Τεύχος 177

Η φήμη του δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές εξωτερικές εκδηλώσεις δεξιοτεχνίας αλλά στη δυνατότητά του να αναδεικνύει την εσωτερική αρχιτεκτονική των μουσικών έργων. Η προσέγγισή του συχνά συγκρίνεται με εκείνη μεγάλων μουσικών-διανοουμένων όπως ο David Oistrakh και ο Szymon Goldberg, καλλιτεχνών δηλαδή που αντιμετώπιζαν την ερμηνεία ως αποτέλεσμα βαθιάς μελέτης και όχι ως απλή επίδειξη τεχνικής υπεροχής.

Ο Λεωνίδας Καβάκος θεωρείται δικαίως ένας από τους σημαντικότερους  μουσικούς της διεθνούς κλασικής σκηνής. Η παρουσία του στις σπουδαιότερες  αίθουσες συναυλιών του κόσμου, η συνεργασία με κορυφαίες ορχήστρες και μαέστρους, καθώς και η αναγνώρισή του ως σολίστα, μουσικού δωματίου και διευθυντή ορχήστρας, τον έχουν καθιερώσει παγκοσμίως.

Η διεθνής πορεία του ξεκίνησε ήδη από την εφηβική ηλικία, όταν το 1985 βραβεύτηκε στον Διεθνή Διαγωνισμό Jean Sibelius και ακολούθησαν οι πρώτες διακρίσεις στους διαγωνισμούς Paganini και Naumburg, επιτεύγματα που τον ανέδειξαν ως έναν από τους σημαντικότερους νέους κλασικούς βιολονίστες. Η καλλιτεχνική αξία του δεν βασίζεται μόνο στη δεξιοτεχνία· αντίθετα, η διεθνής μουσική κοινότητα τον εκτιμά κυρίως για την ερμηνευτική του ωριμότητα, την ιδιαίτερη πνευματική προσέγγιση των έργων και τη βαθιά κατανόηση της μουσικής δομής τους.  Δεν είναι τυχαίο ότι το ιστορικό βρετανικό περιοδικό The Strad, από τα εγκυρότερα παγκοσμίως στο χώρο της έγχορδής κλασικής μουσικής, τον έχει χαρακτηρίσει «βιολιστή των βιολιστών», εκφράζοντας με αυτόν τον τρόπο τον ιδιαίτερο σεβασμό που απολαμβάνει μεταξύ των κορυφαίων συναδέλφων του.

Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, ο Καβάκος συνεργάστηκε ως σολίστ με τις σημαντικότερες ορχήστρες του κόσμου, όπως η Φιλαρμονική του Βερολίνου, η Φιλαρμονική της Βιέννης, η Royal Concertgebouw Orchestra του Άμστερνταμ, η Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου και η Gewandhaus της Λειψίας. Παράλληλα, εμφανίστηκε δίπλα σε εμβληματικούς μαέστρους όπως οι Sir Simon Rattle, Riccardo Chailly, Mariss Jansons, Christoph Eschenbach και Valery Gergiev, γεγονός που επιβεβαιώνει τη θέση του στον στενό κύκλο των μεγάλων ερμηνευτών της εποχής. Ανάμεσα στις κορυφαίες εμφανίσεις συγκαταλέγεται η συμμετοχή του στο Europakonzert της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Βερολίνου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το 2015, όπου ερμήνευσε το Κοντσέρτο για Βιολί του Sibelius και το τρίτο μέρος (Largo) της Σονάτας για σόλο βιολί Αριθμός 3 του Bach, υπό τη διεύθυνση του Sir Simon Rattle. Η συναυλία μεταδόθηκε διεθνώς και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της συναυλιακής δραστηριότητας εκείνης της χρονιάς, ενώ η ερμηνεία του απέσπασε διθυραμβικές κριτικές από τον διεθνή Τύπο.

Ερμηνευτική ωριμότητα

Αν ο Itzhak Perlman θεωρείται ο κατεξοχήν εκπρόσωπος της μεγάλης λυρικής παράδοσης του 20ού αιώνα στο βιολί, η Anne-Sophie Mutter η καλλιτέχνις που συνδέθηκε με την ανανέωση του ρεπερτορίου και τις συνεργασίες με σύγχρονους συνθέτες και ο Gidon Kremer η πλέον αντισυμβατική και πρωτοποριακή προσωπικότητα του χώρου, ο Καβάκος καταλαμβάνει μια διαφορετική θέση. Η καταξίωσή του στον διεθνή μουσικό χώρο βασίζεται πρωτίστως στη βαθιά μουσικότητα, στην πνευματική προσέγγιση των έργων που εκτελεί ή διευθύνει και στην ισορροπία ανάμεσα στην τεχνική τελειότητα και την ερμηνευτική ωριμότητα. Για τον λόγο αυτό, πολλοί κριτικοί τον θεωρούν έναν από τους πληρέστερους μουσικούς της γενιάς του και όχι απλώς έναν κορυφαίο βιολονίστα.

Η φήμη του δεν στηρίζεται σε εντυπωσιακές εξωτερικές εκδηλώσεις δεξιοτεχνίας αλλά στη δυνατότητά του να αναδεικνύει την εσωτερική αρχιτεκτονική των μουσικών έργων. Η προσέγγισή του συχνά συγκρίνεται με εκείνη μεγάλων μουσικών-διανοουμένων όπως ο David Oistrakh και ο Szymon Goldberg, καλλιτεχνών δηλαδή που αντιμετώπιζαν την ερμηνεία ως αποτέλεσμα βαθιάς μελέτης και όχι ως απλή επίδειξη τεχνικής υπεροχής. Η ιδιαίτερη αυτή φυσιογνωμία εξηγεί και το γεγονός ότι έχει αναπτύξει στενές καλλιτεχνικές σχέσεις με ορισμένους από τους σημαντικότερους μουσικούς της εποχής μας. Οι συμπράξεις του με τον πιανίστα Emanuel Ax, τον τσελίστα Yo-Yo Ma και την πιανίστα Yuja Wang έχουν οδηγήσει σε συναυλίες και ηχογραφήσεις που θεωρούνται από τις σημαντικότερες της σύγχρονης μουσικής δωματίου. Ιδιαίτερα η συνεργασία του με τους Ax και Yo-Yo Ma το 2025, στο φιλόδοξο δισκογραφικό σχέδιο της σειράς «Beethoven for Three» για την εταιρεία Sony Classical, ανέδειξε τον Καβάκο ως ισότιμο συνομιλητή δύο μουσικών που αποτελούν εμβληματικές προσωπικότητες  της παγκόσμιας κλασικής σκηνής.

Δισκογραφικά ο Καβάκος έχει συνεργαστεί με μεγάλες μουσικές εταιρείες όπως οι BIS, Delos, Finlandia, Decca και Sony Classical αλλά και με μικρότερες, ειδικού ρεπερτορίου και αισθητικής,  όπως η ECM. Ξεχωρίζουν οι ηχογραφήσεις των κοντσέρτων του Mozart με την Camerata Salzburg, το Κοντσέρτο του Mendelssohn, οι Σονάτες και Παρτίτες για σόλο βιολί του Bach, οι Σονάτες για βιολί και πιάνο του Beethoven με τον Enrico Pace, καθώς και οι προαναφερθείσες ηχογραφήσεις μουσικής δωματίου με τους Yo-Yo Ma και Emanuel Ax.

Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματά του στην ιστορία της δισκογραφίας υπήρξε η πρώτη παγκόσμια εμπορική ηχογράφηση της αρχικής εκδοχής του Κοντσέρτου για Βιολί του Jean Sibelius (1903–1904). Μέχρι τότε, το μοναδικό έργο κονσέρτου του Φινλανδού συνθέτη παρέμενε ουσιαστικά άγνωστο και μη προσβάσιμο στο ευρύ κοινό. Η ηχογράφηση, που πραγματοποιήθηκε με την Lahti Symphony Orchestra και με μαέστρο τον Osmo Vänskä, για την εταιρεία BIS, τιμήθηκε το 1991 με το βραβείο Gramophone Concerto of the Year και θεωρείται σήμερα ιστορικής σημασίας για τη μουσικολογική έρευνα και τη δισκογραφία του 20ού αιώνα.

Στην ECM

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην καλλιτεχνική πορεία του Λεωνίδα Καβάκου έχει η συνεργασία του με τον Μάνφρεντ Άιχερ και την εταιρεία ECM, χώρο συνάντησης κορυφαίων ερμηνευτών και συνθετών της σύγχρονης λόγιας μουσικής. Η συνεργασία του Καβάκου με τη γερμανική εταιρεία αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στις δύο ηχογραφήσεις  «Stravinsky/Bach» και «Maurice Ravel/George Enescu»  με τον πιανίστα Péter Nagy, στις οποίες ο Άιχερ ήταν ο παραγωγός. Εξίσου σημαντική είναι και η συμμετοχή του στο διπλό άλμπουμ Monodia της ECM New Series, αφιερωμένο στον Tigran Mansurian,  με πρωτοβουλία της διάσημης βιολίστριας (βιόλας) Kim Kashkashian, η οποία είναι από τους σημαντικότερους υποστηρικτές του έργου του μεγάλου Αρμένιου συνθέτη παγκοσμίως. Η συμβολή του στο άλμπουμ αποτυπώνεται στην ερμηνεία του Κοντσέρτου για Βιολί και Ορχήστρα (1981) του Mansurian, το οποίο εκτελεί ως σολίστ με τη συνοδεία της Ορχήστρας Δωματίου του Μονάχου. Στο άλμπουμ συμμετέχουν επίσης κορυφαίοι μουσικοί της σύγχρονης μουσικής, όπως ο Jan Garbarek, οι Hilliard Ensemble, και βέβαια, η σπουδαία Kim Kashkashian. Σε αισθητικό επίπεδο, η σχέση του Καβάκου με την ECM δεν είναι τυχαία· η ερμηνευτική του προσέγγιση χαρακτηρίζεται από διαύγεια, αυστηρότητα στη μορφή και εκτελεστική εσωτερίκευση των έργων, στοιχεία που ταυτίζονται με την καλλιτεχνική φιλοσοφία της γερμανικής εταιρείας. Το γεγονός έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Μάνφρεντ Άιχερ επιλέγει προσωπικά ένα περιορισμένο σύνολο καλλιτεχνών με τους οποίους αναπτύσσει μακροχρόνιες δημιουργικές σχέσεις. Η ένταξη του Καβάκου σε αυτό το περιβάλλον αποτελεί ένδειξη της ιδιαίτερης εκτίμησης που απολαμβάνει ως μουσικός διεθνούς εμβέλειας.

Η σύνδεσή του με την ECM αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι στην ίδια καλλιτεχνική οικογένεια ανήκουν προσωπικότητες όπως οι Gidon Kremer, Kim Kashkashian, Heinz Holliger και András Schiff, μουσικοί που έχουν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τη φυσιογνωμία της σύγχρονης κλασικής ερμηνείας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Καβάκος δεν εμφανίζεται απλώς ως ένας σπουδαίος βιολονίστας, αλλά ως ένας καλλιτέχνης που συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση της αισθητικής ταυτότητας της σύγχρονης μουσικής ερμηνείας.

Διευθυντής ορχήστρας

Ο Λεωνίδας Καβάκος, έχοντας ήδη μια εξέχουσα θέση στη διεθνή κλασική σκηνή ως βιολονίστας, έχει τα τελευταία χρόνια αναπτύξει μια εξίσου εντυπωσιακή και αναγνωρισμένη πορεία ως διευθυντής ορχήστρας. Έχει διευθύνει, μεταξύ άλλων, σύνολα όπως oi Φιλαρμονικές του Ρότερνταμ και της Στοκχόλμης, η Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης, η Συμφωνική του Λονδίνου και η Chamber Orchestra of Europe.

Πρόσφατα διηύθυνε τη λονδρέζικη Philarmonia Orchestra στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, αποδεικνύοντας ότι η μουσική του προσωπικότητα υπερβαίνει τον ρόλο του σολίστα και εκτείνεται σε μια ολοκληρωμένη θεώρηση της συμφωνικής ερμηνείας. Ελάχιστοι Έλληνες μουσικοί, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Δημήτρη Μητρόπουλο, γνώρισαν ανάλογη διεθνή απήχηση. Η βράβευσή του ως Gramophone Artist of the Year το 2014 και η απονομή του διεθνούς κύρους Léonie Sonning Music Prize το 2017 τον τοποθέτησαν σε μια κατηγορία καλλιτεχνών όπου συναντά κανείς ονόματα όπως ο Igor Stravinsky, ο Leonard Bernstein, ο Benjamin Britten και ο Daniel Barenboim.

Για τον λόγο αυτό ο Καβάκος θεωρείται μία από τις σημαντικότερες ελληνικές προσωπικότητες του πολιτισμού διεθνώς. Η αξία του δεν εξαντλείται στις διακρίσεις ή στις συνεργασίες του με κορυφαίους μουσικούς οργανισμούς.

Το ουσιαστικότερο στοιχείο της παρουσίας του είναι ότι κατόρθωσε να συνδυάσει την τεχνική αρτιότητα με τη βαθιά καλλιτεχνική σκέψη, αναδεικνύοντας ένα πρότυπο μουσικού που αντιμετωπίζει την ερμηνεία ως δημιουργική και πνευματική πράξη.

Επιπλέον, η πορεία του αποτελεί σημείο αναφοράς για νεότερες γενιές μουσικών, αποδεικνύοντας ότι ένας Έλληνας καλλιτέχνης μπορεί να σταθεί ισότιμα δίπλα στις κορυφαίες προσωπικότητες της παγκόσμιας μουσικής σκηνής.

Ηλίας Κανέλλης, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συνεντεύξεις στο Books’ Journal, The Books’ Journal, Αθήνα 2025, 336 σελ.

Οι συνεντεύξεις με έλληνες συγγραφείς, καθηγητές και γενικότερα πρόσωπα της δημόσιας ζωής και της κουλτούρας μας, που έκανε ο Ηλίας Κανέλλης (μόνος ή με τη συμβολή συνεργατών) και δημοσιεύτηκαν στο Βοοks’ Journal στη διάρκεια των πρώτων 15 χρόνων κυκλοφορίας του, συγκεντρώθηκαν σε ένα βιβλίο. Οι συνομιλητές του δημοσιογράφου εκπροσωπούν τη δημιουργική Ελλάδα, μια χώρα που δεν εκφράζεται, ή εκφράζεται ελάχιστα, στα ΜΜΕ – αλλά δεν είναι εκτός πραγματικότητος. Αλλά γιατί αυτό το βιβλίο είναι παγίδα για επιμελείς αναγνώστες;

Λένε πως ο «σωστός δημοσιογράφος», είναι ο δημοσιογράφος που έχει μία μαγική ιδιότητα: γνωρίζει τι μας κρύβουν και πού το κρύβουν. Και με τη σπουδαιοφάνεια του ημιαναλφάβητου, παρουσιάζεται φορέας της «μαγικής σκέψης», που υποκαθιστά την πραγματικότητα με σαγηνευτικές θεωρίες συνωμοσίας, με τις οποίες εξηγεί τα πάντα.

Ακόμη και φυσικά φαινόμενα.

Γνωρίζοντας έτσι πού βρίσκεται το κακό στον κόσμο μας, μετατρέπεται σε ιεροεξεταστή και Ροβεσπιέρο μαζί, που στήνει λαιμητόμους για όσους δεν συμμερίζονται τα αποκυήματα του αναλφαβητισμού του.

Κάτι για το οποίο έχουμε και τη δική μας ευθύνη. Διότι δεν πήραμε στα σοβαρά μια προειδοποίηση που μας έστειλαν οι σοφοί μας και έλεγε ότι οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις πεποιθήσεις τους ανορθολογικά, με βάση τα πάθη τους, τους φόβους τους ή τις προσδοκίες τους.

Έτσι αφήσαμε τις πόρτες ανοιχτές, με αποτέλεσμα ο «ιεροεξεταστής δημοσιογράφος», με τα προσόντα της αμάθειας, να γίνει «ηγέτης» και οδηγός της κοινής γνώμης.

Όσο για την αλήθεια που δήθεν «αναζητούν», αυτήν ακριβώς κρύβουν κάτω από σωρούς με θεωρίες συνωμοσίας.

Εκεί όμως που η ζημιά είναι δομική, είναι στην πολιτική. Όπου καταστρέφουν ό,τι την συγκροτεί: τον ελεύθερο δημόσιο διάλογο.

Διότι, όταν οι «ιεροεξεταστές» δεν δίνουν αυτοί συνέντευξη στον καλεσμένο τους, με την προπέτεια της ημιμάθειας, προκαλούν στον άλλον το «σύνδρομο του σκαντζόχοιρου». Διότι υποχρεώνουν τον συνομιλητή τους να αμύνεται πίσω από στερεότυπα ή κοινοτοπίες. Μετατρέπουν έτσι τον δημόσιο διάλογο, σε μη διάλογο.

Ο κόσμος μας όμως έχει και την άλλη πλευρά, την οποία αντίκρισαν όσοι παρακολούθησαν τις συζητήσεις που οργάνωσε στο Ωδείο Αθηνών το περιοδικό The Books’ Journal ανάμεσα στον Ηλία Κανέλλη και σε κορυφαίους διανοητές και πολιτικούς.

Διότι εκεί άπαντες «ξεκλειδώθηκαν». Και απέφυγαν τα ανούσια στερεότυπα, με τα οποία αμύνονται οι άνθρωποι απέναντι στην πραγματικότητα, όταν αυτή παρουσιάζεται ως απειλή.

Αντίθετα, ο καθένας ξεκίνησε με ό,τι πιο αυθεντικό διαθέτουν οι άνθρωποι: την αφήγηση της προσωπικής του ιστορίας.

Άλλωστε, ο κόσμος μας δεν είναι ούτε οι μεγάλοι πόλεμοι ούτε οι μεγάλες ιστορίες. Συγκροτείται από τις ιστορίες των ανθρώπων. Αρκεί να είναι αληθινές.

Τι έκανε λοιπόν τον πρωθυπουργό της χώρας, Κυριάκο Μητσοτάκη, ή την  τέως Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κατερίνα Σακελλαροπούλου, να εκθέτουν ακόμη και τις μη συμβατές με τα στερεότυπα της θέσης τους πλευρές της ζωή τους και της σκέψης τους;

Ήταν η δημοσιογραφία που βρίσκεται στον αντίποδα του «ιεροεξεταστή» που περιγράψαμε.

Για τους υπηρέτες της οποίας η ερώτηση δεν είναι μέσον επίδειξης του ημιαναλφάβητου ερωτώντος, προκειμένου να αποδείξει ότι υπάρχει αλλά χρησιμοποιείται ως αυτό που είναι: ως το θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού.

Επειδή ο πολιτισμός μας μπορεί να χάσει πολλά. Θα χαθεί όμως και ο ίδιος αν χάσει τις ερωτήσεις.

Ερμηνείες του κοινού μας κόσμου

Παρακολουθώντας εκείνες τις ζωντανές συνεντεύξεις, μπόρεσα να ανακαλύψω τον τρόπο με τον οποίο μας έστησε την παγίδα του ο Ηλίας Κανέλλης με το βιβλίο του Κι αυτοί είναι η Ελλάδα.

Η «παγίδα» είναι το ίδιο το βιβλίο. Διότι είναι τόσο συναρπαστικό, ώστε σε καλεί συνεχώς να ξαναγυρίζεις. Μια και, έπειτα από κάθε ανάγνωση, φεύγεις με τόσους καινούργιους θησαυρούς ώστε, ψυχαναγκαστικά, επιστρέφεις και ξαναεπιστρέφεις.

Μία συμβουλή λοιπόν: αν κάποιος δεν έχει το χρόνο για μια τέτοια παγίδα γοητευτικών επιστροφών ή δεν θέλει να ερωτευτεί ένα βιβλίο, να μην το αγοράσει!

Ποιο είναι το μυστικό που το κάνει τόσο ιδιαίτερο, ώστε να καταλήγει σε παγίδα για τον αναγνώστη;

Είναι ο χαρακτήρας του ως παράσταση του «κοινού μας κόσμου».

Τι σημαίνει όμως «κοινός κόσμος»;

Επειδή η αφηρημένη σκέψη στερείται εικόνων, θα τον δώσω με το παράδειγμα που χρησιμοποιεί η Χάννα Άρεντ. Τον παρομοιάζει με ένα τραπέζι. Το οποίο χωρίζει τους ανθρώπους ώστε να μην πέφτουν ο ένας πάνω στον άλλο και γίνονται χυλός ενώ ταυτόχρονα τους συνδέει ώστε να συνυπάρχουν:

ο κοινός κόσμος είναι ο χώρος στον οποίο μπαίνουμε όταν γεννιόμαστε και τον οποίο αφήνουμε πίσω μας όταν πεθαίνουμε.

Ο οποίος, επειδή ακριβώς όλοι είμαστε διαφορετικοί, έχει τόσες όψεις, όσες και οι άνθρωποι που τον συγκροτούν.

Γι’ αυτό, χωρίς τη ματιά του άλλου, «κανείς δεν κατανοεί μόνος του τον κόσμο». Αυτό σημαίνει και κάτι άλλο: αν αφαιρέσεις μία όψη του, τον ακρωτηριάζεις.

Γι’ αυτό και η Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου, εξαίροντας τον κοινό κόσμο, τονίζει: «ό,τι αξίζει, βρίσκεται μεταξύ μας»[1].

Τι μαγικό λοιπόν έκανε ο Κανέλλης και μας παρουσίασε ακέραιο τον κοινό κόσμο; Μας έφερε σε ένα βιβλίο τις διαφορετικές ματιές των άλλων για τον κόσμο μας. Οι οποίες, επειδή ακριβώς είναι διαφορετικές, δίνουν στον αναγνώστη όλες τις όψεις του. Θα δώσω κάποια παραδείγματα από το βιβλίο, εκκινώντας με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, για το τι σημαίνει διαφορετικές όψεις του κοινού μας κόσμου:

Ο συγγραφέας Θανάσης Βαλτινός αυτοπροσδιορίζεται ως «αριστερός που διαφωνεί με την Αριστερά». Στο βιβλίο του, Ορθοκωστά, περιγράφει πράξεις απίστευτης σκληρότητας αριστερών στην Πελοπόννησο, κάτι που προκάλεσε την σκληρή κριτική του εκδότη του περιοδικού Ο Πολίτης και ανεξάρτητου στοχαστή της Αριστεράς, Άγγελου Ελεφάντη. Και ο Θανάσης Βαλτινός του απαντάει στη συνέντευξη που δίνει στον Κανέλλη και στην Κατερίνα Σχινά με τρόπο που δείχνει τι σημαίνει η άλλη όψη του κόσμου μας: «Ο Ελεφάντης όταν μου επιτίθεται είναι “αθώος”. Παραγνωρίζει ή αγνοεί τους λόγους, που έστειλαν την Πελοπόννησο ολόκληρη στα τάγματα ασφαλείας».

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες, ο φιλόλογος Εμμανουήλ Κριαράς απαντά στον γλωσσικό ναρκισσισμό μας: «Άλλο γραφή και άλλο γλώσσα. Ενώ η γλώσσα είναι κάτι ζωντανό, η γραφή είναι σύμβαση».

Και ο επίσης φιλόλογος, Αλέξης Πολίτης, χωρίς να το επιδιώκει, θίγει έναν άλλο ναρκισσισμό μας: «Αν υπήρχε το 1810 ο αλβανικός εθνικισμός, θα είχαμε πρόβλημα, αν αναλογιστούμε ότι η Αθήνα και η Αττική ήταν περιοχή αλβανόφωνη», εξηγεί. Για να συνεχίσει: «ευτυχώς ο αλβανικός εθνικισμός δημιουργήθηκε πολύ πρόσφατα.

Ο πολιτικός επιστήμων και ιστορικός Πασχάλης Κιτρομηλίδης, με το παράδειγμα της Κρήτης, απαντά σε όσους θέλουν τη χώρα στην Ανατολή:  «Όσοι υποστηρίζουν το "τουρκικό φακιόλι" δεν βλέπουν τι έγινε μετά; Ας δούμε το παράδειγμα της Κρήτης. Η Κρήτη ήταν κομμάτι της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης και έναν αιώνα μετά, με την Οθωμανική κατάκτηση, έγινε ένα από τα πιο υποανάπτυκτα μέρη της Ευρώπης. Θα θέλω τουρκικό φακιόλι; Να μου λείπει»!

Ο πολιτικός επιστήμων Γιάννης Βούλγαρης, αφού δίνει μια τολμηρή εξήγηση της γέννησης του πελατειακού καθεστώτος, ως προϊόντος της απουσίας αυτοχθόνων αριστοκρατικών τάξεων κατά την ταυτόχρονη συγκρότηση του ελληνικού κράτους με τον κοινοβουλευτικό βίο – αντίθετα, τέτοιες τάξεις υπήρχαν στην Ευρώπη του 19ου αιώνα και είχαν αναλάβει τη διαχείριση των κοινών. Αλλ’ ο Βούλγαρης κάνει και μία εξόχως αισιόδοξη παρατήρηση. Αναδεικνύει και αυτό που ονομάζει «αξιοπρέπεια της καθημερινότητας». Όταν, μέσα στην εξαχρείωση του δημόσιου χώρου και στον εκβαρβαρισμό του δημόσιου λόγου την περίοδο της κρίσης χρέους της περασμένης δεκαετίας, περιγράφει μία μερίδα του πληθυσμού, πολίτες που, παρά τις τεράστιες απώλειες εισοδήματος, συνέχισαν, με το ίδιο φιλότιμο, τη δουλειά τους, προστατεύοντας και τον πολιτισμό μας.

Η συγγραφέας Αθηνά Κακούρη μάς μαστιγώνει με την διαπίστωσή της ότι η πρώτη μεγάλη πτώχευση ήταν συνέπεια των τεράστιων, ακόμη και για την εποχή μας, έργων του Τρικούπη. Πράγμα που σημαίνει ότι η γενιά εκείνης της εποχής πλήρωσε την αγάπη για τον κόσμο μας και τις επόμενες γενιές, για τις οποίες ουσιαστικά προορίζονταν τα έργα. Σε αντίθεση με τη δική μας αδιαφορία για τις επόμενες γενιές, που φανερώθηκε μετά τη δική μας πρόσφατη πτώχευση. Αφού, όπως λέει, πτωχεύσαμε επειδή δεν αγαπήσαμε κανέναν κόσμο, μια και απαιτούσαμε σύνταξη στα τριάντα, στέλνοντας το λογαριασμό στα παιδιά μας.

Όσο για τον «άγιο» της Αριστεράς, Δημήτρη Ραυτόπουλο, θα μιλήσω μόνο για τον ίδιο. Είναι ο άνθρωπος που από τη μία κατήγγειλε το λεγόμενο «ηθικό πλεονέκτημα» της Αριστεράς ως απάτη, ενώ με τη στάση του απέδειξε πως υπάρχουν κάποιοι παλιοί αριστεροί με τεράστια ηθικά αποθέματα. Τα οποία τους επέτρεψαν να μην αναζητήσουν δικαίωση στα «ηρωικά τους λάθη» και στις «συναρπαστικές πλάνες», με τις οποίες έδωσαν νόημα στα νιάτα τους αλλά στον «οδυνηρό αναστοχασμό». Αν λοιπόν διάλεγα κάτι να προβάλω από αυτόν, θα ήταν ασέβεια για όλα τα υπόλοιπα που είπε.

Το ίδιο και για τον αμετανόητο δάσκαλο της νεωτερικής σκέψης, Δημήτρη Δημητράκο, που μας μαθαίνει σε μία συνέντευξη τι ήταν τελικά ο Γκράμσι, ο άλλος μεγάλος «άγιος» της Αριστεράς, υπό το φως μάλιστα του «αντιπάλου» του, Καρλ Πόππερ.

Είναι αυτονόητο ότι τα ακόμη καλύτερα που περιέχονται στις συνεντεύξεις, δεν τα ανέδειξα. Θα το διαπιστώσει ο αναγνώστης, διαβάζοντας το βιβλίο.  Μία πιθανή αιτία αυτής της αδυναμίας, είναι το δέος γι’ αυτό που μας ξεπερνάει.

Μας μένει μόνο μια εξήγηση για τον τρόπο, με τον οποίο ο Ηλίας Κανέλλης προκάλεσε και δεξιώθηκε τέτοιες σκέψεις.

Η αξία των ερωτήσεων

Ξέρουμε πως μέσα σε κάθε ερώτηση, κρύβεται και η απάντηση. Η οποία είναι η θέση του ερωτώντος. Δηλαδή το «δίκιο του». Έλα όμως που, σύμφωνα με το στίχο ενός από τους σύγχρονους ισραηλινούς ποιητές, «στον τόπο που έχουμε δίκιο δεν φυτρώνουν λουλούδια».

Και αυτό φαίνεται να το κατάλαβε ο Κανέλλης. Γι’ αυτό οι ερωτήσεις του δεν επιβάλλουν και τις απαντήσεις, αλλά είναι ακριβώς το αντίθετο: δηλώσεις ανεξιθρησκίας, που επιτρέπουν σε όλα τα λουλούδια να φυτρώνουν.

Θα έλεγα ότι τη στάση του Κανέλλη την περιγράφει παραστατικά το ανέκδοτο, με το οποίο γελοιοποιεί τον θρησκευτικό φανατισμό ο ισραηλινός συγγραφέας Άμος Οζ:

Πήγε λέει ο Θεός μια μέρα, με μορφή γέρου, σε ένα καφενείο στην Ιερουσαλήμ να πιει τον καφέ του. Εκεί πιάνει συζήτηση με τον διπλανό του, ο οποίος από τα σημάδια που βλέπει, κάποια στιγμή καταλαβαίνει ότι μιλάει με τον Θεό. Οπότε δεν χάνει την ευκαιρία να του κάνει την ερώτηση των αιώνων. Θεέ μου, του λέει, τώρα που σε βρήκα, λύσε μου την απορία που βασανίζει όλη την ανθρωπότητα. Ποιος έχει τη σωστή πίστη; Οι χριστιανοί, οι εβραίοι ή οι μουσουλμάνοι; Οπότε ο Θεός, γεμάτος απορία για την ερώτηση, του απαντά: «Λάθος πόρτα χτύπησες γιε μου. Είμαι ο μόνος που δεν μπορεί να σου απαντήσει. Διότι εγώ δεν πιστεύω σε καμία θρησκεία, δεν με ενδιαφέρει καν η θρησκεία».

Αυτή ακριβώς η ανεξιθρησκία είναι το μυστικό που βρίσκεται πίσω από την παγίδα την οποία έστησε ο Ηλίας Κανέλλης και μας υποχρεώνει να διαβάζουμε και να ξαναδιαβάζουμε το βιβλίο του.

100 χρόνια από τη γέννηση και 56 από την αποδημία του, στα 44 χρόνια του. Επέλεξα να τον παρουσιάσω μέσα από όσα έγραψε κατά καιρούς γι’ αυτόν ο φίλος και μελετητής του έργου του, κορυφαίος μουσικολόγος Γιώργος Λεωτσάκος (1935-2024). Λόγια γνώσης, αγάπης και θαυμασμού. Η τιμητική αναφορά συμπληρώνεται από απόσπασμα ενός άγνωστου κειμένου του μεγάλου έλληνα συνθέτη: «Η  σύγχρονη μουσική και το κοινό».

In memorian Γιάννη Χρήστου. «Οι πρώτες λέξεις, η πρώτη κριτική που αφιερώνουμε σ’ ένα έργο του Γιάννη Χρήστου, μετά τον θάνατό του, δεν πρέπει να θεωρηθούν παρά σαν καρπός αμφίβολου αποτελέσματος προσπάθειας, επώδυνης και πολυήμερης.

Ο διάλογος σταμάτησε. Απ’ εδώ κι εμπρός, ό,τι πούμε, ό,τι γράψουμε γι’ αυτόν θα ’ναι μονόλογος. “Φωνή βοώντος εν τη ερήμω”. Και νοιώθει κανείς φόβο γι’ αυτή τη φωνή, για το πώς ο ήχος της θ’ ακουστεί, δίχως να σπάση την ερημιά της. Εκείνος που έκανε μουσική μ’ όλες τις δυνάμεις της ψυχής και του κορμιού του, αποκαλύπτοντας με τον ήχο και την κραυγή, σαν μάγος, ό,τι ουσιαστικότερο υπάρχει μες στον άνθρωπο: Εκείνος που ερευνούσε τα βιβλία των Νεκρών της αρχαίας Αιγύπτου ή του Θιβέτ, κι αποτινάζοντας πάνωθέ του κάθε τι το “διακοσμητικό” ή ψεύτικο που ’χει προσθέσει στον άνθρωπο ο “πολιτισμός” είχε ξαναβρεί την τρομερή ενότητα ανάμεσα στην έξαλλη νυχτοφοβία των πρώτων τρωγλοδυτών και στα άγχη των τωρινών τους απογόνων, των κατακτητών της Σελήνης – ο Γιάννης Χρήστου δεν υπάρχει πια.  Να ένoιωσε τάχα πως ό,τι κι αν έκανε δεν θα ’δινε απάντηση στα ερωτηματικά του, να ’νoιωσε, καθώς λέει ο Κητς, πως η “φαντασία δεν μπορεί να ξεγελάση τόσο καλά” και θέλησε, σαν τον Όσιρι, να παραδοθή στον Σηθ, στο Πνεύμα της Φθοράς, για να παραβιάση τις πύλες του κόσμου των Νεκρών; Ποιος ξέρει; Κι έτσι, καθώς ο πόνος μάς καθήλωσε μπροστά στον τάφο του, η καρδιά έβαλε πάνω στα χείλη μας τούτα τα λόγια, από τους επιτάφιους των παιδικών μας χρόνων: “Η ζωή, πώς θνήσκεις”».

(Γιώργος Λεωτσάκος, Τα Νέα, 18/2/1970)

“Άστρων κάτοιδα…”. Χοή στον Γιάννη Χρήστου. «Τώρα που μόλις μπορούμε ν’ ατενίζουμε τη μνήμη του αλαφρωμένοι κάπως αλλ’ όχι αδέσμευτοι από συναισθήματα, ίσως είναι καιρός γι’ αυτή την ψυχραιμότερη θεώρηση που ο χώρος τούτος ευνοεί.

Ερώτημα πρώτο: Γιατί στάθηκε μεγάλος; Γιατί υπακούοντας σ’ ακαταμάχητες ψυχοβιολογικές παρορμήσεις, πήρε τρέχουσες μουσικές ύλες κι αντί γι’ αμφίβολης χρήσης και λειτουργίας ηχητικά αντικείμενα, καθώς άλλων τα έργα, τους έδωσε μια φοβερή εκφραστική λειτουργία που βγαίνει από τα ανησυχητικότερα βάθη της ψυχής κι απευθύνεται ξανά σ’ αυτά. Μες στο λυκόφως της Ιστορίας, που είναι οι καιροί μας, μονάχα, ίσως, το ψυχόδραμα, τα σύμβολα του συλλογικού κι ατομικού υποσυνείδητου κι ο σπαραγμός τους μπορεί πια να ’χουν εκφραστικό κύρος αμετάθετο. Ο Χρήστου τα κατάλαβε καλά. Δύσκολα θα κατονόμαζε κανείς άλλον ομότεχνο συγκαιρινό του που γι' αυτόν κάθε τι καινούργιο να δένεται τόσο άμεσα και λειτουργικά με την εκφραστική του πρόθεση».

(Γιώργος Λεωτσάκος, Το Βήμα, 13/3/1971)

Γιάννης Χρήστου. Τρία χρόνια μετά τον θάνατό του. «Το πλήρωμα του χρόνου ξαναφέρνει τη μνήμη της φοβερής στιγμής όπου ο Γιάννης Χρήστου πεθαίνοντας, μας έδωσε να γευτούμε το θάνατο, να πεθάνουμε λίγο μαζί του, κάνοντας όλους όσοι τον ζήσαμε κοινωνούς μιας τρομερής μυσταγωγίας για την οποία λες και τον προετοίμαζαν όλη του η ύπαρξη και δημιουργία. Πεθάναμε όλοι τότε λίγο μαζί του, αλλ’ εκείνος πόσο πολύ ζει πάντα μέσα μας!

Όσο περνά ο καιρός τόσο περισσότερο, τουλάχιστον σε μένα, γίνεται συνείδηση πως ό,τι έκαμε ή άφησε ο Γιάννης Χρήστου τον ξεχωρίζει όχι μόνο από τους γενικά εκτιμώμενους συγκαιρινούς του, τους Χέντσε, τους Μπουλέζ, τους Πεντερέτσκι, τους Κάγκελ, τους Καίητζ ή τους διάφορους ραλίστες των κομπιούτερς με τον ψυχρό διακοσμητισμό ή τους αυτάρεσκους βεντετισμούς, αλλά κι από ολόκληρο ίσως το παρελθόν της μουσικής: Ώς τον Χρήστου, η ανθρώπινη ψυχή με τους ήχους ή εκφραζόταν ή έπλαθε μορφές. Με κείνον, η λαχτάρα μιας υπερβατικής ελευθερίας έσπασε όλα τα ηχητικά περιβλήματα και “σαρκία” — κι όμως τούτο το “επέκεινα” της μουσικής ήταν αναπόφευκτο να ταυτιστεί με το θάνατο».

(Γιώργος Λεωτσάκος, Τα Νέα, 12/1/1973)

Ο Γιάννης Χρήστου για τη σύγχρονη μουσική

[…] Αλλά, για να ξαναγυρίσουμε στους συνθέτες της σύγχρονης μουσικής, είτε το θέλουμε είτε δεν το θέλουμε, τα σημερινά στη διάθεση του συνθέτη εκφραστικά μέσα είναι πολύ περισσότερα και πολύ διαφορετικά από πριν. Και είναι δικαίωμα του συνθέτη ή να χρησιμοποιήσει τα παραδοσιακά μέσα ή να προσπαθήσει να εκφραστεί με τα σύγχρονα, ανταποκρινόμενος έτσι στο καθολικό αίτημα της ανανεώσεως που κυριαρχεί στην εποχή μας και που στηρίζεται στην τόσο αλματώδη, την γιγαντιαία πρόοδο του συνόλου πολιτισμού μας. Όπως δεν μπορώ να φανταστώ να απαγορεύουν σ’ έναν αρχιτέκτονα τη χρήση του κρυστάλλου σαν οικοδομικού υλικού, έτσι δεν διανοούμαι ότι πρέπει να εκφραστώ μουσικά χρησιμοποιώντας μονάχα τα παραδοσιακά μέσα μουσικής εκφράσεως.

Δεν ξέρω, ή μάλλον δεν έχω το δικαίωμα να πω, ότι η μέθοδος που ακολουθώ στην χειραγώγηση της μουσικής μου εμπνεύσεως είναι η σωστή, ή όχι. Ξέρω όμως πως αυτό που κάνω είναι πάντως μια έρευνα, μια αναζήτηση υπαγορευμένη από γνήσια καλλιτεχνική παρόρμηση. Τέτοιες έρευνες κάνουν διεθνώς πολλοί νέοι συνθέτες που κινούνται από επίσης γνήσια καλλιτεχνικά κίνητρα. Επίσης και οι Έλληνες συνθέτες. Ποιος θα τους βοηθήσει; Ποιος θα τους συμπαρασταθεί; Ποιος θα τους ενθαρρύνει; Και ποιαν εξήγηση θα δώσουν για τους φραγμούς που υψώνουν –αυτοί που τους υψώνουν–, πώς θα απολογηθούν, όταν σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχει στην Ελλάδα, ούτε συνθέτης ούτε μαέστρος, ούτε εκτελεστής, αλλ’ ούτε και κοινό για την μουσική, για την όποια μουσική, την παραδοσιακή ή τη σύγχρονη, την σημερινή ή την αυριανή;

Γιάννης Χρήστου, περ. Λυρικός Κόσμος, τχ. 5ον-6ον, Φεβρουάριος -Μάρτιος 1968

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ) αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Επίσης, επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους. Αυτά είναι πλέον αναμφισβήτητα. Kαι, ταυτόχρονα, για μένα, παντελώς αποκαρδιωτικά.

Έστειλα το πρώτο μου email το φθινόπωρο του 1988, και το 1989, ως πρωτοετής μεταπτυχιακός φοιτητής στο University of Illinois Urbana-Champaign, έγινα μέλος της «λίστας» Hellas, ενός πρωτόλειου ΜΚΔ που είχαν δημιουργήσει περίπου 250 έλληνες φοιτητές (220 στις ΗΠΑ, 5 στην Ελλάδα και οι υπόλοιποι κυρίως στη Βρετανία) για δική μας χρήση, που λειτουργούσε ακριβώς όπως το twitter (ή Χ). 

Τότε, όλοι όσοι συμμετείχαμε στην ανάδυση του ψηφιακού κόσμου πιστεύαμε ότι η δυνατότητα δικτύωσης μέσω ηλεκτρονικών υπολογιστών θα έκανε τη ζωή μας καλύτερη, θα έφερνε τον κόσμο πιο κοντά και θα εκμηδένιζε τις αποστάσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Δυστυχώς, διαψευστήκαμε οικτρά.

Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ, λόγω των εξαιρετικά αρνητικών επιδράσεων που έχει η χρήση τους στα παιδιά, στην τήρηση του νόμου σε ένα ευρύ φάσμα ανθρώπινης δραστηριότητας και στη λειτουργία των δημοκρατιών μας. 

Η Ισπανία, η Γαλλία, η Βρετανία και η Ελλάδα είτε έχουν ανακοινώσει ή εξετάζουν την απαγόρευση της χρήσης ΜΚΔ από παιδιά κάτω των 16 ετών. Σε συνέντευξή του στον Guardian, ο «εφευρέτης» του διαδικτύου Τιν Μπέρνερς-Λι είπε[1] ότι το διαδίκτυο είναι «χαλασμένο» αλλά υπάρχει ακόμη περιθώριο «σωτηρίας» του. Η γαλλική αστυνομία έκανε επιδρομή  στα γραφεία του X στο Παρίσι στις 4 Φεβρουαρίου και προχώρησε στην κατάσχεση υπολογιστών, σκληρών δίσκων, εγγράφων κ.λπ., στο πλαίσιο εισαγγελικής έρευνας για προώθηση παιδικής πορνογραφίας μέσω της πλατφόρμας του Ίλον Μασκ. Στις ΗΠΑ βρίσκεται σε εξέλιξη δίκη στην Καλιφόρνια εναντίον της Meta, ιδιοκτήτριας του Facebook και του Instagram, η οποία κατηγορείται από ομάδα γονέων ότι συνέβαλε στην επιδείνωση της ψυχικής υγείας των παιδιών τους, με αποτέλεσμα κάποια απ’ αυτά να αυτοκτονήσουν.

Σε ό,τι ακολουθεί περιγράφω τον κίνδυνο και τις αιτίες του φαινομένου και προτείνω μια ριζική και, κατά τη γνώμη μου, εύκολα εφαρμόσιμη λύση της υπαρξιακής απειλής που αντιμετωπίζουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μας από τα ΜΚΔ.  Στη βάση του επιχειρήματος μου βρίσκεται μια απλή ιδέα:

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ, βάσει της αρχής salus populi suprema lex[2].  Χωρίς πολλές περιστροφές και ρητορικές περικοκλάδες, το «ζουμί» είναι αυτό.  Είτε απαγορεύουμε τα τοξικά ΜΚΔ άμεσα ή σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Η υπαρξιακή απειλή των ΜΚΔ

Η απειλή των ΜΚΔ οφείλεται σε τρία συστατικά στοιχεία τους, που αποτελούν μέρος της ταυτότητας και του DNA τους. 

1. Τα ΜΚΔ έχουν εξαλείψει το κόστος συνεύρεσης ανθρώπων που έχουν περιθωριακές και ακραίες ιδέες και έχουν διευκολύνει τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας και ψεμάτων – με κόστος, συχνά, ανθρώπινες ζωές.

Μέχρι τη δημιουργία των ΜΚΔ, το 2004, άνθρωποι που είχαν εξτρεμιστικές ή/και περιθωριακές απόψεις ζούσαν απομονωμένοι από τους όμοιούς τους γιατί δεν υπήρχαν ψηφιακοί τόποι συνάντησης και οι ειδήσεις που καταναλώναμε ήταν επιμελημένες (curated) από επαγγελματίες δημοσιογράφους με βάση κάποια ελάχιστα κριτήρια επιλογής, επεξεργασίας και παρουσίασής τους. Με τη δημιουργία του Facebook, του twitter, του Instagram και, πρόσφατα, του Tik Tok, αυτό δεν ισχύει πλέον.

Ο κάθε συνωμοσιολόγος και η κάθε ματιασμένη μπαίνουν στα ΜΚΔ και επικοινωνούν σε ομοίους τους τις ανοησίες τους, οι οποίες διαδίδονται με το πάτημα ενός κουμπιού. Είναι βέβαιο, για παράδειγμα, ότι εάν δεν υπήρχαν ΜΚΔ, το ποσοστό εμβολιασμού εναντίον του covid θα ήταν πολύ μεγαλύτερο και θα είχαν πεθάνει εκατοντάδες ή χιλιάδες λιγότεροι Έλληνες στην πανδημία.

2. Τα ΜΚΔ χρησιμοποιούνται κακόβουλα για τη χειραγώγηση ψηφοφόρων και της κοινής γνώμης από πολιτικούς οργανισμούς και ξένες μυστικές υπηρεσίες επειδή δεν υπάρχει τρόπος (ή διάθεση...) ελέγχου και αποκλεισμού λογαριασμών ψεύτικων χρηστών.

Το πιο σοβαρό περιστατικό κακόβουλης χειραγώγησης χρηστών ΜΚΔ μέχρι στιγμής σημειώθηκε πριν από τις προεδρικές εκλογές του 2016 στις ΗΠΑ, όταν η προεκλογική εκστρατεία του Ντόναλντ Τραμπ και οι μυστικές υπηρεσίες της Ρωσίας (όχι κατ’ ανάγκην σε συνεργασία μεταξύ τους) χρησιμοποίησαν ψεύτικους λογαριασμούς στο Facebook και στο twitter για να χειραγωγήσουν ψηφοφόρους στις κρίσιμες πολιτείες και εκλογικές περιφέρειες που, τελικά, έκριναν τη νίκη του υποψηφίου των Ρεπουμπλικανών.

Στην Ελλάδα, στις 25 Φεβρουαρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης δήλωσε στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ ότι πριν από δώδεκα μήνες, στα ΜΚΔ, 50 χιλιάδες «κουκουλοφόροι λογαριασμοί», όπως τους αποκάλεσε, καλούσαν τον κόσμο στους δρόμους με στόχο την αποσταθεροποίηση της χώρας και την ανατροπή της κυβέρνησης με μη δημοκρατικά μέσα.

Δεδομένου ότι ένα ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα έσοδά του και την οικονομική αξία του όσο πιο πολλούς χρήστες έχει, τα ΜΚΔ επιτρέπουν στον οποιοσδήποτε να δημιουργεί πολλαπλούς λογαριασμούς στην πλατφόρμα, αρκεί να έχει πολλαπλούς λογαριασμούς email, κάτι που είναι πολύ εύκολο να κάνει. Αυτό, επίσης, σημαίνει ότι κακόβουλοι παίκτες, όπως πληρωμένα τρολ, μυστικές υπηρεσίες, εγκληματικές οργανώσεις κ.λπ. δημιουργούν εκατοντάδες ή χιλιάδες λογαριασμούς σε ΜΚΔ, με ψεύτικες «ταυτότητες», για να εξυπηρετήσουν τις σκοπιμότητές τους.

Η ανωνυμία σε συνδυασμό με την πλαστοπροσωπία, δηλαδή δύο από τα βασικά συστατικά στοιχεία των ΜΚΔ, αποτελούν πυριτιδαποθήκη στα θεμέλια της δημοκρατίας μας και ξεκάθαρη και άμεση απειλή για τις ελευθερίες μας.

3. Τα ΜΚΔ, συνειδητά, απομονώνουν τους χρήστες τους σε εικονικές αίθουσες ομοϊδεατών τους (echo chambers) και με τον τρόπο αυτό οξύνουν, συνειδητά, τις πολιτικές διαφορές και τις κοινωνικές εντάσεις.  

Οι άνθρωποι δεν παρακολουθούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης που προσφέρουν την καλύτερη, πιο αντικειμενική και σφαιρική ενημέρωση αλλά αυτά που προσφέρουν ενημέρωση φιλτραρισμένη μέσα από την ιδεολογία ή/και τις προκαταλήψεις του ακροατηρίου τους. Αυτό δεν είναι γνώμη μου ή εικασία. Είναι καλά στοιχειοθετημένο εμπειρικό δεδομένο που έχει παρατηρηθεί και αποδειχθεί σε δεκάδες επιστημονικές εργασίες[3]. Αυτό, στην ψυχολογία, λέγεται «προκατάληψη επιβεβαίωσης» (confirmation bias).

Στον κόσμο των ΜΚΔ η προκατάληψη επιβεβαίωσης των χρηστών ενθαρρύνεται, ενισχύεται και καταλήγει να αποτελεί θεμέλιο λίθο του μοντέλου λειτουργίας τους.

Όσο περισσότερο χρόνο περνούν στο ΜΚΔ οι χρήστες, τόσο περισσότερα στοιχεία για τις προτιμήσεις του χρήστη συγκεντρώνει το ΜΚΔ και τόσο περισσότερες στοχευμένες διαφημίσεις τού «σερβίρει». Με τον τρόπο αυτό το ΜΚΔ μεγιστοποιεί τα διαφημιστικά έσοδά του και τη χρηματιστηριακή αξία του. 

Τα ΜΚΔ έχουν ανακαλύψει από πολύ νωρίς ότι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να κρατήσουν τους χρήστες τους ενεργούς (engaged) είναι να τους προκαλέσουν αρνητικά αισθήματα, όπως π.χ. οργή. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να εξοργισθεί κάποιος είναι να βρεθεί σε ένα χώρο με ανθρώπους που ενδιαφέρονται για τα ίδια με αυτόν πράγματα, γιατί  τα μέλη του όχλου μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν το σύνολο σε φρενίτιδα, ξεστομίζοντας υπερβολές, ψέματα και ανοησίες.  Πού είναι πιο πιθανό να περάσει το χρόνο του ένας νεαρός και να συμμετάσχει σε βίαιες ενέργειες; Σε συγκέντρωση μελών της Θύρας 7 ή σε ένα γυμναστήριο στο οποίο συχνάζουν οπαδοί όλων των ομάδων;

Γι’ αυτό, τα ΜΚΔ θυμίζουν πλατεία ελληνικής πόλης τη δεκαετία του 1980: πράσινα καφενεία, μπλε καφενεία, τα γραφεία του ΚΚΕ, τα γραφεία των οπαδών του Παναθηναϊκού, απέναντι από τα γραφεία των οπαδών του Ολυμπιακού, δίπλα από τη λέσχη της παραθρησκευτικής οργάνωσης, και στη μέση τα καροτσάκια που πουλάνε πασατέμπο και παγωτό χωνάκι. Όσοι διαφωνούν μαζί μας διαγράφονται ή «μπλοκάρονται» και μας διαγράφουν ή μας «μπλοκάρουν». Με τον τρόπο αυτό, όμως, ριζοσπαστικοποιείται η κοινωνία γιατί δεν ακούμε διαφορετικές από τη δική μας γνώμες, «επιβεβαιώνουμε» και «επαληθεύουμε» τις γνώμες μας διαρκώς αφού συναναστρεφόμαστε μόνο ομοϊδεάτες μας και οποιαδήποτε διαφορετική άποψη απορρίπτεται αυτόματα: γιατί να προσπαθήσω να σε πείσω όταν έχω, π.χ., 621 «φίλους» στο Facebook που συμφωνούν μαζί μου;

Πρόβλημα χωρίς λύση;

Αυτά είναι τα θεμελιώδη και άλυτα προβλήματα που έχουν τα ΜΚΔ και τα οποία είναι αποτέλεσμα του επιχειρηματικού μοντέλου τους. Της μεγιστοποίησης, δηλαδή, του αριθμού των χρηστών και επίσης της μεγιστοποίησης της παραμονής τού κάθε χρήστη στην πλατφόρμα σε κάθε επίσκεψή του, με απώτερο στόχο τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας.

Τα έσοδα των ΜΚΔ προέρχονται από τις πωλήσεις διαφημιστικού χώρου στους «τοίχους» των χρηστών και από την πώληση των προφίλ συμπεριφοράς των χρηστών σε διαφημιστές και κακόβουλους παίκτες. Για να μεγιστοποιηθούν τα έσοδα αυτά ο χρήστης πρέπει να μείνει ενεργός όσο το δυνατόν περισσότερο χρόνο μέσα στο ΜΚΔ.

Η λειτουργία του ΜΚΔ είναι δομημένη έτσι ώστε να επιμηκύνει όσο το δυνατόν περισσότερο την επίσκεψη του χρήστη στο μέσο. Με τον τρόπο αυτό μεγιστοποιείται ο αριθμός των διαφημίσεων που προβάλλονται και εμπλουτίζεται το προφίλ του χρήστη, το οποίο πωλείται στις διαφημιζόμενες εταιρείες.

Οι προτιμήσεις και οι απέχθειες του χρήστη, που φανερώνονται από το περιεχόμενο το οποίο καταναλώνει όταν επισκέπτεται το ΜΚΔ και από τους «φίλους» που αποκτά και, εξίσου σημαντικό, διαγράφει, αποτελούν το κυριότερο περιουσιακό στοιχείο (asset) που δημιουργεί το ΜΚΔ από τη λειτουργία του. Τα προφίλ των χρηστών των ΜΚΔ αποτελούν τη Λυδία Λίθο των διαφημιστών: για πρώτη φορά στην ιστορία οι διαφημιστές και οι διαφημιζόμενοι μπορούν να απευθύνουν διαφημιστικά μηνύματα στοχευμένα σε ανθρώπους που πληρούν το προφίλ των καταναλωτών των προϊόντων των εταιρειών ή, μέσω των συμπεριφορών τους στο ΜΚΔ, σε ανθρώπους που φαίνεται ότι ψάχνουν να αγοράσουν κάποιο συγκεκριμένο προϊόν.

Δεν υπάρχει «συμβατικός» τρόπος αντιμετώπισης της απειλής που αποτελούν τα ΜΚΔ για τη δημοκρατία και τις ελευθερίες μας, όπως π.χ. η επιβολή ρυθμιστικών κανόνων στη λειτουργία τους. Κι αυτό γιατί, ενώ είναι κερδοσκοπικές εταιρείες μέσων μαζικής ενημέρωσης που στηρίζονται στη διαφήμιση, έχουν μια σημαντική διαφορά με τα παραδοσιακά ΜΜΕ και αυτή είναι που δημιουργεί το πρόβλημα: είναι διαδραστικά μέσα, ο χρήστης δηλαδή συμμετέχει ενεργά στην επαφή του με το μέσον και το μέσον προσφέρει στον χρήστη περιεχόμενο που απευθύνεται αποκλειστικά στον ίδιο με βάση τις προτιμήσεις του.

Ο μόνος τρόπος για να διακοπεί αυτό το κύκλωμα ανατροφοδότησης (feedback loop) είναι να εκλείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας των ΜΚΔ. Εάν λείψει ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους, και με μερικές τροποποιήσεις στον τρόπο επιλογής περιεχομένου που βλέπει ο χρήστης, τα ΜΚΔ μπορούν να μετατραπούν σε τόπους συνάντησης ανθρώπων, αντί για «αίθουσες ηχούς» και γιάφκες παραγωγής εξτρεμισμού και κοινωνικής δυσαρμονίας και σύγκρουσης που είναι σήμερα.

Η λύση στο πρόβλημα της τοξικότητας των ΜΚΔ

Η λύση σε αυτό το τεράστιο υπαρξιακό πρόβλημα για τις δημοκρατίες μας είναι η απαγόρευση λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ και η δημιουργία ενός ΜΚΔ, σαν το Facebook ή το X, το οποίο θα είναι κοινωφελής οργανισμός (utility) και όχι κερδοσκοπική εταιρεία. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να αδρανοποιηθεί η τοξικότητα που προσδίδει στα ΜΚΔ ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας τους. Επίσης είναι ο μόνος τρόπος για να επιβληθεί από κάποια αρχή έλεγχος στη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ, τα οποία, λόγω μεγέθους και οικονομικής επιφάνειας, είναι σε θέση να καταπνίξουν οποιαδήποτε πρωτοβουλία ελέγχου και περιορισμού τους από το Κογκρέσο των ΗΠΑ.

Μια τέτοια εξέλιξη δεν θα είναι πρωτοφανής ή ασυνήθιστη. Μετά τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008, για να αποτρέψουν ένα νέο όργιο κερδοσκοπίας και χρεωκοπιών των τραπεζών, οι ρυθμιστικές αρχές των δυτικών χωρών επέβαλαν νέο πλαίσιο λειτουργίας που, επί της ουσίας, μετέτρεψε τις τράπεζες σε κοινωφελείς οργανισμούς (utilities): η υπηρεσία που προσφέρουν είναι τόσο ζωτικής σημασίας για την κοινωνία που επιτρέπεται πλέον να λειτουργούν μόνο υπό εξαιρετικά αυστηρούς περιορισμούς όσον αφορά τα ρίσκα που επιτρέπεται να αναλαμβάνουν. Είναι «too big to fail», δηλαδή πολύ μεγάλες για να επιτραπεί η κατάρρευσή τους.

Τα ΜΚΔ είναι «too dangerous to be private», δηλαδή πολύ επικίνδυνα για να είναι ιδιωτικές εταιρείες. Επίσης, όπως, ελπίζω, έχει γίνει κατανοητό από τα παραπάνω, δεν είναι εφικτό να επιβληθούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση περιορισμοί τέτοιοι στον τρόπο λειτουργίας των ΜΚΔ που να αδρανοποιήσουν τα τοξικά χαρακτηριστικά τους, ειδικά αφού όλα τα ΜΚΔ είναι γιγαντιαίες αμερικανικές εταιρείες που ασκούν τεράστια επιρροή στο πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ.

Φυσικά, τώρα που «το τζίνι έχει βγει από το μπουκάλι», δηλαδή τα ΜΚΔ αποτελούν μέρος της ζωής μας, η ιδέα ότι μπορεί η ΕΕ απλώς να απαγορεύσει τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ είναι επίσης ανεδαφική και ανεφάρμοστη.

Η λύση είναι να απαγορευτούν τα ιδιωτικά ΜΚΔ και να αντικατασταθούν από μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που (1) θα έχει έδρα στην ΕΕ, (2) θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ, (3) θα επιτρέπει τη δημιουργία μόνο ενός λογαριασμού χρήστη ανά άτομο και (4) δεν θα χειραγωγεί τη ροή αναρτήσεων που βλέπει ο χρήστης με στόχο την παραμονή του όσο το δυνατόν περισσότερο στην πλατφόρμα.

Εικάζω ότι ένα τέτοιο ΜΚΔ θα γίνει ευρύτατα αποδεκτό σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ειδικά εάν απαγορευτεί η λειτουργία των σημερινών, κερδοσκοπικών ΜΚΔ. Ως χρήστης των ΜΚΔ σήμερα, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η συντριπτική πλειονότητα των αναρτήσεων που βλέπω καθημερινά είναι διαφημίσεις και αναρτήσεις από ψευδεπίγραφους λογαριασμούς. Μια πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς αυτό το περιεχόμενο-σκουπίδια θα είναι σαν να κάνει κάποιος τη μετάβαση στο Netflix από ένα τηλεοπτικό κανάλι που έχει κάθε ώρα 45 λεπτά διαφημίσεις και 15 λεπτά πρόγραμμα.

Όσον αφορά τις πιθανές αντιδράσεις από την Ουάσιγκτον εάν απαγορευτεί η λειτουργία των αμερικανικών τεχνολογικών κολοσσών ΜΚΔ, αρκεί να σημειωθούν τα εξής:

Πρώτον, η κοινή γνώμη στις ΗΠΑ, που έχει αντιληφθεί εν πολλοίς τον κίνδυνο τον οποίο αποτελούν τα ΜΚΔ, έχει αρχίσει να συμφιλιώνεται με την ιδέα ότι έρχονται περιορισμοί στη λειτουργία τους και ότι, κατά πάσα πιθανότητα, την αρχή θα κάνει η Ευρώπη. Ο Scott Galloway, πασίγνωστος καθηγητής μάρκετινγκ στο New York University και δημόσιος διανοούμενος, σε συνέντευξη στο podcast Bulwark, το Σάββατο 14 Φεβρουαρίου 2026, είπε[4]: «Τους επόμενους 12 μήνες κάποια μεγάλη ευρωπαϊκή χώρα θα απαγορεύσει μια μεγάλη εταιρεία τεχνολογίας. Θα πουν: “Έρχεστε εδώ, προκαλείτε κλινική κατάθλιψη στα παιδιά μας, καταστρέφετε τα μέσα μαζικής ενημέρωσής μας, απορροφάτε δισεκατομμύρια από το ΑΕΠ μας. Τελειώσαμε.  Φεύγετε. Και δεν μπορείτε να προβάλετε επιχειρήματα για τα δικαιώματα ελεύθερης έκφρασης γιγαντιαίων πολυεθνικών εταιρειών όταν οι αυτοκτονίες εφήβων [λόγω των ΜΚΔ] έχουν απογειωθεί”.  Ό,τι κάναμε με τις εταιρίες τσιγάρων και με τα φαρμακευτικά σκευάσματα οπιοειδών μπορούμε να το κάνουμε και [με τα ΜΚΔ]».  Αυτό είναι το κλίμα στις ΗΠΑ και η Ευρώπη δεν έχει τίποτε να φοβάται από μια απαγόρευση της λειτουργίας των αμερικανικών ΜΚΔ στην ΕΕ.

Δεύτερον, η Κίνα, η Ρωσία και οι περισσότερες αραβικές χώρες απαγορεύουν ήδη εδώ και χρόνια τη λειτουργία των αμερικανικών ΜΚΔ στην επικράτειά τους χωρίς να έχουν προκαλέσει εμπορικά ή πολιτικά αντίποινα από τις ΗΠΑ.

Τρίτον, η Ευρώπη σήμερα απαγορεύει την εισαγωγή αμερικανικών αγροτικών προϊόντων και τροφίμων που περιέχουν γενετικά τροποποιημένες πρώτες ύλες, επίσης χωρίς αντίποινα. Επιπλέον, η ΕΕ απαγορεύει την εισαγωγή πουλερικών και προϊόντων που περιέχουν κρέας πουλερικών, γιατί οι αμερικανικές βιομηχανίες απολυμαίνουν τα σφάγια με διάλυμα χλωρίνης, κάτι που απαγορεύεται στην Ευρώπη. Άρα, η απαγόρευση αμερικανικών εταιρειών από την ΕΕ για σημαντικούς λόγους, που αφορούν την ασφάλεια ή στη δημόσια υγεία, έχουν προηγούμενο.

Τέταρτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια έχει επιβάλει δρακόντεια πρόστιμα ύψους δισεκατομμυρίων ευρώ σε αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας για παραβίαση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας.  Ο Λευκός Οίκος είτε σιώπησε ή εξέδωσε χλιαρές ανακοινώσεις διαμαρτυρίας, αφού οι ένοικοί του, τουλάχιστον μέχρι πέρυσι, αναγνώριζαν ότι ο νόμος είναι νόμος και ότι η δημοκρατική Ευρώπη των 500 εκατομμυρίων κατοίκων ενεργεί με βάση το νόμο και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Πέμπτον, δεν μπορούν ποτέ να γίνουν αποδεκτές πιθανές αντιρρήσεις της κυβέρνησης των ΗΠΑ σχετικά με «κρατικό έλεγχο» των προσωπικών δεδομένων των χρηστών ενός τέτοιου ΜΚΔ. Κι αυτό γιατί όχι μόνο η ΕΕ είναι η μόνη περιοχή του πλανήτη που έχει επιβάλει αυστηρούς κανόνες προστασίας των προσωπικών δεδομένων των πολιτών της στο διαδίκτυο αλλά γιατί η Ουάσιγκτον έχει αποκτήσει πολλές φορές, παράνομα, πρόσβαση στα δεδομένα των χρηστών των αμερικανικών ΜΚΔ, μεταξύ των οποίων και ευρωπαίων χρηστών. Πώς το ξέρουμε αυτό; Δύο λέξεις: Edward Snowden.

Τέλος, ας μην υποτιμάται και το προσωπικό στοιχείο: ο πρόεδρος Τραμπ για να επικοινωνεί με το κοινό του χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά το ΜΚΔ Truth Social, στο οποίο είναι μέτοχος. Στην πραγματικότητα, δεν ενδιαφέρεται για την τύχη του Facebook ή του Χ. Μια ευρωπαϊκή απαγόρευση των αμερικανικών ΜΚΔ πρώτον δεν επηρεάζει προσωπικά τον πρόεδρο Τραμπ και, δεύτερον, ίσως να τον βοηθήσει αφού θα αποδυναμώσει τα ΜΚΔ που είναι ανταγωνιστικά προς το Truth Social. Εξάλλου, η διείσδυση του Truth Social στην Ευρώπη είναι ασήμαντη και άνω του 99% των χρηστών του παγκοσμίως προέρχονται από τις ΗΠΑ.

Η λειτουργία ενός ευρωπαϊκού Χ

Πώς θα μπορούσε, λοιπόν, να δημιουργηθεί μια τέτοια μη-κερδοσκοπική πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης από την Ευρωπαϊκή Ένωση;

Καταρχήν, η τεχνολογία για το χτίσιμο και τη λειτουργία ενός ΜΚΔ είναι σχετικά εύκολο να δημιουργηθεί – υπάρχουν ήδη δεκάδες ΜΚΔ και η αρχιτεκτονική της λειτουργίας τους είναι γνωστή ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Η δημιουργία και ο έλεγχος του ΜΚΔ από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις 27 κυβερνήσεις που την αποτελούν λύνει μεμιάς τα τρία βασικά προβλήματα που θα έχει οποιαδήποτε ιδιωτική πρωτοβουλία αδρανοποίησης της απειλής που αποτελούν τα αμερικανικά ΜΚΔ:

Πρώτον, λύνεται το κρίσιμο πρόβλημα της ταυτοποίησης των χρηστών και η απαγόρευση δημιουργίας  ψεύτικων λογαριασμών με το να αποστείλει η πλατφόρμα ηλεκτρονική πρόσκληση δημιουργίας λογαριασμού (αυτόματα, με ένα κουμπί μέσα στο email) σε όλους τους ευρωπαίους φορολογούμενους ή σε όλους τους ευρωπαίους κατόχους αριθμού κοινωνικής ασφάλισης. Κανείς δεν θα μπορεί να εγγράφεται χρήστης του ΜΚΔ με email που δεν είναι καταχωρισμένο στις αντίστοιχες βάσεις δεδομένων της κάθε ευρωπαϊκής χώρας. Με τον τρόπο αυτό ακυρώνεται η τοξικότητα των ψεύτικων λογαριασμών (fake accounts) και η υπονομευτική για τη δημοκρατία δράση των κατευθυνόμενων λογαριασμών ξένων μυστικών υπηρεσιών.  Και μόνο γι’ αυτό, αξίζει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η ιδέα που παρουσιάζεται εδώ.

Δεύτερον, με τον τρόπο αυτό λύνεται το πρόβλημα που έχουν οι ανταγωνιστές των εδραιωμένων ΜΚΔ να πείσουν πιθανούς χρήστες να ανοίξουν λογαριασμό στη νέα πλατφόρμα.  Με την αποστολή του email και την αυτόματη δημιουργία του λογαριασμού,  αφαιρείται ένα σημαντικό εμπόδιο στην είσοδο του χρήστη στο νέο ΜΚΔ.

Τρίτον, η απαγόρευση της λειτουργίας των κερδοσκοπικών ΜΚΔ παράλληλα με το λανσάρισμα του ευρωπαϊκού ΜΚΔ λύνει το πιο σημαντικό πρόβλημα που θα είχε μια τέτοια πρωτοβουλία: αδρανοποιείται το συντριπτικό πλεονέκτημα του «network effect» που έχουν οι σημερινές κυρίαρχες εταιρείες. Ο λόγος για τον οποίο είναι σχεδόν αδύνατο να εμφανιστεί ανταγωνιστής των αμερικανικών ΜΚΔ είναι ότι κανείς δεν πρόκειται να γίνει μέλος και να χρησιμοποιήσει ένα ΜΚΔ που δεν έχει άλλους χρήστες. Η μόνη περίπτωση να γίνει κάποιος χρήστης ενός δικτύου, οποιουδήποτε είδους, που δεν έχει χρήστες είναι εάν το δίκτυο αυτό είναι καινοτόμο και δεν υπάρχουν άλλα, ανταγωνιστικά, δίκτυα. Άπαξ και δημιουργηθεί ένα δίκτυο αποτελεί «φυσικό μονοπώλιο»: δεν υπάρχει οικονομικά εφικτός τρόπος ανταγωνισμού του. Μόνο η απαγόρευση λειτουργίας του.

Σχετικά, δε, με το ποιος θα είναι ο ιδιοκτήτης και ο διαχειριστής του ευρωπαϊκού ΜΚΔ η απάντηση είναι απλή: ένας ευρωπαϊκός οργανισμός, στα πρότυπα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ή της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φαρμάκων. Ο  οργανισμός αυτός θα μπορούσε να εδρεύει στην Ελλάδα –γιατί όχι;– και να ωφεληθεί από την τεχνογνωσία που ανέπτυξε η χώρα μας μετά το 2020 στην ψηφιοποίηση αρχείων ή στη δημιουργία μεγάλων βάσεων δεδομένων και στην ταυτόχρονη, ασφαλή πρόσβασή τους από εκατομμύρια χρήστες.

Εν κατακλείδι

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης αποτελούν τον μεγαλύτερο κίνδυνο για τις ελευθερίες μας και τη δημοκρατία από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και επιδρούν εξαιρετικά αρνητικά στην ομαλή ανάπτυξη των μικρών παιδιών και την ενηλικίωσή τους.  Ευτυχώς, από τις αρχές του χρόνου, κυρίως στην Ευρώπη, έχει ενταθεί η αντίδραση εναντίον των ΜΚΔ και δρομολογούνται περιορισμοί και πρόστιμα. Όμως αυτό δεν είναι αρκετό, γιατί οι βλαβερές συνέπειες της λειτουργίας των ΜΚΔ προέρχονται από τον κερδοσκοπικό χαρακτήρα των εταιρειών που τα εκμεταλλεύονται.

Η ΕΕ πρέπει να απαγορεύσει τη λειτουργία όλων των ιδιωτικών ΜΚΔ, για την προστασία των ευρωπαίων πολιτών και των ευρωπαϊκών δημοκρατιών από τη σαφή απειλή που αποτελούν τα κερδοσκοπικά ΜΚΔ. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναπτύξει μια μη κερδοσκοπική πλατφόρμα, που θα έχει έδρα στην ΕΕ και θα προσφέρει όλες τις λειτουργίες που προσφέρουν σήμερα τα ΜΚΔ. Αλλιώς, σε μερικά χρόνια θα προσπαθούμε να σώσουμε την Ευρώπη από τον νέο Χίτλερ που επωάζεται αυτή τη στιγμή στη «θαλπωρή» του «φακέλου Έπστιν» και των τρολ του Χ και του Facebook.

Κυκλοφόρησε το τεύχος 177 του Books' Journal, Ιούνιος 2026. Τα πλήρη περιεχόμενα:

Εditorial

Ζητείται ευρωπαϊκή απάντηση στη διαδικτυακή χειραγώγηση

Εις μνήμην

ΛΙΖΥ ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΥ – Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Αποχαιρετισμός

Διάλογος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ – Ο Μπρεχτ για τον Τόμας Μαν

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ – Όταν ο Φώκνερ θεωρούνταν δύσκολος

ΣΠΥΡΟΣ ΣΟΥΡΛΑΣ – Λογοτεχνία που αφυπνίζει

ΙΑΣΩΝ ΝΕΣΤΟΡΙΔΗΣ – Η Αριστερά ως απάτη

Αστυνομικό διήγημα

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥ – Στο μπαρ Ακρόπολις του Τόκιο

Συνέντευξη

ΜΑΡΙΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ – Δήμητρα Κωτούλα: ευσπλαχνία και ερήμωση (Δήμητρα Κωτούλα, Λάμια, Πατάκη, Αθήνα 2024, 88 σελ.)

Παρεμβάσεις

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Φ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης ως Δημόσιοι Οργανισμοί Κοινής Ωφέλειας

ΒΑΝΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ-ΚΥΡΙΑΝΙΔΟΥ – Αντισιωνισμός εναντίον Ελλήνων

ΜΗΝΑΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ – Edgar Morin: ο θεωρητικός της πολυπλοκότητας

ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ – Λέων Μπατής: η αναγέννηση ενός προσώπου

ΒΥΡΩΝ ΚΑΡΥΔΗΣ – Ανάμεσα σε δύο κόσμους

THOMAS J. SPIEGEL – Η απάθεια του Κακού

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΑΝΤΩΝΗΣ – Κοινωνιολογία και τέχνη: «Βίοι Παράλληλοι»

Λεωνίδας Καβάκος

ΠΑΡΙΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Λεωνίδας Καβάκος: Η εξαίρεση που αγάπησε τον κανόνα

ΝΤΟΡΑ ΜΠΑΚΟΠΟΥΛΟΥ – Ένα υπέρλαμπρο αστέρι

ΝΙΚΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ – Ποιος είναι και γιατί ξεχωρίζει

ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΓΝΑΡΔΕΛΛΗΣ – Από τους πληρέστερους μουσικούς της γενιάς του

ΝΙΚΟΣ ΤΣΟΥΧΛΟΣ – Με προσήλωση στη διαρκή εξέλιξη

Κριτικές

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ – Η Μεγάλη Ιδέα (Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, Περί «της Μεγάλης εκείνης της πατρίδος Ιδέας». Η εθνική ιδεολογία των Ελλήνων τον 19ο αιώνα, Μίνωας, Αθήνα 2025, 240 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ – Τίποτα δεν μοιάζει με αυτό που νομίζεις ότι άφησες πίσω (Kaouther Adimi, Η εχθρική χαρά. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Μυρτώ Ταπεινού, Πόλις, Αθήνα 2026, 224 σελ.)

HUSEYIN OYLUPINAR – Η σφαγή του Μαϊντάν: η αποτυχημένη αναθεώρηση (Ivan Katchanovski, The Maidan Massacre in Ukraine: The Mass Killing that Changed the World, Palgrave Macmillan, 2024, xix + 266 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΡΘΑΛΙΤΗΣ – Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο πιο κατάλληλος συνομιλητής (Γιώργος Σεφέρης - Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ένας διάλογος για την ποίηση, επιμέλεια: Λουκάς Κούσουλας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1988, 208 σελ. (εξαντλημένο) - Κωνσταντίνος Τσάτσος, Διάλογοι σε μοναστήρι. Κείμενα προβληματισμού, Ευθύνη, τελευταία έκδοση Αθήνα 2011 (α΄έκδοση 1974), 255 σελ.)

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ – Τον καιρό της αστακομακαρονάδας (Απόστολος Δοξιάδης, Γαλανόσκυλος. Μυθιστόρημα, Ψυχογιός, Αθήνα 2026, 688 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΩΜΑΤΗΝΟΣ – Όταν καταλαβαίνεις το φως (Κωνσταντίνος Πίττας, Φωτογραφία, Κίχλη, Αθήνα 2026, 280 σελ.)

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΣΙΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ – Φρόυντ, ο αγνωστικιστής (Μάριος Μπέγζος, Θρησκεία και ψυχανάλυση, Οδός Πανός, Αθήνα 2023, 140 σελ.)

ΘΑΝΑΣΗΣ Σ. ΣΚΟΥΡΑΣ – Mε μια μαθηματική ιδιοφυΐα (Μιχαήλ Θ. Ρασσιάς, John Nash, Όταν μοιραστήκαμε την ίδια κιμωλία, Καστανιώτη, Αθήνα 2025, 189 σελ.)

ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ-ΒΑΣΑΡ – Σμιλεύοντας τη μνήμη του παρελθόντος με τη μουσική (Jeremy Eichler, H ηχώ του χρόνου. Ο Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ολοκαύτωμα και η μουσική της μνήμης, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2025, 430 σελ.)

ΣΠΥΡΟΣ ΚΑΡΕΛΑΣ – Το τίμημα της γνώσης (Άννα Γρίβα, Η αλχημίστρια. Μυθιστόρημα, Μελάνι, Αθήνα 2026, 160 σελ.)

ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΡΚΟΥΛΟΣ – Ένα βιβλίο - παγίδα (Ηλίας Κανέλλης, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συνεντεύξεις στο Books’ Journal, The Books’ Journal, Αθήνα 2025, 336 σελ.)

ΑΔΑΜΑΝΤΙΑ ΜΠΙΛΙΑΝΗ – Όσα δεν ξέρουμε για τις Τρωάδες (Σταύρος Τσιτσιρίδης (επιμ.), Ευριπίδη Τρωάδες: Αναγνώσεις, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 461 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Ένας τσάρος που έμενε σε υπόγειο (Μελέτης Η. Μελετόπουλος, Παναγής Παπαληγούρας. Η μεταπολιτευτική ανάπτυξη και η ένταξη στην ενωμένη Ευρώπη, Καπόν, Αθήνα 2025, 616 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Μεταμοντέρνες γενικότητες (Κέιτι Κιταμούρα, Οντισιόν. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Βάσια Τζανακάρη, Διόπτρα, Αθήνα 2025, 184 σελ.)

Στήλες

ΣΑΚΗΣ ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ: ΑΡΧΕΙΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ – Γιάννης Χατζίνης: Ο ερωτισμός στην ελληνική πεζογραφία

ΝΙΚΟΣ ΨΑΡΡΟΣ: ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΥΛΗ – Η φύση του πνεύματος και του έλλογου όντος (Α)

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: BREVIS IN LONGO – Οι νεκροί δεν πεθαίνουν (Μάρω Κακαβέλα, Το καλοκαίρι του σκύλου. Νουβέλα, Στερέωμα, Αθήνα 2026, 192 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ: ΕΙΚΟΝΕΣ ΖΩΗΣ – Λήαρ, Σεφέρης, Beatles, Λινναίος και Δαρβίνος

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ: ΣΥΜΠΤΩΣΕΙΣ – Γιάννης Χρήστου: Το «επέκεινα» της μουσικής