Σύνδεση συνδρομητών

Ηλίας Κανέλλης

Ηλίας Κανέλλης

Δημοσιογράφος, εκδότης του περιοδικού Books' Journal. Σπούδασε κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες και κινηματογράφο. Εξέδωσε και διεύθυνε το περιοδικό Κάμερα, υπήρξε κριτικός κινηματογράφου και αρχισυντάκτης του περιοδικού Αντί, εργάστηκε ως επιφυλλιδογράφος στην Εποχή, στην Ελευθεροτυπία, στην Εξουσία, στην Athens Voice, στο Βήμα, στο Protagon.gr και, τα τελευταία χρόνια, στα Νέα. Για πολλά χρόνια έκανε καθημερινή εκπομπή στον ραδιοφωνικό σταθμό Αθήνα 9,84 ενώ συνεργάστηκε ως πολιτικός αναλυτής με την τηλεόραση της ΕΡΤ. Ίδρυσε και διεύθυνε την εφημερίδα του Φεστιβάλ Αθηνών εφ. Έχει γράψει το βιβλίο Εθνοχουλιγκανισμός: Εκφράσεις της νεοελληνικής ιδεολογίας στους Ολυμπιακούς Αγώνες 2004 της Αθήνας (εκδόσεις Οξύ) και έχει επιμεληθεί τις κινηματογραφικές μονογραφίες Σταύρος Τορνές (με τον Σταύρο Καπλανίδη και, για την ιταλική έκδοση, με την επιπλέον συνεργασία του Sergio Grmek Germani), Κώστας Γαβράς και Σταύρος Τσιώλης. Μόλις κυκλοφόρησαν τα βιβλία του: Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συνεντεύξεις στο Books' Journal και Duck Soup. Στην κουζίνα της ανάγνωσης.  Εργάζεται για το βιβλίο του, Το κιτς του ΣΥΡΙΖΑ.

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Περίμενα με αγωνία την πρώτη από τις φετινές εκδηλώσεις του κύκλου «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ», επειδή δεν ήξερα πώς θα τα πάω με τον Τίτο Πατρίκιο. Τον είχα συναντήσει ξανά από κοντά μόνο μια φορά ακόμα, το 2015, λίγο πριν από το δημοψήφισμα του Τσίπρα – ήταν κατηγορηματικά αντίθετος στα παιχνίδια με τη χώρα, αλλά έκτοτε έχουν περάσει έντεκα χρόνια, έχουμε όλοι μεγαλώσει και μια συνέντευξη, σε κοινό, εφ’ όλης της ύλης έχει τα ρίσκα της. Είχα άγχος, έπειτα από πολύ καιρό.

 

 

Ο Τίτος Πατρίκιος, παρότι χρησιμοποιεί ένα μπαστούνι, αποδείχτηκε ευσταλής οδεύοντας προς τη σκηνή. Διέσχισε τον μακρύ διάδρομο του Ωδείου Αθηνών, αντιμετώπισε το κοινό που ήταν πολύ αλλά ήταν και ήσυχο, άκουσε με υπομονή τους προλόγους και απαντούσε με καθαρή φωνή σε όλες τις ερωτήσεις μου. Μου έκανε εντύπωση η μνήμη του, η αναφορά σε ονόματα ή η απόκρυψή τους όταν δεν ήθελε να εκθέσει καταστάσεις. Μου έκανε επίσης εντύπωση η εμμονή του στα νεανικά χρόνια, τα δύσκολα, της κομμουνιστικής στράτευσης και των εξοριών – που δεν τα περιγράφει μυθοποιητικά, το αντίθετο. Τέλος, μου έκανε εντύπωση η αντοχή του: η συζήτησή μας ξεπέρασε τη μία ώρα του προγραμματισμού, παραλίγο να μιλάμε επί δίωρο. Ξέρω ότι, αν το κάναμε, θα είχε ακόμα πολλά να μας πει.

Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Οι γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Στην Κατοχή στρατεύτηκε στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και μετά στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης. Εργάστηκε ως δικηγόρος, ως κοινωνιολόγος, ως ερευνητής και ως μεταφραστής. Έχει μεταφράσει κυρίως από τα γαλλικά: Σταντάλ, Μπαλζάκ, Βαλερύ, Αραγκόν, Λούκατς και μερικούς άλλους. Μετά τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος, βρέθηκε στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων, η Μαθητεία, η Προαιρετική πτώση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, η Ηδονή των παρατάσεων, η Αντίσταση των γεγονότων, η Νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν. Πιο πρόσφατα, το Σε βρίσκει η ποίηση, Ο δρόμος και πάλι.

Το σύνολο του ποιητικού του έργου κυκλοφορεί σε δύο τόμους από τις εκδόσεις Κίχλη. Στην Κίχλη κυκλοφορούν ακόμα η ανθολογία ερωτικών ποιημάτων του Λυσιμελής πόθος, η συλλογή πεζών Ο πειρασμός της νοσταλγίας και η συλλογή δοκιμίων Διαδρομές και διασταυρώσεις. Μελέτες και δοκίμια 1977–2023. Μόλις κυκλοφόρησε από την Κίχλη ακόμα ένα βιβλίο του με μαρτυρίες για τις συναντήσεις του με προσωπικότητες των γραμμάτων, της τέχνης, της πολιτικής, με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα (θα το κρίνουμε προσεχώς).

Η ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία. H συζήτησή μας άρχισε ουσιαστικά όταν, ολοκληρώνοντας τα παραπάνω βιογραφικά στοιχεία του, πρόσθεσα ότι είναι και μέλος της Ακαδημίας. «Επίτιμο», συμπλήρωσε ο Τίτος Πατρίκιος. «Δηλαδή άμισθο μέλος». Εκμεταλλεύτηκα τα γέλια των ακροατών για να κάνω την πρώτη ερώτηση:

 

Κύριε Πατρίκιε, πώς βρήκατε την ποίηση; Ή μήπως σας βρήκε εκείνη;

Είχα την τύχη, καθώς οι γονείς μου ήσαν ηθοποιοί, πολύ μικρό παιδί που ήμουν, να με παίρνουν συχνά στο θέατρο. Και επειδή ήσαν ηθοποιοί του μουσικού θεάτρου, της οπερέτας και της επιθεώρησης, εκεί ακουγόντουσαν τραγούδια έμμετρα. Έτσι πρωτοάκουγα στίχους από το θέατρο και μου κάνανε εντύπωση. Επίσης, από πολύ μικρός είχα τη μανία του διαβάσματος και όποιο έντυπο έπεφτε στα χέρια μου το διάβαζα. Ο πατέρας μου αγαπούσε πολύ τα βιβλία και τα περιοδικά, έπαιρνε και μια έκδοση, μια φιλολογική έκδοση της Εγκυκλοπαίδειας του Πυρσού. Την κοίταζα κι εγώ, όταν είχα αρχίσει να μαθαίνω να διαβάζω, πολύ νωρίς, από έξι χρονώ, και έβλεπα στο περιοδικό αυτό ποιήματα μικρά, λιγόστιχα, τα οποία τα διάβαζα και μου αρέσανε. Με υπογραφή «Ρίτ.σος». Και έλεγα στους δικούς μου: «Ωραία είναι αυτά τα ποιήματα, αλλά ποιος είναι αυτός ο Ρίτ.σος;» Αργότερα έμαθα ότι ήταν ο Γιάννης Ρίτσος.

Έτσι, ακούγοντας και τα ποιήματα που άκουγα στις επιθεωρήσεις και στις οπερέτες που με πήγαιναν οι δικοί μου, ήθελα κι εγώ να παίξω με τις λέξεις. Και όπως στα άλλα παιδιά τούς άρεσε να παίζουν με τους κύβους, με τους βόλους, με διάφορα παιχνίδια, σ’ εμένα άρεσε να παίζω με τις λέξεις. Η πρώτη προσπάθεια, θυμάμαι, που προσπάθησα να κάνω στίχο ήταν σε αυτή την ηλικία των έξι ετών προς επτά, το καλοκαίρι, που με βάλανε εσωτερικό στις παιδικές εξοχές του Ιδρύματος Ζηρίνη, στη Βούλα. Εκεί η ζωή ήταν πολύ αυστηρή και πολύ πειθαρχημένη και μας πηγαίνανε για μπάνιο σε παράταξη.

Ήταν σαν το πρώτο στρατόπεδο;

Ήταν σαν στρατιωτική ζωή… Μας πήγαιναν θυμάμαι να κάνουμε μπάνιο στην παραλία. Από κοντά ήταν η διευθύντρια, η οποία μας έβαζε και τραγουδάγαμε τον ύμνο του Ζηρινείου, που έλεγε – θυμάμαι τους πρώτους στίχους: «Τι όμορφα περνούμε και τι καλά που ζούμε, / μέσ’ στον Ζηρίνειο πόλο παλάτι φωτοβόλο…». Κάποια στιγμή, για να φχαριστηθούν και τ’ άλλα παιδιά, έφτιαξα την εξής παραλλαγή: «Τι άσχημα περνούμε και τι κακά που ζούμε, / μες στο Ζυρίνειο πόλο, παλάτι…» –και εκεί έφτιαξα μια δική μου λέξη–  «…παλάτι α-φωτοβόλο». Από εκεί και πέρα…

Πότε δημοσιεύσατε ποιητικό κείμενο;

Δημοσίευσα πολλά χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1943, μέσα στην Κατοχή.

Ως παιδί, δηλαδή, δεν γράφατε και δεν επιθυμούσατε να δημοσιεύσετε;

Όχι, ως παιδί όχι. Δεκαπέντε χρονών, τότε δημοσίευσα –ήταν το πρώτο ποίημα που δημοσίευα– στο περιοδικό που έβγαλε ο φίλος μου, ο Μαθιόπουλος, και λεγόταν Ξεκίνημα της νιότης. Ήταν ένα ποίημα με δύο τετράστιχα, γιατί έγραφα ακόμα με ομοιοκαταληξία, το οποίο το θυμάμαι και μπορώ να σας το πω.

 

Παρακαλώ.

Λέγεται «Αν βρεις»:

Αν ψάξεις θα βρεις,
τίποτα κρυμμένο δε μένει.
Σπάσε σκληρά τους δεσμούς
που σφιχτά είναι δεμένοι.

Κι αν βρεις, μηδέν με τον χρόνο
ρουτίνα θα γίνει.
Να χάσεις πρέπει αν θες
μια θύμηση παντοτινή να μείνει.

Αυτό τυπώθηκε εκεί. Και ξεχάστηκε;

Εκεί έχει μείνει. Το έβαλα όμως όταν βγήκε το σύνολο των ποιημάτων μου.

Η πολιτική δράση πώς προκύπτει; Πολύ νέος μπήκατε στην πολιτική…

Δεν ήταν πολιτική δράση, ήταν αντιστασιακή.

Οι επαφές σας με την ποίηση τότε ήταν σποραδικές;

Άλλαξα πολλά σχολεία. Την πρώτη δημοτικού την έκανα στο δημόσιο σχολείο, στο ίδιο σχολείο που είχε πάει και ο Σαμαράκης. Αλλά οι συνθήκες ήταν δυσάρεστες. Θα σας πω το περιστατικό και μπορεί να αηδιάσετε. Ήταν αδύνατο να πάω στις τουαλέτες, διότι οι ακαθαρσίες έβγαιναν ώς την αυλή και έμεναν εκεί. Γι’ αυτό, στη δευτέρα τάξη με βάλανε μαθητή στο ιδιωτικό σχολείο, στη Σχολή Μεταξά, της Αντιγόνης Μεταξά. Εκεί οι συνθήκες ήταν καλύτερες και, για πρώτη φορά, μου ανέθεσαν τη γιορτή, όταν τελείωσε η τρίτη τάξη… Τότε το δημοτικό είχε τέσσερις τάξεις και το γυμνάσιο οκτώ. Ήταν η μεταρρύθμιση που είχε κάνει ο Μεταξάς στην 4η Αυγούστου. Το γυμνάσιο είχε γίνει οκτατάξιο. Εκεί, στις εξετάσεις της τρίτης τάξης, μου ανέθεσαν να πω ένα ποίημα, τον «Παπαγάλο» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, που το θυμάμαι πάντα.

 

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα…»

«Σαν έμαθε τη λέξη καλησπέρα, / ο παπαγάλος είπε ξαφνικά: / «Είμαι σοφός, γνωρίζω ελληνικά…» Η άλλη επαφή που είχα με την ποίηση ήταν το 1935, που ήμουν επτά χρονών. Ο πατέρας μου είχε πέντε αδελφές. Η πρώτη μετά απ’ αυτόν ήτανε ποιήτρια, η Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, και μαθήτρια του Παλαμά. Τότε, το 1935, έκανε μια διάλεξη στην αίθουσα του Παρνασσού για τον Παλαμά. Και η γιαγιά μου με πήρε και με πήγε εκεί να ακούσω τη θεία μου. Στην αίθουσα του Παρνασσού υπάρχει ένα είδος σκηνής. Και οι ακροατές ήταν στο βάθος. Στη σκηνή πάνω η θεία μου έκανε την ομιλία της και δίπλα, σε μία πολυθρόνα, καθόταν ακίνητος ο Παλαμάς. Όταν τελείωσε η ομιλία και, μετά τα χειροκροτήματα, μου λέει η γιαγιά μου: «Πάμε τώρα να φιλήσεις το χέρι του Παλαμά».

 

Φιλήσατε το χέρι του Παλαμά;

Και δεν ήθελα, με πήγε με το ζόρι. Φίλησα το χέρι, το οποίο ήταν κρύο, παγωμένο. Νόμιζα ότι φιλάω το χέρι ενός νεκρού. Και το βράδυ δεν μπόρεσα να κοιμηθώ, έβλεπα εφιάλτες. Το θυμάμαι ακόμα.Αυτή ήταν η πρώτη και η τελευταία επαφή που είχα με τον Παλαμά. Αλλά στην Κατοχή πια, τον Φεβρουάριο του 1943, με τον φίλο μου Βαγγέλη Γκούφα, πήγαμε στην κηδεία του Παλαμά. Τη θυμάμαι ακόμα γιατί έμεινα έκθαμβος που έβλεπα όλους τους συγγραφείς των οποίων διάβαζα τα βιβλία και τους θαύμαζα. Μου τους έδειχνε ο Γκούφας «Αυτός είναι ο Καραγάτσης. Αυτός είναι ο Θεοτοκάς. Αυτός είναι ο Βενέζης. Αυτός ο Μυριβήλης». Τα έχανα εγώ. Κάποια στιγμή βγήκε από την εκκλησία το φέρετρο του Παλαμά. Το μεταφέρανε στην πλάτη τους τέσσερις συγγραφείς, να το πάνε για ταφή. Και εκεί, το θυμάμαι πολύ καλά, ένας ποιητής που ήταν και ακαδημαϊκός, ο Σωτήρης Σκίπης, είπε ένα ποίημα, το οποίο δεν μου είχε αρέσει. Αλλά μετά ο Σικελιανός είπε το δικό του ποίημα και χάλασε ο κόσμος. Θυμάμαι ακόμα τον τελευταίο στίχο, γιατί το ποίημα αυτό εξέφραζε αντιστασιακό πνεύμα και τελείωνε με αυτόν τον στίχο: «Σημαίες της λευτεριάς, ξεδιπλωθείτε πέρα ως πέρα».

Αυτό ήταν το έναυσμα για να δραστηριοποιηθεί ο Τίτος Πατρίκιος στην Αντίσταση;

Στην Αντίσταση με έβαλε ο συμμαθητής μου στο Βαρβάκειο, ο Γκούφας, που ήταν τρία χρόνια μεγαλύτερος από μένα, τρεις τάξεις δηλαδή. Η πρώτη μου –να μην την πω πράξη– ενέργεια ήταν τον Οκτώβριο του 1942, που ήμουν δεκατεσσάρων χρονών. Είχα μπει από το 1942 στο ΕΑΜ Νέων.

Πριν από την κηδεία του Παλαμά.

Πριν. Στις 28 Οκτωβρίου 1942, που ήταν η επέτειος της ιταλικής εισβολής, με βρίσκει ο Γκούφας στο διάλειμμα, στο Βαρβάκειο, και μου λέει: «Όταν τελειώσεις το μάθημα, πάρε όσα παιδιά μπορείς από την τάξη σου, γιατί θα συγκεντρωθούμε στο Πεδίον του Άρεως να στεφανώσουμε τα αγάλματα των ηρώων». Στο Πεδίον του Άρεως, σε μια πίσω μεριά, είναι μια σειρά ακόμα από αγάλματα των ηρώων. Είπα εγώ στην τάξη, αλλά δεν ήρθε κανείς. Ξεκίνησα και μπήκαμε στο τραμ, υπήρχε τραμ τότε, το Βαρβάκειο ήτανε εκεί όπου σήμερα είναι η Βαρβάκειος αγορά, το τραμ πέρναγε από την οδό Αθηνάς και πήγαινε στην Πατησίων. Μπήκαμε στο τραμ: δύο παιδιά από τη μικρότερη, την πιο κάτω τάξη και ένα παιδί από τη μεγαλύτερη. Τέσσερις, δηλαδή. Αλλά στην επόμενη στάση του τραμ, αυτός που ήταν στη μεγαλύτερη τάξη κατέβηκε. Είχε φοβηθεί και δεν συνέχισε. Οφείλω να πω ότι κι εγώ φοβόμουνα πολύ και λέω: «στην επόμενη στάση θα κατέβω κι εγώ». Αλλά όταν φτάσαμε στην επόμενη στάση δεν κατέβηκα, γιατί ντράπηκα. Σκέφτηκα: «εδώ οι δύο μικρότεροι από μένα δεν θα κατέβουν και θα κατέβω εγώ;» Έτσι δεν κατέβηκα. Φτάσαμε στο Πεδίον του Άρεως και εκεί, στην είσοδο, εκεί που είναι το άγαλμα του Κωνσταντίνου τώρα, ήταν δύο ιταλικά τεθωρακισμένα αυτοκίνητα με φαντάρους Ιταλούς. Εμείς αυτά τα λέγαμε σακαράκες, σακαράκες των Ιταλών. Περάσαμε, δεν μας έκαναν τίποτα. Έφτασα στη σειρά των αγαλμάτων, ήταν πολλοί νέοι εκεί. Στεφανώσαμε τα αγάλματα, είπαμε τον εθνικό ύμνο και μετά μας λένε: «Και τώρα θα πάμε στο Πανεπιστήμιο να συνεχίσουμε την εκδήλωση για την 28η Οκτωβρίου». Και γίνεται μια μεγάλη πορεία, από την οποία ένας εξάδελφός μου πήρε φωτογραφία και την έχω δημοσιεύσει. Διασχίσαμε τα Εξάρχεια και, την ώρα που κατεβαίναμε για να πάμε στην Ακαδημίας, προς το Πανεπιστήμιο, στη γωνία Ακαδημίας και Ιπποκράτους, ήσαν καραμπινιέροι σε όλες τις γωνίες. Και καθώς προχωρούσαμε, πέσανε κατά πάνω μας και αρχίσανε να χτυπάνε. Μου είχε εμφανιστεί από τότε η μυωπία και είχα γυαλιά. Και για να τα προστατεύσω τα είχα βάλει στην πίσω τσέπη. Αλλά ο καραμπινιέρος που με έπιασε με τρέλανε στις κλοτσιές, έτσι μου έσπασαν και τα γυαλιά που τα είχα στην πίσω τσέπη. Είναι η πρώτη εμπειρία που έχω από την Κατοχή και από την Αντίσταση: το πρώτο ξύλο που έφαγα από έναν Ιταλό καραμπινιέρο.

Η περίοδος αυτή της Αντίστασης… Από αυτήν βγήκατε στην Αριστερά;

Ε, ναι, γιατί μετά ήρθε η ΕΠΟΝ, στην οποία συγχωνεύθηκε το ΕΑΜ Νέων. Το κλίμα ήταν αριστερό – και η νοοτροπία. Στην ΕΠΟΝ ξανασυνάντησα την Ελένη Γλύκατζη, μετέπειτα Αρβελέρ. Την είχα πρωτοσυναντήσει στη δραστηριότητα του περιοδικού Η Διάπλασις των Παίδων, όπου συμμετείχαμε με ψευδώνυμα…

Εσείς ποιο ψευδώνυμο είχατε;

Άλμπατρος. Από τον Ροβήρο τον κατακτητή του Ιουλίου Βερν, όπου το ιπτάμενο πλοίο λεγόταν Άλμπατρος.

Η Ελένη Γλύκατζη τι ψευδώνυμο είχε;

Ήταν μια κοπέλα πολύ δραστήρια που τη θαυμάζαμε – ήταν δυόμισι χρόνια μεγαλύτερη από εμένα. Είχε το ψευδώνυμο, θυμάμαι, Διαβατάρικο Πουλί.

Πότε αρχίσατε να έχετε μπλεξίματα με τις αρχές για τη δράση σας;

Λίγο πριν από την Απελευθέρωση, δέκα, το πολύ είκοσι πριν από την Απελευθέρωση, με πιάσανε. Ήταν μια ομάδα συνεργατών των Γερμανών και με στήσανε σε έναν τοίχο να με εκτελέσουν.

Τι θυμάστε απ’ αυτή την περιπέτεια;

Είχα ραντεβού με μια κοπέλα από την ΕΠΟΝ, η οποία θα μου έφερνε αφίσες για να τις κολλήσουμε. Θα την έφερνα σε επαφή και με έναν άλλον από την ΕΠΟΝ. Την περιμέναμε στο Μοναστηράκι, απέναντι από τη Ρωμαϊκή Αγορά, δίπλα στην εκκλησία. Αλλά είχαμε κάνει λάθος στο ραντεβού και δεν ερχόταν. Είχαμε πάει με αυτόν τον φίλο μου. Κανονικά έπρεπε να φύγουμε, αλλά καθόμαστε εκεί και περιμέναμε. Και, για μια στιγμή, ο διπλανός μου λέει: «Πω πω, έρχονται οι συνεργάτες των Γερμανών». Είχε δει από την Αρχαία Αγορά μια ομάδα που ερχόταν – και το βάζει στα πόδια και φεύγει. Εγώ τα έχασα λίγο, δεν έφυγα αμέσως. Και επειδή είχαν πλησιάσει αυτοί, μπήκα στην εκκλησία. Ήταν εκεί γυναίκες που ψέλνανε. Και λέω στον παπά: «Πάτερ, σώσε με, έρχονται άνθρωποι των Γερμανών». Ο παπάς δεν είπε τίποτα. Μπήκαν αυτοί μέσα, μου λένε: «Έβγα έξω, ρε». Ο επικεφαλής κράταγε μια γερμανική χειροβομβίδα, τις θυμάμαι, είχαν ένα χερούλι ξύλινο. Εγώ δεν έβγαινα. Με πιάσανε, έπιασα κι εγώ ένα μανουάλι μεγάλο, και με βγάλανε συρτό, εκείνοι εμένα κι εγώ έβγαλα το μανουάλι. Και με στήσανε δίπλα, στον τοίχο. Και μου λέει αυτός: «Είσαι τυχερός, ρε, επειδή ήταν οι γυναίκες που ψέλνανε τις λυπήθηκα. Αλλιώς, αν δεν ήταν οι γυναίκες αυτές, θα σου ’χα ρίξει τη χειροβομβίδα». Με ψάξανε, δεν μου βρήκαν τίποτα. Κάτι σημειώματα τα είχα καλά κρυμμένα. Και ακούω τον διπλανό του να λέει: «Μήπως δεν είναι αυτός που μας είπανε; Γιατί αυτός εδώ είναι καλοντυμένος». Αλλά του λέει ο άλλος, που ήταν κοντός: «Όχι, αυτός είναι και θα τον καθαρίσω». Μου λέει τότε: «Τι κάνεις εδώ;» «Περιμένω μια κοπέλα να πάμε βόλτα στην Ακρόπολη, που είναι ωραία μέρα». Και μου λέει στο τέλος: «Σου δίνω πέντε λεπτά. Εάν δεν έρθει σε πέντε λεπτά, τελείωσες». Ξεκρεμάει ένα γερμανικό αυτόματο, που είχε κρεμασμένο μπροστά του. Κι εγώ περίμενα ότι τελειώνει η ζωή μου. Και τότε, ξαφνικά, τη βλέπω την κοπέλα από την Πλάκα, που ερχόταν με ποδήλατο. Με είδε, δεν φοβήθηκε, πετάει το ποδήλατο στην άκρη, από το οποίο κρεμόταν και η σακούλα με τις αφίσες που έφερνε, κι ήρθε τρέχοντας κατά πάνω μου και με αγκαλιάζει. Και μου λέει αυτός ο επικεφαλής: «Γλίτωσες, ρε. Ήρθε την τελευταία στιγμή». Είχαν περάσει από τα πέντε λεπτά τα τέσσερα. «Μη σε ξαναπετύχω, γιατί άλλη φορά δεν θα γλιτώσεις».

Φοβηθήκατε το θάνατο;

Ε, βεβαίως φοβήθηκα.

Τι σκεπτόσασταν εκείνο το πεντάλεπτο;

Εκείνο το πεντάλεπτο σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι, που είχα διαβάσει στον Ηλίθιο ότι είχε καταδικαστεί κι αυτός σε θάνατο, ότι τον στήσανε να τον εκτελέσουν. Και την τελευταία στιγμή ήρθε με άλογο αγγελιοφόρος και είπε: «Σταματήστε, ο τσάρος τού έδωσε χάρη». Αργότερα το έλεγα αυτό, όταν ήμουν στη Ρώμη, σε έναν Ιταλό φίλο: «Και τόσο ανόητος ήμουν εκείνη την εποχή, που αντί να σκέφτομαι τη ζωή που χάνω, σκεφτόμουν τον Ντοστογιέφσκι». Και έβαλε ο Ιταλός τα γέλια. «Μα τι λες, ρε σαχλαμάρα;» μου λέει. «Σκεφτόσουν τον Ντοστογιέφσκι που γλίτωσε και έλπιζες ότι έτσι θα γλιτώσεις κι εσύ. Γι’ αυτό τον σκεφτόσουν».

Πώς άρχισαν οι δοσοληψίες με την αστυνομία;

Μετά ήρθε η Απελευθέρωση, ήρθανε τα γεγονότα και οι μάχες του Δεκέμβρη, στις οποίες πήρα μέρος. Ακολούθησα τον ΕΛΑΣ με τα πόδια και από βουνό σε βουνό και έφτασα ώς τους Σοφάδες της Θεσσαλίας, όπου πέρασα πάλι στην πολιτική οργάνωση. Πήρα το τρένο και πήγα στα Τρίκαλα. Πολλές ιστορίες έχω στην πορεία αυτή. Αλλά μετά έγινε η Συμφωνία της Βάρκιζας και γυρίσαμε πίσω στην Αθήνα. Μη σας λέω λεπτομέρειες. Έτσι, τελείωσα το γυμνάσιο πολύ καλά, με άριστα. Το Βαρβάκειο. Έδωσα εξετάσεις και μπήκα στη Νομική Σχολή. Όταν το 1947 έγιναν οι μεγάλες συλλήψεις του Ναπολέοντος Ζέρβα, που ήταν υπουργός Δημοσίας Τάξεως –είχε αρχίσει ο Εμφύλιος Πόλεμος– οι γονείς μου, που φοβόντουσαν ότι θα με συλλάβουν, με έστειλαν να κρυφτώ στο σπίτι ενός θείου, του άντρα μιας από τις αδελφές του πατέρα μου, ο οποίος ήταν συντηρητικός και καθεστωτικός. Αλλά ένα πρωί, στο σπίτι του ανθρώπου αυτού χτυπάει το κουδούνι. Ανοίγει και ακούμε: «Ασφάλεια. Ήρθαμε να συλλάβουμε τον Τίτο Πατρίκιο». Με συλλάβανε και με πήγανε στο αστυνομικό τμήμα της Κυψέλης. Θυμάμαι, το σπίτι ήταν σε μια πολυκατοικία, Πατησίων 70. Με είχανε σε ένα δωμάτιο, πριν με βάλουν στα κρατητήρια, και άκουγα τους δύο αστυνομικούς να κουβεντιάζουν δίπλα. «Πού τον βρήκατε αυτόν;» ρώταγε ο ένας. «Μας το είπε ο πληροφοριοδότης που έχουμε. Ο μαθητής της Σχολής Μπερζάνη»  είπε ο άλλος, και ανέφερε το όνομά του. «Μένει στην ίδια πολυκατοικία, τον είδε και μας πληροφόρησε ότι είναι αυτός και κρύβεται». Ευτυχώς, ξέχασα το όνομα αυτού του μαθητή, γιατί, αν το είχα στο μυαλό μου το όνομα, θα ήξερα έναν άνθρωπο να τον μισώ.

Τι έγινε στην Ασφάλεια τότε;

Μου ζητάγανε δήλωση, εγώ αρνήθηκα. Ήρθε η μάνα μου και, κλαίγοντας, λέει: «Παιδί μου, θα πεθάνεις εκεί που θα σε πάνε. Κάνε μια δήλωση να βγεις». Και της λέω: «Μαμά, δεν κάνω». Αλλά ο θείος μου, που ήταν από την Ανδρίτσαινα, είπε: «Δεν επιτρέπω εγώ άνθρωπο που είναι στο σπίτι μου να τον συλλάβουν». Ενήργησε και τελικά κατάφερε και με έβγαλε, χωρίς να έχω υπογράψει.

Στις εξορίες πώς βρεθήκατε;

Όταν αργότερα πήγα στον στρατό –κάλεσαν την ηλικία μας– αν και είχα προφυματίωση, διαγνώστηκα με φυματίωση. Τότε για τη φυματίωση δεν υπήρχε φάρμακο. Έτσι μου δώσανε αναβολή ένα χρόνο. Τον επόμενο χρόνο ήλπιζα ότι θα μου ξαναδώσουν αναβολή, αλλά δεν μου δώσανε. Ντύθηκα στρατιώτης και, μαζί με άλλους, με στείλανε στη Μακρόνησο. Για να ανανήψω.

Πώς ήταν εκεί;

Πήγα στη Μακρόνησο επί κυβερνήσεως Πλαστήρα, το 1950. Κι είχε απαγορευτεί το ξύλο που έπεφτε στη Μακρόνησο. Γιατί έπεφτε ανελέητο ξύλο. Συγκέντρωσαν από τα διάφορα κέντρα εκπαιδεύσεως στρατιώτες των οποίων οι συγγενείς είχαν σχέσεις με το ΕΑΜ. Ήμασταν περί τους εκατό. Και μας πήγανε στη Ραφήνα για να μας περάσουν με καΐκι απέναντι. Φτάσαμε ένα μεσημέρι και δεν μας περάσανε. Μας δώσανε συσσίτιο και περιμένανε να βραδιάσει. Όταν νύχτωσε, μας περάσανε στη Μακρόνησο. Ήταν ομάδες φαντάρων στην παραλία και λέγανε: «Παιδιά, καλώς ήρθατε. Είναι κανείς από Θεσσαλονίκη; Είναι κανείς από Πάτρα; Είναι κανείς από Νομική Σχολή; Είναι κανείς από Ανωτάτη Εμπορική;» Και ο καθένας που νόμιζε ότι βρίσκει κοντινούς του έλεγε «εγώ» και τον παίρνανε. Και τον πλακώνανε στο ξύλο μέσα στη νύχτα. Έτσι κι εγώ έκανα το λάθος. Άκουσα για Νομική Σχολή και λέω «εγώ είμαι». Και με πήρανε και με πλακώσανε στη νύχτα. Αυτός που με έριξε κάτω και με τσαλαπατούσε, μου λέει: «Θα σε στείλω στο τρελάδικο, όπως έστειλα τον Νίκο Καρούζο».

Τον ποιητή;

Τον ποιητή… Εν πάση περιπτώσει, δεν με έστειλαν στο τρελάδικο. Μας πήγανε στον διοικητή, ο οποίος μας είπε: «Καλώς ήλθατε. Εδώ όποιος υπογράφει δήλωση περνάει ζωή και κότα. Όποιος δεν υπογράφει περνάει πολύ άσχημα. Πηγαίνετε όλοι να υπογράψετε και θα περάσετε αριστούργημα». Ε, από τους εκατόν τόσους που πήγαμε, δύο δεν υπογράψαμε.

Ο ένας ήσασταν εσείς. Ο άλλος;

Ο άλλος λεγόταν –θυμάμαι το όνομά του– Νίκος Ιωαννίδης. Ήταν ένα παιδί που έπαιζε ωραία κιθάρα· και χαβάγια. Μη σας λέω τώρα τις λεπτομέρειες της Μακρονήσου. Απλώς, για μένα χειροτέρεψε η φυματίωση, έκανα αιμόπτυση, με στείλανε στο νοσοκομείο και την άλλη μέρα με καλέσανε στην ανάκριση και μου είπαν: «Η φυματίωση που έχεις έχει χειροτερέψει. Θα σου αυξήσουμε την αγγαρεία, θα πεθάνεις από φυματίωση και δεν θα πει κανείς ότι σε βασανίσανε». Καθώς όμως η μάνα μου πήρε μια άδεια να με συναντήσει και με πήγανε στο Λαύριο με συνοδεία, είχα γράψει μια επιστολή που κατήγγελλα τη Μακρόνησο και κατάφερα κρυφά να της την περάσω την ώρα που τη φιλούσα. Εκείνη την έδωσε στις εφημερίδες και δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδη στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή. Την άλλη μέρα της δημοσίευσης με πήρανε για ανάκριση, για να ομολογήσω ότι εγώ την είχα γράψει. Εγώ έκανα ότι δεν ξέρω. Μου τη δείξανε, τη διάβασα: «Ό,τι λέει είναι σωστό, αλλά δεν ξέρω ποιος είναι». Με τιμωρήσανε με εικοσαήμερη αυστηρή φυλάκιση, που ήταν σε ένα αντίσκηνο, με συσσίτιο κάθε δύο μέρες. Αλλά αυτό με έσωσε. Παρότι είχε μπει ο Δεκέμβρης και έκανα Χριστούγεννα μέσα στη σκηνή αυτή, σταμάτησε η αγγαρεία και το σπάσιμο της πέτρας, που μου είχανε δεκάξι ώρες κάθε μέρα. Κι άρχισα να καλυτερεύω. Ύστερα, ήρθε η καινούργια ΕΣΟ, όπως τη λέγαμε. Τότε μου δώσανε προσωρινό απολυτήριο, απόφαση εκτόπισης – και έτσι τελικά κατέληξα στον Άη Στράτη.

Συγκριτικά με τη Μακρόνησο πώς ήταν ο Άη Στράτης;

Μπροστά στην κόλαση της Μακρονήσου ήταν παράδεισος.

Μένατε με τον Κώστα Κουλουφάκο στον Άη Στράτη;

Όχι, εκεί τον γνώρισα. Και γίναμε πολύ φίλοι, αλλά ο Κουλουφάκος έμενε σε άλλη σκηνή. Εκεί συνάντησα τον Ρίτσο, στον οποίο είπα, με τις ιδέες που είχα αποκτήσει, ότι η ποίηση είναι έκφραση του μικροαστικού συναισθηματισμού που σε εμποδίζει από την επαναστατική δράση.

Τι έλεγε ο Ρίτσος;

Το είπα αυτό στον Ρίτσο και μου λέει: «Μην ξαναλές τέτοιες σαχλαμάρες. Πρέπει να καταλάβεις ότι η ποίηση είναι το πεπρωμένο σου». Τότε άκουσα τη λέξη «πεπρωμένο». «Και μην ξανάρθεις να με δεις», συνέχισε (γιατί ο Ρίτσος έμενε σε ένα ωραίο καλύβι, σε ένα σπιτάκι), «αν δεν μου φέρεις χειρόγραφα ποιήματα». Έτσι άρχισα να γράφω ξανά. Του πήγα ποιήματα και με βοήθησε πάρα πολύ με τις παρατηρήσεις του. Κι εκείνος μου είπε: «Να γνωρίσεις μια παρέα παιδιών που είναι πολύ καλοί στη λογοτεχνία: τον Κώστα Κουλουφάκο, τον Μανόλη Φουρτούνη και τον Δημήτρη Ραυτόπουλο.

Σας έχω ακούσει να διηγείστε ότι εκεί, στον Άη Στράτη, για πρώτη φορά καταλάβατε πως υπήρχαν απαγορευμένα βιβλία και στη δική σας την πλευρά.

Ναι, ήταν η πρώτη δυσάρεστη εμπειρία που είχα. Διότι το στρατόπεδο του Άη Στράτη, που είχε τρεις χιλιάδες ανθρώπους και ήταν χωρισμένο σε τρεις τομείς, από χίλιους σε κάθε τομέα –και αργότερα λιγότερους, γιατί φεύγανε και με άδειες–, είχε δύο βιβλιοθήκες. Μία με τα λογοτεχνικά βιβλία που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα και μια κρυφή βιβλιοθήκη με μαρξιστικά βιβλία που είχαν έρθει παράνομα. Στην πρώτη σκηνή που έμεινα ήμασταν εφτά άτομα. Εγώ κι άλλοι έξι, αγρότες από τη βόρεια Θεσσαλία και την Ήπειρο. Μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, ήρθαν δύο της καθοδήγησης και μου λένε: «Κάναμε έναν έλεγχο στη λογοτεχνική βιβλιοθήκη και είδαμε ότι υπάρχουν βιβλία διεφθαρμένα που χαλάνε το ηθικό των ανθρώπων. Τα αποσύραμε και τα έχουμε βάλει σε ένα χαρτόκουτο. Θα τα φέρουμε να τα κρύψουμε κάτω από το κρεβάτι σου και μην τα δει κανείς». Ήρθαν και όντως τα χώσανε κάτω από το ξυλοκρέβατο. Αλλά μια μέρα που λείπανε οι άλλοι, από περιέργεια, τράβηξα την κούτα και την άνοιξα να δω ποια είναι τα κακά βιβλία. Ήταν όλα τα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος πριν λίγο καιρό είχε κατακριθεί στη Σοβιετική Ένωση ως αντιδραστικός! Επίσης ήταν δύο σοβιετικά μυθιστορήματα που κυκλοφορούσαν στην Αθήνα, τα οποία όμως είχαν επικριθεί στη Σοβιετική Ένωση επειδή κοροϊδεύανε τη γραφειοκρατία. Θυμάμαι τους τίτλους: Οι δώδεκα καρέκλες ήταν το ένα και Για δύο ζευγάρια μεταξωτές κάλτσες το άλλο. Βλέπω και ένα άλλο βιβλίο, Το κόκκινο ιππικό. Τα έχασα, γιατί ήταν ένα βιβλίο επαναστατικό, για τον Εμφύλιο Πόλεμο και τη δράση του ιππικού. Γραμμένο από έναν συγγραφέα που θυμάμαι –έχω ξεχάσει τόσα ονόματα, αυτό το όνομα το θυμάμαι–, τον Ισαάκ Μπάμπελ. Ήταν ένα βιβλίο περιζήτητο. Και απορώ πώς το αποσύρανε. Έμαθα τον λόγο πολύ αργότερα.

Ποιος ήταν; Γιατί απέσυραν και τον Μπάμπαλα;

Πριν λίγα χρόνια, όταν ο φίλος μου Αναστάσης Βιστωνίτης, ο οποίος διάβαζε σοβιετικά αρχεία που είχαν δημοσιευτεί, μου είπε ότι διάβασε πως ο Μπάμπελ, ο συγγραφέας και έφεδρος αξιωματικός του σοβιετικού στρατού, έκανε ένα μεγάλο λάθος: τα έφτιαξε ερωτικά με τη γυναίκα του διευθυντή των μυστικών υπηρεσιών. Ο οποίος, όταν το έμαθε, διέταξε να συλληφθεί, τον πέρασε από στρατοδικείο, τον καταδίκασαν σε θάνατο ως προδότη και τον εκτελέσανε. Και έτσι τελείωσε ο Μπάμπελ.

Τελειώσανε και τα βιβλία του στα ελληνικά. Η κούτα με τα απαγορευμένα τι απέγινε;

Αργότερα, ήρθαν και την πήρανε την κούτα. Τη βγάλανε έξω στα χωράφια και ένα βράδυ είδα ότι τα κάψανε. Τότε είδα για πρώτη φορά ότι βιβλία δεν καίγανε μόνο οι χιτλερικοί, καίγανε και οι δικοί μας.

Τελειώνει η εξορία, βρίσκεστε στην Αθήνα. Συνεργάζεστε στην Επιθεώρηση Τέχνης;

Ναι. Είμαι ιδρυτικό μέλος.

Πώς εκδόθηκε;

Ήταν δύσκολη εποχή. Και για να βγει περιοδικό, ο εκδότης έπρεπε να έχει άδεια του υπουργείου Εσωτερικών. Ήταν υπό έλεγχο. Συμμαθητής μου από το Βαρβάκειο ήταν ο Νίκος Σιαπκίδης, ο οποίος είχε γίνει αρχιτέκτων – εγώ είχα γίνει δικηγόρος, είχα πάρει το δίπλωμα της Νομικής και ήμουν ασκούμενος δικηγόρος. Ο Σιαπκίδης δεν είχε φάκελο. Έτσι πήρε άδεια για περιοδικό. Κι είπε στους γνωστούς του να γράφουν, είπε και σε μένα. Κι εγώ είπα στα παιδιά του Άη Στράτη, που είχαν έρθει ως αδειούχοι εξόριστοι: στον Κουλουφάκο, αργότερα στον Φουρτούνη που ήρθε κι αυτός, στον Ραυτόπουλο. Ήρθε κι ο Τάσος Λειβαδίτης και έτσι τον γνώρισα και συνδέθηκα με πολλή φιλία μαζί του. Και ξεκινήσαμε την Επιθεώρηση Τέχνης. Στην οποία, η ΕΔΑ –ήταν η ΕΔΑ τότε– έστειλε ως αρχισυντάκτη, δηλαδή ως διευθύνοντα της συντακτικής επιτροπής, τον Πορφύρη Κονίδη. Πολύ μεγαλύτερό μας. Παλαιό Ακροναυπλιώτη, στον Εμφύλιο Πόλεμο καταδικασμένο εις θάνατον που γλίτωσε την τελευταία στιγμή. Και έτσι ξεκίνησε η Επιθεώρηση Τέχνης, η οποία είχε μεγάλη επιτυχία.

Η σύνταξή της είχε συχνά συγκρουστεί με το κόμμα. Συγκρουστήκατε κι εσείς;

Ναι. Αλλά πριν είχα πολλές εμπειρίες. Και πολλές φορές, έτσι, πέρασα απογοητεύσεις. Να σας πω μια μεγάλη απογοήτευσή μου. Ένας συγγραφέας που θαύμαζα πάρα πολύ, από χρόνια, γιατί είχα διαβάσει ό,τι βιβλίο του είχα βρει, ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης – και τα ταξιδιωτικά του μου αρέσανε πολύ, και τα λογοτεχνικά, και εκείνο που είχα λατρέψει ήταν ο «Αλέξης Ζορμπάς». Γενικά μού άρεσε πολύ ο Καζαντζάκης. Κάποτε αποφασίσαμε στην Επιθεώρηση Τέχνης, όπως ήταν τότε το ρεύμα, να κάνουμε ένα τεύχος αφιερωμένο στην ειρήνη. Ήταν τότε στην πολιτική της Αριστεράς το κίνημα της ειρήνης. Και εγώ τους λέω να γράψουμε ένα γράμμα, να μας στείλει για το τεύχος ένα κείμενο και ο Καζαντζάκης. Θα ήταν το καλύτερο απ’ όλα. Ο Καζαντζάκης τότε είχε μόλις εγκατασταθεί στη νότια Γαλλία. Και όντως, του στέλνουμε την επιστολή. Και μας απαντάει ο Καζαντζάκης επίσης με επιστολή – που κρίμα, δεν την πήρα να τη διασώσω και χάθηκε μαζί με όλο το αρχείο της Επιθεώρησης Τέχνης, που το κατέστρεψε η χούντα. Στην επιστολή του ο Καζαντζάκης μάς έλεγε: «Μα δεν ξέρετε ότι εγώ είμαι υπέρ του πολέμου; Το έχω γράψει ότι ο πόλεμος δημιουργεί την ιστορία. Τι μου ζητάτε να γράψω για την ειρήνη τώρα;» Μείναμε εμβρόντητοι. Αλλά κυρίως πάθαμε, εγώ τουλάχιστον, φοβερό τράνταγμα, σοκ, όταν, ύστερα από λίγους μήνες, η Διεθνής Επιτροπή για την Ειρήνη (είχε τότε συγκροτηθεί από τη Σοβιετική Ένωση, αλλά πρόεδρος ήταν ο Μπέρτραντ Ράσελ) είχε κάνει συνέδριο στην Κίνα και απένειμαν το μεγάλο βραβείο ειρήνης στον Καζαντζάκη. Και εκείνος πήγε να το παραλάβει. Ο άνθρωπος που μας είχε πει ότι είναι υπέρ του πολέμου και δεν έγραφε για την ειρήνη, όταν πήρε βραβείο για την ειρήνη πήγε να το παραλάβει. Έπαθα τράνταγμα.

Με το κόμμα πότε είχατε εμπλοκή στην Επιθεώρηση;

Ο φίλος και συνεργάτης μας, ο Μανόλης Φουρτούνης, ο οποίος ήταν από την Κω, είχε μεγαλώσει με την ιταλική κατοχή εκεί και είχε μάθει τα ιταλικά από μικρό παιδί, όταν ήρθε αδειούχος εξόριστος έγινε κι αυτός μέλος της συντακτικής επιτροπής και συχνά μας έφερνε κείμενα από τα ιταλικά. Στα ιταλικά δημοσιευμένο βρήκε κι ένα θαυμάσιο σοβιετικό διήγημα – δεν θυμάμαι τον τίτλο αλλά θυμάμαι τον συγγραφέα, λεγόταν Γκράνιν. Σ’ αυτό, ο Σοβιετικός συγγραφέας σατίριζε τη σοβιετική γραφειοκρατία. Και, όπως μάθαμε, ήταν και ήρωας του πολέμου, με παράσημο. Το διήγημά του εκείνο είχε καταδικαστεί στη Σοβιετική Ένωση. Αλλ’ ο Φουρτούνης το μετέφρασε από ένα αριστερό ιταλικό περιοδικό, το έφερε μεταφρασμένο, άρεσε και το δημοσιεύσαμε. Γι’ αυτό η ΕΔΑ, δηλαδή η ανώτατη κομματική επιτροπή μάς καταδίκασε διότι δημοσιεύσαμε ένα διήγημα που εξύβριζε τη Σοβιετική Ένωση και είχε καταδικαστεί εκεί. Έτσι έγινε μια κομματική δίκη, στην οποία ο εισαγγελέας, ας πούμε, ήταν ο Μάρκος Αυγέρης. Και μέλη του δικαστηρίου, από λογοτέχνες, ήταν ο Θέμος Κορνάρος και ο Ρίτσος. Είπα τότε: «αφού θα είναι ο Ρίτσος, θα αθωωθούμε». Αλλά ο Ρίτσος ταυτίστηκε με την καθοδήγηση εκεί και μας καταδίκασαν. Η καταδίκη ήταν μεγάλη μομφή, θα παραμέναμε όμως να κάνουμε τη δουλειά, αλλά θα την κάνουμε υπό έλεγχο. Και για τον έλεγχο, μας έστειλαν τον Δημήτρη Δεσποτίδη. Έτσι συνεχίστηκε η Επιθεώρηση Τέχνης. Υπό έλεγχο.

Πότε φύγατε;

Έμεινα ώς το 1959, οπότε η πρώτη σύζυγος που είχα, με την οποία χωρίσαμε αργότερα, κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο. Είχα γίνει δικηγόρος και ο Δικηγορικός Σύλλογος επενέβαινε. Άμα ήσουν δικηγόρος και αδειούχος εξόριστος, επενέβαινε ο Σύλλογος, ότι δεν μπορεί ένας δικηγόρος να είναι αδειούχος εξόριστος. Έτσι είχα απαλλαγεί από την ιδιότητα του αδειούχου εξορίστου, δεν ήμουνα πια. Η τότε σύζυγός μου μάλιστα κατόρθωσε και μου έβγαλε διαβατήριο και φύγαμε για το Παρίσι. Ήταν η πρώτη έξοδος από τη χώρα. Και έμεινα πέντε χρόνια.

Επιστρέψατε στο Παρίσι μετά τη χούντα;

Είχαμε πάρει διαζύγιο με την πρώτη σύζυγο, χωρίσαμε. Εγώ δούλευα στο Κέντρο Κοινωνικών Επιστημών ως διευθυντής ερευνών και, όταν έγινε το πραξικόπημα το 1967, πήγανε να με συλλάβουν στο σπίτι που έγραφε η ταυτότητα. Ήταν το σπίτι από το οποίο είχα φύγει όταν χώρισα, έτσι δεν με βρήκανε. Λίγες μέρες αργότερα κατάφερα και έφυγα. Ξαναπήγα στο Παρίσι, όπου έμεινα εφτά χρόνια ακόμα.

Στο Παρίσι εργαστήκατε, βρεθήκατε με πολλούς άλλους Έλληνες εξόριστους… Τότε μεταφράσατε και στα γαλλικά το Πνευματικό εμβατήριο του Σικελιανού;

Είναι μια τελικά δυσάρεστη ιστορία. Ναι, μετέφρασα το ποίημα του Σικελιανού Πνευματικό εμβατήριο στα γαλλικά, έπειτα από παραγγελία του Μίκη Θεοδωράκη.

Δημοσιεύτηκε στον δίσκο με το μελοποιημένο έργο από τον Μίκη;

Ναι. Δημοσιεύτηκε στον δίσκο που έβγαλε ο Θεοδωράκης.

Στο Παρίσι γνωρίσατε τη δεύτερη γυναίκα σας, τη Ρένα Σταυρίδη;

Ναι. Και στο Παρίσι παντρευτήκαμε. Η Ρένα ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος. Αργότερα έγινε καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο, καθηγήτρια Ιστορίας. Στη χούντα είχε κάνει μια δολιοφθορά. Όταν ο Παπαδόπουλος, ο δικτάτορας, έκανε μια εκδήλωση στο θέατρο Ηρώδου του Αττικού, εκείνη, φορώντας περούκα για να μην την αναγνωρίσουν, μετέφερε ένα φορητό μαγνητόφωνο. Και την ώρα που άρχισε να μιλάει ο Παπαδόπουλος, το έβαλε στη διαπασών να λειτουργεί και του διέκοψε την ομιλία. Του τη χάλασε, αναγκάστηκε να σταματήσει και να φύγει. Έκανε επικίνδυνη αντιδικτατορική δουλειά, ευτυχώς μπόρεσε και διέφυγε και δεν έλεγε ποτέ για τη δράση της. Εγώ το έμαθα πολύ αργότερα.

Στο Παρίσι ξανασυναναστραφήκατε με τον Δεσποτίδη.

Ναι.

Ήταν πια ανανεωτικός αριστερός;

Ήτανε περίεργος άνθρωπος… Στο βιβλίο που βγαίνει από την Κίχλη με τίτλο Άνθρωποι που γνώρισα, στον πρόλογο, διευκρινίζω ότι αναφέρομαι σε ανθρώπους που γνώρισα, συνδέθηκα μαζί τους και παίξανε ρόλο στη ζωή μου. Αλλά δεν γράφω για αυτούς με τους οποίους συγκρούστηκα και ήρθα τελικά σε ρήξη.

Ο Δεσποτίδης ήταν σε αυτούς με τους οποίους συγκρουστήκατε;

Έτσι δεν έγραψα κάτι για τον Δεσποτίδη γιατί ήρθαμε σε ρήξη.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα μετά τη χούντα, είστε πια σε σχέση, που λέμε, με το ΚΚΕ Εσωτερικού;

Ναι, αλλά μετά γίνονται ζυμώσεις, συγκρούσεις, διασπάσεις. Γενικά, όλο και περισσότερο ασχολούμαι με το γράψιμο και με την πολιτιστική δραστηριότητα παρά με την πολιτική δραστηριότητα. Δεν συμμετέχω πια.

Δεν συμμετείχατε. Θυμάμαι, όμως, ότι το 1979 –ήμουν πρωτοετής φοιτητής– ένα από τα μπλοκάκια που είχε βγάλει ο Ρήγας Φεραίος είχε στο εξώφυλλο απόσπασμα από ένα ποίημά σας. «Είναι πολύ νωρίς για μια γεροντική σοφία», έλεγε. Κι εμείς, νεολαίοι στον Ρήγα, ξέραμε ότι ο Τίτος Πατρίκιος είναι ο κομματικός ποιητής. Έτσι αρχίσαμε να ψάχνουμε τις συλλογές σας.

Δεν το θυμάμαι αυτό. Είναι στα πράγματα που έχω ξεχάσει.

Θυμάστε τουλάχιστον πώς σκεφτόσασταν και πώς γράφατε εκείνη την περίοδο;

Κάθε τόσο ανακάλυπτα και κάτι καινούργιο, κάποια καινούργια σκέψη, κάποια καινούργια κριτική. Προσπαθούσα να μην αφήνω το μυαλό μου σε αδράνεια και σε αυτοϊκανοποίηση. Στο ποίημα που είχα γράψει το 1957, αλλά το δημοσίευσα πολύ αργότερα, υπάρχουν δύο στίχοι που λένε:

Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα,
κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες.

Επί χούντας, ο τότε φίλος μου Μανόλης Αναγνωστάκης ενέταξε τους στίχους αυτούς σε ένα ποίημά του, λέγοντας περίπου: «Όπως πολύ σωστά είπε κάποτε και ο φίλος μου ο Τίτος, κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες». Στον καιρό της Μεταπολίτευσης –δεν έχουμε ακόμα συγκρουστεί με τον Αναγνωστάκη, ήμασταν πολύ φίλοι– γίνεται μια εκδήλωση για την ποίησή του στο πολιτιστικό κέντρο Γουλανδρή, που ήταν σε ένα παλιό αρχοντικό στην Πλάκα. Πήγαμε με τη σύζυγό μου και μίλησαν ο Αλέξης Ζήρας και ο Παντελής Μπουκάλας. Ήταν και ο Αναγνωστάκης με τη γυναίκα του, τη Νόρα, μπροστά μπροστά. Λέει, μια στιγμή, ο Ζήρας: «Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης έγραψε τους περίφημους στίχους “κανένας στίχος δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”». Και ο Αναγνωστάκης δεν είπε κουβέντα και συνεχίστηκε η ομιλία. Αλλά όταν πήρε το λόγο ο Παντελής Μπουκάλας είπε: «Θέλω να κάνω μια διόρθωση. Οι στίχοι που ανέφερε ο Ζήρας δεν είναι του Αναγνωστάκη, είναι του Τίτου Πατρίκιου». Έτσι αποκαταστάθηκε η αλήθεια.

Όταν πέθανε ο Αναγνωστάκης, θυμάμαι η Ελευθεροτυπία έγραψε σε μια μεγάλη σελίδα: «Χάσαμε τον ποιητή που έγραψε τους στίχους “Κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα, κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες”».

Με ποιο κοινό σχετιστήκατε τα χρόνια της μεταπολίτευσης; Με ποια περιοδικά, με ποιες ομάδες;

Στη μεταπολίτευση έκανα το μεγαλύτερο λάθος της ζωής μου – κι ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου… Μου λένε μερικοί ότι ήταν η Μακρόνησος και ο Άη Στράτης. Όχι. Ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου και η χειρότερη κόλαση ήταν ο χρόνος που ανέλαβα, ανοήτως, την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, αν θυμάμαι σωστά το 2001. Μου στοίχισε πάρα πολύ. Ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Θόδωρος Πάγκαλος, με κάλεσε μία Παρασκευή, θυμάμαι, και μου είπε: «Σου αναθέτω την προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας». Λέω: «Πολύ καλά». «Με μισθό τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ». Λέω: «Θόδωρε, όχι. Είναι πολύ μεγάλος, είναι σκανδαλωδώς μεγάλος». «Τόσος είναι», μου λέει, «και τόσα θα παίρνεις». Ήταν Παρασκευή. Εκείνο το βράδυ υπήρχε πρεμιέρα στο Θέατρο Πόρτα. Ένα έργο της Ξένιας Καλογεροπούλου. Ήταν όλη η συγγραφική και καλλιτεχνική Αθήνα. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια για τη νέα δουλειά. Ο Πάγκαλος είχε προηγουμένως δώσει πρες κόνφερανς και είπε ότι μου αναθέτει την προεδρία, είπε και τον μισθό της: τεσσεράμισι χιλιάδες ευρώ. Όλοι μου δίνανε συγχαρητήρια, πλην της χήρας ενός πολύ στενού φίλου.

Μετά άρχισαν να ζητάνε δανεικά;

…Πλην και του Μαρωνίτη, ο οποίος επίσης δεν με συνεχάρη. Μου λέει: «Θα τα πούμε αργότερα». Αλλά αυτά έγιναν μια Παρασκευή, από το πρωί μέχρι το βράδυ. Το Σάββατο δημοσιεύτηκε συνέντευξη του Πάγκαλου, νομίζω στην Ελευθεροτυπία, εναντίον του άλλου υπουργού της κυβέρνησης Σημίτη, του Τάσου Γιαννίτση, για το νομοσχέδιο που είχε προτείνει για το ασφαλιστικό. Και τη Δευτέρα, ο Σημίτης απέλυσε τον Πάγκαλο από υπουργό. «Δεν μπορεί ένας υπουργός να επιτίθεται σε συνυπουργό του διά του Τύπου. Αν έχει διαφορετική γνώμη, να την πει στο υπουργικό συμβούλιο», είπε ο Σημίτης. Και έτσι ο μισθός εκείνος δεν υπεγράφη και δεν μου δόθηκε ποτέ. Και έμεινα άμισθος. Με τον κόσμο να νομίζει ότι παίρνω αυτά τα λεφτά.

Οπότε, ύστερα από δύο μήνες, πήγα στον Σημίτη και του είπα: «Παραιτούμαι. Δεν μπορώ να συνεχίζω σε αυτή την κατάσταση». Και μου λέει: «Σε παρακαλώ, μην το κάνεις, γιατί θα δημιουργηθεί μεγάλο ζήτημα. Θα τακτοποιηθεί». Έμεινα. Και δεν τακτοποιήθηκε. Από τον Νοέμβριο του 2001 μέχρι το επόμενο καλοκαίρι να δουλεύω άμισθος, και ο κόσμος να σπάει τα τηλέφωνα και να μου ζητάνε ρουσφέτια. Ήταν ο χειρότερος χρόνος της ζωής μου. Και το καλοκαίρι πια, ο τότε υπουργός Πολιτισμού, ο Ευάγγελος Βενιζέλος, ενέκρινε έναν μισθό χιλίων διακοσίων ευρώ. Από το καλοκαίρι.

Τον Νοέμβριο κατόρθωσα και παραιτήθηκα. Όταν ανέλαβα αυτή τη δουλειά, έκανα και ένα γενικό τσεκάπ και ήμουν, από άποψη υγείας, τέλεια. Λίγο μετά απ’ όταν παραιτήθηκα, αρρώστησα σοβαρά. Χρειάστηκε να κάνω μια πολύ σοβαρή εγχείρηση.

Τέλος καλό, όλα καλά… Ο καθηγητής Αλέξης Πολίτης, αναλύοντας την ποίησή σας, σας αποκαλεί ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Συμφωνείτε με την εκτίμησή του;

Η θεματολογία μου ήταν κυρίως αυτή. Το ζήτημα είναι να γράφεις καλό ποίημα.

Ποιοι ποιητές σας συγκινούν και σας έχουν επηρεάσει;

Θα σας πω για τους Έλληνες. Με επηρέασαν πάρα πολύ ο Σολωμός και ο Κάλβος. Για χρόνια, ιδίως στο κλίμα της Αντίστασης, με τα πατριωτικά του ποιήματα, ο Βαλαωρίτης. Μετά ο Παλαμάς, κυρίως με τον Δωδεκάλογο του Γύφτου, αλλά και με το ποίημά του για την Αθήνα. Επίσης ο Σικελιανός. Αλλά περισσότερο μου είχαν αρέσει δύο ποιητές που ήταν απορριπτέοι από την Αριστερά: ο Καβάφης και ο Καρυωτάκης, των οποίων και των δύο θυμάμαι ποιήματα, θα μπορούσα να τα πω. Μετά με επηρέασαν, βεβαίως πολύ, ο Εμπειρίκος με τη σουρεαλιστική του ποίηση, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Γιώργος Σεφέρης. Κυρίως, όμως, ο Ρίτσος, που με βοήθησε – οφείλω να πω ότι ήταν ένας θαυμάσιος άνθρωπος, τον οποίο πολύ θαύμασα και αγάπησα. Και ο καλύτερος ίσως άνθρωπος που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, με τον οποίο συνδέθηκα πάρα πολύ. Ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους και μπορώ να σας πω ένα πολύ σημαντικό περιστατικό.

Παρακαλώ…

Είχα βγάλει το πρώτο μου βιβλίο, τον Χωματόδρομο – ήμουν στην Επιθεώρηση Τέχνης. Ο Βρεττάκος βοηθούσε πολύ το περιοδικό. Ήταν δημοτικός σύμβουλος εκ μέρους της Αριστεράς στον Δήμο Πειραιά. Και αποφάσισε να οργανώσει μια εκδήλωση εορταστική για τα πενήντα χρόνια από την πρώτη έκδοση του βιβλίου του Βάρναλη. Το πρότεινε και αποφάσισε ο δήμος να το κάνει τιμητικά στο μεγάλο και ωραίο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά. Ο Βρεττάκος, ο οποίος βοηθούσε πολύ τους νέους, ανέθεσε σε δύο νέους να μιλήσουν για τον Βάρναλη: στον Κουλουφάκο για τα ποιήματά του και σε μένα για τα πεζά του. Πέσαμε και οι δύο με τα μούτρα να μελετάμε και να γράφουμε και φτιάξαμε δύο ομιλίες. Γίνεται η γιορτή και το ωραίο αυτό και μεγάλο θέατρο πλημμυρίζει από κόσμο. Πλημμύρα, οι διάδρομοι γεμάτοι. Ξεκινάει με ομιλία του Βρεττάκου για το σύνολο του έργου Βάρναλη, μετά μιλάει πολύ ωραία για τα ποιήματά του ο Κουλουφάκος και μετά για τα πεζά εγώ. Και τελειώνει, χαλάει ο κόσμος από τα χειροκροτήματα.

Ο Βάρναλης καθόταν στην πρώτη σειρά. Σηκώνεται, διασχίζει το διάδρομο, φεύγει χωρίς καν να χαιρετήσει κανέναν. Και μένουμε όλοι εμβρόντητοι. Μετά μάθαμε ότι είχε φύγει πολύ δυσαρεστημένος, διότι δεν τον τιμήσαμε όσο έπρεπε.

Αυτά είναι τα περίεργα βιώματα της εποχής.

Μιλήσαμε πολύ για το παρελθόν. Μπορούμε να σκεφτούμε τον κόσμο που έχουμε σήμερα και τον κόσμο που έρχεται; Έχετε σκεφτεί τον κόσμο που έρχεται, την ποίηση την αυριανή και τη ζωή αύριο;

Μας απασχολεί πολύ και εμένα και όλους αυτό, αλλά το να κάνεις προγραμματικές προβλέψεις είναι πια επικίνδυνο, γιατί πολλά προγράμματα ανατρέπονται. Και για εμένα αυτό που έχει σημασία είναι ότι το μέλλον διαμορφώνεται με τη δραστηριότητα που έχεις στο παρόν και όχι με την αφηρημένη προσδοκία ενός προγραμματισμένου μέλλοντος, που πιστεύεις ότι οπωσδήποτε θα έρθει επειδή εσύ το πρόβλεψες.

Έχετε σχετιστεί με ιδεολογίες που υποσχέθηκαν τη χειραφέτηση, αλλά δεν την πραγμάτωσαν, το αντίθετο. Τι είναι για εσάς οι ιδεολογίες; Τι θα λέγατε σήμερα, ας πούμε, σε ένα παιδί που θα ερχόταν και θα σας έλεγε: «Ξέρεις, είμαι ιδεολόγος, θέλω να αλλάξω τον κόσμο»;

Προσπάθησε να επιβεβαιώνεις την ιδεολογία σου μέσα στην πραγματικότητα και όχι να παραμορφώνεις την πραγματικότητα με βάση την ιδεολογία. Αυτό το κάναμε, η δική μου γενιά, επί χρόνια και οδηγηθήκαμε σε πολλές καταστροφές.

Να σας πω, πίστευα κι εγώ την περίφημη φράση η οποία διαμόρφωσε ιδεολογία, του Μαρξ, που λέει: «Η βία είναι η μαμή της Ιστορίας». Κάποια στιγμή άρχισα να τη βλέπω με κριτική ματιά, διότι τελικά κατέληξα στο ότι η βία είναι πάντα καταστρεπτική. Και έλεγα για ένα διάστημα ότι αυτή είναι η αντίληψη του Στάλιν, αλλά ο Λένιν την έχει ξεπεράσει. Μετά, ξαναμελετώντας τα πράγματα και τα βιβλία τους, είδα ότι και ο Λένιν την ίδια αντίληψη είχε. Αλλά του Μαρξ ήταν η ιδέα. Όταν ζούσα στη Γαλλία, μία από τις εργασίες επί πληρωμή ήταν η σύνταξη της βιβλιογραφίας των έργων του νεαρού Μαρξ, προ του Κομμουνιστικού Μανιφέστου. Έκανα την εργασία για τις γαλλικές εκδόσεις πιστεύοντας ότι ο νέος Μαρξ έχει μια πιο ανοιχτή σκέψη. Αλλά πριν αρκετά χρόνια διαβάζω μια επιστολή του προς συμφοιτητή του – ήταν ακόμα 19 - 20 χρόνων, και οι δύο εγελιανοί, αλλά αριστεροί. Έλεγε ο Μαρξ στην επιστολή αυτή ότι η ανθρωπότητα ζει υπό καταπίεση και πρέπει να απελευθερωθεί. Αλλά για να απελευθερωθεί από την καταπίεση, πρέπει να αποκτήσει συνείδηση του ότι υφίσταται καταπίεση. Και αυτή τη συνείδηση δεν την έχει ακόμα. Έργο δικό μας είναι να δώσουμε στην ανθρωπότητα τη συνείδηση ότι βρίσκεται υπό καταπίεση. Και θα της τη δώσουμε αυτή τη συνείδηση, είτε το θέλει είτε δεν το θέλει. Τρόμαξα όταν το διάβαζα, γιατί ήδη από τόσο νέος έχει την αντίληψη της βίας. «Το θέλεις - δεν το θέλεις, θα σ’ το επιβάλω εγώ αυτό, γιατί εγώ έχω το σωστό και θα σου επιβάλω το σωστό».

Σήμερα πια νομίζω ότι το σωστό δεν επιβάλλεται ποτέ διά της βίας. Διά της πειθούς και διά της αντιπαράθεσης των γνωμών. Όχι διά της βίας. Αυτή είναι η άποψή μου.

Είναι μια άποψη που οδηγεί στον πολιτισμό – και στην απελευθερωτική δυναμική της ποίησης. Θα μας πείτε ένα ποίημα που σας εκφράζει;

Θα σας πω ένα ποίημα που έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες ευρωπαϊκές. Είναι το «Άλλο ένα καλοκαίρι».

Για σκέψου να μην πρόφταινα
κι αυτό το καλοκαίρι
να δω το φως ξανά εκτυφλωτικό
να νιώσω την αφή του ήλιου στο κορμί μου
να οσμιστώ δροσερές και χαλασμένες μυρωδιές
να γευτώ γλυκόξινες και πιπεράτες γεύσεις
ν’ ακούω τα τζιτζίκια
ώς τα κατάβαθα της νύχτας
να καταλαβαίνω τους δικούς μου που αγαπώ
να μην αδημονώ μ’ αυτούς που με στηρίζουν
να σκέφτομαι κι εκείνους που θέλησα να ξεχάσω
να βρίσκω φίλους που έρχονται από μακριά
ν’ αφήνω κι άλλες ζωές να μπαίνουν στη δική μου
να κολυμπάω σε θάλασσες ζεστές
ν’ αντικρίζω φρέσκα σώματα γυμνά
ν’ αναπολήσω έρωτες, να ονειρευτώ καινούργιους
ν’ αντιληφθώ τα πράγματα που αλλάζουν.
Έτσι καθώς το πρόφτασα αυτό το καλοκαίρι
λέω να ελπίζω για προσεχή Χριστούγεννα
για κάποια επόμενη Πρωτοχρονιά
άσε να δούμε και για παραπέρα.

Σας ευχαριστώ με όλην μου την καρδιά.

 Στιγμιότυπο οθόνης 2026 11 19 11.50.49 πμ

1 Οκτωβρίου 2026. Ο Τίτος Πατρίκιος με τον Ηλία Κανέλλη στη σκηνή της αίθουσας Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών.

Ντίνα Κουμπούλη

Δευτέρα, 19 Οκτωβρίου 2026 02:38

Η ιστορία «από τα κάτω»

Σπύρος Τσουτσουμπής, ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ. Οι λαϊκοί στρατοί της Αντίστασης, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2026, 424 σελ.

Ο Σπύρος Τσουτσουμπής ανήκει στη νέα γενιά ιστορικών που ανανέωσαν τη μελέτη της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου. Με διεθνή ακαδημαϊκή παρουσία και έρευνα που συνδυάζει την κοινωνική ιστορία με τη μελέτη της πολιτικής βίας, έχει συμβάλει καθοριστικά στη σύγχρονη κατανόηση της ελληνικής εμπειρίας του Β΄Παγκόσμιου Πολέμου. To βιβλίο του για τον ΕΔΕΣ και τον ΕΛΑΣ, δίνει έμφαση στην καθημερινή ζωή, στην κουλτούρα, στα κίνητρα και στις πεποιθήσεις των μαχητών τα χρόνια της Αντίστασης, εισφέροντας στη συζήτηση για τη δεκαετία του 1940 τη σημασία της αναζήτησης ιστορικών τεκμηρίων «από τα κάτω».

Από τον Ηλία Κανέλλη

Γνώρισα τον Σπύρο Τσουτσουμπή με αφορμή το αφιέρωμα του Βοοks’ Journal στον Ρόδη Ρούφο (τχ. 133, Αύγουστος 2022). Η συνεργασία του στο τεύχος εκείνο, μια μονογραφία με τίτλο «Ο ΕΔΕΣ και η εποχή του», στην οποία έδειχνε το εύρος της γνώσης του και την ερευνητική του μέθοδο) με έκαναν πιστό αναγνώστη του. Χωρίς να συγκαταλέγομαι στους ρέκτες του εμφυλίου, σε αυτούς που διεκδικούν εξειδίκευση, υιοθετώ τις ερμηνείες των Καλύβα-Μαραντζίδη γι’ αυτόν, θεωρώ κορυφαία λογοτεχνικά κείμενα την Πολιορκία του Αλέξανδρου Κοτζιά (1953), την τριλογία Χρονικό μιας σταυροφορίας του Ρόδη Ρούφου (1954-1958), την Τειχομαχία του Θ. Ν. Φραγκόπουλου (1954),  Τα δόντια της μυλόπετρας του Νίκου Κάσδαγλη (1955), την Τριλογία του Τσίρκα, Το κιβώτιο (και τα ποιήματα) του Άρη Αλεξάνδρου (1975), το Πένθιμο εμβατήριο του Σωτήρη Πατατζή (1978), την Ελένη του Νίκου Γκατζογιάννη, την Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού (1994) και έχω ασκηθεί να μη διαβάζω μανιχαϊστικά τις ιδεολογικές προσεγγίσεις στα γεγονότα. Γι’ αυτό οι αναγνώσεις του Τσουτσουμπή μού ταιριάζουν. Επειδή προϋποθέτουν νηφαλιότητα, απροκατάληπτη ματιά και σεβασμό στις μαρτυρίες όσων βρέθηκαν στα μέτωπα του πολέμου (όσο υποκειμενισμό κι αν κρύβουν). Ακόμα και τα απομνημονεύματα αγωνιστών, που οι ιστορικοί δεν τα λάμβαναν υπόψη ακριβώς λόγω του φόβου της ιδεολογικής μεροληψίας τους, ο Τσουτσουμπής τα θεωρεί συχνά ενδιαφέροντα κείμενα, επειδή δείχνουν τους εμφύλιους πολέμους από τα κάτω.

Ποιοι ήσαν αυτοί που πολέμησαν

Τι νέο φέρνει στην έρευνα του εμφυλίου ο Τσουτσουμπής; Η ιστοριογραφία συνήθως προσεγγίζει την αντίσταση ως πολιτική διαδικασία. Οι αντάρτες συνήθως θεωρούνται μάρτυρες της ιδεολογίας τους: σχηματικά, εμφανίζονται οι μεν να αγωνίζονται για την ελευθερία της χώρας, οι δε για την ελευθερία και την κοινωνική χειραφέτηση. Ο Τσουτσουμπής προσεγγίζει την ίδρυση, την επέκταση, τη στρατολόγηση εθελοντών και την πορεία των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων της Ελλάδας στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο: τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ) και τον Εθνικό Δημοκρατικό Ελληνικό Σύνδεσμο (ΕΔΕΣ), αλλά ούτε τις εξιδανικεύει ούτε τις δαιμονοποιεί. Ο βασικός στόχος της μελέτης του είναι να καταλάβει την καθημερινότητα των ανταρτών, τις αντιλήψεις τους, τις σχέσεις τους και, μέσα απ’ αυτούς, να απεικονίσει την αντίσταση στην ηπειρωτική χώρα και τις  συνθήκες υπό τις οποίες οι ομάδες αυτές κυριάρχησαν στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Το βιβλίο του Τσουτσουμπή έχει απλή δομή. Εκτείνεται όλο κι όλο σε πέντε κεφάλαια, τα οποία είναι γεμάτα αποσπάσματα από προσωπικές μαρτυρίες. Το πρώτο κεφάλαιο εκκινεί από τις απαρχές των λαϊκών στρατών. Γιατί ουσιαστικά πέρασε ένας χρόνος, μάλιστα ένας τρομερός χρόνος αφού μεσολάβησε ο λιμός του χειμώνα  1941-42, μέχρι να οργανωθεί στοιχειωδώς ένοπλο αντιστασιακό κίνημα; Πώς προέκυψαν στα βουνά της ηπειρωτικής Ελλάδας αντιστασιακές οργανώσεις; Γιατί οι πόλεις δεν είχαν σημασία για την ένοπλη αντίσταση και, αντίθετα, πώς οι κάτοικοι των χωριών απέκτησαν τη σημασία της κινητήριας δύναμης της ιστορίας; Ο Τσουτσουμπής δίνει ιδιαίτερη σημασία στον τρόπο διείσδυσης των αντιστασιακών δικτύων στις κλειστές κοινότητες της ελληνικής επαρχίας και ιδίως στις προϋποθέσεις των συνδέσεων, που ήταν συγγενικές και οικογενειακές. Η προσπάθεια της αντίστασης να μονοπωλήσει τη βία (ή να δείξει ότι τη μονοπωλεί, ότι είναι πιο ισχυρή από διάφορες συμμορίες που το πρώτο έτος της Κατοχής λυμαίνονταν τις περιοχές) την έκανε αποδεκτή. Οι αντάρτες σε μεγάλο μέρος της ελληνικής υπαίθρου ήταν, σε μεγάλο βαθμό, η μόνη εγγύηση απέναντι στην κυριαρχία ενός χάους ανομίας, όπου κυριαρχούσαν όσοι είχαν ισχύ και την ασκούσαν χωρίς κανόνες. Οι στρατοί κινητοποιήθηκαν εναντίον του οργανωμένου εγκλήματος στην επαρχία, ωστόσο γρήγορα άρχισαν να μπερδεύουν τα εθνικά με τα πολιτικά και τα κοινωνικά κίνητρα, καθώς και με προσωπικές ιδιοτέλειες, ενώ συχνά η δράση τους δεν είχε νομιμοφάνεια ή έστω την επίφαση της δικαιοσύνης, αφού σε πολλές περιπτώσεις κυριαρχούσε ο προσωπικός κώδικας των ανδρών που μετέρχονταν πρακτικές βίας. Γράφει ο Τσουτσουμπής:

Οι ληστές δεν ήταν οι μόνοι στόχοι· οι αντιστασιακές οργανώσεις έβαλαν στο στόχαστρο προδότες και δωσίλογους κάθε είδους. Ο δωσιλογισμός δεν είχε πάντοτε πολιτική βάση. Ένα στέλεχος του ΕΑΜ Λακωνίας απέδωσε το «πρωτοφανές κύμα προδοσίας» στα μέσα του 1942, κατά το οποίο έφτασε να «προδίνει κόρη τον πατέρα και αδελφή τον αδελφό για κατοχή όπλων […] αλλά και για απόκρυψη Άγγλων» σε «τιποτένιες αφορμές […] προσωπικά αίτια και μικροδιαφορές». Ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ στοχοποίησαν επίσης γυναίκες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, άνδρες που είχαν σεξουαλικές σχέσεις με τους κατακτητές· οι «σεξουαλικοί δωσίλογοι» αντιμετωπίζονταν συχνά με ακραία αγριότητα. Εκατοντάδες γυναίκες κουρεύτηκαν γουλί, ορισμένες σημαδεύτηκαν με μαχαίρια και πυρωμένα σίδερα, ενώ άλλες εκτελέστηκαν αφού βασανίστηκαν από τους αντάρτες. (σ. 84)

  

Το δεύτερο κεφάλαιο αναφέρεται στην κινητοποίηση και στη στρατολόγηση στους λαϊκούς στρατούς που είχαν στο μεταξύ δημιουργηθεί. Αναφέρει με λεπτομέρειες περιπτώσεις στρατολόγησης και τα χαρακτηριστικά των ανδρών που συμμετείχαν: ο βασικός κορμός ήταν ιδεολογικοποιημένα άτομα, αλλά ταυτόχρονα συμμετείχαν και πρόσωπα με έκδηλη και σεσημασμένη παραβατική συμπεριφορά. Εκτός από την ιδεολογία, η πρόσβαση σε αγαθά και προνόμια ήταν σημαντικά κίνητρα προσέλκυσης υποψήφιων προς στρατολόγηση. Το κύρος και η αναγνωρισιμότητα στις περιοχές τους ήταν επίσης κίνητρο για τους υποψήφιους αντάρτες, ιδίως σε σχέση με τους απλούς και αδύναμους πολίτες. Όσο η ανταγωνιστικότητα των αντιστασιακών οργανώσεων εντεινόταν, τόσο οι πιέσεις προς τον κόσμο ήταν έντονες να συνταχθεί με τη μία ή την άλλη παράταξη. Βέβαια, συχνά τα κίνητρα ήταν όλο και πιο προσωπικά. Ενδεικτική είναι η ακόλουθη μαρτυρία ΕΠΟΝίτη από την Ήπειρο:

Οι άλλοι ήταν πέρα βρέχει, άλλος έπαιρνε την κουμπούρα για να δείξει, να πούμε, στην γκόμενα, να δείξει στην υποψήφια ότι ήταν οπλαρχηγός, αυτό, δεν υπήρχε τότε ιδεολογία, ότι παίρνω το ντουφέκι για να κάνω εκείνο, να εκδικηθώ τη δεξιά, το κράτος, τότε ο κόσμος είχε μαύρα μεσάνυχτα. (σ. 140)

Πάντως, «οι ξένοιαστες μέρες της αντίστασης δεν κράτησαν πολύ. Ο εμφύλιος πόλεμος αναμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ τον χειμώνα του 1943/44 και η αποτυχία και των δύο οργανώσεων να διακριθούν κατά τις γερμανικές αντιαναρτικές επιχειρήσεις που έλαβαν χώρα την ίδια περίοδο προκάλεσαν ολοένα και μεγαλύτερη απογοήτευση τόσο στον άμαχο πληθυσμό όσο και στους αντάρτες» (σ. 140).

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου, ο Τσουτσουμπής περιγράφει την καθημερινή ανιαρή ζωή των ανταρτών, που περιπλανιούνται ανέστιοι ψάχνοντας τροφή, την οποία συνήθως λεηλατούν. Περιγράφει επίσης τις μάχες, συχνά μάχες εξόντωσης ιδίως με ανταρτικά σώματα τα οποία δεν είχαν εκπαίδευση ή είχαν να αντιμετωπίσουν πολυπληθέστερα ή καλά πληροφορημένα στρατιωτικά αποσπάσματα του στρατού κατοχής, περισσότερο γερμανικά ή βουλγαρικά. Τέλος, εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η ένταξη στις συγκεκριμένες οργανώσεις συνήθως δίνει ιδεολογική και κοινωνική ταυτότητα στους αντάρτες. Καθορίζοντας τον τρόπο ζωής τους και την κουλτούρα τους.

Η ταυτότητα είναι ένα καθοριστικό στοιχείο. Ο πολεμιστής είναι ο γενναίος που έχει ξεφύγει από τη θλιβερή ζωή του αγρότη. Ή, ακόμα πιο επιβητικό, είναι ο συνεχιστής της παράδοσης του αγωνιστή του 1821. Όπως και οι αγωνιστές για την ελευθερία και την ανεξαρτησία, έτσι και οι πολεμιστές του αντάρτικου φοράνε στολή και έχουν ορκιστεί να τηρούν συγκεκριμένο κώδικα τιμής. Η αρρενωπότητα, δηλαδή η παλικαριά, η γενναιότητα ήταν συστατικό αξίας (έτσι μπορεί κανείς να κατανοήσει και την ευρύτητα της αποδοχής του Βελουχιώτη, ο οποίος σε όλη του την πορεία εμφανίζεται ως ο γενναίος ήρωας που δεν πτοείται από τίποτα) και τεκμήριο ανωτερότητας – ακόμα κι αν το αίσθημα ανωτερότητας συχνά επιβεβαιωνόταν με σκληρές πράξεις απέναντι στους ντόπιους πληθυσμούς, σε όσους απλώς δεν ήταν στρατευμένοι. Η βία, γενικώς, ήταν συστατικό μέθης, μιας συνεχούς μέθης που οδηγούσε σε αντιπαλότητα κατά πάντων, ή τελοσπάντων κατά όσων δεν ασπάζονταν τις επιλογές των ανταρτικών σωμάτων ή και των ανταρτών κατά μόνας.

Τέλος, στο κεφάλαιο αυτό, περιγράφεται η αντάρτικη ζωή ως ζωή που εμπεριέχει την κοινωνική κινητικότητα, μια που μεγάλο ποσοστό συμμετεχόντων στα ανταρτικά σώματα είχαν έλθει από παραβατική ζωή, είχαν υπάρξει σε ομάδες του υποκόσμου και γοητεύονταν από τη βία. Στην πορεία, οι βουνίσιοι πληθυσμοί ήρθαν για πρώτη φορά τόσο εκτεταμένα σε επαφή με «περπατημένους» ανθρώπους της πόλης.

Ιδεολογίες

Στο τέταρτο κεφάλαιο, ο Τσουτσουμπής αναδεικνύει μια βασική παρανόηση: οι στρατοί αντίστασης δεν ήταν αποκλειστικά συγκροτημένες πολιτικές δυνάμεις με συγκεκριμένους πολιτικούς στόχους στο τέλος των συγκρούσεων, όπως τους ήθελαν οι ηγεσίες τους – ιδιαίτερα οι πολιτικές ηγεσίες πίσω από τον ΕΛΑΣ. Για ποιο λόγο λοιπόν πολεμούσαν; Κατά τις μαρτυρίες, πολεμούσαν για μια σειρά παράγοντες: «την αφοσίωση στη μονάδα τους και τους συντρόφους τους, το φόβο τιμωρίας, τις αντιλήψεις περί τιμής και τα θρησκευτικά πιστεύω, μεταξύ άλλων» (σ. 219).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η παρουσίαση της πολεμικής των δύο μεγάλων ανταρτικών στρατών, του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ, μεταξύ τους. Ο ΕΛΑΣ περιγράφεται από τον ΕΔΕΣ ως προκάλυμμα του ΚΚΕ που είχε στόχο να αποσπάσει τα παιδιά από τις οικογένειές τους και να τα κάνει κομμουνιστές. Ο ΕΔΕΣ περιγράφεται από τον ΕΛΑΣ ως ψευδοσοσιαλιστικό μόρφωμα και οι άνδρες του ως μισθοφόροι των Βρετανών που είχαν σκοπό την παλινόρθωση του παλαιού status quo.

Η ιδεολογική προσέγγιση των ανδρών των στρατών γίνεται από τα επιτελεία, συχνά με τη χρήση τραγουδιών, πολλά από τα οποία παρουσίαζαν μια εξιδανικευμένη εικόνα του μέλλοντος, δίνοντας νόημα και μια αίσθηση σκοπού σε ανθρώπους που ζούσαν σε εξαιρετικά σκληρές συνθήκες. Τα τραγούδια, συνήθως εμβατηριακά, ήταν προπαγανδιστικά και αισιόδοξα, αναφέρονταν σε ηγέτες άξιους μίμησης και σε θριάμβους ενώ, συχνά, ο ΕΛΑΣ χρησιμοποιούσε θρησκευτικά μοτίβα για να περάσει τα μηνύματά του. Για παράδειγμα, το τραγούδι ανώνυμου αντάρτη του ΕΛΑΣ από την Κρήτη:

Άμα έρθωσιν οι Ρούσοι η κοιλιά μας θα γεμίσει […] / Παναγιά μου, φέρε εκείνους που αγαπούν την ισωσύνη. (σ. 237)

Το πέμπτο κεφάλαιο απομυθοποιεί διάφορες πάγιες πεποιθήσεις για τους αντάρτικους στρατούς. Καταρχήν, την πεποίθηση που θεωρεί ότι η κυριαρχία των ανταρτών στην ύπαιθρο ήταν η αρχή του τέλους  των πελατειακών δικτύων· αντίθετα, λέει ο Τσουτσουμπής, η διαφθορά των αξιωματούχων του ΕΑΜ και πελατειακές σχέσεις περιελάμβανε και σε πελατειακές σχέσεις προσέβλεπε.

Ο Τσουτσουμπής εξετάζει, επίσης, τη «λαϊκή δικαιοσύνη» και τα λαϊκά δικαστήρια, καθώς και την «αστυνομία» των ανταρτικών ομάδων – όλα αυτά τα θεσμικά υποκατάστατα  που, στην πραγματικότητα, ήταν ενεργούμενα ιδεολογίας παρά αντικειμενικοί θεσμοί ενός κυοφορούενου ή έστω φαντασιακού κράτους δικαίου.

Μια από τις κεντρικές «ποιοτικές διαφορές» μεταξύ του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ όσον αφορά τη διαδικασία οικοδόμησης κράτους ήταν ότι ο ΕΔΕΣ λειτουργούσε με «ένα πιο αποκεντρωμένο μοντέλο». Οι ηγέτες του παρέμειναν πιστοί στις περιφερειακές τους «προτεραιότητες» μέχρι το τέλος και δεν είχε ενοποιητική ιδεολογία. Αντίθετα, το ΕΑΜ διέθετε ένα πιο συνεκτικό «ιδεολογικό πλαίσιο» και ήταν πιο πρόθυμο να χρησιμοποιήσει βία επειδή αυτή ήταν νομιμοποιημένη ως μέσο για την επίτευξη μιας «κοινωνικής επανάστασης».

Πολύ ενδιαφέρον έχει το υποκεφάλαιο στο οποίο ο Τσουτσουμπής περιγράφει τις σφοδρές επιχειρήσεις της Βέρμαχτ κατά ανταρτικών ομάδων αλλά και κυρίως κατά αμάχων, ως αντίποινα για τη δράση ανταρτικών ομάδων, και την αποτυχία των ανταρτών να προστατεύσουν τους ντόπιους. Οι αποτυχίες αυτές έφεραν μια αυξανόμενη δυσαρέσκεια απέναντι στην αντίσταση (είναι εντυπωσιακή, π.χ., η εξέλιξη μετά τις ομαδικές εκτελέσεις των κατοίκων των Καλαβρύτων, όπως την περιγράφει στέλεχος του ΕΑΜ:

Μετά τις ομαδικές εκτελέσεις των κατοίκων των Καλαβρύτων και της πυρπολήσεως της πόλης υπό των επιδραμόντων γερμανικών ορδών, πάσα πολιτική οργάνωσις του ΕΑΜ εις τα 18 χωριά της περιφερείας έπαυσε λειτουργούσα, δοθέντος ότι το ηθικό των κατοίκων κατέπεσεν εκ του φόβου και της τρομοκρατίας, μέχρι του σημείου ώστε η εμφάνιση στελεχών τινων της οργανώσεως του ΕΑΜ ή μεμονωμένων ανταρτών να τρέπει εις φυγήν αυτούς.

Τέλος, ο Τσουτσουμπής κάνει αναφορά στους πρωτοποριακούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς που έφερε η λειτουργία αντάρτικων στρατών στην Ελλάδα, εντοπίζοντας ότι επιτράπηκε στις γυναίκες και στους νέους να συμμετέχουν ως παράγοντες στις πολιτικές διεργασίες και αποσταθεροποίησε μόνιμα τις σχέσεις εξουσίας μέσα στις αγροτικές κοινότητες.

Η πολιτική βία είναι παρούσα

Στην πρόσφατη συζήτηση που έγινε, έντονα μερικές φορές, μετά την ανακάλυψη μιας σειράς φωτογραφιών της εκτέλεσης 200 πολιτικών κρατουμένων από τους Γερμανούς στην Καισαριανή, ο Σπύρος Τσουτσουμπής παρενέβη με ένα σημείωμα στο Books’ Journal, με πολλά επιχειρήματα αντλημένα από τις επεξεργασίες του βιβλίου του. Επισήμανε φυσικά ότι οι αντιπαραθέσεις στη δημόσια σφαίρα, σε πολλές περιπτώσεις, διεξήχθησαν με ηθικοπλαστικούς και όχι με επιστημονικούς όρους.

Κάποιοι εγκωμίασαν τη θυσία τους ως το αληθινό νόημα και πνεύμα της Αντίστασης. Άλλοι υπενθύμισαν ότι οι εκτελεσθέντες, παρά τον αδιαμφισβήτητο ηρωισμό τους, αποτελούσαν μόνο ένα κομμάτι ενός ευρύτερου όλου. Άλλοι επικεντρώθηκαν στη μνημονική διάσταση και στο ρόλο των Γερμανών κ.ο.κ. Αν και αυτά τα ερωτήματα δεν είναι καθόλου αμελητέα, το έργο του ιστορικού δεν είναι να ψέξει, να προβοκάρει ή να εγκωμιάσει· αντίθετα, είναι να αναμετρηθεί κριτικά με το παρελθόν και να ανακρίνει τα τεκμήρια, ώστε να φτάσει σε μια πιο εμπεριστατωμένη και αντικειμενική κατανόηση, ανεξάρτητα από τις προσωπικές του πεποιθήσεις. Βεβαίως, αυτό δεν είναι εύκολο· πλην όμως είναι απαραίτητο. Αν δεν το κάνουμε, δεν είμαστε ιστορικοί αλλά απλοί προπαγανδιστές. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι εκτελεσθέντες ήταν ηρωικοί ή όχι, ούτε ποια ήταν η πολιτική τους τοποθέτηση, αλλά τι μπορούν να μας πουν τα τεκμήρια για εκείνα τα χρόνια και πώς και με ποιον τρόπο συμπληρώνουν ή υποσκάπτουν τα κυρίαρχα ιστοριογραφικά αφηγήματα της περιόδου.[1]

Το βιβλίο του Σπύρου Τσουτσουμπή, Οι λαϊκοί στρατοί της αντίστασης, στο ίδιο πλαίσιο, έχει στόχο ακριβώς την πολυπαραγοντική ανάλυση μιας περιόδου δύσκολης και τραυματικής, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για την Ευρώπη. Κι αν τελικά μένει στο θέμα της βίας, συχνά υπέρμετρης, που κυρίως χρησιμοποίησε ασύμμετρα ο ΕΛΑΣ και κατόπιν ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ), είναι διότι ήταν πολιτικά χρήσιμη στην Αριστερά για την αναδιαμόρφωση της κοινωνίας. Η βία, ωστόσο, προσθέτει ο Τσουτσουμπής με το βιβλίο του, δεν ήταν μόνο ιδεολογικής και πολιτικής κατεύθυνσης· η έντασή της καθοριζόταν και από την κουλτούρα και από τις κοινωνικές δομές των συγκεκριμένων περιοχών όπου ασκήθηκε.

Ισχύει, πάντα. Αλλά, κατά τη γνώμη μου, στο σημείο αυτό ο Σπύρος Τσουτσουμπής υποκύπτει σε μια γενικότητα. Στην Ελλάδα η βία ήταν ο μόνος τρόπος ανατροπής της δημοκρατικής τάξης υπέρ μιας κομμουνιστικής δικτατορίας – κι αυτός ο στόχος δεν πρέπει να υποβαθμίζεται, επειδή ο στόχος αυτός παραμένει σταθερός και, ακόμα, οιστρηλατεί μια Αριστερά που φαντασιακά συνεχίζει συμβολικά τον εμφύλιο, με συνεχείς πολιτιστικούς και οιονεί πολιτικούς εμφυλίους, όπως φαίνεται στο τραγουδάκι του ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας:

Μας πήραν την Αθήνα, νανούμ, νανούμ, νανούμ, μα μόνο για ένα μήνα…

Αλλά, κυρίως, όπως φαίνεται στη δράση ενός ριζοσπαστικού τμήματος που ακόμα επιδιώκει πολιτικά αποτελέσματα μέσω της τρομοκρατίας (ενδεικτικό παράδειγμα, η πυρπόληση την 1η Ιουλίου 2026 πολυκατοικιών της Θεσσαλονίκης όπου ζούσαν στελέχη της ΝΔ, με τραγικό θύμα τη Βάγια Νέστορα). Και όπως ευρύτερα ανιχνεύεται στη στάση ακόμα και αριστερών που αρνούνται τη ριζοσπαστική πολιτική στάση τους αλλά υποπίπτουν στο αμάρτημα του σχετικισμού, όταν το κράτος συλλαμβάνει πρόσωπα τα οποία κατηγορούνται για τρομοκρατική δράση, τώρα ή στο παρελθόν (τελευταίο παράδειγμα, η σύλληψη προσώπων που κατηγορούνται για τον θανατηφόρο εμπρησμό της τράπεζας Μαρφίν, στην Αθήνα, το 2010).

Όσο ο εμφύλιος έχει νοσταλγούς, τόσο η δουλειά των ιστορικών απαιτεί τη σχέση όχι μόνο με τα ιστορικά συμβάντα αλλά και με την απήχησή τους στο παρόν.

[1] Σπύρος Τσουτσουμπής, «Πατριώτες και αγύρτες», The Books’ Journal, τχ. 174, Μάρτιος 2026 και https://booksjournal.gr/gnomes/6059-patriotes-kai-agyrtes.

 

«Ένας καλλιτέχνης διακρίνεται με το έργο του τόσο στον τόπο του όσο και διεθνώς. Επηρεάζει την εποχή του όσο ευρύτεροι είναι οι ορίζοντες της τέχνης, της ζωής, της κοινωνίας που συλλαμβάνει κι όσο πιο οξείς οι στόχοι κι οι αξίες που υπηρετεί. Γίνεται υποδειγματικός τότε μόνο όταν μαζί με το έργο, το ύφος και την επιρροή, το ήθος του τον φέρνει αντιμέτωπο με την ιστορία και μπορεί να στέκεται ορθός απέναντί της με ανάλογη ευθύτητα, όπως όταν αποφασίζει για τη μορφή και για το νόημα κάθε γραμμής».

 

Τα παραπάνω καταστατικά είναι η εισαγωγή του Ντένη Ζαχαρόπουλου σε μια μονογραφία για τον Βλάση Κανιάρη, που έγραψε για το Βοοks’ Journal, τον Απρίλιο του 2011 (τχ. 6, Απρίλιος 2011).  Τα συστατικά που ο Ζαχαρόπουλος απαιτεί από τον εικαστικό καλλιτέχνη είναι και τα συστατικά του ανήσυχου, του παρεμβατικού ιστορικού και κριτικού της τέχνης και ιδίως του νεοελληνικού αλλά και όψεων του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Τελικά, δηλαδή, και τα χαρακτηριστικά της δικής του ταυτότητας.

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ιστορικός και κριτικός τέχνης, επιμελητής εκθέσεων, που έχει υπάρξει συνεργάτης και του Books’ Journal, πέθανε σε ηλικία 74 ετών. Με μακρά διεθνή διαδρομή, συνέβαλε στην ανάδειξη της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης και στη σύνδεσή της με τις ευρωπαϊκές εικαστικές αναζητήσεις. Υπήρξε συνδιευθυντής της Documenta IX στο Κάσσελ, το 1992, διευθυντής του κέντρου σύγχρονης τέχνης Domaine de Kerguéhennec στη Βρετάνη από το 1992 έως το 1999 και επίτροπος του γαλλικού περιπτέρου στην Μπιενάλε της Βενετίας του 1999. Στην Ελλάδα διετέλεσε καλλιτεχνικός διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και της Πινακοθήκης του Δήμου Αθηναίων.

Το συγγραφικό του έργο αποτελεί ουσιαστικό μέρος αυτής της προσφοράς. Η ξεχωριστή μονογραφία του για τον Βλάση Κανιάρη αποτυπώνει την ενασχόλησή του με έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της ελληνικής πρωτοπορίας. Στον ίδιο καλλιτέχνη αφιέρωσε και το κείμενό του «Βλάσης Κανιάρης: Ό,τι θέλει ο λαός…», στο έκτο τεύχος του περιοδικού μας.

Ανάμεσα στις εκδόσεις του ξεχωρίζουν ο Αλέξης Ακριθάκης (Κ. Αδάμ Εκδοτική, 2005), ο δίγλωσσος Κουνέλλης (Αδάμ–Πέργαμος, 2006), που συνδέεται με την παρουσίαση του καλλιτέχνη στο Θέατρο Άττις, και ο τόμος Κουλεντιανός: Ο τελευταίος ακροβάτης του μοντερνισμού (Μουσείο Μπενάκη, 2012). Η συγγραφή και η επιμέλεια εκθέσεων συναντιούνταν στη δουλειά του: η μελέτη των έργων, η ιστορική τεκμηρίωση και ο διάλογος με τους δημιουργούς τροφοδοτούσαν τις παρουσιάσεις τους στο κοινό.

Αφήνει πίσω του κείμενα, εκθέσεις και εκδόσεις που βοηθούν να διαβάσουμε την τέχνη αυτών των δημιουργών μέσα στην εποχή της και πέρα από αυτήν. Η απώλειά του είναι η απώλεια ενός προσώπου με βαθιά γνώση και την εμπειρία μιας ζωής αφιερωμένης στα εικαστικά.

Και ένα ποίημά τους δημοσιευμένο στο Books’ Journal

Ο Θανάσης Χονδρός (γεννημένος το 1953), που πέθανε στις 20 Σεπτεμβρίου 2026, ήταν μια ξεχωριστή μορφή της ελληνικής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Μαζί με τη σύντροφό του, Αλεξάνδρα Κατσιάνη, δημιούργησε επί περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες ένα έργο που δύσκολα χωρά σε μία κατηγορία: εικαστικές δράσεις, εκδόσεις, μουσική, ποίηση, παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο και εκπαιδευτικά εγχειρήματα.

Από τις Εκδόσεις Τσάμπα, που ξεκίνησαν το 1980, έως το μουσικό συγκρότημα Δημοσιοϋπαλληλικό Ρετιρέ, οι καλλιτεχνικές παρεμβάσεις του Θανάση Χονδρού και της Αλεξάνδρας Κατσιάνη ήταν συνδεδεμένες με την καθημερινότητα της Θεσσαλονίκης. Διέθεταν χιούμορ, βάθος, πρωτοτυπία και μόνιμος στόχος τους ήταν η επικοινωνία, η συνάντηση με τους άλλους. Δεν τους ενδιέφερε μόνο το έργο ως αντικείμενο που εκτίθεται ή πωλείται, αλλά όσα μπορούν να συμβούν ανάμεσα σε ανθρώπους όταν δρουν μαζί.

Η παρουσίασή τους στην Μπιενάλε Θεσσαλονίκης το 2023 επέτρεψε σε ένα ευρύτερο κοινό να γνωρίσει αυτή τη μακρά κοινή διαδρομή. Ο θάνατος του Χονδρού αφήνει την ανάγκη να τη μελετήσουμε και να τη διαφυλάξουμε. Αφήνει επίσης την ανάμνηση ενός καλλιτέχνη που έβαζε τη φαντασία εκεί όπου οι περισσότεροι βλέπουμε απλώς τη συνηθισμένη ζωή.

O Θανάσης Χονδρός και η Αλεξάνδρα Κατσιάνη είχαν δημοσιεύσει συνεργασίες τους και στο Books’ Journal (μέσω του Παναγιώτη Ιωαννίδη που τους συντόνιζε). Αναδημοσιεύουμε δουλεία τους από το τεύχος 119 της έντυπης έκδοσής μας:

 

Θανάσης Χονδρός – Αλεξάνδρα Κατσιάνη

ΕΔΩ ΚΙ ΕΚΕΙ ΣΤΟ VORONEZH (ΜΕ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟ)   

  

1.

Τον οδηγό, όχι, δεν του έδωσα σημασία μπαίνοντας στο 127, μόνο πλήρωσα και έριξα παραξενεμένος μια ματιά στο χαλάκι που είχε κρεμάσει πίσω από το κάθισμά του για να τον χωρίζει από τους επιβάτες. Όταν όμως, πριν διανύσουμε είκοσι μέτρα, άρχισε να βήχει ακατάπαυστα, τότε τράβηξε την προσοχή όλων. Κοιτάζονταν έκπληκτοι στην αρχή, μετά αντάλλασσαν χαμόγελα, χαμηλόφωνα σχόλια, αλλά, όσο ο βήχας δυνάμωνε, κατέληξαν σε φωνές προς τον οδηγό που απαντούσε θυμωμένος χωρίς να σταματά να βήχει. Τι του έλεγαν; Τι τους έλεγε; Θα ‘θελα να ξέρω τη γλώσσα να καταλάβω κάποιες λέξεις. Δεν κατάλαβα όμως ούτε πώς προσπεράσαμε την στάση όπου είχαμε ραντεβού. Πήρα να γυρίσω τρέχοντας γιατί ξέσπασε βροχή. Βλέπεις, έγινα μούσκεμα. Αύριο δεν αποκλείεται να βήχω.

2.

Βρήκε μια χελώνα στο πάρκο.

Δεν υπάρχουν χελώνες σ’ αυτά τα κλίματα, είπε.

Δεν υπάρχουν χελώνες;

Ήταν σίγουρος πως δεν υπάρχουν χελώνες σ’ αυτά τα κλίματα.

Τις φέρνουν απ’ αλλού

και τις πουλούν για κατοικίδια.

Ανήκε σε κάποιον.

Ξέφυγε από κάποιον. Κάποιος την έχασε.

Όμως δεν έχει κάτι χαρακτηριστικό,

όπως λουράκι τα σκυλιά, για να το ξέρει.

Ήταν σίγουρος πως κάποιος την έχασε,

σε κάποιον ανήκε.

Πήρε το 37A και κατευθύνθηκε προς το κέντρο

αποφασισμένος να βάλει αγγελία

στην τοπική εφημερίδα.

Αν με φρόντιζε όσο τα ζώα…

3.

Αφοσιωμένη στο βιβλίο της άργησε να καταλάβει ότι ο οδηγός του λεωφορείου δεν έκανε απλώς την υποχρεωτική κυκλική πορεία αλλά γύριζε δύο και τρεις φορές την πλατεία

παρατηρώντας

το λαμπερό αυτοκίνητο στραπατσαρισμένο στον διαφημιστικό στύλο,

τη νεαρή οδηγό αφημένη στο χορτάρι με πρόσωπο κρυμμένο στα χέρια,

στο ρείθρο τον σκύλο που σφάδαζε βουβά,

τη γριά που μάζευε σκόρπιες πατάτες απ’ το οδόστρωμα βρίζοντας «σούκα, σούκα».

Έχασε τη σελίδα.

4.

Σαν να αναδιπλώθηκε ο χρόνος

διαχέοντας τα χαρακτηριστικά του ενός οδηγού

στο πρόσωπο του άλλου.

Πήραμε το πρωί το 15 για τη Γιουγκοζαπάτνι,

εκεί που στήνεται το σαββατιάτικο σκουπιδοπάζαρο,

η μπαραχόλκα. Το μεσημέρι

για το μουσείο Κραμσκόι

πήραμε το 90. Τα λεωφορεία

ήταν το ίδιο παλιά,

το ίδιο φθαρμένα. Οι επιβάτες πάντως

δεν επιδέχονταν συσχετισμούς.

Αλλά πώς γίνεται να μοιάζουν τόσο

οδηγοί που ακολουθούν αντίθετες κατευθύνσεις;

5.

Μέρα γιορτής

γεμάτο λεωφορείο

οικογένειες στον δρόμο για το νεκροταφείο

να γευματίσουν κοντά στους νεκρούς τους.

Κορίτσι με επίμονο βλέμμα

απλώνει το χέρι

μου προσφέρει ένα δόντι.

Στην έκπληξή μου απαντά με γάργαρο γέλιο.

Ένα χάσμα.

 

Ο Γιάννης Ρεβύθης, που πέθανε στις 3 Σεπτεμβρίου 2026 σε ηλικία 70 χρόνων, ήταν δημοσιογράφος με έδρα την Κέρκυρα, δημουργός και διευθυντικό στέλεχος του τηλεοπτικού σταθμού Corfu Channel και για χρόνια εκδότης της εβδομαδιαίας εφημερίδας Επισημάνσεις της Κυριακής. Αλλά κυρίως ήταν ένας ανεξάρτητος και παρεμβατικός πολίτης, που κατάφερνε να είναι το κέντρο του ενδιαφέροντος στην πόλη όπου κατοικούσε και παρενέβαινε. Η απώλειά του είναι αδόκητη – και το στοίχημα για την πόλη είναι το Corfu Channel να συνεχίσει και να αναπτυχθεί ως ανεξάρτητος ειδησεογραφικός και σχολιογραφικός σταθμός, με έμφαση στον δημοκρατικό διάλογο και στα σοβαρά επιτεύγματα της πνευματικής ζωής της πόλης.

Ο Γιάννης Ρεβύθης ήταν γέννημα θρέμμα της Κέρκυρας. Γεννήθηκε στο Κοκκίνι, μεγάλωσε σε αγροτικό περιβάλλον και τα βιβλία ήταν ευκαιρία φυγής και εισιτήριο γνώσης και εμβάθυνσης. Έφηβος, ανακάλυψε το σκάκι και αφιερώθηκε σ’ αυτό με πάθος – μια εποχή συγκαταλεγόταν στους δέκα καλύτερους σκακιστές στην Ελλάδα. Το σκάκι, όμως, για εκείνον δεν ήταν μόνο ανταγωνισμός. Ήταν κυρίως ένας τρόπος να βρίσκεται με ανθρώπους: ατέλειωτες συναντήσεις με φίλους, αναλύσεις παρτίδων, παιχνίδια και καφέδες.

Το σκάκι ήταν και το εισιτήριό του για την είσοδό του στα ΜΜΕ – πρώτα στο ραδιόφωνο, στο Ράδιο Φαίακες. Η πρώτη εκπομπή που παρουσίαζε ήταν αφιερωμένη στο σκάκι. Μάλιστα, οι φίλοι του τον πείραζαν ότι την έγραφε, την παρουσίαζε και την άκουγε ο ίδιος.

Το επόμενο βήμα του ήταν το Corfu Channel, περιφερειακός τηλεοπτικός σταθμός, καταχωρισμένος στο ΕΣΡ, με γεωγραφική κάλυψη στα Ιόνια Νησιά, σε τμήμα της Ηπείρου και της Δυτικής Ελλάδας. Στο Corfu Channel, ο Γιάννης Ρεβύθης ήταν διευθυντής και για περισσότερα από τριάντα χρόνια το κεντρικό πρόσωπο του σταθμού.

Μάλιστα, μέσω του σταθμού, ο Γιάννης Ρεβύθης συνδέθηκε στενά με την καθημερινότητα της Κέρκυρας. Ήταν μια δουλειά που τον έφερε σε επαφή με ολόκληρο το νησί: με την πολιτική και την αυτοδιοίκηση, με τους συλλόγους και τους ανθρώπους του πολιτισμού, αλλά κυρίως με τους ανθρώπους της Κέρκυρας και τα μικρά και μεγάλα ζητήματα της ζωής τους.

Γι’ αυτό και η αναγνωρισιμότητά του είχε κάτι πολύ τοπικό και πολύ προσωπικό. Όσοι περπατούσαν μαζί του ήξεραν ότι δύσκολα θα περνούσαν λίγα λεπτά χωρίς κάποιος να τον σταματήσει για να τον χαιρετήσει, να του αναφέρει κάποιο πρόβλημα του νησιού ή απλώς να πιάσει κουβέντα μαζί του. Ο Γιάννης Ρεβύθης ήταν, διαχρονικά, ένα από τα πρόσωπα αναφοράς στην Κέρκυρα.

Ως ένα πρόσωπο αναφοράς τον γνώριζα κι εγώ – επιτρέψτε μου τον προσωπικό τόνο. Πριν από μερικές μήνες, όμως, μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω ακόμα μια πτυχή της ζωής του. Ο πανταχού παρών Γιάννης Ρεβύθης, που ως διοργανωτής μάς είχε καλέσει στην Κέρκυρα με ομάδα φίλων (Νίκος Κουρκουμέλης, Κώστας Κούρκουλος, Γιώργος Ναθαναήλ και, μαζί, η Νατάσσα Πασχάλη) να παρουσιάσουμε τα βιβλία μου, εξέφραζε με τη στάση και με τα λόγια του τη δοτικότητα και τη γενναιοδωρία, σπάνια χαρίσματα σε εποχές όπου κυριαρχούν η ψεύτικη επίδειξη και η υστεροβουλία.

Γενναιόδωρος, κοινωνικός, αγαπητός σε όλους, οξύνους πολιτικά αλλά πάντα συναινετικός παρά την εμμονή του σε σταθερές απόψεις, δημοκράτης στην πράξη, υπηρέτησε όσο μπορούσε τη δημοσιογραφία ουσίας, τον δημοκρατικό διάλογο και τις συναινέσεις. Επίσης, είχε πάντα εξαιρετική σχέση με τους εργαζόμενους – ήμουν αυτόπτης και αυτήκοος όταν εκδήλωνε το ενδιαφέρον του για συνάδελφό του που αντιμετώπιζε πρόβλημα υγείας.

Η απώλειά του είναι μεγάλη απώλεια για την Κέρκυρα και για το Corfu Channel. Οι διάδοχοί του στο σταθμό έχουν την υποχρέωση να σεβαστούν την κληρονομιά της ανεξαρτησίας και του συναινετικού τρόπου του.

Συλλυπητήρια στους οικείους του.

*Ο Γιάννης Ρεβύθης είχε εμπιστευτεί στο Books’ Journal μερικά εκτενή σημειώματά του με θέμα, τι άλλο;, την Κέρκυρα. Θα δημοσιευτούν προσεχώς.

Ο Δημήτρης Παπούλιας, ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, ένας από τους ανθρώπους που συνέδεσαν τη διαδρομή τους με το μεταρρυθμιστικό και εκσυγχρονιστικό εγχείρημα της δεκαετίας του 1990 και των αρχών του 2000, δεν είναι πια μαζί μας. Πέθανε στις 28 Αυγούστου 2026, σε ηλικία 87 χρόνων.

Ο Δημήτρης Παπούλιας είχε γεννηθεί το 1939. Την περίοδο 1959-1964, ενόσω σπούδαζε Μαθηματικά, συμμετείχε στο φοιτητικό κίνημα μέσα από τις οργανώσεις της ΕΔΑ. Το 1968 εγκατέλειψε την Ελλάδα και συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στον τομέα της επιχειρησιακής έρευνας στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης (1968-1970), ενώ κατόπιν συνέχισε τις σπουδές του στην Οξφόρδη. Η ακαδημαϊκή ειδίκευσή του στην οργάνωση και τη διοίκηση δεν έμεινε, ωστόσο, στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Ο Παπούλιας ανήκε σε εκείνη τη γενιά καθηγητών πανεπιστημίου που επιχείρησαν να μεταφέρουν τη γνώση στη διοίκηση, στην οικονομία και τελικά στην πολιτική – αυτό που φίλοι και συνοδοιπόροι του περιγράφουν ως «τεχνοπολιτική».

Υπήρξε στενός συνεργάτης του Κώστα Σημίτη, διετέλεσε υποδιοικητής της ΕΤΒΑ και ανέλαβε την προεδρία σε δύο από τους μεγαλύτερους δημόσιους οργανισμούς της χώρας, στον ΟΤΕ και τη ΔΕΗ. Παράλληλα, είχε σημαντική παρουσία στον Όμιλο Προβληματισμού για τον Εκσυγχρονισμό της Κοινωνίας (ΟΠΕΚ), του οποίου υπήρξε επί χρόνια πρόεδρος (ο ΟΠEK ήταν το think tank που προώθησε και επεξεργάστηκε τις πολιτικές του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού).

Τα πράγματα όμως για τη ζωή του Δημήτρη Παπούλια δεν είναι έτσι ευθύγραμμα, όπως φαίνονται. Η παιδική του ηλικία και τα πρώτα χρόνια βρίσκονταν μακριά από την άνεση που θα μπορούσε να υποθέσει κανείς κοιτάζοντας μόνο την κατοπινή σταδιοδρομία του. Δούλεψε από μικρός, σε οικοδομές και εμπορικές δουλειές, φοίτησε σε νυχτερινό γυμνάσιο και κατόρθωσε μέσα από τις σπουδές του να ακολουθήσει το δρόμο που είχε επιλέξει. Η βιογραφία του είναι μια βιογραφία κοινωνικής κινητικότητας, χαρακτηριστική μιας Ελλάδας που άλλαζε γρήγορα — και στην αλλαγή της οποίας θέλησε αργότερα να συμμετάσχει.

Ο Δημήτρης Παπούλιας ήταν αδελφός του φίλου και συνεργάτη του Books’ Journal, Μάκη Παπούλια. Στον Μάκη και στους οικείους του εκφράζουμε τα θερμά συλλυπητήριά μας.

*Η κηδεία του Δημήτρη Παπούλια θα τελεστεί το Σάββατο 29/8/2026 στις 10:30 π.μ. στον Άγιο Αιμιλιανό, στο λόφο Σκουζέ. Η ταφή του θα γίνει στα Φουρνά Ευρυτανίας.

Η Γιαγιόι Κουσάμα, μια από τις περισσότερο γνωστές παγκοσμίως και πιο επιτυχημένες εικαστικός, πέθανε σε ηλικία 97 ετών. Στο μεταξύ, σε τρεις πόλεις της Κεντρικής Ευρώπης, διαδοχικά, παρουσιάζεται η τελευταία μεγάλη αναδρομική έκθεσή της. Για την έκθεση συνεργάστηκαν τρία μουσεία: το Μουσείο του Ιδρύματος Beyeler στη Βασιλεία της Ελβετίας, το Μουσείο Ludwig της Κολωνίας στη Γερμανία και το Μουσείο Stedelijk του Άμστερνταμ στην Ολλανδία - στην Κολωνία, η έκθεση ολοκληρώθηκε στις 2 Αυγούστου, ενώ στο Άμστερνταμ θα εγκαινιαστεί στις 11 Σεπτεμβρίου 2026. Επισκεφτήκαμε την έκθεση της Κολωνίας και δημοσιεύσαμε μια μεγάλη κριτική παρουσίασή της στο τχ. 175 του Books’ Journal (Απρίλιος 2026). Ως μια πλήρη παρουσίαση-αναδρομή στο έργο της Γιαγιόι Κουσάμα, την αναδημοσιεύουμε.

 

 

Leontine Coelewij, Stephan Diederich, Mouna Mekouar (επιμ.), Yayoi Kusama. Κατάλογος έκθεσης, Fondation Beyeler - Riehen/Basel, Museum Ludwig – Cologne, Stedelijk Museum Amsterdam 2025, 304 σελ. (δύο εκδόσεις, αγγλικά και γερμανικά)

 

Yayoi Kusama. Αναδρομική έκθεση σε επιμέλεια Leontine Coelewij, Stephan Diederich, Mouna Mekouar, Museum Ludwig – Cologne, 14 Μαρτίου - 2 Αυγούστου 2026

 

Ο κόσμος της Γιαγιόι Κουσάμα, ίσως της διασημότερης εν ζωή γιαπωνέζας εικαστικού, είναι φτιαγμένος από παραισθήσεις, τραύματα και ψυχική αστάθεια. Περιέχει, ακόμα, όμως τη θέληση μιας γυναίκας σ’ έναν απομονωμένο τόπο να ζήσει και να δημιουργήσει στο κέντρο ενός ελεύθερου κόσμου, τη μαθητεία, το θάρρος, τον ανταγωνισμό και, ιδίως, τη μετασκευή των τραυμάτων σε δημιουργικά σήματα με τα οποία είναι κατασκευασμένος ο εικαστικός κόσμος της. Παιδί του πουριτανισμού και της εσωστρέφειας της μεταπολεμικής Ιαπωνίας, έζησε στο επίκεντρο ως τμήμα της νεοϋορκέζικης ποπ αρτ τη δεκαετία του 1960 αλλά η μεγάλη επιτυχία της ήρθε με την επιστροφή της στον τόπο όπου γεννήθηκε, όταν κατάφερε να μετασκευάσει την ανήσυχη δημιουργικότητά της σε κτήμα ενός κόσμου που γυαλίζει, που αναγνωρίζει την αξία της δημιουργίας και φιλοδοξεί να διακτινιστεί στο άπειρο. Πήγαμε στην αναδρομική έκθεσή της, στο Μουσείο Ludwig της Κολωνίας.

Διαβάζουμε για τη Γιαγιόι Κουσάμα στο ξενοδοχείο Schopenhauer, μπροστά στον Μάιν, τον ποταμό που διασχίζει τη Φρανκφούρτη. Αργήσαμε να κλείσουμε εισιτήριο με το τρένο και πρέπει να πάμε στην Κολωνία με το γερμανικό ΚΤΕΛ, τέσσερις ώρες δρόμο. Αναμένουμε μια αισθητική εμπειρία. Με τη Νατάσσα Πασχάλη, αισθανόμαστε την ίδια αγωνία για κάτι πρωτόγνωρο ανάλογη της αγωνίας των εφηβικών χρόνων, τότε που μαθαίναμε τη ζωή και μέρος της ήταν η συγκίνηση της τέχνης. Αλλά θα είναι κάτι τέτοιο; Ο πονηρός εαυτός, που τα έχει δει όλα και σπανίως εκπλήσσεται από πράγματα που ενδεχομένως συγκινούν νεότερους, παραμένει καχύποπτος. Και απαισιόδοξος. Ίσως να φταίει και το κλίμα στο οποίο υποβάλει ο Σοπενάουερ, τα πορτρέτα του οποίου δεσπόζουν στο λόμπι του ξενοδοχείου.

Έχω ακούσει για τη Γιαγιόι Κουσάμα. Όσοι ξέρουν μιλάνε για μια από τις πιο αναγνωρίσιμες και επιδραστικές μορφές της σύγχρονης τέχνης. Έχει κάνει τα πάντα: ζωγραφική, γλυπτική, εγκαταστάσεις, performance, λογοτεχνία. Βασικό χαρακτηριστικό της τέχνης της, η εμμονική επανάληψη μοτίβων, με κυρίαρχο το πουά (τελείες, κουκκίδες, dots, ή μάλλον βούλες), το οποίο έχει εξελιχθεί σε προσωπικό της σήμα κατατεθέν. Και εδώ που τα λέμε, σε καταναλωτικό trend. Πανάκριβο, προφανώς.

Την εμπορική διάσταση του έργου της την ανακάλυψε τα ριζοσπαστικά χρόνια της, όταν στην Αμερική του 1960 υπήρξε αναγνωρίσιμο πρόσωπο της ποπ αρτ. Αλλά την εξαργύρωσε αργά, όταν στην ουσία δεν το είχε ανάγκη – το 2012. Τότε συνεργάστηκε με τον οίκο Louis Vuitton. Η συνεργασία έγινε πολύ απλά. Ο τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του οίκου Μαρκ Τζέικομπς προσκάλεσε την Kουσάμα να μεταγράψει τον εικαστικό κόσμο της σε αισθητική του οίκου. Πώς όμως μεταφέρεται ένα έργο που, σε μεγάλο βαθμό, περιέχει σκοτάδια, στον αστραφτερό κόσμο της μόδας;

Εύκολα. Μεταφέρεις τα πιο ευανάγνωστα μοτίβα σου στην επιφάνεια της μόδας, λουστραρισμένα. Χάνεις σε βάθος, ίσως, αλλά η επιφάνεια ανήκει σε πολλούς, όχι μόνο στους πλούσιους που μπορούν να την πληρώσουν αλλά και στους καταναλωτές εικόνων, που έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση σ’ αυτές σήμερα μέσω του διαδικτύου.

Η Louis Vuitton, έτσι, τύπωσε τσάντες, φορέματα, παλτά,  παπούτσια και αξεσουάρ με το βασικό σήμα της, το πουά. Και σ’ αυτό έχουν προστεθεί διάφορα άλλα μοτίβα που μιμούνται έργα της: κολοκύθες ή ψυχεδελικά λουλούδια. Η συνεργασία εκείνη αποδείχτηκε πολύ πετυχημένη, με αποτέλεσμα να επαναληφθεί το 2023, με νέα συλλογή και τεράστια παγκόσμια καμπάνια. Σε αυτήν, δεν αρκούσε τα καταστήματα (όχι μόνο οι βιτρίνες τους) να μετατραπούν σε εγκαταστάσεις στις οποίες δέσποζε το πουά, ούτε η χρήση γλυπτικών προεξοχών (tentacles), ούτε η συμμετοχή μοντέλων στις συνθέσεις ως μέρος μοναδικών installation. Η καμπάνια προέβλεπε ακόμα και την «κατάληψη» μεγάλων πόλεων του δυτικού κόσμου (Παρίσι, Τόκιο) από τις τεράστιες φιγούρες της Κουσάμα ενώ, στα όρια του κιτς, χρησιμοποιήθηκε ακόμα και ρομπότ εκδοχή της καλλιτέχνη να ζωγραφίζει βιτρίνες. Επρόκειτο για μια πλήρη αισθητική «εισβολή», πολύ κοντά στο πνεύμα των χάπενινγκ της δεκαετίας του 1960.

Ξέρω. Το 1960 στον κόσμο και μετά το 1974 στην Ελλάδα θα μιλάγαμε για εμπορευματοποίηση της τέχνης – και θα λέγαμε τη μισή αλήθεια, επειδή πάντα οι καλλιτέχνες παράγουν προϊόντα προς πώληση και μεγάλο μέρος της επιτυχίας τους συναρτάται με τις πωλήσεις τους (οι κρατικές επιδοτήσεις, συνήθως, υποκαθιστούν την αδυναμία της αγοράς να συντηρήσει τους καλλιτέχνες). Η ουσία έγκειται στο ότι η αγορά της αισθητικής είναι πολύ μεγαλύτερη από την αγορά των παραδοσιακών τεχνών κι η Κουσάμα είναι ένα από τα πρόσωπα της εποχής μας που έφερε τη σύγχρονη τέχνη στο mainstream κοινό, τα σήματα της τέχνης της αποδείχτηκαν εύληπτα με αποτέλεσμα η συνεργασία της με τη Louis Vuitton να είναι από τις πιο επιτυχημένες art-fashion συνεργασίες όλων των εποχών, χωρίς μάλιστα η καλλιτέχνης να «κατεβαίνει» στη μόδα, την οποία αντιθέτως απορροφά στο έργο της.

 

Στο πέρασμα του χρόνου

Με αυτές τις σκέψεις κατευθυνθήκαμε στην Κολωνία, στο Μουσείο Ludwig της οποίας είχε μεταφερθεί από τη Βασιλεία της Ελβετίας η μεγάλη έκθεση της Γιαγιόι Κουσάμα (κι όταν κλείσει και εκεί ο κύκλος, θα μεταφερθεί στο Άμστερνταμ: η έκθεση της Κουσάμα είναι μια υποδειγματική συνεργασία τριών μεγάλων μουσείων της Κεντρικής Ευρώπης: καμία σχέση δηλαδή με ό,τι γίνεται π.χ. στην Εθνική Πινακοθήκη, υπόδειγμα ακινησίας και εσωστρέφειας).

Το Μουσείο Ludwig είναι στο κέντρο της πόλης, πολύ κοντά σε έναν περίπατο στις όχθες του Ρήνου. Πηγαίνοντας με τα πόδια και ακολουθώντας πολύ κόσμο που νομίζαμε ότι είναι περιπλανώμενοι τουρίστες, πάθαμε πλάκα όταν διαπιστώσαμε ότι ο βασικός προορισμός ήταν ακριβώς αυτός ο χώρος, πλάι στον μεγάλο καθεδρικό ναό της πόλης. Κι όταν μπήκαμε στο Μουσείο, στο χώρο του εκδοτηρίου εισιτηρίων, πάθαμε πλάκα με τον συνωστισμό: όλη η πόλη πάει να δει Κουσάμα. Κι όλες οι ηλικίες. Προσωπικά, μου κάνουν εντύπωση οι έφηβοι και οι νέοι που προσπαθούν εναγωνίως να επικοινωνήσουν με την τέχνη, να διαβάσουν και να καταλάβουν νοήματα, εποχές, αισθητικές – πράγματα που τιυς διαμορφώνουν και τους συγκινούν.

Ευτυχώς, εμείς είχαμε κλείσει μέρες πριν ηλεκτρονικά εισιτήρια κι έτσι η μόνη ουρά που υποστήκαμε ήταν η ουρά της γκαρνταρόμπας – να δώσουμε τσάντες και παλτά.

Η έκθεση είναι στημένη σαν ένα βιογραφικό της Γιαγιόι Κουσάμα. Παρατίθενται τα έργα της εξελικτικά ενώ μεγάλα ταμπλό σε δύο γλώσσες, με μεγάλη απλότητα αλλά και χωρίς εκπτώσεις, επεξηγούν τα βασικά της κάθε περιόδου. Την ίδια δομή έχει και η υποδειγματική έκδοση για την έκθεση, που θα μπορούσε να είναι υποδειγματικό βιβλίο εισαγωγής στη ζωή και στην τέχνη της. Απλώς, στο βιβλίο προηγείται ένα κεφάλαιο με φωτογραφίες από όλη τη ζωή της. Τις περισσότερες απ’ αυτές, μεγεθυμένες, τις συναντάει ο επισκέπτης και στην έκθεση. 

Αλλά, βεβαίως, για να μπεις στο κλίμα, πρέπει πρώτα να δεις την Κολοκύθα της, ένα κίτρινο γλυπτό με μαύρες βούλες διαφόρων μεγεθών σε σειρές, μεγάλων διαστάσεων, από ενισχυμένο με ίνες πλαστικό κι από πολυουρεθάνη, που δεσπόζει στην είσοδο της έκθεσης – κι ακόμα και αν δεν έχεις ακούσει τίποτα για τη Γιαγιόι Κουσάμα, είναι βέβαιο ότι η δουλειά της αυτή δεν σου είναι άγνωστη, κάτι σου θυμίζει.

Αλλά μετά την πρώτη εντύπωση, όταν μπαίνεις στην πρώτη αίθουσα, ουσιαστικά μπαίνεις σε έναν εύθραυστο κόσμο εικόνων, αρχικά μιας νεανικής ηλικίας και μιας ιαπωνικής εντοπιότητας, έναν κόσμο σκοτεινό και αβέβαιο. Είναι ο κόσμος μιας γυναίκας για την οποία η τέχνη ήταν το καταφύγιό της – γι’ αυτό η ζωή και η τέχνη της είναι αξεχώριστες. Από τα παιδικά της χρόνια στην Ιαπωνία μέχρι τη ριζοσπαστική της δράση στη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1960 και, τέλος, την ώριμη δημιουργική της περίοδο μετά την επιστροφή στην Ιαπωνία, περιδιαβάζοντας την έκθεση της Kουσάμα την παρακολουθείς, στο πέρασμα του χρόνου, να διαμορφώνει ένα έργο που κινείται ανάμεσα στην ψυχική διαταραχή και την αισθητική πρωτοπορία.

Η ζωή και η τέχνη της έχουν περάσει, χονδρικά, από τρεις φάσεις. Κι ή έκθεση που δείχνει αυτές τις φάσεις και το πέρασμα από τη μια φάση στην επόμενη αναδεικνύει τη συνέχεια αλλά και τις μεταμορφώσεις του καλλιτεχνικού της οράματος.

 

Πρώτη περίοδος: Ιαπωνία (1929–1957)

Η Γιαγιόι Κουσάμα γεννήθηκε το 1929 στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας. Οι γονείς της ζούσαν σε ένα περιβάλλον με κυρίαρχες τις παραδοσιακές αξίες, τις οποίες επέμειναν να ενστερνιστεί και η κόρη τους. Η παιδική της ηλικία υπήρξε δύσκολη και τραυματική. Η μητέρα της ήταν αυστηρή και συχνά βίαιη, κι όταν κατάλαβε ότι η κόρη της αφιέρωνε πολύ χρόνο στη ζωγραφική την πίεζε να μην ασχολείται.

Το ίδιο διάστημα, η Γιαγιόι Κουσάμα περιγράφει οπτικές και σωματικές παραισθήσεις. Σε γενικές γραμμές, έβλεπε τα πάντα γύρω της να καλύπτονται από τελείες σε διάφορα μεγέθη, από κουκκίδες και βούλες – καλύπτονταν οι τοίχοι, τα έπιπλα, οι άνθρωποι. Όπως συχνά αφηγείται, τα μοτίβα αυτά δεν έμεναν στην επιφάνεια των πραγμάτων που έβλεπε, επεκτείνονταν στον χώρο, σαν να πολλαπλασιάζονται στο άπειρο. Περιγράφει ακόμα ότι έβλεπε να «χάνεται» μέσα στο περιβάλλον, να γίνεται κι αυτή μέρος του μοτίβου της παραίσθησής της, να χωνεύεται μέσα σε αυτή την παραίσθηση. Η ίδια περιγράφει ως εξής αυτή την εντύπωση:

Μια μέρα, αφού παρατηρούσα ένα σχήμα με κόκκινα λουλούδια στο τραπεζομάντιλο, κοίταξα ψηλά και είδα ότι η οροφή, τα παράθυρα και οι κολώνες φαίνονταν να έχουν στολιστεί με το ίδιο κόκκινο λουλουδάτο μοτίβο. Είδα ολόκληρο το δωμάτιο, ολόκληρο το σώμα μου και ολόκληρο το σύμπαν καλυμμένο με κόκκινα λουλούδια· και εκείνη τη στιγμή η ψυχή μου εξαφανίστηκε και αποκαταστάθηκα, επέστρεψα στο άπειρο, στον αιώνιο χρόνο και στον απόλυτο χώρο[1].

Αυτό της προκαλούσε τρόμο αλλά, ταυτόχρονα, είχε την αίσθηση ότι επιπλέον την οργάνωνε – την οδηγούσε δηλαδή στο χαρτί, να προσπαθεί να καταγράψει την εντύπωση που είχε αποκομίσει από τις παραισθήσεις της. Και είχε δίκιο. Στα πρώτα έργα της βλέπουμε πώς προσπαθεί, ακόμα και με μολύβια και μαρκαδόρους σε χαρτί, να εντάξει τα μοτίβα των παραισθήσεών της σε ζωγραφικές συνθέσεις. Αυτές οι εμπειρίες, στην πορεία, αποτέλεσαν τη βάση της καλλιτεχνικής της γλώσσας. Η Kουσάμα δεν ζωγράφιζε απλώς ό,τι έβλεπε· ζωγράφιζε αυτό που την κατάκλυζε. Οι κουκκίδες, ήδη από αυτή την πρώιμη περίοδο, λειτουργούν ως μέσο καταγραφής ενός εσωτερικού χάους αλλά και ως προσπάθεια ελέγχου του.

Σπούδασε παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική (νιχόνγκα) στη Σχολή Καλών Τεχνών του Κιότο. Αλλά το τοπικό ιδίωμα δεν τη συγκινούσε. Αισθανόταν ότι αυτή η μορφή τέχνης ήταν υπερβολικά περιοριστική και δεν της επέτρεπε να εκφράσει την ένταση των εσωτερικών της εμπειριών. Στο μεταξύ, παρακολουθώντας από απόσταση, κυρίως μέσω περιοδικών, τι συνέβαινε στη Δύση στο χώρο των αναπαραστατικών τεχνών, τόσο απομακρυνόταν από τα τοπικά εικαστικά ιδιώματα και την αυστηρότητά τους και άρχισε να αναζητά νέους καλλιτεχνικούς ορίζοντες.

Η πρώτη αντίδραση στην τυποποίηση της παραδοσιακής τεχνοτροπίας ήταν η προσπάθεια να εκφραστεί με ένα πιο προσωπικό ύφος. Ήδη, στις πρώιμες ζωγραφιές της, παρατηρεί κανείς επαναληπτικά μοτίβα, πλέγματα και οργανικές μορφές που μοιάζουν να απλώνονται απεριόριστα στο χώρο. Το βασικό ζήτημα που την απασχολεί είναι η σχέση του ατόμου με το άπειρο – ένα θέμα που θα παραμείνει κεντρικό σε όλη την πορεία της.

Η Ιαπωνία της μεταπολεμικής περιόδου ήταν μια χώρα στο μεταίχμιο. Έβγαινε από έναν αυστηρό τρόπο ζωής και μια αυταρχική πολιτική έκφρασή του, με το τεράστιο τραύμα του Ναγκασάκι και της Χιροσίμα. Η επούλωση του τραύματος απαιτούσε, νομίζονταν, μια νέα πειθαρχία, μια νέα βουτιά στην «ιαπωνικότητα», στους παραδοσιακούς τρόπους και στα παραδοσιακά θέματα. Κάτι που σήμαινε ότι στην τέχνη δεν υπήρχε το πλαίσιο που θα ευνοούσε τους πειραματισμούς, ιδιαίτερα από μια γυναίκα. Η Κουσάμα αισθανόταν απομονωμένη και ασφυκτιούσε και κοινωνικά και καλλιτεχνικά. Η επιθυμία της να φύγει από τη χώρα ήταν έντονη και σταδιακά μετατράπηκε σε υπαρξιακή ανάγκη.

Το 1957 πήρε τη ριζική απόφαση να μετακομίσει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτή η μετακίνηση δεν ήταν απλώς μια γεωγραφική αλλαγή, αλλά μια πράξη αυτοκαθορισμού: η Γιαγιόι Κουσάμα εγκατέλειψε την πατρίδα της για να επανεφεύρει τον καλλιτεχνικό εαυτό της.

 

Δεύτερη περίοδος: Αμερική και ποπ αρτ (1957–1973)

Η Γιαγιόι Κουσάμα, το 1957, αποφάσισε να μετακινηθεί, να ζήσει και να εργαστεί στη Νέα Υόρκη. Στην Ιαπωνία ασφυκτιούσε. Αλλά πώς θα μπορούσε να δραπετεύσει «από το χωριό» στην παγκόσμια μητρόπολη;

Ο πνιγμένος πιάνεται από τα μαλλιά του. Στην απομόνωση της Ιαπωνίας είχε δει σε περιοδικά με ενδιαφέρον την αμερικανίδα ζωγράφο Τζόρτζια Ο’Κιφ (Georgia O’Keeffe, 1887-1986) που ζωγράφιζε τοπία και λουλούδια, ενώ ένα από τα μοτίβα της ήταν παραλλαγές και σύμβολα γυναικείων αιδοίων. Την είχε θαυμάσει επειδή ήταν γυναίκα, ήταν χειραφετημένη και ήταν αναγνωρισμένη στους καλλιτεχνικούς κύκλους ως πρωτοπόρος. Θα ήθελε να επικοινωνήσει μαζί της, να την πείσει να την καλέσει στην Αμερική και να τη βοηθήσει να συνεχίσει να εργάζεται ως καλλιτέχνης. Αλλά πώς θα μπορούσε να επικοινωνήσει μαζί της; Και πώς μπορούσε να είναι σίγουρη ότι εκείνη, μια άγνωστη, θα ανταποκρινόταν;

Η Κουσάμα κινήθηκε με τυφλή αποφασιστικότητα. Έψαξε σε καταλόγους εκθέσεων, πιθανόν και σε κάποιες γκαλερί και ανακάλυψε τη διεύθυνση της Ο’Κιφ. Έπειτα της έστειλε ένα γράμμα στο οποίο επισύναψε και φωτογραφίες έργων της. «Βρίσκομαι μόνο στο πρώτο σκαλί μιας μακράς και δλυσκολης διαδρομής προσπαθώντας να γίνω ζωγράφος. Θα μπορούσες να με βοηθήσεις να βρω το δρόμο μου;» της έγραφε, ζητώντας της καθοδήγηση.

Και η Ο’Κηφ, αντί να αδιαφορήσει, της απάντησε. Στο σύντομο και θερμό γράμμα της, την παρακινούσε να πάει στην Αμερική, να ζήσει στη Νέα Υόρκη και, μαζί, της έδινε βασικές οδηγίες προς ναυτιλλομένους – όπως να μην εμπιστεύεται εύκολα ντίλερς και να προστατεύει το έργο της. Η απάντηση της Ο’Κηφ τη γέμισε ελπίδα. Αν μια σπουδαία ζωγράφος ασχολήθηκε μαζί της, γιατί να μην ασχοληθούν κι άλλοι; Πούλησε λοιπόν έργα της για να μαζέψει λεφτά και, μια μέρα, έφυγε μόνη της για τις ΗΠΑ και εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη. Δεν είχε γνωστούς ούτε δίκτυο επαφών, δεν είχε οικονομική ασφάλεια ούτε θεσμική στήριξη. Είχε μόνο μια ήδη διαμορφωμένη, έντονα προσωπική καλλιτεχνική γλώσσα και μια σχεδόν εμμονική ανάγκη να τη συνεχίσει. Κι έτσι, με σύμβουλο το πάθος της και μια ενθάρρυνση από μια μακρινή ομότεχνή της, η Γιαγιόι Κουσάμα βρέθηκε στο κέντρο της διεθνούς καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Η Νέα Υόρκη, εκείνη την εποχή, ήταν το επίκεντρο των εξελίξεων στην τέχνη, με κινήματα όπως ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός, ο μινιμαλισμός και η ποπ αρτ να διαμορφώνουν το νέο τοπίο.

Η Κουσάμα ξεχώρισε γρήγορα χάρη στο ιδιαίτερο ύφος της. Τα έργα της, γνωστά ως Infinity Nets, αποτελούνταν από επαναλαμβανόμενα, σχεδόν εμμονικά μοτίβα που δημιουργούσαν την αίσθηση ενός ατέρμονου πλέγματος. Δεν ήταν απλώς διακοσμητικά έργα: ερμηνεύτηκαν ως οπτικές εκδηλώσεις του απείρου στο οποίο εκτείνονταν, αλλά και ως καταγραφή της ψυχικής της κατάστασης – μιας κατάστασης που γοήτευε διάφορες ιρασιοναλιστικές ιδεολογίες ο οποίος βρισκόταν στη βάση πολλών ιδεολογιών του αντεργκράουντ – κυρίως επιρροές από ανατολικές φιλοσοφίες και θρησκείες.

Η πρώτη αναγνώριση της καλλιτεχνικής ιδιαιτερότητάς της, την ώθησε να μπει πιο βαθιά στις λογικές και στις τεχνικές της ποπ αρτ. Τα λεγόμενα “Accumulation sculptures”, αντικείμενα καλυμμένα με επαναλαμβανόμενες μορφές που θυμίζουν φαλλικά σύμβολα, ήταν κάτι σαν ταυτότητα εισόδου. Η τέχνη της ασχολείται με τα σώματα, τη σεξουαλικότητα και την επιθυμία, συχνά με ειρωνική διάθεση. Η τέχνη της αρχίζει και χειραφετείται από την εσωστρέφεια της ιαπωνικής περιόδου της.

Μπαίνει στα κινήματα της ποπ αρτ. Δεν περιορίζεται στη ζωγραφική και τη γλυπτική. Ανακαλύπτει τα χάπενινγκ, στα οποία ανθρώπινα σώματα καλύπτονται με κουκκίδες, χάνουν τη ατομικότητά τους, συντονίζονται με το ευρύτερο σύνολο. Συντονίζεται με τον πολιτικό χαρακτήρα του καλλιτεχνικού μοντερνισμού, στην εξέλιξη του οποίου μετέχει, ενώ συχνά η αισθητική της συντονίζεται με το κίνημα κατά του πολέμου του Βιετνάμ και την αντικουλτούρα της εποχής.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 εξέδωσε και ένα έντυπο στο πλαίσιο της αντικουλτούρας: το Kusama’s Orgy. «Κανονικό» περιοδικό τέχνης, ήταν κάτι ανάμεσα σε αντεργκράουντ έντυπο, καλλιτεχνικό μανιφέστο ή φτηνή έκδοση που χρησίμευε για την τεκμηρίωση των χάπενινγκ που διοργάνωνε. Περιλάμβανε φωτογραφίες από τα Body Festivals που οργάνωνε, κείμενα δικά της που έμοιαζαν με μανιφέστα, πολιτικά και αντιπολεμικά μηνύματα… Η αισθητική του ήταν έντονα ψυχεδελική και προκλητική.

Βλέποντας την Κουσάμα της δεκαετίας του 1960, ακόμα και άθελά σου, θέλεις να κάνεις τη σύγκριση με τον Άντι Γουόρχολ. Οι τρόποι και τα σήματα της Κουσάμα μοιάζουν σε πολλά με τον πιο διάσημο εκπρόσωπο της ποπ αρτ – ενώ είχε την πεποίθηση ότι ο Γουόρχολ είχε αντιγράψει μερικές από τις ιδέες της, χωρίς αναφορά της επιρροής. Όλα αυτά την πλήγωναν, αλλά είχε κατανοήσει ότι για να υπάρξεις σε έναν πολύ ανταγωνιστικό χώρο έπρεπε, παράλληλα με την πρωτοτυπία της δουλειάς σου και το αισθητικό αίτημά της, έπρεπε να μπορείς να προστατεύεις την ιδιαιτερότητά σου. Το κατάφερε, αλλά με τίμημα ακριβό: η πορεία της στην ποπ αρτ έμεινε πορεία μοναχική και ιδιαίτερη.

Όσο για τη σχέση της με τον Γουόρχολ, ακόμα κι αν κάποια εξωτερικά χαρακτηριστικά της δημιουργικής τους ταυτότητας εμφανίζονταν κοινά, οι διαφορές ανάμεσά τους ήταν τεράστιες. Η τέχνη της Κουσάμα ξεκινά από μέσα της, του Γουόρχολ από τον έξω κόσμο. Η Κουσάμα έχει παραισθήσεις, άγχος, εμμονές, ο Γουόρχολ είναι σταρ, η προσέγγισή του είναι διαφημιστική, ιλουστρασιόν, παράγει προϊόντα. Η Κουσάμα ζωγραφίζει για να μην καταρρεύσει, ο Γουόρχολ ζωγραφίζει αυτό που ήδη κυκλοφορεί. Η Κουσάμα με την επανάληψη των κουκκίδων της διεκδικεί τη διεύρυνση του δημιουργικού εαυτού της στο άπειρο, αντίθετα η Μέριλιν Μονρόε επαναλαμβάνεται από τον Γουόρχολ μέχρι να γίνει επίπεδη εικόνα. Το έργο της Κουσάμα περιέχει ένταση, άγχος, είναι σχεδόν μυστικιστική εμπειρία. Ο Γουόρχολ περιέχει ψυχρότητα, ειρωνεία, απόσταση. Τέλος, σε γενικές γραμμές, η καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία της Κουσάμα περιλαμβάνεται σε μια φράση: «επαναλαμβάνω μέχρι να χαθώ μέσα στο σύμπαν». Αντίθετα, η καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία του Γουόρχολ θα μπορούσε να συμπυκνωθεί στη φράση «επαναλαμβάνω γιατί έτσι λειτουργεί ο κόσμος».

Βέβαια, και οι δύο ξεκινούν από τρία κοινά συστατικά του έργου τους: χρησιμοποιούν μοτίβα, επαναλαμβάνονται και κινούνται στο πλαίσιο της ποπ αισθητικής. Αλλά στην ουσία η διαφορά τους είναι μεγάλη. Η Κουσάμα είναι υπαρξιακή. Αντίθετα, ο Γουόρχολ είναι (συνειδητά) επιφανειακός.

Το πλαίσιο αυτό, κάποια στιγμή, αρχίζει να γίνεται αφόρητο για τη Γιαγιόι Κουσάμα. Η ένταση της ζωής στη Νέα Υόρκη, σε συνδυασμό με την επιδεινούμενη ψυχική της κατάσταση, την οδηγούν σε κρίσεις και σε εξάντληση. Παρά τη δημιουργική της παραγωγή και τη σχετική αναγνώριση, η Κουσάμα αρχίζει να μην αισθάνεται καλά στην Αμερική. Και το 1973 αποφασίζει να επιστρέψει στην Ιαπωνία. Όχι ως ηττημένη, αλλά αναγκαία κίνηση μιας καλλιτέχνη, που αγωνίζεται να επιβιώσει καλλιτεχνικά – και να βρει γαλήνη στη ζωή της.

 

 

Τρίτη περίοδος: Επιστροφή στην Ιαπωνία (1973–σήμερα)

Με την επιστροφή της στην Ιαπωνία, η Γιαγιόι Κουσάμα βρίσκεται σε εύθραυστη ψυχική κατάσταση. Επιλέγει να εισαχθεί οικειοθελώς σε ψυχιατρική κλινική στο Τόκιο, όπου ζει έως και σήμερα. Το γεγονός αυτό δεν σηματοδοτεί το τέλος της καλλιτεχνικής της πορείας. Αντίθετα, εγκαινιάζει μια νέα, εξαιρετικά παραγωγική περίοδο, κατά την οποία μετακινείται από την κλινική στο εργαστήριό της, όπου συνεχίζει να δημιουργεί. Η τέχνη γίνεται για εκείνη όχι μόνο μέσο έκφρασης, αλλά και τρόπος επιβίωσης και θεραπείας.

Από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, το έργο της αρχίζει να αναγνωρίζεται διεθνώς. Οι εγκαταστάσεις της, ιδιαίτερα τα Infinity Mirror Rooms, αποκτούν ξεχωριστή θέση στη σύγχρονη τέχνη. Μέσα από καθρέφτες και επαναλαμβανόμενα φωτεινά μοτίβα, δημιουργεί χώρους που δίνουν την ψευδαίσθηση του απείρου. Οι θεατές που μπαίνουν σε αυτούς τους χώρους βιώνουν μια εμπειρία αποπροσανατολισμού και ταυτόχρονα δέους, μέσα σε ένα σύμπαν αντανακλάσεων.

Στην έκθεση της Κολωνίας υπάρχουν τρία τέτοια δωμάτια. Το πρώτο είναι μια σκοτεινή κρεβατοκάμαρα, με φώτα-κουκκίδες που κινούνται και σε εμποδίζουν να παρατηρήσεις συστηματικά οτιδήποτε. Το δεύτερο είναι ένας κλωβός στην ταράτσα του μουσείου, απέναντι από τον Καθεδρικό, οι τοίχοι του οποίου είναι καλυμμένοι με καθρέφτες και, σε διάφορα σημεία τους, κουκκίδες-παράθυρα επιτρέπουν στο παρατηρητικό βλέμμα να δουν ό,τι υπάρχει εκτός. Το τρίτο είναι εντυπωσιακότερο: είναι ένα δωμάτιο με τα κίτρινα και μαύρα χρώματα της κολοκύθας που είδαμε στην είσοδο, με συστοιχίες από μαύρες κουκκίδες στο κίτρινο, επεκτεινόμενες εσωτερικά με τεράστια tentacles, που όταν μπεις δεν έχει αρχή και τέλος ενώ σε διάφορα σημεία του η έκτασή του πολλαπλασιάζεται μέσα από καθρέφτες που το προεκτείνουν στο άπειρο. Ήταν μια εντυπωσιακή εμπειρία.

Τα δωμάτια αυτά κάνουν τον επισκέπτη να νιώθει ότι βρίσκεσαι σε ένα απεριόριστο σύμπαν. Στο σύμπαν αυτό δεν ξέρεις πού τελειώνει ο χώρος, δεν υπάρχει «όριο», ενώ ο εαυτός σου πιθανότατα πολλαπλασιάζεται όπως αντανακλάται στους καθρέφτες. Το σώμα σου, δηλαδή, γίνεται μέρος του μοτίβου κι εσύ δεν κοιτάς το έργο απ’ έξω, αντίθετα είσαι μέσα του. Έχεις δηλαδή καλύψει την απόσταση του θεατή από το έργο. Τη διαδικασία της συμμετοχής του θεατή στο έργο η Κουσάμα την ονομάζει self-obliteration (αυτο-εξάλειψη), υποστηρίζοντας ότι μέσα στη σύνθεση το εγώ δεν είναι το κέντρο αλλά κάτι που διαλύεται μέσα στο σύνολο. Αν παραβλέψει κανείς την ινσταγκραμική χρήση αυτών των κατασκευών, κατανοεί ότι ο βασικός τους προορισμός είναι άλλος: είναι η διάλυση των ορίων όσων εισέρχονται στο δωμάτιο ανάμεσα στον χώρο, το σώμα και το βλέμμα – μια υπαρξιακή εμπειρία.

Προφανώς, από την έκθεση δεν λείπουν ούτε οι κολοκύθες της Κουσάμα – αυτή που δεσπόζει στην είσοδο δεν είναι η μόνη. Είναι από τα πιο αναγνωρίσιμα μοτίβα της – σχεδόν όσο και τα dots, άλλωστε είναι διακοσμημένες με κουκκίδες, τοποθετημένες σε σειρές, σε διάφορα μεγέθη. Συνήθως είναι στρογγυλές, φουσκωμένες, ελαφρώς παραμορφωμένες. Η επιφάνειά τους καλύπτεται από κουκκίδες. Συχνά έχουν έντονο κίτρινο χρώμα και μαύρα dots (ακριβώς τα χρώματα  της ΑΕΚ). Είναι ίσως το πιο «ήσυχο» και γειωμένο στοιχείο μέσα στο καλλιτεχνικό σύμπαν της.

Η ίδια τις θεωρεί μορφές ταπεινές και σχεδόν παιδικές, της θυμίζουν τα χρόνια της παιδικής ηλικίας της όπου οι κολοκύθες ήταν ένα από τα λαχανικά της διατροφής. Ίσως γι’ αυτό, και οι δικές της κολοκύθες από fiber-glass της προκαλούν ηρεμία. Ωστόσο, μέσα από την επανάληψη των dots που υπάρχουν στην επιφάνειά τους, μετατρέπονται σε μικρά αυτόνομα σύμπαντα που ισορροπούν ανάμεσα στο οικείο και το άπειρο.

Η ουσία είναι ότι η Γιαγιόι Κουσάμα έχει καταφέρει κάτι μοναδικό. Τα σήματά της είναι, ταυτόχρονα, τεκμήρια ενός ταραγμένου ψυχικού κόσμου και μιας περιπετειώδους ζωής – λάμπουν αλλά κάτω από τη λάμψη περιέχουν, όπως έχει λεχθεί και νωρίτερα, πολλά σκοτάδια. Ταυτόχρονα, όμως, λειτουργούν άψογα και ως σήματα μιας στιλπνής επιφάνειας που κρύβει οτιδήποτε δυσάρεστο: έχουν δηλαδή μια ινσταγκραμική λειτουργία, γι’ αυτό και είναι μόδα.

Μόδα, άλλωστε, είναι και η ίδια η ζωγράφος. Στα 96 της χρόνια, χρησιμεύει ως επιφάνεια που πάνω της τοποθετούνται τα σήματα του εικαστικού κόσμου της: τα έντονα χρώματα, οι κουκκίδες, τα άνθη. Η τέχνη της Γιαγιόι Κουσάμα είναι ο ίδιος ο εαυτός της.

IMG 0006

Γιαγιόι Κουσάμα, Η ελπίδα των Πόλκα Ντοτς των θαμμένων στο άπειρο θα καλύπτει αιώνια το Σύμπαν, 2009/2024, εγκατάσταση, φουσκωτό βινύλιο, κόντρα πλακέ, ανεμιστήρες, καθρέφτες.

Νατάσσα Πασχάλη 

 

Ο κατάλογος

Ο κατάλογος που συνοδεύει την έκθεση, τον οποίο επιμελήθηκαν οι επιμελητές των τριών μουσείων που έχουν συνεργαστεί για την έκθεση, Leontine Coelewij, Stephan Diederich και Mouna Mekouar, διαβάζεται σαν ένα πνευματικό διαβατήριο στο εικαστικό σύμπαν της Κουσάμα: περιέχει δοκίμια και συνεισφορές από τομείς τόσο ποικίλους όσο η αστροφυσική, η βιολογία, η μόδα, η επιστήμη των υπολογιστών και η κοινωνιολογία. Η έκδοση σχεδιάστηκε σε συνεργασία με την καλλιτέχνη και τους ανθρώπους με τους οποίους εργάζεται στο προσωπικό της στούντιο και περιέχει πολύ, απολύτως τεκμηριωμένο με επεξηγηματικές λεζάντες, αρχειακό υλικό και συνεισφορές από την ίδια την Κουσάμα. Πρόκειται για βιβλίο εργαλείο, αφού είναι η πιο πλήρης εισαγωγή στον εικαστικό κόσμο της Κουσάμα. Χωρίς τα περιεχόμενά του, κάποιες από τις επεξηγηματικές αναφορές αυτού του κειμένου θα ήταν αδύνατες.

Έξω από το Μουσείο Ludwig, πλάι στο ποτάμι με φόντο τη γέφυρα του σιδηροδρόμου, μια κρύα μέρα, η Γιαγιόι Κουσάμα συνεχίζει ακόμα να ζεσταίνει τις καρδιές μας. Είναι ο τρόπος της μεγάλης τέχνης, να αισθάνεσαι πλήρης. Και να μακαρίζεις τον σύγχρονο πολιτισμό – που μηδενίζει τις ταχύτητες, καταργεί τις διατυπώσεις από τη μια χώρα κι από τη μια γλώσσα στην άλλη και, με ελάχιστα χρήματα, σε κάνει κοινωνό εμπειριών που σε άλλες συνθήκες δεν θα μπορούσες ούτε να τις φανταστείς. 

IMG 0034 1 

O Καθεδρικός Ναός της Κολωνίας από ένα παράθυρο του Infinity Mirror Room της Γιαγιόι Κουσάμα, που είναι εγκατεστημένο στην ταράτσα του Μουσείου Ludwig.

Νατάσσα Πασχάλη



[1] Yayoi Kusama, Infinity Net: The Autobiography of Yayoi Kusama, Tate Publishing, London 2011.

Τρίτη, 18 Αυγούστου 2026 12:34

Πέθανε ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

Ανακοινώθηκε το μεσημέρι της Τρίτης, 18 Αυγούστου 2026, ο θάνατος του καθηγητή Κωνσταντίνου Τσουκαλά.

 

Ποιος ήταν ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

Είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1937. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές του στη Χαϊδελβέργη, στο Μόναχο, στο Παρίσι και στο Yale. Δίδαξε για πολλά χρόνια στη Γαλλία, στο Πανεπιστήμιο Paris VIII, στη συνέχεια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και, από το 1985 έως την αφυπηρέτησή του το 2004, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Υπήρξε ένας από τους στοχαστές που διαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο η μεταπολιτευτική Ελλάδα σκέφτηκε τον εαυτό της. Το κράτος, οι κοινωνικές τάξεις, η εκπαίδευση, οι μηχανισμοί κοινωνικής αναπαραγωγής βρέθηκαν στο επίκεντρο της σκέψης του.

Ο θεωρητικός λόγος του ήταν πυκνός, απαιτητικός, κάποτε πληθωρικός, πάντοτε προσωπικός και αναγνωρίσιμος. Ο ίδιος τοποθετούσε τον εαυτό του στην ευρύτερη Αριστερά. Τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια κινήθηκε στο χώρο του ΚΚΕ εσωτερικού, ιδιαίτερα στην τάση του που έβλεπε θετικά τον κυβερνητικό ρόλο του ΠΑΣΟΚ. Αργότερα, βρέθηκε στον ευρύ κύκλο του Κώστα Σημίτη τα χρόνια του πασοκικού εκσυγχρονισμού. Στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2015 ήταν επικεφαλής στο ψηφοδέλτιο επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ και εξελέγη βουλευτής.

Τον Μάρτιο του 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, στην έδρα Κοινωνιολογία – Κοινωνική Θεωρία.

Ο Στέλιος Ράμφος, που πέθανε στις 10 Αυγούστου 2026, ήταν ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους και ιδιοσυγκρασιακούς έλληνες στοχαστές των τελευταίων δεκαετιών. Μαρξιστής στα νεανικά του χρόνια, αργότερα βρέθηκε στην κίνηση των στοχαστών του ρεύματος της νεορθοδοξίας ενώ, τις τελευταίες δεκαετίες, διάβασε κριτικά την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας θεωρώντας απαραίτητη μια ουσιαστική εκσυγχρονιστική κατεύθυνση, πρωτίστως της παιδείας και του κράτους.

Είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1939. Έκανε νομικές σπουδές στην Αθήνα και, αργότερα, σπουδές φιλοσοφίας στο Παρίσι. Με θητεία στα κινήματα του γαλλικού Μάη του 1968, δίδαξε κατόπιν στο Πανεπιστήμιο της Βενσέν μέχρι τη Μεταπολίτευση.

Η σχέση του με τη νεορθοδοξία (που εκφράστηκε από προσωπικότητες όπως ο Κωστής Μοσκώφ, ο Χρήστος Γιανναράς, ο Παναγιώτης Νέλλας, ο ίδιος ο Στέλιος Ράμφος, ο Κώστας Ζουράρις κ.ά.) προέκυψε από τις σπουδές του, τα πολιτικά του ενδιαφέροντα και τη μελέτη των πατερικών κειμένων. Περιγράφει ως εξής στον Σάκη Ιωαννίδη (Η Καθημερινή, 3/9/2024) τη σχέση της δικής του σκέψης με τη σκέψη του Χρήστου Γιανναρά:

Με κέντρο και με άξονα το εκκλησιαστικό γεγονός, προσπαθούσε να ελευθερώσει τον Θεό της θρησκείας και της θρησκευτικότητος από μια αντίληψη του Θεού στη Δύση και στα καθ’ ημάς, ως πρώτης αιτίας των πραγμάτων, και περνούσε σε μία σκέψη για τον Θεό, ως πεδίο αυθυπερβάσεως του ανθρώπου, αυτό που ονόμαζε Πρόσωπο. […] Ο Γιανναράς έβλεπε τον άνθρωπο σε ένα επίπεδο σχέσεως με τον άλλο άνθρωπο και αυτό ήταν το Πρόσωπο. Πρόσωπο –άπειρο– ο Θεός, Πρόσωπο και ο άνθρωπος. Δηλαδή, έβλεπε το Πρόσωπο ως υπέρβαση μιας ατομικότητος εγωκεντρικής, την οποία συνδύαζε με τη Δύση. Γι’ αυτό και έδινε πολύ μεγάλη σημασία στην ενορία, ως συμβολικό και πραγματικό στοιχείο και κατ’ επέκταση στην κοινότητα. Μέσα σε αυτήν την προσέγγιση υπήρχε, κατά τη γνώμη μου, ένα κενό, το οποίο αποτελούσε πολλές φορές θέμα συζητήσεως μεταξύ μας. Εκείνος θεωρούσε ότι η ατομικότητα και το ατομικό εγώ είναι η αιτία όλων των κακών στον σημερινό κόσμο, στην Ελλάδα αλλά και στη Δύση. Σκεφτόταν το εγώ ως «κλειστότητα», όχι ως δυνατότητα ανοίξεως. Αυτό έχει μία βάση και μία λογική, αλλά δεν παύει να προϋποθέτει έναν άνθρωπο, μια ατομικότητα της οποίας η εσωτερική άνοιξη πρέπει να είναι μια θεμελιώδης, υπαρξιακή δυνατότητα, κάτι το οποίο εκείνος δεν έβλεπε.

Η σχέση με τους νεορθόδοξους και η αντίληψή του για την ατομικότητα άλλαξε τις αρχικές θεωρήσεις του Στελιου Ράμφου ο οποίος, μετά τη δεκαετία του 1990, αρχίζει να στοχάζεται για τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης Ελλάδας, επιχειρώντας να απαντήσει σε ένα βασικό ερώτημα: γιατί η νεότερη Ελλάδα είναι αυτή που είναι; Οι απαντήσεις πίστευε ότι δεν υπάρχουν μόνο στην πολιτική, στους θεσμούς ή στην οικονομία, αλλά βρίσκονται πιο βαθιά, στις νοοτροπίες, στις παραδόσεις, στη θρησκευτικότητα, στο συναίσθημα, στη σχέση των Ελλήνων με τον χρόνο και με την ίδια την ιδέα της ατομικής ευθύνης. Η ερμηνεία του ελληνισμού και ιδιαίτερα της βυζαντινής κληρονομιάς στη συγκρότηση της νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας βρέθηκε στο κέντρο μεγάλου μέρους του έργου του.

Δεν ήταν ένας στοχαστής που απέφευγε τις μεγάλες γενικεύσεις ούτε τις αντιπαραθέσεις. Οι απόψεις του προκάλεσαν συχνά έντονες συζητήσεις, ακριβώς επειδή επιχειρούσε να διαβάσει την ελληνική κοινωνία πέρα από τις τρέχουσες πολιτικές διαιρέσεις. Τον απασχολούσε ιδιαίτερα η δυσκολία της να αλλάξει όχι απλώς θεσμούς και συνθήκες αλλά νοοτροπίες.

Στη συζήτησή του με τον Ανδρέα Πανταζόπουλο και τον υπογράφοντα, που δημοσιεύθηκε στο τεύχος 118, Απρίλιος 2021, του Books' Journal και αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο Κι αυτοί είναι η Ελλάδα, το έλεγε χαρακτηριστικά:

Ένας είναι ο δρόμος: να μάθουμε να αναρωτιόμαστε για μας. Να μην έχουμε την αλήθεια έξω από εμάς. Το μεγάλο μας πρόβλημα είναι ότι ακολουθούμε τυφλά μια αλήθεια έξω από μας και τους μεσίτες της. Ποτέ δεν αναρωτιόμαστε για εμάς τους ίδιους.

Η συζήτηση εκείνη έκλεινε με τις ουσιαστικές προτάσεις του για την ταυτότητα μιας σύγχρονης, ευρωπαϊκής Ελλάδας, μιας χώρας όμως η εσωστρέφεια της οποίας προϋποθέτει την αυτογνωσία της. Πού συναιρούνταν αυτός ο προβληματισμός; Σε δυο έννοιες στις οποίες η χώρα οφείλει να δώσει αποτελεσματικές απαντήσεις: στην παιδεία και στο κράτος. Έλεγε:

Απαιτείται μια στροφή προς τα μέσα, όπου θα παίξουν ρόλο η παιδεία και ο πολιτισμός. Όχι ένας πολιτισμός των αναβατήρων της Ακροπόλεως, αλλά ένας πολιτισμός για τη μεγάλη ανάγκη του ανθρώπου που αναζητά τον εαυτό του έξω, αντί να τον βρίσκει μέσα του. Ταυτόχρονα, απαιτείται η συγκρότηση του κρατικού μηχανισμού, ώστε να ενισχύει τη συνοχή των πραγμάτων. Ώς τώρα έχουμε ένα κράτος το οποίο απλώς έρχεται σε ανταγωνισμό με τις οικογένειες και τις εντοπιότητες. Αλλά πρέπει να πάμε σε ένα κράτος που θα διεκδικήσει συνειδητά και με επιτυχία να είναι ο πολιτικός εγγυητής της κοινωνικής συνοχής. Έχουμε δηλαδή πρόβλημα κράτους και πρόβλημα ατόμου. Ας ρίξουμε λοιπόν το βάρος στην προσπάθεια το άτομο να μάθει την ευθύνη του και στη συνεργασία – που σημαίνει ότι το κρίσιμο δεν είναι απλώς να παρθεί αυτό ή το άλλο μέτρο στο σχολείο, αλλά πώς τα παιδιά από το σχολείο θα μάθουν να συνεργάζονται. Το βλέπετε, στην κοινωνία μας πλειοψηφούν τα ατομικά νοικοκυριά και οι ατομικές επιχειρήσεις – ο καθένας θέλει να είναι αφεντικό, δεν αντέχει τη συνεργασία. Αλλά δεν μπορεί με τέτοιου είδους διαλυτικό πνεύμα να γίνει προκοπή. Ούτε μπορεί να γίνει κράτος όταν η συνοχή είναι μόνο συναισθηματική, που σου την παρέχουν το χάδι και η θωπεία, όχι η κριτική στάση (και η αυτοκριτική στάση απέναντί σου). Επομένως, για μένα, παιδεία και κράτος είναι οι δύο μεγάλοι συντελεστές. Ακόμη δεν το έχουμε σκεφτεί σοβαρά όσο πρέπει. Γίνονται βήματα, αλλά τα υπόγεια ρεύματα κάθε τόσο ανατρέπουν τις πραγματικότητες. Κατά τα άλλα, τίποτα δεν αποκλείει το καλύτερο, αρκεί να το λέμε, να το έχουμε καταλάβει και εμείς που το λέμε καλά και να το εξηγούμε σωστά – γιατί καμιά φορά λες κάτι αλλά δεν το έχεις καταλάβει και καλά για να μπορείς να το πεις όπως πρέπει.

 

LINKQ

https://booksjournal.gr/synenteykseis/3270-tipote-den-apokleiei-to-kalytero-mia-syzitisi-me-ton-filosofo-kai-syggrafea-stelio-ramfo

 

 

Ο θάνατος του Ραούλ Βανεγκέμ, στις 28 Ιουλίου 2026, στη Βαρκελώνη, σε ηλικία 92 χρόνων, κλείνει έναν κύκλο. Έναν από τους τελευταίους μεγάλους κύκλους της ευρωπαϊκής διανόησης του εικοστού αιώνα, που επαγγέλθηκε την επανάσταση.

Μαζί με τον Γκυ Ντεμπόρ, ο βέλγος συγγραφέας και φιλόσοφος ήταν σημαντικός θεωρητικός της Καταστασιακής Διεθνούς (Situationist International, γι’ αυτό στην Ελλάδα τους αποκαλούσαμε και Σιτουασιονιστές), της μικρής εκείνης ομάδας που επηρέασε το πνεύμα του γαλλικού Μάη του 1968 κι επηρεάστηκε απ’ αυτό, διεκδικώντας ελευθερία, αποστάσεις από την κοινωνία του θεάματος και μόνιμη πολεμική στον καταναλωτισμό – μετά τον Μάη, η κριτική αυτή εξελίχθηκε σε συνολικότερη κριτική στον καταναλωτικό καπιταλισμό

Ο θεωρητικός της ιδεολογικοπολιτικής πάλης κατά της «κοινωνίας του θεάματος», βεβαίως, ήταν ο Γκυ Ντεμπόρ. Ο Ραούλ Βανεγκέμ ήταν ο θεωρητικός μιας ελεύθερης, αντικαταναλωτικής καθημερινότητας. Το βιβλίο του Η επανάσταση της καθημερινής ζωής (Traité de savoir-vivre à l'usage des jeunes générations, 1967), που εκδόθηκε περίπου το ίδιο διάστημα με το έργο του Ντεμπόρ, Ενάντια στην κοινωνία του θεάματος, δεν ήταν μια πολιτική διακήρυξη. Ήταν επίθεση εναντίον κάθε μορφής αλλοτρίωσης: κατά της αλλοτρίωσης της εργασίας, της οικογένειας, της κατανάλωσης, της πειθαρχίας, ακόμη και εναντίον της αλλοτρίωσης στην οποία οδηγούσαν τα μέλη τους οι παραδοσιακές αριστερές επαναστατικές οργανώσεις. Η ελευθερία, υποστήριζε ο Ραούλ Βανεγκέμ, δεν προϋπέθετε την κατάκτηση της εξουσίας από τα κινήματα αλλά την απελευθέρωση της επιθυμίας των ανθρώπων.

Ο Βανεγκέμ, τα χρόνια μετά τον γαλλικό Μάη, θεωρούνταν ότι εξέφραζε το απελεύθερο πνεύμα της παρισινής εξέγερσης. Συνθήματα όπως «Να είστε ρεαλιστές, απαιτήστε το αδύνατο», «Η πλήξη είναι αντεπαναστατική» αποδίδονται, άμεσα ή έμμεσα, στο πνεύμα της σκέψης του. Εκείνος, πάντως, δεν προσπάθησε να προσεταιριστεί το νόημα της εξέγερσης ή κάποιες από τις πράξεις της. Δεν ήταν στην ιδιοσυγκρασία του η προσωπική προβολή του ούτε είχε φαντασιωθεί ηγετικό ρόλο σε κάποιο οργανωμένο κίνημα. Πολύ νωρίς μάλιστα, το 1970, η σχέση του με τον Γκυ Ντεμπόρ διαταράχθηκε κι εκείνος αποχώρησε από την Καταστασιακή Διεθνή, διαφωνώντας με τον ολοένα και πιο συγκεντρωτικό τρόπο λειτουργίας της.

Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε, δεν έκαναν τα βιβλία του μπεστ σέλερ – συνήθως εκδίδονταν από μικρά εκδοτικά σχήματα ή από στενού προσανατολισμού ιδεολογικές κοινότητες (στην Ελλάδα πρωτοκυκλοφόρησε, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, από τις εκδόσεις Άκμων του Ευγένιου Αρανίτση, ενώ τα τελευταία του κείμενα μεταφράζονταν και κυκλοφορούν στις εκδόσεις Πανοπτικόν). Οι ιδέες του πάντως πέρασαν σχεδόν αθόρυβα στη γλώσσα των κινημάτων, της αντικουλτούρας, της οικολογίας.

Ο Βανεγκέμ συνέχισε να παρεμβαίνει στον δημόσιο λόγο, με κείμενα που προφανώς εξέλιξαν τις αρχικές του προσεγγίσεις. Συνέχισε να δημοσιεύει δοκίμια, πολιτικά και φιλοσοφικά κείμενα, επιμένοντας ότι η χειραφέτηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην οικονομία ή στους θεσμούς, αλλά αφορά πρωτίστως τον τρόπο με τον οποίο ζει κανείς. Σε μια εποχή όπου η πολιτική συχνά περιορίζεται στη διαχείριση, εκείνος επέμενε ότι το ερώτημα είναι υπαρξιακό: με ποιον τρόπο δηλαδή θα μπορούσε μια ζωή να είναι πραγματικά ελεύθερη.

Η ιδέα της ελευθερίας ήταν η βασική κληρονομιά του γαλλικού Μάη στη σκέψη του Ραούλ Βανεγκέμ. Διεκδίκησε την ελευθερία της έκφρασης, ιδίως στη συνθήκη που επέβαλλε στον δυτικό κόσμο η πολιτική ορθότητα. «Δεν υπάρχει ούτε καλή ούτε κακή χρήση της ελεύθερης έκφρασης, υπάρχει μονάχα ανεπαρκής χρήση της», γράφει στο σημαντικό βιβλίο του, Τίποτα δεν είναι ιερό, όλα μπορούν να λεχθούν, που κυκλοφόρησε το 2003 (στα ελληνικά μεταφράστηκε το 2005, εκδ. Σαββάλα). Για τον Βανεγκέμ, η λογοκρισία δεν θεραπεύει τον φανατισμό, τον ρατσισμό ή το μίσος. Αντίθετα, τα μετατρέπει σε απαγορευμένο καρπό, κρύβοντας τις κοινωνικές συνθήκες που τα γεννούν. Θεωρεί την ελεύθερη έκφραση προϋπόθεση της ανθρώπινης χειραφέτησης: όσο υπάρχουν απαγορευμένες λέξεις, απαγορευμένες εικόνες ή απαγορευμένες ιδέες, υποστηρίζει, η κοινωνία εξακολουθεί να αναπαράγει σχέσεις κυριαρχίας. Κι η απάντηση στο λόγο που θεωρείται επικίνδυνος δεν είναι η απαγόρευση αλλά ο αντίλογος, η κριτική και η αποδόμησή του.

Το βιβλίο επιτίθεται σε κάθε μορφή «ιερού»: καταρχήν στη θρησκεία, αλλά και στα εθνικά σύμβολα, στις ιδεολογίες, στα κρατικά μυστικά και σε κάθε αξίωση ότι κάτι βρίσκεται υπεράνω αμφισβήτησης. Ο τίτλος είναι κυριολεκτικός: αν κάτι ανακηρύσσεται ιερό, παύει να υπόκειται στην ελεύθερη κρίση και έτσι ανοίγει ο δρόμος για την εξουσία και τον δογματισμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι, μετά την πολύνεκρη τρομοκρατική επίθεση ισλαμιστών στο Charlie Hebdo, το 2015 στο Παρίσι, ο τίτλος του βιβλίου χρησιμοποιήθηκε στην Ελλάδα ως σημείο αναφοράς στη δημόσια συζήτηση γύρω από τα όρια της ελευθερίας του λόγου. Μάλιστα, το συλλογικό βιβλίο Όλα μπορούν να λεχθούν ή υπάρχουν εκείνα που δεν λέγονται; (Βιβλιόραμα, 2015), που κυκλοφόρησε στον απόηχο του τρομοκρατικού εκείνου συμβάντος, δανείζεται συνειδητά τη φράση του Βανεγκέμ για να ανοίξει ακριβώς αυτή τη συζήτηση[1].

Τις απόψεις αυτές είχε υποστηρίξει και σε μια σύντομη συνάντηση που είχαμε στο γραφείο του Βοοks’ Journal, πριν από μερικά χρόνια, όταν ο Ραούλ Βανεγκέμ μας επισκέφτηκε, κυρίως για να συναντήσει τον παλιό του φίλο από το Παρίσι, Σταύρο Καπλανίδη. Ανησυχούσε πολύ για την ενίσχυση των ιδεών της λογοκρισίας, στο όνομα της προστασίας της κοινωνίας από τη ρητορική μίσους, την παραπληροφόρηση και την υποκίνηση βίας. Θεωρούσε την απεριόριστη ελευθερία της έκφρασης τη μεγαλύτερη κατάκτηση του δυτικού πολιτισμού και ανησυχούσε ότι η σχετικοποίησή της μπορούσε να επιφέρει φαλκίδευση των ιδεών της ελευθερίας – και στην ουσία παραχάραξη του πνεύματος του δυτικού κόσμου.

Η εκδημία του συμπίπτει με την υποχώρηση όχι πλέον του ελευθεριακού πνεύματος του Γαλλικού Μάη αλλά ακόμα και της ιδέας της ελευθερίας, όπως την εννοεί και την προασπίζει η δυτική δημοκρατία.

 

Στιγμιότυπο οθόνης 2026 07 30 6.39.38 μμ

O Ραούλ Βανεγκέμ σε πιο πρόσφατη φωτογραφία του. 

 



[1] Δεν ξέρω αν πολλά από τα πρόσωπα που υπέγραφαν κείμενα σε εκείνη την έκδοση συνεχίζουν να υπερασπίζουν την άνευ όρων ελευθερία του λόγου.

Σελίδα 1 από 9