τα απαγορευμένα τι απέγινε;

Αργότερα, ήρθαν και την πήρανε την κούτα. Τη βγάλανε έξω στα χωράφια και ένα βράδυ είδα ότι τα κάψανε. Τότε είδα για πρώτη φορά ότι βιβλία δεν καίγανε μόνο οι χιτλερικοί, καίγανε και οι δικοί μας.

Τελειώνει η εξορία, βρίσκεστε στην Αθήνα. Συνεργάζεστε στην Επιθεώρηση Τέχνης;

Ναι. Είμαι ιδρυτικό μέλος.

Πώς εκδόθηκε;

Ήταν δύσκολη εποχή. Και για να βγει περιοδικό, ο εκδότης έπρεπε να έχει άδεια του υπουργείου Εσωτερικών. Ήταν υπό έλεγχο. Συμμαθητής μου από το Βαρβάκειο ήταν ο Νίκος Σιαπκίδης, ο οποίος είχε γίνει αρχιτέκτων – εγώ είχα γίνει δικηγόρος, είχα πάρει το δίπλωμα της Νομικής και ήμουν ασκούμενος δικηγόρος. Ο Σιαπκίδης δεν είχε φάκελο. Έτσι πήρε άδεια για περιοδικό. Κι είπε στους γνωστούς του να γράφουν, είπε και σε μένα. Κι εγώ είπα στα παιδιά του Άη Στράτη, που είχαν έρθει ως αδειούχοι εξόριστοι: στον Κουλουφάκο, αργότερα στον Φουρτούνη που ήρθε κι αυτός, στον Ραυτόπουλο. Ήρθε κι ο Τάσος Λειβαδίτης και έτσι τον γνώρισα και συνδέθηκα με πολλή φιλία μαζί του. Και ξεκινήσαμε την Επιθεώρηση Τέχνης. Στην οποία, η ΕΔΑ –ήταν η ΕΔΑ τότε– έστειλε ως αρχισυντάκτη, δηλαδή ως διευθύνοντα της συντακτικής επιτροπής, τον Πορφύρη Κονίδη. Πολύ μεγαλύτερό μας. Παλαιό Ακροναυπλιώτη, στον Εμφύλιο Πόλεμο καταδικασμένο εις θάνατον που γλίτωσε την τελευταία στιγμή. Και έτσι ξεκίνησε η Επιθεώρηση Τέχνης, η οποία είχε μεγάλη επιτυχία.

Η σύνταξή της είχε συχνά συγκρουστεί με το κόμμα. Συγκρουστήκατε κι εσείς;

Ναι. Αλλά πριν είχα πολλές εμπειρίες. Και πολλές φορές, έτσι, πέρασα απογοητεύσεις. Να σας πω μια μεγάλη απογοήτευσή μου. Ένας συγγραφέας που θαύμαζα πάρα πολύ, από χρόνια, γιατί είχα διαβάσει ό,τι βιβλίο του είχα βρει, ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης – και τα ταξιδιωτικά του μου αρέσανε πολύ, και τα λογοτεχνικά, και εκείνο που είχα λατρέψει ήταν ο «Αλέξης Ζορμπάς». Γενικά μού άρεσε πολύ ο Καζαντζάκης. Κάποτε αποφασίσαμε στην Επιθεώρηση Τέχνης, όπως ήταν τότε το ρεύμα, να κάνουμε ένα τεύχος αφιερωμένο στην ειρήνη. Ήταν τότε στην πολιτική της Αριστεράς το κίνημα της ειρήνης. Και εγώ τους λέω να γράψουμε ένα γράμμα, να μας στείλει για το τεύχος ένα κείμενο και ο Καζαντζάκης. Θα ήταν το καλύτερο απ’ όλα. Ο Καζαντζάκης τότε είχε μόλις εγκατασταθεί στη νότια Γαλλία. Και όντως, του στέλνουμε την επιστολή. Και μας απαντάει ο Καζαντζάκης επίσης με επιστολή – που κρίμα, δεν την πήρα να τη διασώσω και χάθηκε μαζί με όλο το αρχείο της Επιθεώρησης Τέχνης, που το κατέστρεψε η χούντα. Στην επιστολή του ο Καζαντζάκης μάς έλεγε: «Μα δεν ξέρετε ότι εγώ είμαι υπέρ του πολέμου; Το έχω γράψει ότι ο πόλεμος δημιουργεί την ιστορία. Τι μου ζητάτε να γράψω για την ειρήνη τώρα;» Μείναμε εμβρόντητοι. Αλλά κυρίως πάθαμε, εγώ τουλάχιστον, φοβερό τράνταγμα, σοκ, όταν, ύστερα από λίγους μήνες, η Διεθνής Επιτροπή για την Ειρήνη (είχε τότε συγκροτηθεί από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά πρόεδρος ήταν ο Μπέρτραντ Ράσελ) είχε κάνει συνέδριο στην Κίνα και απένειμαν το μεγάλο βραβείο ειρήνης στον Καζαντζάκη. Και εκείνος πήγε να το παραλάβει. Ο άνθρωπος που μας είχε πει ότι είναι υπέρ του πολέμου και δεν έγραφε για την ειρήνη, όταν πήρε βραβείο για την ειρήνη πήγε να το παραλάβει. Έπαθα τράνταγμα.

Με το κόμμα πότε είχατε εμπλοκή στην Επιθεώρηση;

Ο φίλος και συνεργάτης μας, ο Μανόλης Φουρτούνης, ο οποίος ήταν από την Κω, είχε μεγαλώσει με την ιταλική κατοχή εκεί και είχε μάθει τα ιταλικά από μικρό παιδί, όταν ήρθε αδειούχος εξόριστος έγινε κι αυτός μέλος της συντακτικής επιτροπής και συχνά μας έφερνε κείμενα από τα ιταλικά. Στα ιταλικά δημοσιευμένο βρήκε κι ένα θαυμάσιο σοβιετικό διήγημα – δεν θυμάμαι τον τίτλο αλλά θυμάμαι τον συγγραφέα, λεγόταν Γκράνιν. Σ’ αυτό, ο Σοβιετικός συγγραφέας σατίριζε τη σοβιετική γραφειοκρατία. Και, όπως μάθαμε, ήταν και ήρωας του πολέμου, με παράσημο. Το διήγημά του εκείνο είχε καταδικαστεί στη Σοβιετική Ένωση. Αλλ’ ο Φουρτούνης το μετέφρασε από ένα αριστερό ιταλικό περιοδικό, το έφερε μεταφρασμένο, άρεσε και το δημοσιεύσαμε. Γι’ αυτό η ΕΔΑ, δηλαδή η ανώτατη κομματική επιτροπή μάς καταδίκασε διότι δημοσιεύσαμε ένα διήγημα που εξύβριζε τη Σοβιετική Ένωση και είχε καταδικαστεί εκεί. Έτσι έγινε μια κομματική δίκη, στην οποία ο εισαγγελέας, ας πούμε, ήταν ο Μάρκος Αυγέρης. Και μέλη του δικαστηρίου, από λογοτέχνες, ήταν ο Θέμος Κορνάρος και ο Ρίτσος. Είπα τότε: «αφού θα είναι ο Ρίτσος, θα αθωωθούμε». Αλλά ο Ρίτσος ταυτίστηκε με την καθοδήγηση εκεί και μας καταδίκασαν. Η καταδίκη ήταν μεγάλη μομφή, θα παραμέναμε όμως να κάνουμε τη δουλειά, αλλά θα την κάνουμε υπό έλεγχο. Και για τον έλεγχο, μας έστειλαν τον Δημήτρη Δεσποτίδη. Έτσι συνεχίστηκε η Επιθεώρηση Τέχνης. Υπό έλεγχο.

Πότε φύγατε;

Έμεινα ώς το 1959, οπότε η πρώτη σύζυγος που είχα, με την οποία χωρίσαμε αργότερα, κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο. Είχα γίνει δικηγόρος και ο Δικηγορικός Σύλλογος επενέβαινε. Άμα ήσουν δικηγόρος και αδειούχος εξόριστος, επενέβαινε ο Σύλλογος, ότι δεν μπορεί ένας δικηγόρος να είναι αδειούχος εξόριστος. Έτσι είχα απαλλαγεί από την ιδιότητα του αδειούχου εξορίστου, δεν ήμουνα πια. Η τότε σύζυγός μου μάλιστα κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο και φύγαμε για το Παρίσι. Ήταν η πρώτη έξοδος από τη χώρα. Και έμεινα πέντε χρόνια.

Επιστρέψατε στο Παρίσι μετά τη χούντα;

Είχαμε πάρει διαζύγιο με την πρώτη σύζυγο, χωρίσαμε. Εγώ δούλευα στο Κέντρο Κοινωνικών Επιστημών ως διευθυντής ερευνών και, όταν έγινε το πραξικόπημα το 1967, πήγανε να με συλλάβουν στο σπίτι που έγραφε η ταυτότητα. Ήταν το σπίτι από το οποίο είχα φύγει όταν χώρισα, έτσι δεν με βρήκανε. Λίγες μέρες αργότερα κατάφερα και έφυγα. Ξαναπήγα στο Παρίσι, όπου έμεινα εφτά χρόνια ακόμα.

Στο Παρίσι εργαστήκατε, βρεθήκατε με πολλούς άλλους Έλληνες εξόριστους… Τότε μεταφράσατε και στα γαλλικά το Πνευματικό εμβατήριο του Σικελιανού;

Είναι μια τελικά δυσάρεστη ιστορία. Ναι, μετέφρασα το ποίημα του Σικελιανού Πνευματικό εμβατήριο στα γαλλικά, έπειτα από παραγγελία του Μίκη Θεοδωράκη.

Δημοσιεύτηκε στον δίσκο με το μελοποιημένο έργο από τον Μίκη;

Ναι. Δημοσιεύτηκε στον δίσκο που έβγαλε ο Θεοδωράκης.

Στο Παρίσι γνωρίσατε τη δεύτερη γυναίκα σας, τη Ρένα Σταυρίδη;

Ναι. Και στο Παρίσι παντρευτήκαμε. Η Ρένα ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος. Αργότερα έγινε καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο, καθηγήτρια Ιστορίας. Στη χούντα είχε κάνει μια δολιοφθορά. Όταν ο Παπαδόπουλος, ο δικτάτορας, έκανε μια εκδήλωση στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού, εκείνη, φορώντας περούκα για να μην την αναγνωρίσουν, μετέφερε ένα φορητό μαγνητόφωνο. Και την ώρα που άρχισε να μιλάει ο Παπαδόπουλος, το έβαλε στη διαπασών να λειτουργεί και του διέκοψε την ομιλία. Του τη χάλασε, αναγκάστηκε να σταματήσει και να φύγει. Έκανε επικίνδυνη αντιδικτατορική δουλειά, ευτυχώς μπόρεσε και διέφυγε και δεν έλεγε ποτέ για τη δράση της. Εγώ το έμαθα πολύ αργότερα.

Στο Παρίσι ξανασυναναστραφήκατε με τον Δεσποτίδη.

Ναι.

Ήταν πια ανανεωτικός αριστερός;

Ήτανε περίεργος άνθρωπος… Στο βιβλίο που βγαίνει από την Κίχλη με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα, στον πρόλογο, διευκρινίζω ότι αναφέρομαι σε ανθρώπους που γνώρισα, συνδέθηκα μαζί τους και παίξανε ρόλο στη ζωή μου. Αλλά δεν γράφω για αυτούς με τους οποίους συγκρούστηκα και ήρθα τελικά σε ρήξη.

Ο Δεσποτίδης ήταν σε αυτούς με τους οποίους συγκρουστήκατε;

Έτσι δεν έγραψα κάτι για τον Δεσποτίδη γιατί ήρθαμε σε ρήξη.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα μετά τη χούντα, είστε πια σε σχέση, που λέμε, με το ΚΚΕ Εσωτερικού;

Ναι, αλλά μετά γίνονται ζυμώσεις, συγκρούσεις, διασπάσεις. Γενικά, όλο και περισσότερο ασχολούμαι με το γράψιμο και με την πολιτιστική δραστηριότητα παρά με την πολιτική δραστηριότητα. Δεν συμμετέχω πια.

Δεν συμμετείχατε. Θυμάμαι, όμως, ότι το 1979 –ήμουν πρωτοετής φοιτητής– ένα από τα μπλοκάκια που είχε βγάλει ο Ρήγας Φεραίος είχε στο εξώφυλλο απόσπασμα από ένα ποίημά σας. «Είναι πολύ νωρίς για μια γεροντική σοφία», έλεγε. Κι εμείς, νεολαίοι στον Ρήγα, ξέραμε ότι ο Τίτος Πατρίκιος είναι ο κομματικός ποιητής. Έτσι αρχίσαμε να ψάχνουμε τις συλλογές σας.

Δεν το θυμάμαι αυτό. Είναι στα πράγματα που έχω ξεχάσει.

Θυμάστε τουλάχιστον πώς σκεφτόσασταν και πώς γράφατε εκείνη την περίοδο;

Κάθε τόσο ανακάλυπτα και κάτι καινούργιο, κάποια καινούργια σκέψη, κάποια καινούργια κριτική. Προσπαθούσα να μην αφήνω το μυαλό μου σε αδράνεια και σε αυτοϊκανοποίηση. Στο ποίημα που είχα γράψει το 1957, αλλά το δημοσίευσα πολύ αργότερα, υπάρχουν δύο στίχοι που λένε:

Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα,
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.

Επί χούντας, ο τότε φίλος μου Μανόλης Αναγνωστάκης ενέταξε τους στίχους αυτούς σε ένα ποίημά του, λέγοντας περίπου: «Όπως πολύ σωστά είπε κάποτε και ο φίλος μου ο Τίτος, κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες». Στον καιρό της Μεταπολίτευσης –δεν έχουμε ακόμα συγκρουστεί με τον Αναγνωστάκη, ήμασταν πολύ φίλοι– γίνεται μια εκδήλωση για την ποίησή του στο πολιτιστικό κέντρο Γουλανδρή, που ήταν σε ένα παλιό αρχοντικό στην Πλάκα. Πήγαμε με τη σύζυγό μου και μίλησαν ο Αλέξης Ζήρας και ο Παντελής Μπουκάλας. Ήταν και ο Αναγνωστάκης με τη γυναίκα του, τη Νόρα, μπροστά μπροστά. Λέει, μια στιγμή, ο Ζήρας: «Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης έγραψε τους περίφημους στίχους “κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”». Και ο Αναγνωστάκης δεν είπε κουβέντα και συνεχίστηκε η ομιλία. Αλλά όταν πήρε το λόγο ο Παντελής Μπουκάλας είπε: «Θέλω να κάνω μια διόρθωση. Οι στίχοι που ανέφερε ο Ζήρας δεν είναι του Αναγνωστάκη, είναι του Τίτου Πατρίκιου». Έτσι αποκαταστάθηκε η αλήθεια.

Όταν πέθανε ο Αναγνωστάκης, θυμάμαι η Ελευθεροτυπία έγραψε σε μια μεγάλη σελίδα: «Χάσαμε τον ποιητή που έγραψε τους στίχους “Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”».

Με ποιο κοινό σχετιστήκατε τα χρόνια της μεταπολίτευσης; Με ποια περιοδικά, με ποιες ομάδες;

Στη μεταπολίτευση έκανα το μεγαλύτερο λάθος της ζωής μου – κι ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου… Μου λένε μερικοί ότι ήταν η Μακρόνησος και ο Άη Στράτης. Όχι. Ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου και η χειρότερη κόλαση ήταν ο χρόνος που ανέλαβα, ανοήτως, την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αν θυμάμαι σωστά το 2001. Μου στοίχισε πάρα πολύ. Ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Θόδωρος Πάγκαλος, με κάλεσε μία Παρασκευή, θυμάμαι, και μου είπε: «Σου αναθέτω την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας». Λέω: «Πολύ καλά». «Με μισθό τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ». Λέω: «Θόδωρε, όχι. Είναι πολύ μεγάλος, είναι σκανδαλωδώς μεγάλος». «Τόσος είναι», μου λέει, «και τόσα θα παίρνεις». Ήταν Παρασκευή. Εκείνο το βράδυ υπήρχε πρεμιέρα στο Θέατρο Πόρτα. Ένα έργο της Ξένιας Καλογεροπούλου. Ήταν όλη η συγγραφική και καλλιτεχνική Αθήνα. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια για τη νέα δουλειά. Ο Πάγκαλος είχε προηγουμένως δώσει πρες κόνφερανς και είπε ότι μου αναθέτει την προεδρία, είπε και τον μισθό της: τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια, πλην της χήρας ενός πολύ στενού φίλου.

Μετά άρχισαν να ζητάνε δανεικά;

…Πλην και του Μαρωνίτη, ο οποίος επίσης δεν με συνεχάρη. Μου λέει: «Θα τα πούμε αργότερα». Αλλά αυτά έγιναν μια Παρασκευή, από το πρωί μέχρι το βράδυ. Το Σάββατο δημοσιεύτηκε συνέντευξη του Πάγκαλου, νομίζω στην Ελευθεροτυπία, εναντίον του άλλου υπουργού της κυβέρνησης Σημίτη, του Τάσου Γιαννίτση, για το νομοσχέδιο που είχε προτείνει για το ασφαλιστικό. Και τη Δευτέρα, ο Σημίτης απέλυσε τον Πάγκαλο από υπουργό. «Δεν μπορεί ένας υπουργός να επιτίθεται σε συνυπουργό του διά του Τύπου. Αν έχει διαφορετική γνώμη, να την πει στο υπουργικό συμβούλιο», είπε ο Σημίτης. Και έτσι ο μισθός εκείνος δεν υπεγράφη και δεν μου δόθηκε ποτέ. Και έμεινα άμισθος. Με τον κόσμο να νομίζει ότι παίρνω αυτά τα λεφτά.

Οπότε, ύστερα από δύο μήνες, πήγα στον Σημίτη και του είπα: «Παραιτούμαι. Δεν μπορώ να συνεχίζω σε αυτή την κατάσταση». Και μου λέει: «Σε παρακαλώ, μην το κάνεις, γιατί θα δημιουργηθεί μεγάλο ζήτημα. Θα τακτοποιηθεί». Έμεινα. Και δεν τακτοποιήθηκε. Από τον Νοέμβριο του 2001 μέχρι το επόμενο καλοκαίρι να δουλεύω άμισθος, και ο κόσμος να σπάει τα τηλέφωνα και να μου ζητάνε ρουσφέτια. Ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου. Και το καλοκαίρι πια, ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ενέκρινε έναν μισθό χιλίων διακοσίων ευρώ. Από το καλοκαίρι.

Τον Νοέμβριο κατόρθωσα και παραιτήθηκα. Όταν ανέλαβα αυτή τη δουλειά, έκανα και ένα γενικό τσεκάπ και ήμουν, από άποψη υγείας, τέλεια. Λίγο μετά απ’ όταν παραιτήθηκα, αρρώστησα σοβαρά. Χρειάστηκε να κάνω μια πολύ σοβαρή εγχείρηση.

Τέλος καλό, όλα καλά… Ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης, αναλύοντας την ποίησή σας, σας αποκαλεί ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Συμφωνείτε με την εκτίμησή του;

Η θεματολογία μου ήταν κυρίως αυτή. Το ζήτημα είναι να γράφεις καλό ποίημα.

Ποιοι ποιητές σας συγκινούν και σας έχουν επηρεάσει;

Θα σας πω για τους Έλληνες. Με επηρέασαν πάρα πολύ ο Σολωμός και ο Κάλβος. Για χρόνια, ιδίως στο κλίμα της Αντίστασης, με τα πατριωτικά του ποιήματα, ο Βαλαωρίτης. Μετά ο Παλαμάς, κυρίως με τον Δωδεκάλογο του Γύφτου, αλλά και με το ποίημά του για την Αθήνα. Επίσης ο Σικελιανός. Αλλά περισσότερο μου είχαν αρέσει δύο ποιητές που ήταν απορριπτέοι από την Αριστερά: ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης, των οποίων και των δύο θυμάμαι ποιήματα, θα μπορούσα να τα πω. Μετά με επηρέασαν, βεβαίως πολύ, ο Εμπειρίκος με τη σουρεαλιστική του ποίηση, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Γιώργος Σεφέρης. Κυρίως, όμως, ο Ρίτσος, που με βοήθησε – οφείλω να πω ότι ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος, τον οποίο πολύ θαύμασα και αγάπησα. Και ο καλύτερος ίσως άνθρωπος που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, με τον οποίο συνδέθηκα πάρα πολύ. Ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους και μπορώ να σας πω ένα πολύ σημαντικό περιστατικό.

Παρακαλώ…

Είχα βγάλει το πρώτο μου βιβλίο, τον Χωματόδρομο – ήμουν στην Επιθεώρηση Τέχνης. Ο Βρεττάκος βοηθούσε πολύ το περιοδικό. Ήταν δημοτικός σύμβουλος εκ μέρους της Αριστεράς στον Δήμο Πειραιά. Και αποφάσισε να οργανώσει μια εκδήλωση εορταστική για τα πενήντα χρόνια από την πρώτη έκδοση του βιβλίου του Βάρναλη. Το πρότεινε και αποφάσισε ο δήμος να το κάνει τιμητικά στο μεγάλο και ωραίο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Ο Βρεττάκος, ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους, ανέθεσε σε δύο νέους να μιλήσουν για τον Βάρναλη: στον Κουλουφάκο για τα ποιήματά του και σε μένα για τα πεζά του. Πέσαμε και οι δύο με τα μούτρα να μελετάμε και να γράφουμε και φτιάξαμε δύο ομιλίες. Γίνεται η γιορτή και το ωραίο αυτό και μεγάλο θέατρο πλημμυρίζει από κόσμο. Πλημμύρα, οι διάδρομοι γεμάτοι. Ξεκινάει με ομιλία του Βρεττάκου για το σύνολο του έργου Βάρναλη, μετά μιλάει πολύ ωραία για τα ποιήματά του ο Κουλουφάκος και μετά για τα πεζά εγώ. Και τελειώνει, χαλάει ο κόσμος από τα χειροκροτήματα.

Ο Βάρναλης καθόταν στην πρώτη σειρά. Σηκώνεται, διασχίζει το διάδρομο, φεύγει χωρίς καν να χαιρετήσει κανέναν. Και μένουμε όλοι εμβρόντητοι. Μετά μάθαμε ότι είχε φύγει πολύ δυσαρεστημένος, διότι δεν τον τιμήσαμε όσο έπρεπε.

Αυτά είναι τα περίεργα βιώματα της εποχής.

Μιλήσαμε πολύ για το παρελθόν. Μπορούμε να σκεφτούμε τον κόσμο που έχουμε σήμερα και τον κόσμο που έρχεται; Έχετε σκεφτεί τον κόσμο που έρχεται, την ποίηση την αυριανή και τη ζωή αύριο;

Μας απασχολεί πολύ και εμένα και όλους αυτό, αλλά το να κάνεις προγραμματικές προβλέψεις είναι πια επικίνδυνο, γιατί πολλά προγράμματα ανατρέπονται. Και για εμένα αυτό που έχει σημασία είναι ότι το μέλλον διαμορφώνεται με τη δραστηριότητα που έχεις στο παρόν και όχι με την αφηρημένη προσδοκία ενός προγραμματισμένου μέλλοντος, που πιστεύεις ότι οπωσδήποτε θα έρθει επειδή εσύ το πρόβλεψες.

Έχετε σχετιστεί με ιδεολογίες που υποσχέθηκαν τη χειραφέτηση, αλλά δεν την πραγμάτωσαν, το αντίθετο. Τι είναι για εσάς οι ιδεολογίες; Τι θα λέγατε σήμερα, ας πούμε, σε ένα παιδί που θα ερχόταν και θα σας έλεγε: «Ξέρεις, είμαι ιδεολόγος, θέλω να αλλάξω τον κόσμο»;

Προσπάθησε να επιβεβαιώνεις την ιδεολογία σου μέσα στην πραγματικότητα και όχι να παραμορφώνεις την πραγματικότητα με βάση την ιδεολογία. Αυτό το κάναμε, η δική μου γενιά, επί χρόνια και οδηγηθήκαμε σε πολλές καταστροφές.

Να σας πω, πίστευα κι εγώ την περίφημη φράση η οποία διαμόρφωσε ιδεολογία, του Μαρξ, που λέει: «Η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Κάποια στιγμή άρχισα να τη βλέπω με κριτική ματιά, διότι τελικά κατέληξα στο ότι η βία είναι πάντα καταστρεπτική. Και έλεγα για ένα διάστημα ότι αυτή είναι η αντίληψη του Στάλιν, αλλά ο Λένιν την έχει ξεπεράσει. Μετά, ξαναμελετώντας τα πράγματα και τα βιβλία τους, είδα ότι και ο Λένιν την ίδια αντίληψη είχε. Αλλά του Μαρξ ήταν η ιδέα. Όταν ζούσα στη Γαλλία, μία από τις εργασίες επί πληρωμή ήταν η σύνταξη της βιβλιογραφίας των έργων του νεαρού Μαρξ, προ του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Έκανα την εργασία για τις γαλλικές εκδόσεις πιστεύοντας ότι ο νέος Μαρξ έχει μια πιο ανοιχτή σκέψη. Αλλά πριν αρκετά χρόνια διαβάζω μια επιστολή του προς συμφοιτητή του – ήταν ακόμα 19 - 20 χρόνων, και οι δύο εγελιανοί, αλλά αριστεροί. Έλεγε ο Μαρξ στην επιστολή αυτή ότι η ανθρωπότητα ζει υπό καταπίεση και πρέπει να απελευθερωθεί. Αλλά για να απελευθερωθεί από την καταπίεση, πρέπει να αποκτήσει συνείδηση του ότι υφίσταται καταπίεση. Και αυτή τη συνείδηση δεν την έχει ακόμα. Έργο δικό μας είναι να δώσουμε στην ανθρωπότητα τη συνείδηση ότι βρίσκεται υπό καταπίεση. Και θα της τη δώσουμε αυτή τη συνείδηση, είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Τρόμαξα όταν το διάβαζα, γιατί ήδη από τόσο νέος έχει την αντίληψη της βίας. «Το θέλεις - δεν το θέλεις, θα σ’ το επιβάλω εγώ αυτό, γιατί εγώ έχω το σωστό και θα σου επιβάλω το σωστό».

Σήμερα πια νομίζω ότι το σωστό δεν επιβάλλεται ποτέ διά της βίας. Διά της πειθούς και διά της αντιπαράθεσης των γνωμών. Όχι διά της βίας. Αυτή είναι η άποψή μου.

Είναι μια άποψη που οδηγεί στον πολιτισμό – και στην απελευθερωτική δυναμική της ποίησης. Θα μας πείτε ένα ποίημα που σας εκφράζει;

Θα σας πω ένα ποίημα που έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες ευρωπαϊκές. Είναι το «Άλλο ένα καλοκαίρι».

Για σκέψου να μην πρόφταινα
κι αυτό το καλοκαίρι
να δω το φως ξανά εκτυφλωτικό
να νιώσω την αφή του ήλιου στο κορμί μου
να οσμιστώ δροσερές και χαλασμένες μυρωδιές
να γευτώ γλυκόξινες και πιπεράτες γεύσεις
ν’ ακούω τα τζιτζίκια
ώς τα κατάβαθα της νύχτας
να καταλαβαίνω τους δικούς μου που αγαπώ
να μην αδημονώ μ’ αυτούς που με στηρίζουν
να σκέφτομαι κι εκείνους που θέλησα να ξεχάσω
να βρίσκω φίλους που έρχονται από μακριά
ν’ αφήνω κι άλλες ζωές να μπαίνουν στη δική μου
να κολυμπάω σε θάλασσες ζεστές
ν’ αντικρίζω φρέσκα σώματα γυμνά
ν’ αναπολήσω έρωτες, να ονειρευτώ καινούργιους
ν’ αντιληφθώ τα πράγματα που αλλάζουν.
Έτσι καθώς το πρόφτασα αυτό το καλοκαίρι
λέω να ελπίζω για προσεχή Χριστούγεννα
για κάποια επόμενη Πρωτοχρονιά
άσε να δούμε και για παραπέρα.

Σας ευχαριστώ με όλην μου την καρδιά.

 Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 19 11.50.49 πμ

1 Οκτωβρίου 2026. Ο Τίτος Πατρίκιος με τον Ηλία Κανέλλη στη σκηνή της αίθουσας Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών.

Ντίνα Κουμπούλη

19 Νοεμβρίου 2026

Ο Γρηγόρης Δημητριάδης για την ανάγκη διάδοσης του βιβλίου και τους Bookmarkers

Πριν από λίγες εβδομάδες, μια νέα κίνηση με επίκεντρο το βιβλίο παρουσιάστηκε στο βιβλιοπωλείο Bookloft μια νέα κίνηση με επίκεντρο το βιβλίο και την ανάγκη της διάδοσής του: οι Bookmarkers. Μια πρωτοβουλία πολιτών με φιλοδοξία να ενισχυθεί η σχέση με το βιβλίο όλο και περισσότερων Ελλήνων. Οι Bookmarkers φιλοδοξούν να συμβάλλουν στη διάδοση των βιβλίων στην καθημερινή ζωή και, ασφαλώς, της ανάγνωσης, μέσα από δραστηριότητα που θα εξειδικευτεί το επόμενο διάστημα. Στόχος, όπως λένε οι πρωτεργάτες του, να δημιουργηθούν περισσότεροι αναγνώστες, να δημιουργηθούν πολλές ενεργές κοινότητες αναγνωστών σε ολόκληρη την Ελλάδα.

 

Εμπνευστής της πρωτοβουλίας αυτής, ένα πρόσωπο που έχει απασχολήσει με πολλούς τρόπους την πολιτική ζωή της Ελλάδας – ο Γρηγόρης Δημητριάδης, ο οποίος από το 2019 ώς το 2022 διετέλεσε γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη. Πρόσωπο με έντονη παρουσία στα δημόσια πράγματα, ο οποίος συχνά μιλάει για το πάθος του για τα βιβλία και την ανάγνωση, υποστηρίζει ότι πέρα και πάνω από τα πολιτικά πάθη, η χώρα πρέπει να καλύψει το βασικό έλλειμμά της, τη σχέση των πολιτών με τη γνώση. Κι ένας τρόπος είναι η σχέση με τα βιβλία.

Τι μπορεί να σημαίνει, άραγε, η κινητοποίηση ενός συγκρουσιακού πολιτικού για τη διάδοση του βιβλίου. Και τι θα φέρουν, τι είναι σε θέση να φέρουν οι Bookmarkers σε ένα προσκήνιο στο οποίο το βιβλίο, ιδίως το καλό βιβλίο, είναι αντικείμενο ενδιαφέροντος μικρής μερίδας μυημένων; Συναντήσαμε τον Γρηγόρη Δημητριάδη και είχαμε τη συνομιλία που ακολουθεί:

Οι Bookmarkers γεννήθηκαν από την επιθυμία να φέρουν περισσότερους ανθρώπους κοντά στο βιβλίο. Θεωρείτε ότι είναι ελλειμματική η σχέση των σύγχρονων Ελλήνων με την ανάγνωση;

Η απάντηση είναι ότι αδικούμε τους Έλληνες. Θα σας πω  ένα παράδειγμα. Ήμουν πρόσφατα στην Έκθεση Βιβλίου στο Πεδίο του Άρεως και αυτό που μου έκανε εντύπωση δεν ήταν μόνο η μεγάλη προσέλευση. Διαπίστωσα δύο πράγματα. Πρώτον, είδα μεγάλη συμμετοχή της νεολαίας. Το δεύτερο που είδα είναι ότι οι ερωτήσεις που έκαναν στα κιόσκια ήταν πολύ στοχευμένες.  Έκαναν εξειδικευμένες ερωτήσεις ακόμα και για το ποιος έκανε τη μετάφραση στο τάδε βιβλίο. Θέλω να πω, φαίνονταν άνθρωποι που διαβάζουν, που έχουν εξοικείωση με το βιβλίο. Αυτά είναι ενθαρρυντικά σημάδια, που δεν τα προσπερνάς.

Θέλετε να συνδυάσετε το αναγνωστικό έλλειμμα με την κατάσταση της ελληνικής παιδείας, όπως επισημαίνεται τακτικά στους διαγωνισμούς της Pisa; Αυτό που λέμε φιλαναγνωσία προϋποθέτει υποχρεωτικά την κατανόηση, την κριτική ανάγνωση, την εμβάθυνση; Ή είναι απλώς μόδα για περιορισμένο κοινό;

Δεν είναι τόσο απλό. Παρά τις αντιξοότητες δεν ξεμπερδεύουμε εύκολα με τα κρίσιμα κεφάλαια της ανάγνωσης και της παιδείας. Ας επαναπροσδιορίσουμε το τι είναι μόδα. Θα πάω λίγο ενάντια στο ρεύμα. Γιατί να μην είναι μόδα η διεύρυνση του κοινού του βιβλίου; Υπάρχει μαγιά; Υπάρχει. Υπάρχει η βάση για να γίνει αυτό; Βεβαίως και υπάρχει. Άρα, η σύνδεση με το βιβλίο δεν είναι απλώς μόδα· είναι κάτι πιο μόνιμο. Εγώ δεν γνωρίζω πολλούς που να αγαπάνε το βιβλίο και να σταμάτησαν να διαβάζουν. Θα έλεγα λοιπόν ότι η φιλαναγνωσία είναι τρόπος ζωής.

Έχετε πει ότι δεν υπάρχει μέρα στη ζωή σας που να μην ανοίξετε ένα βιβλίο. Τι είναι για εσάς η ανάγνωση; Ένας τρόπος γνώσης, μια μορφή απόδρασης ή κάτι βαθύτερο, μια διαδικασία κατανόησης του εαυτού μας και του κόσμου που μας περιβάλλει;

Είναι όλα μαζί. Ας σημειώσω το βασικό: όταν διαβάζεις, συζητάτε πάντα ο συγγραφέας και εσύ. Αυτή η επικοινωνία έχει φιλοσοφικό υπόβαθρο, που τόσο λείπει στις μέρες μας. Και επίσης το διάβασμα σου προσφέρει την απόλαυση της βραδύτητας. Σε ό,τι με αφορά, με βοηθάει να ρίχνω τους ρυθμούς μου, να  ενεργοποιώ τη σκέψη μου, να την οδηγώ σε μονοπάτια απόλαυσης. Γιατί η ανάγνωση στο τέλος της ημέρας είναι και απόλαυση. Είναι ένα είδος εθισμού, ο οποίος όμως υπακούει στους κανόνες της λογικής. Σε ό,τι με αφορά, δεν μπορώ να μην ανοίξω ένα βιβλίο μέσα στη μέρα.

Ζούμε σε μια παράδοξη εποχή: πιθανότατα διαβάζουμε περισσότερες λέξεις από ποτέ, αλλά σε μικρά αποσπάσματα, με διαρκείς περισπασμούς και με μεγάλη ταχύτητα. Μήπως επομένως το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν διαβάζουμε, αλλά πώς διαβάζουμε; Τι χάνεται όταν χάνεται η δυνατότητα της αργής, συγκεντρωμένης ανάγνωσης;

Καταρχήν, η απόλαυση. Δεύτερον, η διαφορά που έχει το βιβλίο, σε αντίθεση με τα μικρά κείμενα και αποσπάσματα, είναι ότι ξεκινάς και διαβάζεις κάτι με αρχή, μέση και τέλος. Συνεπώς, ξεκινάς ένα ολόκληρο ταξίδι. Το βιβλίο άλλωστε, σε συντροφεύει και αφού το τελειώσεις.

Το βιβλίο μάς υποχρεώνει να παραμείνουμε για αρκετή ώρα μέσα στη σκέψη και στον τρόπο έκφρασης των συγγραφέων – ακόμη κι όταν διαφωνούμε μαζί τους. Σε μια εποχή έντονης πόλωσης και βεβαιοτήτων, μπορεί η ανάγνωση να λειτουργήσει και ως άσκηση κατανόησης του άλλου;

Μα, υπάρχει καλύτερος τρόπος να καταπολεμήσεις την πόλωση, τις βεβαιότητες, αλλά και τις θεωρίες συνωμοσίας  από την ανάγνωση και τη μελέτη; Το διάβασμα, όπως σας είπα, δεν είναι μια μοναχική πράξη, είναι μια ιεροτελεστία διαλόγου πρωτίστως με τον συγγραφέα αλλά και επικοινωνίας με το κοινό. Ένα βιβλίο, που διαβάζεται από πολλούς αποτελεί βάση για έναν ουσιαστικό διάλογο ακόμα και όταν έχουμε μια διαφορετική προσέγγιση, εκτίμηση ή άποψη για ένα βιβλίο. Το βιβλίο είναι η κατάλληλη θεραπεία κατά της πόλωσης, των δογμάτων και των βεβαιοτήτων. 

Συχνά θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι η ανάγνωση κάνει τον άνθρωπο καλύτερο. Η Ιστορία, βέβαια, δεν το επιβεβαιώνει πάντοτε. Τι μπορεί πράγματι να προσφέρει το βιβλίο στον αναγνώστη και τι θα ήταν υπερβολικό να του αποδώσουμε; 

Μια και αναφέρεστε στην ιστορία, τι καλύτερο παράδειγμα από τη Γερμανία; Εκεί όπου μεγαλούργησε ο Γκαίτε, ή –για να πάμε στην ταραγμένη εποχή του Μεσοπολέμου– εκεί όπου ο Τόμας Μαν, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, ο Άλφρεντ Ντέμπλιν και ο Στέφαν Τσβάιχ  έβαλαν τη σφραγίδα τους στην παγκόσμια λογοτεχνία, εκεί ακριβώς είχαμε την άνοδο του ναζισμού με τον Χίτλερ και το κάψιμο των βιβλίων στην πυρά. Αρχικά δείχνει αντιφατικό, θα ήθελα στο σημείο αυτό να επισημάνω όμως πως ακόμα και στις σκοτεινές μέρες υπήρξαν Γερμανοί που αντιστάθηκαν, έστω και παθητικά. Το αριστούργημα του Χανς Φάλλαντα, Μόνος στο Βερολίνο, αναδεικνύει μια πλευρά όχι ιδιαίτερα φωτισμένη από την Ιστορία.  Πρόκειται για την ιστορία ενός ζευγαριού που χάνει το γιο του στο μέτωπο και, μετά το θάνατό του, βάζει στόχο να ανατρέψει τον γερμανικό μηχανισμό προπαγάνδας, διανέμοντας προκηρύξεις κατά του Χίτλερ. Όμως σήμερα δεν είναι αυτοί οι συγγραφείς που πέρασαν στην αιωνιότητα; Και γιατί να μη σκεφτούμε αντίστροφα; Τι θα γινόταν αν δεν υπήρχαν όλοι αυτοί οι μεγάλοι λογοτέχνες; Κι εδώ να πούμε και κάτι ακόμα. Στην ανοικοδόμηση της Γερμανίας, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν συνέβαλαν οι διανοούμενοι; Για παράδειγμα, Το τενεκεδένιο ταμπούρλο του  Γκύντερ Γκρας, που στηλιτεύει στις βαρβαρότητες του ναζισμού, δεν βοήθησε στην αυτοκριτική και την κάθαρση ενός ολόκληρου λαού;

Μιλάτε για τη δημιουργία μιας «ενεργού κοινότητας αναγνωστών». Η ανάγνωση όμως είναι κατεξοχήν μοναχική πράξη. Τι σημαίνει για εσάς να μετατρέπεται αυτή η ιδιωτική εμπειρία σε κοινή, δημόσια εμπειρία;

Η ανάγνωση βεβαίως και είναι μοναχική πράξη. Αλλά αυτό είναι η αφετηρία. Το να μοιραζόμαστε όμως βιβλία, να συζητάμε γι’ αυτά, να ανταλλάσσουμε ιδέες δεν είναι καθόλου μοναχικό και είναι πάρα πολύ ωραίο. Όπως επίσης δεν είναι μοναχικό να συναντάς ήρωες σε μακρινές εποχές, σε δύσκολες καταστάσεις, στον έρωτα, στο πένθος και γενικότερα σε όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων.

Υπάρχει ήδη ένας ολόκληρος κόσμος γύρω από το βιβλίο – υπάρχουν εκδότες, βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες, έντυπα, φεστιβάλ, λέσχες ανάγνωσης. Τι λείπει από αυτό το οικοσύστημα; Ποιο ακριβώς κενό φιλοδοξούν να καλύψουν οι Bookmarkers;

Μια χαρά είναι το οικοσύστημα! Είναι πλήρες. Αλλά όπως και το σύμπαν, έχει την τάση να αναπτύσσεται. Τι να κάνουμε, είμαστε οπαδοί της εξέλιξης και της ανάπτυξης. Έχουμε και το μεράκι του διαβάσματος, αγαπάμε το βιβλίο, νιώθουμε τις απειλές να στριμωχτεί στη γωνία από την ψηφιακή επέλαση – οπότε θεωρώ πως κάθε προσπάθεια στήριξης του οικοσυστήματος, όπως το περιγράφετε, είναι καλοδεχούμενη. Αυτός είναι και ο λόγος της δημιουργίας των Bookmarkers.

Μήπως όμως κάθε προσπάθεια διεύρυνσης του αναγνωστικού κοινού είναι ματαιοπονία; Πώς μπορεί κανείς να βγάλει το βιβλίο έξω από τον κύκλο των μυημένων αναγνωστών, χωρίς ταυτόχρονα να το ευτελίσει για να γίνει «ελκυστικό»;

Η μέθοδος δεν είναι διαφορετική από το πώς έπεισα τον γιο μου να διαβάζει και –κυρίως– να αγαπήσει το βιβλίο. Μη μου πείτε ότι ο γιος μου και το κάθε παιδί γεννήθηκε μυημένος αναγνώστης! Κι όμως, έμαθε να αγαπάει το βιβλίο, να το τελειώνει, να αναζητά το επόμενο.

Τι ακριβώς προσδοκούν οι Bookmarkers; Τι στόχους βάζουν; Και πώς θα μετρήσουν την επιτυχία ή την αποτυχία τους;

Φιλαναγνωσία από άκρη σε άκρη, στήριξη στους συγγραφείς και στα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία και προσφορά βιβλίων όπου υπάρχει ανάγκη. Και πάνω απ’ όλα, αμέριστη αγάπη για το βιβλίο. Και αν έχουμε κερδίσει κάποιους, έστω, αναγνώστες μετά από κάποια χρόνια, θα είναι κέρδος για εμάς. Αυτό είναι αρκετό. Δεν πάμε να αλλάξουμε τον πλανήτη, ξέρουμε τα όριά μας. Αλλά η προσπάθεια αξίζει.

Έχετε γνωρίσει από πολύ κοντά την πολιτική και την άσκηση της εξουσίας. Το βιβλίο, αντίθετα, δεν διαθέτει εξουσία με την άμεση έννοια· η επίδρασή του είναι σύνθετη και σίγουρα δεν είναι μετρήσιμη. Μέσα από την εμπειρία σας στην πολιτική, που μάλιστα σας έχει κάνει αντιδημοφιλή σε τμήμα της κοινωνίας, και από τη σχέση σας με το βιβλίο που την περιγράφετε βαθιά και ουσιαστική, τι πιστεύετε ότι αλλάζει βαθύτερα μια κοινωνία: η εξουσία που μπορεί να αποφασίζει ή οι ιδέες που μπορούν να αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται;

Ένας άνθρωπος που σκέφτεται, που διευρύνει τους  ορίζοντές του είναι σε θέση να παίρνει και καλύτερες αποφάσεις. Η εξουσία γίνεται πιο δημοκρατική εάν ασκείται από ανθρώπους που σκέφτονται. Κατά τη γνώμη μου, μεγάλο ρόλο παίζουν οι στιγμές αναστοχασμού. Το να χαμηλώνεις τους ρυθμούς της καθημερινότητας, οι οποίοι συχνά είναι εξοντωτικοί, το να βλέπεις τη μεγάλη εικόνα, το να οριοθετείς την αρχή, τη μέση και το τέλος στη διαχείριση ενός προβλήματος. Αποφεύγεις έτσι να πέσεις στην παγίδα του βραχυπρόθεσμου, που κατά την άποψή μου είναι η μάστιγα της εποχής. Αντί ο πολιτικός να έχει το κεφάλι πάνω από το νερό, θα πρέπει να στοχεύει στο μεσοπρόθεσμο και στο μακροπρόθεσμο.

Τι θα απαντούσατε στην ερώτηση, μήπως η ενασχόλησή σας με το βιβλίο είναι μια συστηματική προσπάθεια καλλωπισμού της δημόσιας εικόνας σας;

Διάβαζα, πριν αποκτήσω  δημόσια εικόνα και θα διαβάζω μέχρι το τέλος της ζωής μου. Συνεπώς, δεν υπάρχει κανένα θέμα καλλωπισμού ή μη καλλωπισμού. Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να μεταδώσω την αγάπη μου για το βιβλίο. Νομίζω ότι μπορεί ένας πολίτης, στο φινάλε, να διαχωρίσει όλα τα υπόλοιπα απ’ αυτό. Και τελικά, δεν χρειάζεται η μίζερη κριτική στα πάντα.

Και κάτι προσωπικό: ποια πέντε βιβλία που έχετε διαβάσει θα ξαναδιαβάζατε;

Δύσκολη η επιλογή. Θα ξεχώριζα πάντως Τα εις εαυτόν του Μάρκου Αυρηλίου, το Βιβλίο της Ανησυχίας του Φερνάντο Πεσόα, το ποιητικό ψηφιδωτό του Μίλτου Σαχτούρη, τις Ακυβέρνητες Πολιτείες, την τριλογία του Στρατή Τσίρκα, και όλα, μα όλα τα βιβλία του Γιώργου Σκαμπαρδώνη.

16 Νοεμβρίου 2026

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος στο Books’ Journal που κυκλοφορεί

Στο τεύχος 180 του Books’ Journal, που κυκλοφορεί, δημοσιεύεται συνέντευξη του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ.κ. Βαρθολομαίου στον συνεργάτη μας Βύρωνα Καρύδη. Σε μια εποχή κατά την οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία δοκιμάζει και τις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος μιλά στο Books’ Journal για την αποστολή του Πατριαρχείου και την ευθύνη της Εκκλησίας απέναντι στον άνθρωπο. Στη συνέντευξή του εξηγεί την εκκλησιαστική λογική της χορήγησης Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας και απορρίπτει τον ισχυρισμό ότι η απόφαση αυτή προκάλεσε τη ρωσική εισβολή. Μιλά επίσης για τη στάση των θρησκευτικών ηγετών απέναντι στον πόλεμο, τις σχέσεις Εκκλησίας και κράτους και τον κίνδυνο να περιοριστεί η Ορθοδοξία μέσα σε εθνικά πλαίσια. Οι απαντήσεις του φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβάνεται τον ρόλο του Οικουμενικού Θρόνου: ως διακονία προς τους πιστούς και ως ευθύνη για την ενότητα της Ορθοδοξίας.

Παρακάτω αναδημοσιεύεται από το τεύχος που κυκλοφορεί ολόκληρο το κείμενο της συνέντευξης του Πατριάρχη:

Screenshot 2026 10 20 at 1.20.29 PM

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπογράφει τον Τόμο Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας (2019). Είχε προηγηθεί, τον Δεκέμβριο του 2018, Ενωτική Σύνοδος στο Κίεβο όπου συστάθηκε η ενιαία Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και εξελέγη ως προκαθήμενός της ο Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος.

Ουκρανική Προεδρία

 

Παναγιώτατε, την τελευταία δεκαετία το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει αποκτήσει αυξημένη διεθνή προβολή, άλλοτε ως πνευματικός θεσμός παγκόσμιας ακτινοβολίας και άλλοτε ως σημείο αναφοράς σε ευρύτερες γεωπολιτικές αναγνώσεις. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς το ρόλο και την ευθύνη του Πατριαρχείου στη σημερινή διεθνή συγκυρία;

Κύριε Καρύδη, η αποστολή της Εκκλησίας είναι να βρίσκεται κοντά στον άνθρωπο. Ο Χριστός ήλθε για την σωτηρία όλων μας. Για εμάς ταπεινώθηκε, έπαθε και αναστήθηκε. Για να μας οδηγήσει από το σκοτάδι στο φως, από τη φθορά του θανάτου στην αιώνια ζωή. Ανεξαρτήτως, λοιπόν, των όποιων πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, πέρα από τη σημερινή ή οποιαδήποτε μελλοντική τοπική ή διεθνή συγκυρία, η βασική αποστολή της Εκκλησίας παραμένει σταθερή και αμετάβλητη, στο επίκεντρο της οποίας υπάρχει πάντοτε ο άνθρωπος, ο «ηγαπημένος του Θεού». Για τον άνθρωπο υπάρχει η Εκκλησία, δικοί του διάκονοι του εγκόσμιου και του αιώνιου προορισμού του είμαστε όλοι εμείς οι κληρικοί.

Υπόδειγμα τέτοιας διακονίας προς τον άνθρωπο, ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής, οικονομικής και κοινωνικής θέσης, είναι διαχρονικά ο Οικουμενικός Θρόνος. Η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία στέκεται δίπλα στον συνάνθρωπο που δοκιμάζεται από πολέμους, φτώχεια, ασθένειες, κοινωνικές ανισότητες, ανελευθερία και καταπάτηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του, αδικία και άλλες φθοροποιές καταστάσεις. Δρα χωρίς διακρίσεις, αλλά με διάκριση. Χωρίς τυμπανοκρουσίες, αλλά με αυτοθυσία και αφοσίωση.

Η Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως, όπως γνωρίζετε, είναι ο αρχαιότερος εν λειτουργία θεσμός που υπάρχει στην Πόλη μας και γενικότερα σε αυτή τη γεωγραφική περιοχή του πλανήτη, όπου συναντιούνται η Ευρώπη και η Ασία, σχηματίζοντας ένα σταυροδρόμι λαών, θρησκειών και πολιτισμών. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αυτός ο σμιλεμένος από τα πολυποίκιλα γεγονότα της ιστορίας υπερεθνικός πνευματικός θεσμός, ο ένας από τους πέντε αρχαίους Θρόνους της Χριστιανικής Εκκλησίας κατά την πρώτη χιλιετία, της λεγομένης Πενταρχίας, και ο πρώτος εκ των τεσσάρων της Ορθόδοξης Ανατολής, αποτελεί ταυτοτικό στοιχείο αυτού του τόπου, έστω και αν κατά καιρούς συνέβησαν εδώ μεγάλες και ριζικές μεταβολές. Υπό την οικουμενική σκέπη του, το Πατριαρχείο μας έχει πιστούς διαφορετικής φυλετικής και εθνικής καταγωγής και πολιτισμικών παραδόσεων. Ωστόσο, είναι επιφορτισμένο, από τις Οικουμενικές Συνόδους, τη διαμορφωθείσα εκκλησιαστική πράξη και παράδοση, με Κανονικές ευθύνες και προνόμια που συνθέτουν τον ιδιαίτερο ρόλο του εκάστοτε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως μέσα στην Εκκλησία. Και αυτές τις ευθύνες και τα δικαιώματά του, ο Οικουμενικός Θρόνος και οι Προκαθήμενοί του τα άσκησαν αδιάλειπτα, όχι μόνον για την πνευματική φροντίδα του ποιμνίου της Μητρός Εκκλησίας, αλλά και για τον ευαγγελισμό διαφόρων υπερορίων λαών και, ασφαλώς, για τη διαφύλαξη της ενότητας της καθ’ όλου Ορθοδοξίας. Σε αυτή την κατεύθυνση, η Πρωτόθρονος Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως θα συνεχίσει και στο μέλλον την οικουμενική διακονία της, με την ίδια αφοσίωση και με το ίδιο θυσιαστικό πνεύμα· θα συνεχίσει να αγωνίζεται για την ενότητα της Ορθοδοξίας, αλλά και για την υπέρβαση των σχισμάτων και την αποκατάσταση της κοινωνίας μεταξύ των Χριστιανών.

Η χορήγηση Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 υπήρξε κομβικό γεγονός για την Ορθοδοξία. Θεωρείτε ότι η πράξη αυτή πρέπει να ιδωθεί πρωτίστως υπό το πρίσμα της εκκλησιολογίας ή αναγνωρίζετε ότι είχε και ευρύτερες συνέπειες στις σχέσεις Εκκλησίας και πολιτικής εξουσίας στην Ανατολική Ευρώπη;

Η χορήγηση της Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας ήταν μια πράξη αμιγώς εκκλησιαστική, μια απόφαση που ελήφθη με γνώμονα την ανάγκη αποκατάστασης της ενότητας των Ορθοδόξων πιστών στην πολύπαθη αυτή χώρα. Με αυτόν τον τρόπο κινήθηκε το Οικουμενικό Πατριαρχείο και κατά την απονομή καθεστώτος Αυτοκεφαλίας προς τις άλλες νεότερες Ορθόδοξες τοπικές Εκκλησίες, οι οποίες κάποτε ήταν μέρος της δικαιοδοσίας του και τις κατέστησε αυτοδιοίκητες, διαφυλάσσοντας την ενότητα της Ορθοδοξίας. Ασφαλώς, δεν παραγνωρίζουμε ότι κάθε ενέργεια μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο, όπου θεσμοί και άνθρωποι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, έχει προεκτάσεις. Ωστόσο, αυτό, σε ό,τι αφορά την Εκκλησία, δεν πρέπει να την αποθαρρύνει από το να μεριμνά για τα του Οίκου της και να λαμβάνει τις προσήκουσες αποφάσεις όταν υπάρχει κάποια ανάγκη ή ένα πρόβλημα. Εμείς σεβόμαστε τους άλλους κοινωνικούς δρώντες, φερ’ ειπείν την πολιτική και τους πολιτικούς, αλλά πάνω απ’ όλα θέτουμε το συμφέρον της Εκκλησίας και του πιστού λαού. Γι’ αυτό και ποτέ δεν ζηλέψαμε τη «δόξα» οιουδήποτε θρησκευτικού θεσμού ή θρησκευτικού λειτουργού, ο οποίος δέχθηκε να μετατραπεί σε εργαλείο των επιδιώξεων αλλοτρίων δυνάμεων έναντι κοσμικών τιμών και τυχόν άλλων απολαβών.

Τα τελευταία 4,5 χρόνια, η Ουκρανία δοκιμάζεται σκληρά από έναν πόλεμο ο οποίος ασφαλώς δεν ξεκίνησε επειδή εδόθη η Αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της, όπως κάποιοι υπαινίχθηκαν τις πρώτες ημέρες της ρωσικής εισβολής σε μια μάλλον ανεπιτυχή προσπάθειά τους να μετακυλήσουν αλλού τις ευθύνες και να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. Στην πραγματικότητα, η ρωσική στρατιωτική εισβολή επέτρεψε να διαφανεί ευδιάκριτα η υποκρισία εκείνων των εκκλησιαστικών παραγόντων της Ρωσίας που δήθεν νοιαζόντουσαν για τους ορθοδόξους πιστούς της Ουκρανίας. Ανερυθρίαστα ομολόγησαν urbi et orbi τις αιρετικές περί πολέμου απόψεις και θεωρίες τους. Τον βάφτισαν «ιερό», προσπάθησαν να τον θεμελιώσουν θεολογικά και μεταφυσικά και ευλόγησαν τα πυρά κατά του ουκρανικού λαού, δηλαδή εναντίον εκείνων που μέχρι την εισβολή χαρακτήριζαν αδέλφια τους, αλλά στανικώς τούς ήθελαν υπό την πνευματική εξάρτησή τους ή μάλλον υποταγμένους στο εθνοφυλετικό ιδεολόγημα του «Ρωσικού κόσμου».

Στεκόμαστε στο πλευρό των Ουκρανών αδελφών μας, προσευχόμαστε για την επικράτηση της ειρήνης και της δικαιοσύνης, για το τέλος αυτού του ανίερου πολέμου. Νοητά ανάβουμε κερί στους κατεστραμμένους από τις ρωσικές βόμβες Ορθοδόξους Ναούς της Ουκρανίας και συμπροσευχόμαστε με τους Ιεράρχες και τον Ιερό κλήρο της υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των χιλιάδων θυμάτων, για την επιστροφή των αγνοουμένων και των προσφύγων και για την προστασία του αγωνιζόμενου Ουκρανικού λαού και της Εκκλησίας του.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε δραματικά τις δυσκολίες της Ορθοδοξίας να αρθρώσει ενιαίο λόγο απέναντι στη βία. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα όρια αλλά και οι δυνατότητες της θρησκευτικής διπλωματίας σε συνθήκες ένοπλων συγκρούσεων;

Πολλές φορές έχουμε πει ότι ο πόλεμος, το να σκοτώνει ο άνθρωπος τον συνάνθρωπό του, ο αδελφός τον αδελφό του, είναι το πλέον αποτρόπαιο και απαράδεκτο αποτύπωμα της φθοροποιού και παρακμιακής καταστάσεως, της οποίας όμηρος, δυστυχώς, εξακολουθεί να παραμένει η ανθρωπότητα. Αυτή η πραγματικότητα έρχεται σε πλήρη αντίθεση προς τη διδασκαλία του Κυρίου μας.

Σε κάθε περίπτωση, οφείλουμε να υπερασπιζόμαστε το δίκαιο, να στεκόμαστε στο πλευρό του θύματος μιας επίθεσης, αλλά και να εργαζόμαστε με όλη μας τη δύναμη για τον τερματισμό του πολέμου, για την επικράτηση της ειρήνης.

Ένας πόλεμος αφήνει πίσω του μόνον θύματα. Νεκρούς, συντρίμμια, τραυματίες, απελπισμένους και φοβισμένους επιζώντες. Οι λαοί που εμπλέκονται σε μια σύγκρουση θρηνούν ακόμα και εάν αισθάνονται νικητές. Οι θρησκευτικοί ηγέτες, οι εκπρόσωποι της κοινωνίας, κάθε άνθρωπος καλής θελήσεως και όλοι όσοι έχουν τη δυνατότητα παρεμβάσεως μπορούν να βοηθήσουν ενθαρρύνοντας τους ηγέτες των εμπλεκομένων να κάνουν εκεχειρία και να καθίσουν στο τραπέζι του διαλόγου, κάτι το οποίο αποτελεί τη μόνη οδό για την επίλυση της όποιας διαφοράς. Όσο γρηγορότερα τερματίζεται μία σύγκρουση τόσο μεγαλύτερη είναι η νίκη της ειρήνης, η νίκη της ζωής επί της βαρβαρότητας και του θανάτου.

Η στενή σχέση Εκκλησίας και κράτους σε ορισμένες ορθόδοξες χώρες τίθεται εκ νέου υπό δοκιμασία. Πιστεύετε ότι η Ορθοδοξία καλείται να επανεξετάσει το μοντέλο αυτής της σχέσης στη σημερινή εποχή;

Η διαμόρφωση της σχέσης Εκκλησίας - κράτους, ιδιαιτέρως σε χώρες όπου η Ορθοδοξία έχει έντονη παρουσία, είναι αποτέλεσμα της ιστορικής εξέλιξης και της πολυδιάστατης προσφοράς της Εκκλησίας στην κοινωνία. Σας υπενθυμίζω ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η εκκλησιαστική διακονία και οργάνωση προηγήθηκε κατά πολύ της δημιουργίας κρατικών δομών, ακόμα και της ιδρύσεως των περισσοτέρων σύγχρονων κρατών. Σε κάθε περίπτωση, ιδιαιτέρως στη σημερινή εποχή, οι σχέσεις κράτους-Εκκλησίας αποτελούν μία δυναμική διαδικασία, η οποία βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την κοινωνία και εξελίσσεται πάντοτε στο πλαίσιο του σεβασμού των θρησκευτικών ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο λειτουργεί σε ένα ιδιαίτερο θεσμικό περιβάλλον, όπου ο ιστορικός και πνευματικός του ρόλος δεν αποτυπώνεται πάντοτε νομικά. Πώς επηρεάζει αυτό την αποστολή και τις διεθνείς του πρωτοβουλίες;

Σας ανέφερα και νωρίτερα πόσο ταυτισμένος είναι ο θεσμός του Οικουμενικού Πατριαρχείου με τον τόπο στον οποίο εδρεύει από το 36 μ.Χ., όταν, κατά την παράδοση, ο Απόστολος Ανδρέας δίδαξε το Ευαγγέλιο και ίδρυσε την τοπική Εκκλησία στη μικρή ελληνική πόλη του Βυζαντίου. Έκτοτε ξεκίνησε μια μακρά αλυσίδα Επισκόπων, Αρχιεπισκόπων, Πατριαρχών και Οικουμενικών Πατριαρχών με έδρα τους την Πόλη, η οποία άλλαξε, μεγάλωσε, έγινε Πρωτεύουσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και στη συνέχεια της Οθωμανικής, ενώ ξεχωριστή παραμένει η θέση της μέχρι τις ημέρες μας. Από το σημείο αυτό του πλανήτη, η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία αναπτύσσει την οικουμενική διακονία της, παρά τις διάφορες απρόσμενες στροφές της ιστορίας, τις στιγμές δόξας και τις στιγμές ταπείνωσης που γνώρισε. Συνεχίζουμε, παρά τις όποιες δυσκολίες, προσηλωμένοι στο ιερό καθήκον και με πυξίδα τη μακρά χριστιανική μας παράδοση και τη διακονική μαρτυρία των προκατόχων μας και την προσφορά του Γένους μας. Ωστόσο, δεν μπορούμε να μην αναγνωρίσουμε ότι, κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έγιναν αρκετά βήματα για την αποκατάσταση αδικιών του παρελθόντος. Είμεθα ευγνώμονες γι’ αυτό και ελπίζουμε ότι θα ακολουθήσουν περισσότερα βήματα προς την ίδια θετική κατεύθυνση τόσο για το Πατριαρχείο μας, όσο και για την περί αυτό Ομογένεια.

Βλέποντας τον κόσμο να οδηγείται σε μεγαλύτερο κατακερματισμό, θεωρείτε ότι η Ορθοδοξία κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε εθνικά πλαίσια ή ότι μπορεί να αναδειχθεί εκ νέου ο υπερεθνικός ρυθμιστικός ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου;

Πράγματι, ο κόσμος μας μοιάζει να αλλάζει ραγδαία. Πολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις μεταβάλλουν ισορροπίες και σχέσεις. Τίποτα δεν μοιάζει να είναι δεδομένο. Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον η Ορθοδοξία καλείται να διακονήσει πνευματικά τον σύγχρονο άνθρωπο και να απαντήσει στα αγωνιώδη ερωτήματά του. Εμείς δεν βλέπουμε την Ορθοδοξία σαν μία συνομοσπονδία τοπικών ανεξάρτητων Εκκλησιών, όπως ίσως κάποιοι θα ήθελαν, αλλά ως τη μία Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπως σας είπα, θα συνεχίσει, στο πλαίσιο της οικουμενικής αποστολής και διακονίας του, να ασκεί τον πρωτεύθυνο ρόλο του για τη διαφύλαξη της ενότητας της Ορθοδοξίας και για τη διακονία κάθε πιστού μέλους της Εκκλησίας.

Screenshot 2026 10 20 at 1.21.59 PM

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος με τον Πάπα Φραγκίσκο στο Ναό της Αναστάσεως (2014). Ο διάλογος μεταξύ των Χριστιανικών Εκκλησιών αποτελεί μία από τις σταθερές προτεραιότητες του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Nir Hason

20 Οκτωβρίου 2026

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας στην Ανν Κάρσον μάς προσφέρει μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει ζωντανή σχέση με την κλασική αρχαιότητα. Στην Ελλάδα το ερώτημα είναι επίκαιρο, ακριβώς επειδή μοιάζει αυτονόητο. Έχουμε μάθει να επικαλούμαστε τους αρχαίους, να τους τιμούμε, να τους επιστρατεύουμε ως πιστοποιητικά πολιτισμικής καταγωγής – την ίδια στιγμή που σε γενικές γραμμές η εκπαίδευση αδυνατεί να τους διδάξει ουσιαστικά και η κοινωνία να χρησιμοποιήσει το πνεύμα τους πρακτικά, πέραν μιας αυτάρεσκης επίκλησης ενός κλέους που δεν καθρεφτίζεται στις ζωές μας.

Η βράβευση με Νόμπελ λογοτεχνίας της Ανν Κάρσον είναι η σημαντικότερη των τελευταίων χρόνων στο πεδίο της λογοτεχνίας. Για πολλούς λόγους – αλλά κυρίως για έναν: επειδή η προσέγγιση της ποιήτριας, μεταφράστριας και μελετήτριας στην κλασική αρχαιότητα, βαθιά και στοχαστική, στηρίζεται στη μελέτη και όχι στους συρμούς, στις μόδες. Δεν αναχαράζει ετοιματζίδικα πράγματα. Είναι ταγμένη στην περιπέτεια της γλώσσας και των ιδεών μέσω της οποίας εκφράζονται, όχι στην τακτοποίησή τους.

Η Κάρσον γνωρίζει την αρχαία ελληνική γραμματεία με την ακρίβεια μιας επιστήμονα που διακονεί τις χειμαζόμενες ανθρωπιστικές σπουδές, συμπληρούμενη από την ανησυχία της ποιήτριας. Μια λέξη, μια συντακτική δυσκολία, ένα σωζόμενο σπάραγμα μπορούν να γίνουν αφετηρία ενός ποιήματος, ενός δοκιμίου, μιας απροσδόκητης αφήγησης. Η φιλολογική γνώση τής επιτρέπει να αναγνωρίζει τις αποστάσεις. Η ποιητική φαντασία τής επιτρέπει να δουλεύει μέσα τους. Στη συνάντησή τους, το αρχαίο κείμενο αποκτά τη δύναμη να διαταράσσει τις σημερινές μας βεβαιότητες.

Στο Έρως ο γλυκόπικρος (μετάφραση: Ανδρονίκη Μελετλίδου, Δώμα), η εμπειρία του έρωτα, όπως εκφράζεται στην αρχαιότητα και μεταφέρεται στις μέρες από διάφορους πολιτισμούς και κουλτούρες, γίνεται εργαλείο σκέψης. Η γλυκύτητα και η οδύνη της επιθυμίας συνδέονται με την απόσταση ανάμεσα σε εκείνον που επιθυμεί και στο αντικείμενο της επιθυμίας του. Αυτή η απόσταση κινεί τη σκέψη και τη γλώσσα. Διαβάζοντας δημιουργικά τους αρχαίους, η Κάρσον εξετάζει μια εμπειρία απολύτως οικεία, η οποία εξακολουθεί να αντιστέκεται στις εύκολες εξηγήσεις μας. Η αρχαιότητα δίνει βάθος στο παρόν χωρίς να εξαλείφει την αμηχανία του.

Στην Αυτοβιογραφία του κόκκινου (μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκη), ο Γηρυόνης, το τέρας που σκοτώνει ο Ηρακλής, αποκτά εσωτερική ζωή. Από τη θραυσματικά σωζόμενη Γηρυονηίδα του Στησιχόρου γεννιέται μια σύγχρονη ιστορία ενηλικίωσης, επιθυμίας και τραύματος. Το κόκκινο φτερωτό αγόρι φωτογραφίζει, ερωτεύεται, πληγώνεται. Ο αναγνώστης καλείται να σταθεί στη θέση εκείνου που η ηρωική αφήγηση προορίζει για εξόντωση. Η μετατόπιση φωτίζει την ευκολία με την οποία αποδεχόμαστε τη διανομή των ρόλων: ποιος δικαιούται να είναι ήρωας, ποιος καταδικάζεται να εμφανίζεται ως τέρας.

Τέτοιες μεταμορφώσεις απαιτούν κρίση. Κάθε δημιουργός που χρησιμοποιεί ένα αρχαίο κείμενο μπορεί να το υποτάξει στις ανάγκες του, να το κάνει πρόθυμο εκπρόσωπο των απόψεών του. Η ελευθερία της διασκευής δεν απαλλάσσει από την ευθύνη της ανάγνωσης. Στην Κάρσον η ένταση ανάμεσα στη γνώση και στην επινόηση μένει ορατή. Ο πειραματισμός της έχει στόχο να δημιουργήσει καινούργιες δυνατότητες έκφρασης, διατηρώντας την αντίσταση του υλικού που χρησιμοποιεί. Αυτή η αντίσταση είναι μέρος της λογοτεχνικής του αξίας.

Στο Antigonick (αμετάφραστο ακόμα στην Ελλάδα), η τραγωδία του Σοφοκλή περνά μέσα από μια γλώσσα απότομη, σύγχρονη, με αναχρονισμούς που αιφνιδιάζουν. Η σύγκρουση γύρω από τον νεκρό, το νόμο και την εξουσία αποκτά νέα ακουστική. Το εγχείρημα μπορεί να ενοχλήσει όσους περιμένουν από τη μετάφραση διακριτικότητα. Μας υποχρεώνει όμως να σκεφτούμε τι διασώζει μια μετάφραση: τις λέξεις, τον ρυθμό, την ιστορική απόσταση ή τη δύναμη του έργου να ενοχλεί σήμερα;

Το βλέπουμε στις μεταφράσεις της Σαπφώς, στο If Not, Winter. Τα χάσματα των αποσπασμάτων παραμένουν εμφανή. Η σελίδα μάς επιτρέπει να αντιληφθούμε και όσα χάθηκαν, να αισθανθούμε τα όρια της πρόσβασής μας. Χρειάζεται αυτοπεποίθηση για να παραδέχεσαι ότι κάτι δεν μπορεί να αποκατασταθεί. Και χρειάζεται εμπιστοσύνη στον αναγνώστη για να του προσφέρεις ένα κενό, αντί να το γεμίσεις με μια καθησυχαστική συνέχεια. Η ελλιπής γνώση μπορεί να είναι αφετηρία δημιουργίας, αρκεί να αναγνωρίζεται ως ελλιπής.

Στο Nox, αυτή η εμπειρία γίνεται προσωπικό πένθος. Η ελεγεία του Κάτουλλου για τον νεκρό αδελφό του συναντά τον θάνατο του αδελφού τής Κάρσον. Λατινικές λέξεις, φωτογραφίες, επιστολές και αναμνήσεις συνθέτουν ένα βιβλίο που ξεδιπλώνεται σαν αρχείο απουσίας. Η μετάφραση αποκτά τη μορφή μιας προσπάθειας να πλησιάσεις έναν άνθρωπο που παραμένει απρόσιτος. Η κλασική γραμματεία προσφέρει μια γλώσσα γι’ αυτή την προσπάθεια, χωρίς να υπόσχεται ότι θα θεραπεύσει την απώλεια.

Εδώ βρίσκεται η αξία χρήσης της αρχαιότητας. Οι παλιές λέξεις είναι εξίσου σύγχρονες λέξεις, αφού τα παλιά νοήματα είναι και δικά μας νοήματα, νοήματα που εξηγούν την εποχή μας, τον καθημερινό μικρόκοσμό μας και τις διεθνείς σχέσεις των κρατών, την παιδεία και την επιστημονική περιέργεια που προσθέτει κατακτήσεις. Ο Θουκυδίδης, δηλαδή, είναι ιδιαίτερα επίκαιρος σε έναν κόσμο που αναδύεται εκ νέου η ωμή ισχύς ως ρυθμιστής του – κι έχει σημασία ότι στις διεθνείς συναντήσεις ηγετών, τον Θουκυδίδη επικαλείται αποκλειστικά ο Κινέζος πρόεδρος.

Οι παλιές λέξεις έχουν ακόμα μια  χρησιμότητα. Είναι η στιβαρή βάση πάνω στην οποία πατά ο κόσμος μας. Δεν προϋποθέτουν μόνο την καλλιέργεια ανθρώπων ικανών να διαβάζουν προσεκτικά, να αντέχουν την αμφισημία, να αναθεωρούν μια ερμηνεία. Ταυτόχρονα, οιστρηλατούν τη ζωή του δυτικού ανθρώπου, τη διεκδίκηση της ελευθερίας, της γνώσης, της ευημερίας, της ευτυχίας. Είναι το νόημα της ζωής μας, ισχυρό, βαθύ – που προσπαθούν να κλονίσουν διάφοροι ολοκληρωτισμοί, κι ανάμεσά τους ισχυρότερος ο γλωσσικός ολοκληρωτισμός της πολιτικής ορθότητας που προσπαθεί να εξοβελίσει από τη ζωή μας τις δημοκρατικές θεσμίσεις χάριν της ταυτότητας.

Όσο για τους Νεοέλληνες, η βράβευση της Κάρσον είναι και μια πρόσκληση αυτοκριτικής. Η αρχαία ελληνική γραμματεία ανήκει σε όποιον καταβάλλει τον κόπο να την προσεγγίσει, να εμβαθύνει σ’ αυτήν. Η γλωσσική συγγένεια και ο τόπος γέννησης δεν διασφαλίζουν την κατανόηση της αρχαιότητας. Αν θέλουμε αυτή την κληρονομιά ενεργή, χρειάζονται σχολεία, μεταφράσεις, βιβλιοθήκες και αναγνώστες που θα μπορούν να συνομιλούν μαζί της ελεύθερα. Στην ουσία χρειάζονται άλλη σχέση με την παιδεία, άλλοι δάσκαλοι, άλλοι γονείς και άλλοι μαθητές. Άλλη χώρα

Η Κάρσον μας θυμίζει ότι ο σεβασμός προς ένα έργο δοκιμάζεται και από όσα τολμούμε να κάνουμε με αυτό. Να αφήσουμε τις λέξεις του να στερεώσουν τις γνώσεις μας. Και να μας αλλάξουν.

16 Οκτωβρίου 2026

Τεύχος 180

The Books' Journal

Κυκλοφόρησε το τεύχος 180 του Books’ Journal, Οκτώβριος 2026. Τα πλήρη περιεχόμενα:

 

Editorial

Οι παλιές λέξεις της Ανν Κάρσον

 

Διάλογος

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΖΙΟΒΑΣ – Ο μοντερνισμός στην Ελλάδα

ΙΑΣΩΝ ΝΕΣΤΟΡΙΔΗΣ – Μεταξάς, ΚΚΕ και πολιτικά άκρα

ΙΩΑΝΝΗΣ-ΑΝΔΡΈΑΣ Γ. ΒΛΑΧΟΣ – Γιατί απέτυχε ο Νόλαν

 

Διήγημα

ΜΗΝΑΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ – To τελευταίο γράμμα

 

Συνέντευξη

ΒΥΡΩΝ ΚΑΡΥΔΗΣ – Ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος στο Books’ Journal: «Στεκόμαστε στο πλευρό των Ουκρανών αδελφών μας»

 

Παρεμβάσεις

ΝΙΚΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ – Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ο Έλον Μασκ και ο Αριστοτέλης

NΙΚΟΣ ΚΟΥΡΕΜΕΝΟΣ – Σε ποιον ανήκει ο τσάρος Σαμουήλ; Λείψανα, κειμήλια και οι πόλεμοι της μνήμης στα Βαλκάνια

Θ. Π. ΤΑΣΙΟΣ – Πίστις και επιστημονική γνώσις. Μια επαναφορά παλαιού ερωτήματος

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΗΡΟΔΟΤΟΥ – Ποιος έγραψε τους Στοχασμούς του Κρίτωνος;

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Φ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Θα υπήρχε «Έπος του ’40» εάν δεν ήταν το ΚΚΕ στη φυλακή;

ΞΕΝΟΦΩΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΑΚΗΣ – Οι παράξενες συμμαχίες του αντισημιτισμού. Από τον μουφτή της Ιερουσαλήμ, στο Μόναχο και στα στρατόπεδα του Λιβάνου

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Η δαιμόνια μηχανή. Η τεχνητή νοημοσύνη λύνει ένα από τα «μαθηματικά προβλήματα της χιλιετίας»

ΝΑΤΑΣΣΑ ΠΑΣΧΑΛΗ – «Ας αποδώσουμε στο βιβλίο τις τιμές που του ανήκουν!»

 

Τίτος Πατρίκιος

ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΗΣ – Τίτος Πατρίκιος: μια ζωή γεμάτη απομυθοποιήσεις (συνέντευξη)

ΤΙΤΟΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ – 2 + 1 ανέκδοτα ποιήματα (Παραλλαγές φωτός, Ένα ολόφωτο αστέρι, Αντιπαραθέσεις)

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΚΟΡΗΣ – Ο ποιητής ως κριτικός - O Τίτος Πατρίκιος για τον Γιάννη Ρίτσο

ΕΛΕΝΗ ΑΝΤΩΝΙΑΔΟΥ – «Ναυαγός σε μια μεγάλη πόλη». Η ευρωπαϊκή εμπειρία του Τίτου Πατρίκιου και η σχέση του με το Παρίσι

 

Κριτικές

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Γιατί ο κόσμος δεν καταρρέει (Ελευθέριος Ν. Οικονόμου, Ο Κόσμος, ο μικρός, ο μέγας – Σύμφωνα με τη Φυσική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 344 σελ.)

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΖΟΥΡΟΣ – Ό,τι ξέρουμε κι ό,τι δεν ξέρουμε για τη Φυσική (Ελευθέριος Ν. Οικονόμου, Ο Κόσμος, ο μικρός, ο μέγας – Σύμφωνα με τη Φυσική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 344 σελ.)

ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ – Η ψυχρότητα ενός παράδοξου, ευφυούς κόσμου (Σαμάντα Σβέμπλιν, Το καλό μες στο κακό, μετάφραση από τα ισπανικά: Έφη Γιαννοπούλου, Πατάκη, Αθήνα 2026, 219 σελ.)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ – Ονειρεύεται η τεχνητή νοημοσύνη ηλεκτρικά πρόβατα; (K. Hao, Empire of AI - Dreams and Nightmares in Sam Altman’s OpenAI, Penguin Press, 2025, 496 σελ.)

ΣΑΚΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ – Περί του γενεαλογικού δικτύου των μαθηματικών ιδεών (Kate Kitagawa - Timothy Revell, Η μυστική ζωή των αριθμών, μετάφραση από τα αγγλικά: Τεύκρος Μιχαηλίδης, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2026, 296 σελ.)

IΛΑΝ ΜΑΝΟΥΑΧ – Jonas Pardo: αντισημιτισμός, «ο σοσιαλισμός των ηλιθίων» (Jonas Pardo et Samuel Delor, Petit manuel de lutte contre l’antisémitisme. Reconnaître, décrypter, combattre, Éditions du Commun, Paris 2024, 464 σελ.)

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ – Ο Πολ Όστερ έγινε φάντασμα (Siri Hustvedt, Ιστορίες φαντασμάτων, μετάφραση από τα αγγλικά: Ιωάννα Ηλιάδη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2026, 464 σελ. - Siri Hustvedt, Η γυναίκα που τρέμει. Ή μια ιστορία των νεύρων μου, μετάφραση από τα αγγλικά: Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου, Πατάκη, 2026, 272 σελ.)

NENA TSOUTI-SCHILLINGER – Η φύση και η τέχνη (Vicky Colombet, Memory of the Surface. Έκθεση νέων και πρόσφατων έργων ζωγραφικής, γκαλερί Norr Cohan της Νέας Υόρκης, 17 Σεπτεμβρίου - 24 Οκτωβρίου 2026)

ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΜΠΑΚΟΛΟΥΚΑΣ – Οι τολστοϊκές οικογένειες (Πασκάλ Μπρυκνέρ, Ένας καλός γιος. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Γιάννης Στρίγκος, Πατάκη, Αθήνα 2015, 246 σελ. - Andrea Bajani, Η επέτειος. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα ιταλικά: Δήμητρα Δότση, Ίκαρος, Αθήνα 2026, 160 σελ.)

ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΨΟΥΡΗΣ – Μια βουβή Ευρώπη (Laurent Mauvignier, La Maison Vide. Μυθιστόρημα, Les Éditions de Minuit, 2025, 744 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ – Είναι το μέλλον μας η καταστροφή; (Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Περγαμηνή χωρίς μπουκάλι (Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.)

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ – Οι επαναστάσεις στον ευρωπαϊκό Νότο (Maurizio Isabella, Η Νότια Ευρώπη στην εποχή των επαναστάσεων, επιμέλεια έκδοσης: Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Πεδίο, Αθήνα 2025, 766 σελ.)

ΒΡΑΣΙΔΑΣ ΚΑΡΑΛΗΣ – Από τα σπαράγματα μιας ζωής (Ουρανία Λαμψίδου, Ο δικός του χρόνος. Μυθιστορηματική βιογραφία, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2026, 212 σελ.)

 

Στήλες

ΣΑΚΗΣ ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ: ΑΡΧΕΙΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ – Στέλλα Βουρδουμπά: «Οι πνευματικές εργασίες στην Ελλάδα κακοπληρώνονται»

ΝΙΚΟΣ ΨΑΡΡΟΣ: ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΥΛΗ – Ο δυϊσμός πνεύματος και ύλης –1

ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: BREVIS IN LONGO – Ποιος σκότωσε τον Πάνο Κολοκοτρώνη (Λεία Βιτάλη, Η οργή των μικρών ανθρώπων. Μυθιστόρημα, Πατάκη, Αθήνα 2025, 608 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ: ΕΙΚΟΝΕΣ ΖΩΗΣ – Ο άνθρωπος ως βιομηχανικό ανάκτορο

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ: ΣΥΜΠΤΩΣΕΙΣ – Η Σάρα Μπερνάρ το 1893 στην Αθήνα

14 Οκτωβρίου 2026