Πάπας Πίος IX
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας«Αμερικανικαί αναμνήσεις» υπό Γ[εωργίου] Δ. Κ[ανάλε], εφημερίς Εβδομάς, φύλλα 33 έως 43, 5 Οκτωβρίου 1891 έως 14 Δεκεμβρίου 1891
Η ιστορία που ακολουθεί αφορά δύο πρόσωπα ασυνήθιστα σ’ αυτού του τύπου τις δοσοληψίες, οι οποίες διαμορφώνουν ενίοτε τις συνολικές απόψεις των συμμετεχόντων. Ο ζωγράφος ήταν o Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς (Joseph Alexander Ames, 1816-1872), ήταν Αμερικανός και έπρεπε να κάνει ένα τεράστιο ταξίδι για να συναντήσει τον Πάπα Πίο IX (1792-1878). Ο δε Πάπας έπρεπε να καταστείλει σοβαρές επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει στα παπικά κράτη για να λειτουργήσει ως μοντέλο. Συνέβησαν και τα δύο.
Τα καθέκαστα περιγράφονται στη μεταγενέστερη διήγηση του Ενετού εκ Ζακύνθου Γεωργίου Δ. Κανάλε, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην αθηναϊκή εφημερίδα Εβδομάς. Το 1848 ο Έιμς, που είχε όνομα ως πορτρετίστας, ταξίδεψε στη Ρώμη, κατόπιν παραγγελίας εκπροσώπων της αμερικανικής Καθολικής Εκκλησίας, για να φιλοτεχνήσει ολόσωμο πορτρέτο του Πάπα Πίου Θ΄. Η συνάντησή τους πρέπει να πραγματοποιήθηκε πριν από τη φυγή του Πάπα από τη Ρώμη, στις 24 Νοεμβρίου 1848.
Τα περιστατικά που αφηγείται, τα έχει συζητήσει με τον Έιμς όταν τον επισκέφτηκε στο σπίτι του στην Αμερική, χρόνια μετά τη συνάντησή του με τον Πάπα. Υπάρχει πάντως μια ανακόλουθη φράση. Σε κάποιο σημείο, ο Κανάλε αφηγούμενος χρησιμοποιεί τη φράση «τον παρελθόντα χειμώνα», η οποία είναι εμφανές ότι δεν συμφωνεί με τα υπόλοιπα χρονολογικά στοιχεία της αφήγησης και πιθανόν οφείλεται σε μεταφραστική ή εκδοτική αλλοίωση.
Παραθέτουμε αποσπάσματα από το δημοσίευμα σε συνέχειες της εφημερίδας Εβδομάς.
Η επίσκεψη στον Έϊμς
«Ανεχωρήσαμεν εκ Προνοίας την 6 μ.μ. και εφθάσαμεν ενταύθα περί την 8ην. Το Νιούπορτ είναι η Νίκαια των Ηνωμένων Πολιτειών ένθα οι πλουσιότεροι και αριστοκρατικώτεροι των Αμερικανών διέρχονται τας εαρινάς ημέρας μακράν της τύρβης και του θορύβου των μεγαλουπόλεων. Η θέσις του είναι μαγευτικωτάτη. Αι πλείσται των οικιών κείνται επί μικρού υψώματος ούτινος τους πρόποδας λούει ο μεγαλοπρεπής ωκεανός, όστις νυν φαίνεται κοιμώμενος· οι δε επισκέπτες αμφοτέρων των φύλων, επωφελούμενοι του ληθάργου του, ιππεύουσιν επί της ράχεώς του και διασκεδάζουν ποικιλοτρόπως. Αλλ’ ουαί εάν o Νότος αφυπνίση τον γίγαντα, τότε όπου φύγει φύγει. [...] Οι δε κάτοικοι εάν δεν προφθάσωσι να κλείσωσι τα παράθυρα των οικιών των, αυθωρεί βλέπουσιν αυτάς μεταβαλλομένας διά γιγαντιαίων κυμάτων εις θαλάσσια λουτρά. Όπισθεν των οικιών υπάρχουσιν ωραίοι κήποι ων τα πυκνά φυλλώματα σείονται μεγαλοπρεπώς προσκαλούντα υπό την σκιάν των τον κεκοπιακότα περιηγητήν, τα δε ποικιλόχροα άνθη διαχέουν την ευωδίαν των πανταχόθεν. Το κελάδημα των πτηνών, η πνοή του ζεφύρου, ο φλοίσβος των ρυάκων συγκινεί και δονεί την καρδίαν του επισκέπτου.
Ενί λόγω το Νιούπορτ είναι μικρός παράδεισος ούτινος αι νύμφαι έχουν προίκα από 25 εκατομμύρια φράγκα μέχρι πολλών δισεκατομμυρίων… Εν τούτοις ουδέποτε είδον ζωγραφικώτερον μέρος και ουδέποτε το ωραίον φύλον μοι εφάνη ζωηρότερον, συμπαθητικώτερον και ευγενέστερον.
Επεσκέφθην τον κ. Έιμς, ούτινος Αι τελευταίαι ημέραι του Δανιήλ Ουέμπστερ[1] θεωρείται έν των αριστουργημάτων της αμερικανικής καλλιτεχνίας. Ο κύριος Έιμς και η ευγενεστάτη αυτού κυρία με υπεδέχθησαν φιλικώτατα. Μετά το τέιον, λόγος εγένετο περί των αρχαίων της Ελλάδος, ο δε Αμερικανός καλλιτέχνης επεδείξατο μέγα ενδιαφέρον και εζήτησε να μάθη λεπτομερώς τα αφορώντα τον Παρθενώνα, τον ναόν του Ολυμπίου Διός και άλλα.
– Πολλάκις απεφάσισα, μοι λέγει, να επισκεφθώ την Ελλάδα, αλλ’ ημποδίσθην ένεκα σπουδαίας εργασίας. Τέλος, τον παρελθόντα χειμώνα, ενώ προητοιμαζόμην να απέλθω διά της Ιταλίας εις Ελλάδα, έλαβον διαταγήν παρά των εφόρων εκκλησίας τινός της Νέας Ορλεάνης όπως πορευθώ εις Ρώμην και ζωγραφήσω εν φυσικώ μεγέθει την εικόνα του Πάπα Πίου Ενάτου[2]. Ηδυνάμην να αρνηθώ τοιαύτην επωφελεστάτην προσφοράν;
– Λοιπόν, εξηκολούθησεν ο κ. Έιμς, λαβών συστατικήν επιστολήν του εν Νέα Ορλεάνη Αρχιεπισκόπου προς τον Πάπαν ανεχώρησα διά Ρώμην. Ο Πάπας με υπεδέχθη λίαν ευμενώς και διέταξεν ίνα κατάλληλος αίθουσα εν τω Κυριναλίω προετοιμασθή δι’ εμέ. Την προσδιορισθείσαν ημέραν ευρέθην εν τη θέσει μου. Ελβετός φύλαξ ήλθε πολλάκις όπως με ειδοποιήση να είμαι έτοιμος, διότι η αυτού Αγιότης ήρχετο. Τέλος, ήλθε συνοδευόμενος υπό δύο καρδιναλίων.
Συναντήσεις με τον Πάπα
Ήτο απλούστατα ενδεδυμένος, έφερε βραχείαν πορφυράν εφεστρίδα και λευκόν επενδύτην. «Καλή ημέρα σας» μοι λέγει, με ζωηράν φωνήν, και αμέσως εκάθισεν επί της έδρας, ην είχον προετοιμάσει δι’ αυτόν, των δύο καρδιναλίων ισταμένων ορθίων ενόσω ούτος εκάθητο. Η εθιμοτυπία αύτη της Ρωμαϊκής αυλής μοί εφάνη λίαν περίεργος. Οι δύο καρδινάλιοι ίσταντο ως αγάλματα, μη τολμώντες ούτε καν λέξιν να προφέρωσιν, εκτός εάν ο Πάπας απηύθυνε πρώτος τον λόγον.
Ο αντιπρόσωπος του Θεού εκάθητο επί του θρόνου κρούων διά των δακτύλων του επί του καλύμματος της χρυσής ταμβακοθήκης του τον χρόνον ασματίου τινός Ιταλικού μελοδράματος, όπερ έμελπε χαμηλοφώνως. Όταν ηγείρετο, οι καρδινάλιοι εγονυπέτουν και ίσταντο εν τη θέσει ταύτη μέχρις ότου ο Πάπας ήθελε καταλάβει και πάλιν την προτέραν αυτού στάσιν. Κατά πρώτον ευρέθην εις δύσκολον θέσιν μη γινώσκων τι έπρεπε να πράξω εν τη περιπτώσει ταύτη. Αλλ’ επειδή το καθήκον μου ήτο να ζωγραφήσω την εικόνα του και ουδέν περισσότερον, αφιερώθην εις το έργον μου, και τέλος εσυνήθισα τόσον πολύ εις τας εθιμοτυπίας, ώστε ουδεμίαν προσοχήν έδωκα πλέον εις αυτάς.
Την δευτέραν ή τρίτην ημέραν ήρχισα να χρωματίζω την εικόνα, ενώ δε απεσυρόμην βραδέως παρατηρών επισταμένως το αποτέλεσμα των χρωμάτων, ολίγον έλειψε να ρίψω κάτω τον Πάπα όστις είχεν ήδη κατέλθη του θρόνου και ίστατο όπισθέν μου, αγνοών όλως διόλου ότι ευρίσκετο πλησίον μου. «Bravo, bravissimo» μοι λέγει επιδοκιμαστικώς. «Βλέπω ότι ζωγραφίζεις κατά το σύστημα της αγγλικής σχολής». Είτα στρέφων προς έναν των καρδιναλίων, «Πώς σου φαίνεται η εικών αύτη;» ηρώτησεν αυτόν. «Τοσούτον φυσική όσον ή του καθρέπτου αντανάκλασις, Santita».
– Ci ho gusto, είπεν, λαβών δραγμίδα νικοτινιανής.
Μετά μίαν εβδομάδα ετελείωσα την κεφαλήν του, είπον δε αυτώ ότι δεν είχον πλέον ανάγκην της παρουσίας του, εάν μοι έδιδε την παπικήν αυτού περιβολήν, κοσμήματα κ.τ.λ. όπως παραστήσω αυτόν ευλογούντα μετά την απόλυσιν της Μεγάλης Λειτουργίας. Αμέσως έδωκε διαταγάς όπως μοι φέρωσι πάντα ταύτα και την κλείδα της αιθούσης.
– Πόσον καιρόν επησχολήσατε εις την εικόναν ταύτην; ηρώτησα.
– Ολόκληρον μήνα· ήτο ή πρώτη μου εικών φυσικού μεγέθους, υπεχρεώθην δε να εργάζομαι μετά προσοχής. Εξελεξάμην έν modelo των αρίστων της ακαδημίας, όστις ωμοίαζε πολύ τον Πάπαν, αλλ’ ο άθλιος φαίνεται ότι ηυχαριστήθη τόσον πολύ διότι περιεβλήθη την παπικήν στολήν ώστε εμέθυσε με τα χρήματα άτινα του έδωσα διά την πρώτην posa και εγένετο άφαντος· υπεχρεώθην λοιπόν να προσλάβω έτερον. [...] Παρεκλήθην υπό του Πάπα, άμα τη αποπερατώσει της εικόνος να ειδοποιήσω αυτόν· ούτος δε ήλθε μετά μεγίστης συνοδείας όπως επιφέρη την κρίσιν του. Εφαίνετο ζωηρός και εύθυμος, μετ’ ακριβή δε εξέταση εξέφρασε την ευαρέσκειάν του και ενώπιον πάντων μοι έδωκε την ευλογίαν του.
– Σας συγχαίρω εκ καρδίας διά την επιτυχίαν του έργου σας και διά την ευλογίαν της Αυτού Αγιότητος.
– Αλλ’ έκτοτε δεν είδατε πλέον τον Πάπαν; ηρώτησα.
– Τον είδον, απεκρίνατο ο κ. Έιμς, υπομειδιών εις την ανάμνησιν. Η τελευταία μου συνδιάλεξις μετ’ αυτού υπήρξεν έν των αστειοτέρων συμβάντων της ζωής μου. Μετά ένα περίπου μήνα αφ’ ης εποχής έλαβον την πρώτην ευλογίαν του Πάπα, επορεύθην μετά τινος φίλου ιατρού εις τα προάστεια της Ρώμης όπως γευματίσωμεν εις μικρόν τι ξενοδοχείον γνωστότατον διά την λαμπρότητα εξαιρετικών τινων φαγητών και πολύ συχναζόμενον υπό των καλλιτεχνών. Ενώ δε επορευόμεθα εφ’ αμάξης ησύχως, οτέ μεν φλυαρούντες και ευθύμως γελώντες, οτέ δε παρατηρούντες την ωραιότητα και το ρωμαντικόν των μερών εκείνων, ο ηνίοχος αίφνης εσταμάτησε τους ίππους, κατήλθε της θέσεώς του, και είπεν ότι ο Πάπας με την συνοδείαν του ήρχετο. Παρατηρήσαμεν ότι άπαντες κατήλθον των αμαξών και περιέμενον ίνα ό Πάπας και η συνοδεία του διέλθη. Το αυτό και ημείς επράξαμεν. Ο Πάπας εσυνείθιζε να πορεύηται ικανόν διάστημα εφ’ αμάξης εκτός της πόλεως, ακολούθως να αφίνη την άμαξαν και να περιπατή συνοδευόμενος υπό καρδιναλίων και τινων των αυλικών του. Ενώ δε διήρχετο άπαντες εγονυπέτουν. Εγώ και ο φίλος μου εστάθημεν όρθιοι με αποκεκαλυμμένην κεφαλήν κλίνοντες αυτήν ευσεβάστως. Ο Πάπας ιδών με επλησίασε και απηύθυνε τον λόγον αγγλιστί ερωτήσας με περί της υγείας μου, των υποθέσεων μου κ.τ.λ. Είτα δε αποχαιρετών με, έθεσε την χείρα επί τής κεφαλής μου και με ηυλόγησεν. Άπαντες οι κύριοι οι συνοδεύοντες αυτόν απεκάλυψαν την κεφαλήν των, με εχαιρέτησαν λίαν ευγενώς και διήλθον.
Όταν εισήλθομεν εις την άμαξαν, ο ηνίοχος με εξέλαβεν ως πρίγκηπα ταξειδεύοντα incognito και ήτο λίαν αστείον να βλέπη τις αυτόν να με παρατηρή μετά τοσαύτης περιεργείας ως να αμφέβαλλεν εάν ήμην ο Αυτοκράτωρ της Ρωσίας ή ο βασιλεύς της Βαυαρίας. Μετά δέκα λεπτά ο Πάπας έλαβε την θέσιν του εντός της αμάξης. Εις την επιστροφήν η άμαξά του έτυχε να διέλθη πλησίον της ημετέρας, τότε εξέβαλε την χείρα του ευλογήσας με και εκ δευτέρου. Άπαντες δε οι αυλικοί του αποκαλυφθέντες εχαιρέτησαν ημάς· εγώ δε υπεχρεώθην ένεκα της ευλογίας να δώσω δώρον εις τον ηνίοχον, πεντόφραγκον, όστις δεν περιέμενεν, ειμή ολίγα εκατοστά του φράγκου.
Διαρκούσης της διηγήσεως ταύτης του κ. Έιμς, εκκενώσαμεν δώδεκα φιάλας αληθούς καμπανίτου, ας ηγόρασεν εν Γαλλία εκ των χρημάτων της Παπικής εικόνος…
Αφήσας την οικίαν τού φίλου μου καλλιτέχνου, επανέκαμψα εις το ξενοδοχείον και λαβών έδραν εκάθισα πλησίον παραθύρου και παρετήρουν εν εκπλήξει τον αχανή ωκεανόν ούτινος η επιφάνεια εφαίνετο ως πλαξ κρυστάλλου.
[1] Ο πίνακας του Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς, Οι τελευταίες ημέρες του Γουέμπστερ στο Μάρσφιλντ (The last days of Webster at Marshfield), που φιλοτεχνήθηκε περί το 1858, δείχνει τον Ντάνιελ Γουέμπστερ στο νεκροκρέβατό του, στο σπίτι του στο Μάρσφιλντ.
[2] Ο Πάπας Πίος ΙΧ ή Τζιοβάνι Μαρία Μαστάι Φερέτι (1792 -1878) ήταν και κυβερνήτης στα Παπικά Κράτη (1846-1878). Στην αρχή της αρχιερατικής του εξουσίας ξέσπασαν οι περίφημες Επαναστάσεις του 1848, οπότε ο Πίος αφόρισε όσους συμμετείχαν στη βραχύβια Ρωμαϊκή Δημοκρατία που ανακήρυξαν (1849) και δραπέτευσε από τη Ρώμη. Ο Πίος Θ΄ συνέδεσε το όνομά του με δύο νέα ιστορικά δόγματα που καθιέρωσε ο ίδιος: το πρώτο ήταν η Άμωμος σύλληψη της Παρθένου Μαρίας το 1854, το δεύτερο ήταν το Αλάθητο του Πάπα.