Τεύχος 179
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΓιάννης Βλαχογιάννης: Δεν βαριέστε! Χαμένες ελπίδες...
Ο Γιάννης Βλαχογιάννης (1867-1945), υπήρξε μια πολύπλευρη προσωπικότητα (ιστορικός ερευνητής, λογοτέχνης, συλλέκτης και συγγραφέας). Το 1914, από κοινού με τον Σπυρίδωνα Λάμπρου, προτείνει στον Ελευθέριο Βενιζέλο την ίδρυση των Γενικών Αρχείων του Κράτους. Διορίζεται διευθυντής τους, θέση στην οποία παραμένει μέχρι το 1937. Αργότερα, δώρισε στα Γενικά Αρχεία την πολύτιμη συλλογή του, η οποία περιελάμβανε, μεταξύ άλλων, έγγραφα και χειρόγραφα της Επαναστατικής Περιόδου του 1821.
Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε στην Ειρήνη την Αθηναία και δημοσιεύτηκε, σε δύο συνέχειες, 5 και 6 Μαΐου 1930, στην Εστία.
Έχει εκδώσει έως τώρα τα «Προπύλαια», περιοδικόν ιστορικοφιλολογικόν που συνέγραφε μόνος του. Με τον γενικόν τίτλον «Αρχεία της Νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας», το «Αθηναϊκόν Αρχείον» (ένας τόμος), το «Αρχείον Μακρυγιάννη (δίτομον αυτό), και το «Χιακόν Αρχείον» (πεντάτομον), καθώς και διαφόρους ιστορικάς μονογραφίας.
Το έως τώρα εκδοθέν λογοτεχνικόν έργον του αποτελείται από πέντε τόμους: «Του Χάρου ο Χαλασμός», «Έρμος Κόσμος», «Γύροι της Ανέμης», «Λόγοι και Αντίλογοι» και «Τα Μεγάλα Χρόνια».
Εκτός αυτών, έχει πολλάς ανεκδότους εργασίας, μεγάλης σημασίας, διαφωτιστικές όλων των σκοτεινών εποχών ή των ατελώς προσδιωρισμένων, του τελευταίου αιώνος, συλλογάς χειρογράφων, συλλογές μύθων, θρύλων, παραδόσεων, τραγουδιών, παλαιών κειμένων, και ένα τεράστιον υλικόν διά Λεξικόν της νεοελληνικής δημοτικής γλώσσης.
– Ποια βιβλία, νομίζετε, κύριε Βλαχογιάννη, ότι αν ετυπώνοντο θα εφώτιζαν τον Ιερόν Αγώνα;
– Αφού εορτάζουμε τα Εκατόχρονά του, ήθελα να σας δώσω πρώτα μια συνοπτική περίληψι όλης της καταστάσεως, στην οποίαν βρίσκεται η ιστορική έρευνα του Ιερού αυτού Αγώνος. Έξοχοι της εποχής εκείνης ιστορικοί συγγραφείς υπήρξαν ο Φιλήμων και ο Σπηλιάδης. Ο πρώτος δεν επρόλαβε να συμπληρώση, ούτε να τυπώση το πολυτιμώτατο έργο του. Του δευτέρου, έχω εγώ από τα φοιτητικά μου χρόνια αγοράσει για 500 δραχμάς τους δύο τελευταίους ανεκδότους τόμους, που περιέχουν όλη την Καποδιστριακή περίοδο, πολύτιμο χειρόγραφο. Η χήρα τού γυιού τού μακαρίτη Σπηλιάδη εκτύπησε πολλές πόρτες, μα καμμιά δεν άνοιξε. Και το χειρόγραφο το πήρε ένας επαρχιώτης πτωχοφοιτητής. Το Κράτος ξέρει πως υπάρχει αυτό το χειρόγραφο. Ξέρει ακόμη πως όταν ο Παπαδιαμάντης ευρίσκετο στην ανάγκη, του έστελνα πολύ λίγα χρήματα και μου μετέφρασε της δύο σημαντικότερες ιστορίες της Επαναστάσεως: την ιστορία του Γόρδονος και του Φίνλεϋ, Ε, και τα δύο αυτά χειρόγραφα, πρόθυμος να τα παραχωρήσω εις όποιον θέλει για να τυπωθούν. Έχω ακόμα σαράντα χειρόγραφα ιστορικά ανέκδοτα. Και τελευταία ηύρα έναν αληθινό θησαυρό. Απομνημόνευμα αγωνιστού του ’21 από τρεις χιλιάδας σελίδες και θα άξιζε, τώρα με τις εορτές της Εκατονταετηρίδος, να εκδοθή το θαυμάσιο αυτό σύγγραμμα για να το αποκτήση και να το διαβάση ο Ελληνικός λαός. Δεν βαριέστε! Χαμένες ελπίδες...
– Εγώ, όμως, όταν ο κ. Βενιζέλος με εκάλεσε στα 1914 να οργανώσω την Υπηρεσίαν Ιστορικών Αρχείων και μου εδήλωσεν ρητώς, ότι το Κράτος θα αγοράση της συλλογές μου, ένα σκοπόν είχα, δεχόμενος αυτό το έργον και μια ελπίδα: με το αντίτιμον των συλλογών αυτών να τυπώσω... τουλάχιστον την Ιστορίαν του Κράτους, την Eξέλιξιν των Δημοσίων Υπηρεσιών του και τα Κείμενα του Δημοσίου Δικαίου του. Αλλά το κράτος με αγνοεί, καθώς αγνοεί και το από πού ξεκίνησε. Δηλαδή της πηγές της υπάρξεώς του, της ρίζες της καταγωγής του. Η εξαγορά της συλλογής μου δεν έγινε – ο κόσμος γνωρίζει αυτήν την ιστορία. Εγώ, όμως, όσο ζω, εννοώ να μη παραιτηθώ από τον σκοπό μου. Λίγοι είνε οι μήνες που θα περιμείνω ακόμη. Ύστερα, παραιτούμενος από την δημοσίαν υπηρεσία, θα βγάλω στο Ινκάντο την ειδική νεοελληνική βιβλιοθήκη μου, που δεν θα μπορέση να γίνη άλλη σαν αυτή, και τα ιστορικά έγγραφα και χειρόγραφά μου, γιατί εννοώ με κάθε τρόπο να εκδοθούν τα έργα που ανέφερα. Και να το ξέρετε, επίσημοι νεοέλληνες. Θα τα ξεπουλήσω όλα, σαν μουφλούζης πραμματευτής, που είχε την παλαβομάρα από τα μικρά του χρόνια να μαζεύη τα κουρέλια της προγονικής ιστορίας και να τα φυλάη. Αυτά, για τελευταία φορά. Και να το ξέρης, Ψωροκώσταινα, πρέπει τα παιδιά σου, συχνά να σου δίνουν πικρά μαθήματα, για να βάλης λίγη γνώσι κάποτε. Εδώ είμαστε και εδώ είσαι, κυρά μου!...
Ο κ. Βλαχογιάννης εξακολουθεί:
– Όταν ο Γεννάδιος αφήκεν εις τους Αμερικανούς τους ανεκτιμήτους θησαυρούς της βιβλιοθήκης του, το Κράτος δεν αισθάνθηκε το ράπισμα. Όταν οι εθνικοί ευεργέται Ιωαννίδαι, άφισαν στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου τους καλλιτεχνικούς θησαυρούς τους, το Κράτος τίποτε πάλι δεν ένοιωσε. Θα το κάμω, όμως, εγώ, να νοιώση βαθειά το κτύπημα... Αυτά για την ιστορία. Σε λίγες ημέρες, πρώτη φορά στη ζωή μου, θα μοιράσω αγγελία και θα ζητήσω συνδρομάς από γνωστούς μου, για να μπορέσω να τυπώσω το μεγάλο, καταπληκτικό έργο που σας ανέφερα. Δεν ξέρω τι θα γίνη. Ετοιμάζω επίσης με τον τίτλο: «Ελληνική Πολιτεία» περιοδική σειρά ιστορικών μονογραφιών, όπου θα εκθέσω την απίστευτη κρατική ιστορία από του 1821 ώς το 1862 με αναδρομάς προς τα οπίσω. Είπα «θα εκθέσω», αλλά είνε ζήτημα αν θα μπορέσω να τυπώσω και το πρώτο φυλλάδιο με ιδικά μου έξοδα.
– Δεν θα μου πήτε τώρα, τίποτε σχετικό με τη ζωή σας;
– Αυτό θα μου επιτρέψετε να σας το αρνηθώ.
– Θα είσθε κουρασμένος.
– Καθόλου.
– Κάθεστε μακρυά;
– Στην Δεξαμενή.... με της αδελφές μου...
Έβγαλε από την τσέπη του, ένα μεγάλο ρολόγι και μου έδειξε τη
ώρα.
– 121)2!... Παίρνουν πολλές ώρες αυτές η ομιλίες... Και πολύ πρωί.... έχω εργασίαν.
– Μα είνε Κυριακή.
– Εργάζομαι και την Κυριακή
Επήρε το καπέλλο του.
– Θα τα βάλη η «Εστία», αυτά που είπαμε;
– Ελπίζω... θα τα βάλη...
Εκατέβηκε τη σκάλα γρήγορα και πήρε τον δρόμο πεζή ενώ έβρεχε...
Είναι το μέλλον μας η καταστροφή;
Ian McEwan, Όσα μπορούμε να γνωρίζουμε, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.
Πώς μαθαίνουμε το παρελθόν και πόσο μπορούμε να εμπιστευτούμε όσα διασώθηκαν απ’ αυτό; Στο νέο μυθιστόρημα του Ίαν ΜακΓιούαν, δύο ιστορικοί του μέλλοντος αναζητούν ένα χαμένο ποίημα και, μαζί του, την αλήθεια μιας εποχής που έχει πια καταστραφεί. Το νέο μυθιστόρημα του συγγραφέα, ένας θρίαμβος της γλώσσας και της γραφής, είναι ένα βιβλίο για τη μνήμη, την Ιστορία και τις αυταπάτες με τις οποίες κατασκευάζουμε το παρελθόν. Αλλά, ταυτόχρονα, είναι και μια ανησυχητική προβολή του δικού μας κόσμου στο μέλλον: ενός κόσμου μαζικού, που ορίζεται από τον θρίαμβο της επικοινωνίας μέσω του διαδικτύου και της Τεχνητής Νοημοσύνης. [ΤΒJ]
The ancient green world that we thought we knew (John Fuller, Marston Meadows: Α corona for Prue)
Διασώζοντας θραύσματα του παρελθόντος, διεκδικούμε την ένταξή μας σε κάτι μεγαλύτερο, σε ένα νόημα ύπαρξης, λέει ο Ίαν ΜακΓιούαν στο τελευταίο μυθιστόρημά του, το κορυφαίο που διάβασα τα τελευταία χρόνια. Είναι ένα μυθιστόρημα που αποκρυσταλλώνει την κομψότητα της γραφής του, την αρτιότητα της χρήσης κάθε λέξης: πώς ταιριάζει αυτή με την επόμενη και την προηγούμενη, ποιον ρυθμό συνθέτουν όλες μαζί και συγχρονισμένα και συστηματικά υπηρετούν, πώς αυτός ο ρυθμός ταράζεται ανεπαίσθητα και μεταβάλλεται δημιουργώντας σου την επιθυμία να σταματήσεις, έκθαμβος, την ανάγνωση για μια στιγμή, να δώσεις χρόνο στον θαυμασμό αυτόν για να σε γεμίσει.
Το Όσα μπορούμε να γνωρίζουμε, δηλαδή, είναι, πάνω απ’ όλα, ένας θρίαμβος της γλώσσας και της γραφής. Αλλά είναι και το έναυσμα για να αναρωτηθεί ο αναγνώστης πώς μαθαίνουμε το παρελθόν, πώς αντιλαμβανόμαστε και σχηματοποιούμε την Ιστορία, πώς δημιουργούμε τις συλλογικές μνήμες, ποιες πηγές αξιοποιούμε και πόσο αξιόπιστες ή τυχαία διασωθείσες μπορεί να είναι, και πώς τις χρησιμοποιούμε για να φτιάξουμε, ή για να ενισχύσουμε, τα δικά μας αφηγήματα.
Πολύ περισσότερο που, πλέον, ζούμε σε μια εποχή στην οποία έχουμε καταληστεύσει το παρελθόν από την ιδιωτικότητά του με την ψηφιοποίηση και την αρχειοθέτηση κάθε πληροφορίας, ατομικής ή κοινωνικής. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταθέτουμε την καθημερινότητά μας, τις φωτογραφίες των διακοπών και των γιορτών, την οργή μας ή τη χαρά μας, τον αυτοθαυμασμό μας, τα βιβλία που διαβάσαμε και τις ταινίες που είδαμε, τις πόζες που επεξεργαστήκαμε, τη μάσκα που φορέσαμε για να δείχνουμε περισσότερο ενδιαφέροντες, περισσότερο θελκτικοί στους άλλους, σε όσους μάς «γνωρίζουν» πίσω από μια οθόνη. Και ο ιστορικός του μέλλοντος σε αυτές τις φωτογραφίες, στα «μου αρέσει» και στα «νοιάζομαι» και στα «έλεος» emoji, σε κείμενα και κοινοποιήσεις, ενδέχεται να αναζητήσει στοιχεία από το παρελθόν, από τη δεκαετία του 2010 και του 2020.
Όχι ότι ο ιστορικός του παρόντος δεν μπορεί να την πατήσει έτσι: σε πόσες φωτογραφίες του παρελθόντος μπορούμε να φανταστούμε, πίσω από μια σοβαρή πόζα κοινωνικής αποδοχής, τις ατέλειωτες ιστορίες οικογενειακής βίας για παράδειγμα; Πόσα ερωτικά γράμματα φημισμένων λογοτεχνών έχουμε αποθεώσει; Αλλά είμαστε σίγουροι ότι ήταν γράμματα αγάπης, ευμενώς παραλαμβανόμενα από τον αποδέκτη, και όχι παραληρήματα ενός ψυχοπαθούς stalker; Τι είναι η αλήθεια; Αυτά μας ρωτάει ο ΜακΓιούαν.
Οι ιστορικοί του μέλλοντος
Είμαστε έναν αιώνα μετά στο μέλλον, το ημι-κατεστραμμένο μέλλον. Δυο νέοι ιστορικοί του μέλλοντος θέλουν να αποκαλύψουν το περιεχόμενο ενός μυθικού ποιήματος που μοιάζει να μην το έχει διαβάσει ποτέ κανένας, αλλά να του έχουν δώσει όλοι, άνθρωποι και χρόνια και δεκαετίες, και πλάνες, μια ιδιαίτερη σημασία – κάποιοι λένε ότι «θα μπορούσε ακόμη και να σώσει τον πλανήτη». Δεν είναι μόνο το ποίημα μυθικό, είναι και η περίσταση στην οποία πρωτακούστηκε, ένα «αθάνατο» δείπνο. Κι ο Ίαν ΜακΓιούαν, από την αρχή, σου εξηγεί ότι σ’ αυτό το μυθικό δείπνο, σ’ αυτή τη μυθική απαγγελία του ποιήματος, το κοινό δεν νοιαζόταν δα και πολύ, είχε άλλα τετριμμένα στο μυαλό του, απιστίες και έρωτες, καθημερινότητα και προοπτικές – ή, απλά, μια θολούρα από το αλκοόλ. Όμως οι παρόντες στο δείπνο δεν είναι πια εδώ. Μπορούμε, όπως κάνουν οι ιστορικοί του μέλλοντος, να τους φανταζόμαστε ως συγκλονισμένους αφοσιωμένους μάρτυρες μια στιγμής πέρα από εποχές. Και σαν τυμβωρύχοι, οι ιστορικοί του μέλλοντος του ΜακΓιούαν πηγαίνουν στο απομονωμένο, νησί πλέον, σημείο όπου απαγγέλθηκε το ποίημα, στο οποίο ενδέχεται να βρίσκεται κρυμμένη η αλήθεια του.
Στο μεταξύ, ο συγγραφέας συνεχίζει να μας φέρνει πίσω στην εποχή μας, αναδεικνύοντας ξανά και ξανά πως η αλήθεια του μυθικού δείπνου περιείχε μικρότητες και απογοητεύσεις και σπασμένα δεσμά και σκοτεινά σημεία – μα δεν περιείχε δόξα. Επρόκειτο για ένα άθροισμα τυχαιοτήτων και μικροτήτων που δεν γνωρίζουμε και το περνάμε για πλάσιμο ιστορίας, αφού πρώτα το πασαλείψουμε, ενίοτε και υποσυνείδητα, είτε ως άτομα ή ως λαοί και έθνη και χώρες, με ό,τι ομορφότερο, ό,τι μας κάνει να νιώσουμε καλύτερα.
Έχει όμως σημασία; ξαναρωτά ο Ίαν ΜακΓιούαν. Για να δώσω ένα εγχώριο παράδειγμα, έχουν σημασία τα προσωπικά του Γιώργου Σεφέρη, τα παιδιά που άφησε πίσω η Μαρώ; Ή μήπως σημασία έχουν μόνο οι λέξεις; Και τίνος είναι τελικά τα ποιήματα; Έχει καμιά σημασία τι έγραφε το χαμένο μυθικό ποίημα του βιβλίου ή έχει σημασία ότι θα μπορούσε, παραλίγο, να κινητοποιήσει γενιές και αγώνες για τη σωτηρία του πλανήτη;
Αλλά ετούτο το αριστούργημα του ΜακΓιούαν είναι και ένα αφήγημα από το μέλλον: είναι ένας κόσμος «χαλασμένος», που μαθαίνει ακόμη να ζει μετά τις αλλεπάλληλες καταστροφές. Ο ΜακΓιούαν φαντάζεται τι είναι αυτό που θα μας καταστρέψει: η μη αναστρέψιμη κλιματική αλλαγή, μια αναπόφευκτη κλιμάκωση με μικροπυρηνικές εστίες πολέμου. Η άνοδος της στάθμης των ωκεανών, η αποξήρανση των ποταμών και των λιμνών, η επίδραση στη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας, το λιώσιμο των πάγων, το albedo effect (για τους επιστήμονες αναγνώστες), ο πρώτος κλιματικός πόλεμος μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν εν μέρει εξαιτίας του λιωσίματος των πάγων των Ιμαλαΐων, η κλιμάκωσή του από παραδοσιακό σε πυρηνικό εξαιτίας μιας αρρύθμιστης Τεχνητής Νοημοσύνης, ο άμεσος θάνατος ενός εκατομμυρίου και το δέος και η ειρήνη, αλλά μετά νέοι πόλεμοι μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας και Ισραήλ, νέες μικροπυρηνικές αβλεψίες της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και ένταση στην Ταϊβάν και αύτανδρη βύθιση ενός αμερικανικού πλοίου με 2.500 πλήρωμα, και μετά ο Κατακλυσμός του 2042, με έναν διηπειρωτικό ρωσικό πύραυλο να αστοχεί, να πέφτει στον Ατλαντικό και να προκαλεί τσουνάμι 70 μέτρων και να κάνει παρελθόν πόλεις όπως η Γλασκώβη, η Νέα Υόρκη και το Λάγος, ιδού και οι επακόλουθοι τυφώνες που εξαφανίζουν το Λονδίνο ενώ η Αγία Πετρούπολη σβήνει από το χάρτη με πυρά ανταπόδοσης, η Βρετανία είναι πλέον ένα αρχιπέλαγος και οι καιροί μοιάζουν να επέστρεψαν στις μεσαιωνικές οικονομίες, ενώ η γνώση φυλάττεται πλέον στα ορεινά. Ακολουθεί η ψύξη του πλανήτη από την πολεμική πυρηνική σκόνη της Ανατολής, νέα κράτη σχηματίζονται (η δυστοπία έχει και Μεγάλη Ρωσία να καταπίνει, π.χ., τη Γερμανία) κι ακολουθεί ο τρίτος σινοαμερικανικός πόλεμος που παραμένει συμβατικός αλλά συνεχίζει να ισοπεδώνει πόλεις. Μένουμε οι μισοί, αλλά ο ΜακΓιούαν θα εισαγάγει μια ακτίνα αισιοδοξίας: δεν έγινε και γενικευμένος πυρηνικός πόλεμος, μείναμε οι μισοί και όχι κανένας. Και καλού κακού είχαμε φροντίσει να αποθηκεύσουμε απλουστευμένες οδηγίες για τα πάντα σε ασφαλές σημείο: πώς να ανάψουμε φωτιά, πώς να φτιάξουμε γυαλί, πώς ένα απλό μικροσκόπιο, πώς να γίνουμε αγρότες, τι είναι η τυπογραφία, πώς να φτιάξουμε αναλγητικά για τον επερχόμενο πονοκέφαλο από τον φλοιό της ιτιάς (έχει σαλικυλικό οξύ), όλα αυτά τα πράγματα που μας πήραν χιλιάδες χρόνια να αναπτύξουμε, σε απλές οδηγίες χρήσης για να τα καταλάβει ο μελλοντικός επιζών που έχει επιστρέψει στην εποχή των σπηλαίων (εδώ που τα λέμε, ελπίζω κάποιος να εφαρμόζει αυτή την οδηγία του ΜακΓιούαν).
Τελικά, μόνο την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν φοβάται ο συγγραφέας: θα τη δαμάσουμε, θα την κρατικοποιήσουμε, θα την περιορίσουμε, θα είναι σαν μια αγαπημένη θεία για τις επόμενες γενιές, πολυλογού και με κριτική διάθεση, και με «ενδιαφέρον», με γνοιάξιμο για τα ανίψια της.
Ελευθερία και εγκατάλειψη
Τον καίνε τον Ίαν ΜακΓιούαν οι καιροί μας. Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα καταγράψουν την επιστημονική πρωτοπορία αλλά και την ξεροκέφαλη απληστία, τα ταξίδια χιλιάδων μιλίων για διακοπές, τα κτίρια που αγγίζουν τα σύννεφα, την εξολόθρευση αρχαίων δασών για να φτιάξουμε χαρτί να σκουπίζουμε τους πισινούς μας, αλλά και την ανάλυση του γονιδιώματός μας, την Τεχνητή Νοημοσύνη και το διαδίκτυο, το γιγάντιο τηλεσκόπιο του διαστήματος. “Such liberty and abandon”. Οι καιροί μας, με ανθρώπους έτοιμους να πεθάνουν για ιδέες, είτε καλές ή κακές. Οι καιροί μας, θορυβώδεις, πεινασμένοι, επιπόλαιοι, ελεύθεροι – εκτός από τα εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων που «λυπόμαστε, μείνατε πίσω».
Ο ΜακΓιούαν είναι πολλά πράγματα μαζί. Πάντα είναι και λόγιος εστέτ, χαρίζει σταγόνες εσωστρέφειας, κλεισίματος του ματιού στους άλλους λόγιους και στους εξειδικευμένους αναγνώστες – ή προ(σ)καλεί και εσένα να γίνεις κι εσύ λόγιος: το μυθικό ποίημα είναι corona, crown of sonnets, στεφάνη, όπου η πρώτη φράση κάθε στροφής είναι η τελευταία της προηγούμενης (κι όλες μαζί συνθέτουν την τελευταία στροφή στο σονέτο που ενέπνευσε τον McEwan, το “Marston Meadows: A corona for Prue” [πρόσφατο ποίημα, δημοσιεύτηκε στις 9 Ιουλίου 2021 στο Times Literary Supplement, το περίφημο TLS]), αλλού εισχωρεί μια φράση από ένα σονέτο του ποιητή της ελισαβετιανής περιόδου Michael Drayton (“passion, speechless lies”) , αλλού μια φράση του επίσης Άγγλου ποιητή του 19ου αιώνα Άλφρεντ Τένισον γι’ αυτό που δεν είμαστε πλέον (“we are not now that strength which in old days moved earth and heaven”), οι αναφορές στον προγενέστερο του Τένισον Άγγλο ποιητή John Clare (τη χρειάζεσαι τη λογοτεχνική σου γνώση, συν μια εξειδίκευση στη βρετανική ποίηση – ή απλά μαθαίνεις, ανοίγονται παράθυρα γνώσης). Αλλά εδώ είναι και η Αμοργός του Νίκου Γκάτσου, η δική μας γνώση, το δικό μας παρελθόν.
Σαφήνεια για τους δύσκολους καιρούς, σαν τον Καμύ, ζητάει αλλά και προσφέρει ο Ίαν ΜακΓιούαν. Πώς θα ερμηνεύσουμε αυτά που πέρασαν, πώς αυτά που μας δομούν και μας οδηγούν. Πού θα βρούμε έμπνευση – κι αν αυτό το πού είναι απλά πρόσχημα και όχι λάβαρο.
Η προδοσία των εικόνων
Βιντσέντζο Λατρόνικο, Η Τελειότητα, μετάφραση από τα ιταλικά: Δήμητρα Δότση, Loggia, Αθήνα 2025, 144 σελ.
Η ψηφιακή τελειότητα υπόσχεται ελευθερία, αυτονομία και απόλυτο έλεγχο της ζωής. Στην Τελειότητα του Βιτσέντζο Λατρόνικο, όμως, η υπόσχεση αποδεικνύεται παγίδα: οι εικόνες μιας άψογα επιμελημένης ευτυχίας υποκαθιστούν την εμπειρία, η ομοιομορφία εκτοπίζει την ταυτότητα και η ζωή, απογυμνωμένη από γλώσσα, σχέσεις και αυθεντικό βίωμα, καταλήγει να μοιάζει με την επίπεδη οθόνη που τη μεσολαβεί. [ΤΒJ]
Ένα από τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής κουλτούρας που δεν συζητείται είναι η ψευδαίσθηση που δίνει στους χρήστες της τεχνολογίας ότι έχουν τον απόλυτο έλεγχο της ζωής τους κι ότι αυτό που θα θελήσουν, εντός κι εκτός ηλεκτρονικού υπολογιαστή, εκτελείται κι ολοκληρώνεται άμεσα κι επιτυχώς. Είναι όμως μία από τις καταστάσεις που αποδίδει εύγλωττα ο Βιτσέντζο Λατρόνικο (Vincenzo Latronico) στην Τελειότητα (σε στιλπνή, άψογη μετάφραση της Δήμητρας Δότση – Loggia, 2025). Πρωταγωνιστούν ο Τομ και η Άννα, ψηφιακοί νομάδες που μετακομίζουν στο Βερολίνο με σκοπό να ενσωματωθούν στη γερμανική κοινωνία και να πραγματώσουν το όνειρό τους – να επανεφεύρουν τον εαυτό τους, μακριά και πλήρως ανεξάρτητοι από τις επιρροές της οικογένειας.
Το βιβλίο γεννήθηκε ως φόρος τιμής στα Πράγματα: Μια ιστορία της δεκαετίας του 1960 – το πρωτόλειο μυθιστόρημα του Ζωρζ Περέκ (George Perec), που κέρδισε το βραβείο Renaudot και τη γενικότερη κριτική για τον τρόπο με τον οποίο αναδεικνύει την επιδίωξη ενός ζευγαριού για ευζωία και ατομική ταυτότητα μέσω της πολυτέλειας και της επιτήδευσης. Ενώ, ωστόσο, ο Περέκ υπογραμμίζει τον τρόπο που οι πρωταγωνιστές του ετεροπροσδιορίζονται από τα αντικείμενα, ο Λατρόνικο εστιάζει διπλά: και στο υλικό/άυλο των αντικειμένων και στο κυνήγι των πρωταγωνιστών του για εμπειρίες: δραστηριότητες, συνθήκες και αντιδράσεις που, ωστόσο, χαρακτηρίζονται από αυτοματισμό και οπτική, απόλυτα επιμελημένη, ομορφιά. Μια τελειότητα η οποία, εκτός από κίβδηλη, αποδεικνύεται κι αδρανοποιός για τη ζωή τους – «ζωή τόσο περιορισμένη και επαναλαμβανόμενη, με το πέρασμα του χρόνου τούς είχε στερήσει κάθε πρωτοβουλία, κάθε ίχνος περιέργειας».
Το βιβλίο διαρθρώνεται σε τέσσερα κεφάλαια με αντίστοιχους αφηγηματικούς χρόνους: Ενεστώς, Παρατατικός, Αόριστος, Μέλλων. Και στα τέσσερα, παρακολουθούμε το ζευγάρι να διάγει τη ζωή του πανομοιότυπα και μηχανιστικά: εργάζονται, τρώνε, διασκεδάζουν, κάνουν έρωτα, πακετάρουν-ξεπακετάρουν-αποθηκεύουν, μετακομίζουν. Σε όλους τους χρόνους, oι σκέψεις τους παραμένουν επίπεδες όπως ακριβώς οι ψηφιακές οθόνες· οι προθέσεις και οι επιδιώξεις τους εκτείνονται μέχρι την επόμενη μετακόμιση, οι αναμνήσεις τους είναι το ίδιο βραχείες. Τα συναισθήματά τους, επιδερμικά. Καμία δημιουργική απασχόληση εκτός του ότι «αφιέρωναν ώρες και ώρες δαμάζοντας την πραγματικότητα ώσπου να ευθυγραμμιστεί με την εικόνα της». Ελάχιστη, αντανακλαστική κυρίως, η φροντίδα εαυτών και πραγμάτων.
Ούτε τα φυτά τους δεν ποτίζουν.
Μια ζωή χωρίς γλώσσα
Το κείμενο δεν διεκδικεί δάφνες λογοτεχνικότητας. Το πολύ αντίθετο, θα έλεγα. Παρ’ όλα αυτά, αποδίδει με ρεαλισμό και ακρίβεια τη συνύφανση του στεγνού ψυχισμού των δύο πρωταγωνιστών με τις παθογένειες της εποχής: παγκοσμιοποίηση –σε δύο εκδοχές: τη μετα-καταναλωτική και την ευδαιμονιστική–, gentrification, airbnb, αισθητικοποίηση και ομοιομορφία, αυτοαναφορικότητα, έλλειψη ταυτότητας και αξιών.
Και επιπλέον, έχει δύο λεπτομέρειες πολύ ενδιαφέρουσες, αν και αρνητικές: η πρώτη είναι η μη ύπαρξη βιβλίων ή εφημερίδων στη ζωή των πρωταγωνιστών. Οι δύο νέοι ξεφυλλίζουν μόνο κάποια περιοδικά τα οποία όμως έχουν τις ίδιες στυλιζαρισμένες εικόνες με αυτές που βλέπουν στο Instagram και παράγουν οι ίδιοι στη δουλειά τους. Στοιχείο, βέβαια, που αιτιολογεί την ημιμάθεια και την καταφανή έλλειψη συνειδητότητας και των δύο.
Η δεύτερη λεπτομέρεια είναι η γλώσσα. Σε πραγματολογικό επίπεδο: οι αγγλικές λέξεις της ψηφιακής κουλτούρας που έχουν ενσωματωθεί στην αφήγηση, κι αφεθεί επιμελώς αμετάφραστες, είναι πάρα πολλές για ένα μη τεχνικό, μη επιστημονικού περιεχομένου κείμενο. Ωστόσο, επισημαίνουν κάτι στο αφηγηματικό επίπεδο· κάτι που επαυξάνουν οι δύο πρωταγωνιστές με το ότι, παρ’ όλο που επιδιώκουν να γίνουν μέρος της γερμανικής κοινωνίας, δεν καταβάλουν καμία απολύτως προσπάθεια να μάθουν γερμανικά και να συνομιλήσουν, να συγχρωτιστούν με ντόπιους. Ακόμα και τα αγγλικά που χρησιμοποιούν ως γλώσσα επικοινωνίας «δεν ήταν τέλεια». Αλλ’ εκείνο που ενοχλεί περισσότερο είναι η παντελής έλλειψη διαλόγου μεταξύ του ζευγαριού. Δεν υπάρχουν μια δυο λέξεις της καθημερινότητας που θα δημιουργούσαν συναισθηματική ασφάλεια, σταθερότητα, συντροφικότητα. Ούτε καν μία αντιπαράθεση, ένας διαπληκτισμός, κάτι έντονο τέλος πάντων που θα τάραζε τον υπνωτικό μιμητισμό τους και θα τους έβαζε στη διαδικασία να καταλάβουν τη ζωή τους και να δηλώσουν παρών στη ζωή τού/τής συντρόφου τους.
Αυταρχική τεχνολογία
Λογοτεχνία είναι η καταγγελία της εποχής στην οποία ζει κανείς, λέει ο Καμίλο Χοσέ Θέλα (Camilo José Cela). Και ο σαραντάχρονος Λατρόνικο κάνει ακριβώς αυτό, με τρόπο νηφάλιο και συνοπτικό, σαν να κάνει ρεπορτάζ. Άθελά του όμως, ρεπορτάζ υπόρρητα ανατρεπτικό έως τρομακτικό: η ομοιομορφία –στην εμφάνιση, στη συμπεριφορά έως την αρχιτεκτονική και το design εσωτερικών χώρων– και η αίσθηση ανελευθερίας που καταγράφει μού έφεραν στο νου την ολιγοσέλιδη Νέα Ουτοπία του Τζερόμ Κ. Τζερόμ (Jerome K. Jerome). Δεν είναι υπερβολή, τηρουμένων κάποιων αναλογιών, αν σκεφτούμε πως η τεχνολογία (ιδίως η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα κοινωνικά δίκτυα) εξαπλώνεται με όρους αυταρχικού καθεστώτος.
Ξεχνάμε, επίσης, πως κάθε γενιά έχει τη δική της περίοδο πειραματισμού πριν από την ουσιαστική ενηλικίωση – το να δοκιμάζεις νέες εμπειρίες και να δοκιμάζεσαι, ή απλώς να παρασύρεσαι, από τη μαζικότητα ή από την ευκολία στην πρόσβαση ενός τυποποιημένου κοινωνικού μοντέλου ευζωίας είναι μέρος της διαδικασίας της ανθρώπινης ωρίμανσης και δεν έχει στενά γενεολογικά ή ηλικιακά όρια. Ο Γιόακιμ Πίρινεν (Joakim Pirinen), π.χ., την τοποθετεί στα μέσα της δεκαετίας του 1980 και στο πλαίσιο μιας Καλής Οικογένειας (το πρωτότυπο για την εποχή του θεατρικό έργο που ανέβηκε και στην Ελλάδα την περίοδο 2008-09 από το Εθνικό Θέατρο), η οποία θα μπορούσε κάλλιστα να είναι η μετεξέλιξη της Άννας και του Τομ – μακάρια ευτυχισμένο ζευγάρι, χαμογελαστό, ό,τι κι αν συμβεί, η Εύα και ο Λάσσε έχουν μια υπέροχη δουλειά, δύο αξιολάτρευτα παιδιά και κατοικούν σε πολυτελή κατοικία με άψογα φροντισμένο κήπο, όπως στις διαφημίσεις ή στα παιδικά βιβλία της δεκαετίας του 1960. Εκείνο που διαφοροποιεί την Άννα και τον Τομ από τους πρωταγωνιστές των Περέκ και Πίρινερ είναι η εκτεταμένη χρήση της ψηφιακής τεχνολογίας και η εφελκυστική δύναμη της εικόνας. Όχι, όμως, το ότι κάνουν σχεδόν τα πάντα μέσω διαδικτύου και ψηφιακών εφαρμογών – η χρήσιμη αυτοματοποίηση είναι και αναγκαία. Είναι η αδυναμία τους να θέσουν ένα όριο στις ατέλειωτες δυνατότητες και ερμηνείες της πραγματικότητας που εμφανίζει η οθόνη. Η διάψευση των πεποιθήσεών τους με το κλείσιμο της οθόνης και η αποστασιοποίησή τους από την απτή πραγματικότητα όταν δεν συνάδει με την τελειότητα που αναπαράγουν. Η απομόνωση στην οποία οδηγούνται και η ανελευθερία όταν δεν μπορούν να αντιδράσουν σε αυτό το χάος που είναι το εκτός υπολογιστή βίωμα· πόσο μάλλον να διακρίνουν την αληθινή ομορφιά που προσδίδουν στην καθημερινότητα τα λάθη και οι ατέλειες. Γι’ αυτό άλλωστε δεν μπορούν να εκτιμήσουν την τέχνη, ή να της προσδώσουν συναισθηματική αξία, αν και επισκέφτονται ανελλιπώς εκθέσεις εικαστικών.
Κάπως έτσι αρχίζει να μεταβάλλεται η ανθρωπινή υπόσταση του ατόμου, κι όχι μόνο στις σελίδες ενός βιβλίου: Πόσες φορές δεν απαντήσατε, αν απαντήσατε, με τον αυτοματισμό ενός like; Πόσες φορές μια σκέψη διακλαδώθηκε αυτόματα με τον τρόπο που ανοίγουμε συνδέσμους; Πόσες φορές βάλατε κάτι σε αναμονή χωρίς τελικά να το απαντήσετε, όπως κάνουμε με τις καρτέλες στον Firefox; Ή σβήσατε μία υποχρέωση με την ευκολία ενός κλικ; Πόσες φορές δεν κινήθηκε το χέρι ασυναίσθητα για να ζουμάρει την οθόνη της τηλεόρασης; Πόσες φορές, πάλι, νιώσατε αποτυχημένοι προσπαθώντας να εκτελέσετε την τέλεια συνταγή του TikTοk;
Πώς είναι η τελειότητα
Ο αυστριακός ψυχολόγος Άλφρεντ Άντλερ (Alfred Adler) ορίζει το lifestyle ως ένα σχήμα ζωής, όχι έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής όπως έχει επικρατήσει να σημαίνει σήμερα. Ένα σχήμα ζωής που περιλαμβάνει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους, αλλά και τον μακροπρόθεσμο προσανατολισμό του σε όλο το βάθος του βιωμένου χρόνου του. Αυτό συνεπάγεται πως η εμπειρία και το νόημα είναι ενεργές κατασκευές και υπόκεινται σε μια ακονισμένη αντίληψη. Ή, καλύτερα, ακονιζόμενη καθώς η αντίληψη είναι μία συνεχής επαγωγική διαδικασία κι όχι η παθητική αποδοχή κάποιας σταθερής αλήθειας, ή η στείρα αναπαραγωγή ενός μοντέλου.
«Λυπάμαι, αυτό το βιβλίο είναι ανέκδοτο. Δεν έχει διαλόγους. Δεν έχει πλοκή. Είναι αντίγραφο άλλου βιβλίου», έγραψε ο Ιταλός συγγραφέας στον εκδότη του γι’ αυτό που αποδεικνύεται ένα θαυμάσιο εθνογράφημα της Γενιάς Z. Ένα, εντέλει, απαιτητικό κείμενο που μεταβολίζει την ανία της συγκεκριμένης ανάγνωσης και το μάταιο της σύγχρονης ζωής σε ένα ερώτημα: ποια πραγματικότητα επιλέγουμε να οικοδομήσουμε; Κι ένα ζητούμενο: τη δυνατότητα να ενοικήσουμε ουσιαστικά τον εαυτό μας, χωρίς υποκατάστατα, επιβολές κι αυταπάτες, και να ενδυθούμε μια αληθινή αυτονομία· μια ελευθερία με νόημα, joie de vivre κι αυθεντικότητα – την τελειότητα όπως θα έπρεπε να είναι.
Οι μύθοι για τον πληθωρισμό
Παρεξηγήσεις και ψέματα που υπονομεύουν την πολιτική σταθερότητα
Στα πέτρινα χρόνια (1981-2010) για την ελληνική οικονομία[1], ο πληθωρισμός κυριολεκτικά αφάνισε την αγοραστική ισχύ του εθνικού μας νομίσματος και την ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας. Τον Οκτώβριο 1981 ένα δολάριο ΗΠΑ αγόραζε 55 δραχμές. Το 1989 η δραχμή είχε καταρρεύσει και ένα δολάριο ΗΠΑ αγόραζε 160 δραχμές. Με άλλα λόγια, η δραχμή είχε χάσει περίπου τα δύο τρίτα της αξίας της σαν αποτέλεσμα της οικονομικής πολιτικής της δεκαετίας του 1980. Το ίδιο έγινε και με την ισοτιμία της δραχμής με την ισπανική πεσέτα: η δραχμή ισοδυναμούσε με 2 πεσέτες το 1981 και με μισή πεσέτα το 1989, δηλαδή είχε χάσει το 75% της αξίας της.
Η υιοθέτηση του ευρώ, το 2001, προκάλεσε ένα σύντομο πληθωριστικό επεισόδιο, λόγω της αποτυχημένης διαχείρισης της μετάβασης στο νέο νόμισμα, σχεδόν σε όλη την Ευρώπη, όχι μόνο στην Ελλάδα. Από τότε, όμως, για σχεδόν 20 χρόνια, ο πληθωρισμός δεν αποτέλεσε σημαντικό θέμα. Ώς το 2021, και την ταχεία άνοδο του επιπέδου των τιμών παγκοσμίως, στο δεύτερο στάδιο της πανδημίας. Η άνοδος των τιμών, που προκαλεί ακόμη τριγμούς σε προϋπολογισμούς νοικοκυριών σε όλον τον κόσμο, εξελίχθηκε σε μείζον πολιτικό θέμα. Η επάνοδος του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025 οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην έντονη δυσαρέσκεια που επικράτησε –και επικρατεί– στις ΗΠΑ για τη μείωση της αγοραστικής δύναμης των εισοδημάτων λόγω του πληθωρισμού. Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβει κάποιος πού οφείλεται ο πληθωρισμός των τιμών και πώς θα επανακάμψει η αγοραστική δύναμη των εισοδημάτων μας, γιατί αλλιώς θα πέφτει συνέχεια θύμα δημαγωγών και απατεώνων που προσπαθούν να πετύχουν πολιτικούς πόντους με ψέματα.
Ο πληθωρισμός δεν οφείλεται σε «μονοπώλια», «ολιγοπώλια», «καρτέλ» και «διαταράξεις της εφοδιαστικής αλυσίδας». Ο πληθωρισμός είναι, παντού και πάντα, νομισματικό φαινόμενο. Οφείλεται δηλαδή στην υπερβολική κυκλοφορία χρήματος σε μια οικονομία. Ούτε στα «καρτέλ», ούτε στα «ολιγοπώλια», ούτε στην «απληστία των εμπόρων και των βιομηχάνων», ούτε στα δημοσιονομικά ελλείμματα. Αυτό δεν είναι αφορισμός κάποιου ιδεολόγου. Είναι η ετυμηγορία του Μίλτον Φρίντμαν (Milton Friedman), του σπουδαίου Αμερικανού οικονομολόγου που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ οικονομικών εν μέρει για τη μελέτη της σχέσης νομισματικής κυκλοφορίας και πληθωρισμού, και αποτελεί μια από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις της οικονομικής επιστήμης.
Για να καταλάβει κανείς τι σημαίνει αυτό πρακτικά, αναλογισθείτε μια απλή οικονομία που παράγει ένα προϊόν, π.χ. 10 πορτοκάλια, και η κεντρική της τράπεζα έχει κυκλοφορήσει 10 ευρώ, τα οποία βρίσκονται στα χέρια των πολιτών της οικονομίας αυτής: 5 αγρότες, παραγωγοί πορτοκαλιών, και 5 δημόσιοι υπάλληλοι που δαπανούν όλο το εισόδημά τους. Κάθε πορτοκάλι πωλείται προς 1 ευρώ. Ας πούμε λοιπόν τώρα ότι η κυβέρνηση της χώρας αποφασίζει να δώσει αυξήσεις μισθών 50% στους 5 δημόσιους υπαλλήλους χωρίς να αυξήσει τους φόρους. Για να το κάνει αυτό, τυπώνει άλλα 5 ευρώ και τα μοιράζει στους δημόσιους υπαλλήλους. Τώρα στην οικονομία αυτή παράγονται ακόμη 10 πορτοκάλια, αλλά κυκλοφορούν 15 ευρώ. Η τιμή των πορτοκαλιών θα πάει στο 1,5 ευρώ και η οικονομία θα βρεθεί να έχει πληθωρισμό 50%. Εάν, αντίθετα, η κυβέρνηση αποφασίσει να φορολογήσει τους 10 πολίτες με φόρο 50% επί των εισοδημάτων τους για να δώσει αύξηση 5 ευρώ στους δημόσιους υπαλλήλους, η κατανομή του εισοδήματος ανάμεσα στους 10 πολίτες θα έχει μεταβληθεί, όμως δεν θα δημιουργηθεί πληθωρισμός, αφού θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν 10 ευρώ που θα αγοράσουν 10 πορτοκάλια. Τα ελλείμματα δεν προκαλούν πληθωρισμό: το πώς χρηματοδοτούνται τα ελλείμματα (δηλαδή, με φόρους ή με εκτύπωση νομίσματος) προκαλεί πληθωρισμό.
Οι κεντρικές τράπεζες κάθε χρόνο αυξάνουν την ποσότητα χρήματος που «κυκλοφορεί» στην οικονομία με βάση την πρόβλεψή τους για τη μεγέθυνση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος στην επόμενη χρονιά. Εάν προβλέπεται ότι το ΑΕΠ θα μεγαλώσει κατά 2% του χρόνου, για να διατηρηθούν σχετικά σταθερές οι τιμές η κεντρική τράπεζα θα αυξήσει τη νομισματική κυκλοφορία κατά 2%, έτσι ώστε 2% παραπάνω νόμισμα να αγοράζει 2% παραπάνω αγαθά και υπηρεσίες.
Σε κάθε περίπτωση, σε όλον τον κόσμο, κάθε φορά που παρατηρείται έξαρση του πληθωρισμού έχει προηγηθεί αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας. Το πρόβλημα πληθωρισμού που αντιμετωπίζουμε σήμερα γεννήθηκε πριν από περίπου 15 χρόνια. Μετά τη χρηματοοικονομική κρίση του 2008, οι κεντρικές τράπεζες των ΗΠΑ και της Ευρώπης εγκαινίασαν την πολιτική της «ποσοτικής χαλάρωσης» (quantitative easing), τη διοχέτευση δηλαδή τεράστιων ποσοτήτων ρευστότητας στις οικονομίες τους για να αντιμετωπιστούν με όσο το δυνατόν λιγότερους κλυδωνισμούς οι συνέπειες της κατάρρευσης των αγορών ακινήτων και των πληγμάτων που υπέστησαν από αυτήν οι μεγάλες εμπορικές και επενδυτικές τράπεζες. Η πολιτική αυτή είχε επιτυχία, όμως οι κεντρικές τράπεζες δεν έχουν πατήσει ακόμη το φρένο γιατί φοβούνται τις πιθανές αρνητικές συνέπειες στην οικονομική δραστηριότητα και στις χρηματοοικονομικές αγορές. Έτσι, η ρευστότητα που έχουν διοχετεύσει τα προηγούμενα 15 χρόνια, και εξακολουθούν να διοχετεύουν κάθε χρόνο, έχει δημιουργήσει δύο σημαντικά προβλήματα. Το πρώτο είναι ο πληθωρισμός που βιώνουμε από το 2021 και μετά. Το δεύτερο είναι η φούσκα που έχει δημιουργηθεί στα χρηματιστήρια και στις αγορές ακινήτων.
Η υπερβολική νομισματική κυκλοφορία δεν έχει αντίκτυπο μόνο στις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και στις τιμές των περιουσιακών στοιχείων (assets), όπως οι μετοχές, ο χρυσός και τα ακίνητα. Οι τιμές όλων αυτών έχουν εκτοξευτεί τα τελευταία χρόνια και ο μοναδικός λόγος είναι η υπερβολική ρευστότητα που διαχέεται στις οικονομίες μας. Δυστυχώς, οι κεντρικές τράπεζες δεν έχουν βρει ακόμη τρόπο να κλείσουν τη βρύση της ρευστότητας χωρίς να δημιουργηθεί χρηματιστηριακός πανικός και να ζήσουμε πάλι κάποια μεγάλη ύφεση.
Μια τελευταία παρατήρηση σχετικά με την επίδραση στον πληθωρισμό των «μονοπωλίων», «ολιγοπωλίων», κ.λπ. Καταρχήν, η βλάβη που προκαλεί ένα μονοπώλιο σε μια ελεύθερη αγορά είναι ότι παράγει σημαντικά λιγότερες ποσότητες προϊόντος από ό,τι θα επιθυμούσε η αγορά και, έτσι, διατηρούνται υψηλά οι τιμές του προϊόντος. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με τα ολιγοπώλια και τα καρτέλ, μόνο που η παραγωγή μειωμένης ποσότητας αφορά 2-3 εταιρείες, οι οποίες συμφωνούν να παράγουν συγκεκριμένες ποσότητες για να διατηρούνται οι τιμές σε συγκεκριμένα επίπεδα. Αυτό είναι το πρόβλημα με τα μονοπώλια/ολιγοπώλια: χαμηλή παραγωγή, υψηλές τιμές. Εάν κάποιο μονοπώλιο υποχρεωνόταν να παράγει όσο ζητάει η αγορά και να χρεώνει την τιμή του πλήρους ανταγωνισμού δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα, ούτε για την οικονομία ούτε για τους πολίτες.
Καύσιμα και διατροφή
Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο πληθωρισμός έχει επηρεάσει τους καταναλωτές κυρίως όσον αφορά τα καύσιμα και τη διατροφή. Θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να επιχειρηματολογήσει κανείς ότι υφίστανται μονοπώλια, ολιγοπώλια ή καρτέλ στην αγορά τροφίμων. Η αγορά αυτή είναι τόσο ανταγωνιστική και ελεύθερη που δεν υπάρχει περίπτωση να προσπαθήσει κάποιος να ανεβάσει τις τιμές των προϊόντων του και να μη δει τις πωλήσεις του να πέφτουν. Επιπλέον, η πληθώρα των σημείων πώλησης, η διαδεδομένη πληροφόρηση σχετικά με τις ισχύουσες τιμές και ο ανταγωνισμός μεταξύ των λιανοπωλητών πρέπει να δημιουργεί σιγουριά στον καταναλωτή ότι ψωνίζει στις καλύτερες δυνατές τιμές.
Το ίδιο, όμως, μάλλον δεν ισχύει στην αγορά καυσίμων. Πριν από 25 χρόνια στην ελληνική αγορά καυσίμων δραστηριοποιούνταν πάνω από 10 εταιρείες εμπορίας, τόσο ελληνικές όσο και μεγάλες εταιρείες από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, τόσο στη χονδρική όσο και στη λιανική, με επώνυμες αλυσίδες πρατηρίων. Το 2002, η ελληνική κυβέρνηση ουσιαστικά έδιωξε σχεδόν όλους τους ξένους παίκτες και παρέδωσε την αγορά σε ένα ολιγοπώλιο: Ελληνικά Πετρέλαια και Μότορ Όιλ. Να πώς έγινε αυτό: για να συμμορφωθεί με τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τη δημιουργία αποθεμάτων ασφαλείας καυσίμων, η ελληνική κυβέρνηση το 2002 αποφάσισε (ΦΕΚ Α΄ 230/2.10.2002) ότι, για να συνεχίσουν την εμπορική δραστηριότητά τους στην Ελλάδα, όλες οι εταιρείες εμπορίας καυσίμων πρέπει να διατηρούν αποθέματα ίσα με 90 ημέρες εισαγωγών της προηγούμενης χρονιάς ή με 61 ημέρες πωλήσεων. Μέσα σε λίγους μήνες, όλες οι ξένες εταιρείες εμπορίας καυσίμων, που συνεισέφεραν στη δημιουργία ανταγωνιστικής αγοράς γιατί εισήγαγαν στην ελληνική αγορά καύσιμα από ξένα διυλιστήρια, τα μάζεψαν και έφυγαν. Και όλες οι ελληνικές εταιρείες, που παρέμειναν, δεν είχαν άλλη επιλογή από το να προμηθεύονται από τα τρία ελληνικά διυλιστήρια που ανήκουν σε δύο εταιρείες.
Θα ρωτήσει κάποιος, αφού ήταν οδηγία της ΕΕ τι μπορούσε να κάνει διαφορετικό η ελληνική κυβέρνηση; Η απάντηση είναι ότι η ευρωπαϊκή οδηγία επιτρέπει στα κράτη-μέλη να δημιουργήσουν τα αποθέματα ασφαλείας με οποιονδήποτε τρόπο επιλέξουν. Έτσι[2]:
Δέκα χώρες (Φινλανδία, Ουγγαρία, Βέλγιο, Γερμανία, Αυστρία, Σλοβενία, Τσεχία, Ιρλανδία, Σλοβακία και Κροατία) δημιούργησαν κρατικά αποθέματα ασφαλείας καυσίμων, σε κρατικές εγκαταστάσεις, κάνοντας χρήση κρατικών κονδυλίων για την αγορά των καυσίμων και τη συντήρηση του αποθέματος.
Δεκατρείς χώρες (Ολλανδία, Δανία, Ισπανία, Εσθονία, Πολωνία, Λιθουανία, Γαλλία, Λετονία, Πορτογαλία, Ιταλία, Μάλτα, Κύπρος, Βουλγαρία) εφάρμοσαν ένα μεικτό σύστημα, όπου μέρος του αποθέματος ασφαλείας έχει δημιουργηθεί από το κράτος και το υπόλοιπο από τις εταιρείες εμπορίας.
Και τέσσερις χώρες (Ελλάδα, Σουηδία, Ρουμανία και Λουξεμβούργο) υποχρέωσαν τις ιδιωτικές εταιρείες εμπορίας καυσίμων να συσσωρεύσουν και να διατηρούν το 100% των αποθεμάτων ασφαλείας για λογαριασμό του κράτους.
Με άλλα λόγια, στην περίπτωσή μας, το κράτος υποχρέωσε τις μεγάλες ελληνικές εταιρείες εμπορίας καυσίμων να ενεργούν ως αποθήκες καυσίμων ασφαλείας, κάτι που, προφανώς, έχει σημαντικό κόστος. Ποιο είναι αυτό; Σαν τάξη μεγέθους, αναλογιστείτε ότι το 2024 η ελληνική αγορά πετρελαιοειδών έφτασε τα 7 εκατομμύρια μετρικούς τόνους. Η μέση τιμή αμόλυβδης βενζίνης το 2024 ήταν περίπου €1,90[3]. Από αυτά, η τιμή του καυσίμου (προ φόρων) ήταν περίπου €0,76 (περίπου το 40% της τιμής λιανικής). Τα 7 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι καυσίμου ισοδυναμούν με περίπου 9,5 δισεκατομμύρια λίτρα ή με €7,22 δισεκατομμύρια σε αξία προϊόντος. Ενενήντα μέρες αποθεμάτων ισοδυναμούν με το 25% αυτού του ποσού, δηλαδή με περίπου 1,8 δισεκατομμύρια ευρώ, που οι εταιρείες πετρελαιοειδών αναγκάζονται να διατηρούν σε αποθέματα ασφαλείας για λογαριασμό του κράτους. Θα μου προκαλούσε τεράστια έκπληξη εάν αποδεικνυόταν ότι το κάνουν αυτό χωρίς κάποιο αντάλλαγμα.
Η ελληνική οικονομία κατάφερε να διαπρέψει στην εποχή του πληθωρισμού
Η ελληνική αγορά, με τα χρόνια, έχει ξεπεράσει τα περισσότερα από τα δομικά εμπόδια ολιγοπωλιακών πρακτικών που τη χαρακτήριζαν στο παρελθόν. Σε αυτό έχουν συμβάλει πολλοί παράγοντες, με κύριο τις μεταρρυθμίσεις που εφαρμόστηκαν ως αποτέλεσμα των τριών μνημονίων της περιόδου της χρεοκοπίας. Όμως, μια απλή επίσκεψη σε ένα σουπερμάρκετ της Ελλάδας και της Γερμανίας θα σας πείσει ότι το πρόβλημα του επιπέδου τιμών στην Ελλάδα δεν οφείλεται στην έλλειψη ανταγωνισμού. Τα μεγάλα σουπερμάρκετ της Γερμανίας (Rewe, Edeka, Lidl, Aldi) έχουν σημαντικά λιγότερες επιλογές σε κάθε κατηγορία προϊόντος από τα μεγάλα ελληνικά σουπερμάρκετ. Αυτό σημαίνει ότι ο ανταγωνισμός των τιμών στο ράφι των γερμανικών σουπερμάρκετ είναι πολύ μικρότερος από ό,τι στο ράφι των ελληνικών. Το ότι υπάρχουν πολλά προϊόντα που είναι πιο φτηνά στη Γερμανία από την Ελλάδα πρέπει λοιπόν να οφείλεται σε άλλους παράγοντες, όπως για παράδειγμα στο συνολικό κόστος παραγωγής ή σε παράνομες πρακτικές των παραγόντων της αγοράς.
Όσο και εάν ακούγεται απίστευτο, ειδικά εάν σκεφτεί κανείς ότι το 1982-2000 η Ελλάδα είχε τον υψηλότερο πληθωρισμό στην Ευρώπη, η χώρα μας κατάφερε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες του παγκόσμιου πληθωριστικού επεισοδίου που ξέσπασε μετά το 2001 με αξιοθαύμαστο τρόπο.
Ο παρακάτω πίνακας καταγράφει τον ετησιοποιημένο ρυθμό πληθωρισμού τον Μάρτιο του 2020 και κάθε επόμενο Μάρτιο, μέχρι το 2026, σύμφωνα με τις στατιστικές αρχές των έξι αυτών χωρών. Ο Μάρτιος 2020 επιλέχθηκε ως βάση γιατί ήταν ο μήνας που ξεκίνησε η πανδημία του COVID-19 και επιβλήθηκε η πρώτη απαγόρευση κυκλοφορίας σε όλον τον πλανήτη. Ετησιοποιημένος ρυθμός πληθωρισμού είναι ο προβλεπόμενος πληθωρισμός τον επόμενο χρόνο με βάση τον πληθωρισμό του τρέχοντος μηνός. Για παράδειγμα, εάν τον Μάρτιο 2020 οι τιμές σε σχέση με τον Φεβρουάριο 2020 αυξήθηκαν κατά 0,2%, ο ετησιοποιημένος πληθωρισμός ήταν περίπου 2,5% (χονδρικά, 0,2% x 12 μήνες).

Η Ελλάδα, σε αυτά τα έξι χρόνια πληθωρισμού, είχε τον δεύτερο μικρότερο ετήσιο ρυθμό πληθωρισμού, μετά την Ιταλία. Επιπλέον, το συνολικό επίπεδο τιμών καταναλωτή στην Ελλάδα αυτά τα έξι χρόνια αυξήθηκε σωρευτικά κατά 22,3%, δηλαδή μόνο κατά 1,4% περισσότερο από ό,τι στην Ιταλία. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι εάν το επίπεδο των τιμών τον Μάρτιο 2020 ήταν 100, τον Μάρτιο 2026 ήταν 122,3. Συγκρίνετε με τη Γερμανία, όπου το επίπεδο σωρευτικά αυξήθηκε κατά 27,5%, και την Ολλανδία, κατά σχεδόν 30%. Ο σωρευτικός πληθωρισμός των ΗΠΑ είναι η απάντηση στην ερώτηση «Πώς είναι δυνατόν να επανεξελέγη ο Τραμπ;» Οι τιμές στην Αμερική αυξήθηκαν κατά σχεδόν 35% σε έξι χρόνια ή κατά 12,4 ποσοστιαίες μονάδες περισσότερο από ό,τι στην Ελλάδα.
Αυτή είναι η πραγματικότητα. Εν μέσω ενός παγκόσμιου πληθωριστικού επεισοδίου, που πυροδοτήθηκε από την αναταραχή της πανδημίας και έναν πόλεμο σε ευρωπαϊκό έδαφος, και που υποβοηθήθηκε, αν δεν προκλήθηκε, από τις ενέργειες των κεντρικών τραπεζών της Ευρώπης και των ΗΠΑ, η ερώτηση που πρέπει να κάνει ένας Έλληνας πολίτης και ψηφοφόρος δεν είναι «Γιατί έχουμε πληθωρισμό και γιατί δεν κάνει κάτι η κυβέρνηση;» Η σωστή ερώτηση είναι «Πόσο πληθωρισμό έχουμε σε σχέση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες;» και, ακόμη, «Μπορεί να κάνει κάτι η ελληνική κυβέρνηση για να επηρεάσει το επίπεδο τιμών;» Η απάντηση στις δύο αυτές ερωτήσεις είναι «Χαμηλότερο» και «Όχι».
Και πάλι: αυτή είναι η πραγματικότητα. Ο πληθωρισμός μας δεν είναι «του Μητσοτάκη», όπως ο αμερικανικός πληθωρισμός δεν ήταν «του Μπάιντεν». Επιπλέον, ο Μητσοτάκης δεν έχει καμία δυνατότητα παρέμβασης στη νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, όπως δεν έχει κανένας άλλος Ευρωπαίος ηγέτης. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε, κυριολεκτικά, είναι υπομονή και προσευχές να φωτίσει το Υπέρτατο Ον τους επικεφαλής των κεντρικών τραπεζών να πάρουν σωστές, μετρημένες και στοχευμένες αποφάσεις σχετικά με τη νομισματική κυκλοφορία έτσι ώστε να μετριαστεί ο πληθωρισμός στα επίπεδα κάτω του 2% χωρίς να πληγεί η οικονομική ανάπτυξη.
Οι συνέπειες των διοικητικών μέτρων εναντίον του πληθωρισμού
Υπάρχει και μια άλλη όψη αυτού του νομίσματος, που ίσως δυσαρεστήσει κάποιους. Το οικονομικό σύστημα της ελεύθερης αγοράς, όπου παραγωγοί και καταναλωτές συναντιούνται στις αγορές και ανταλλάσσουν χρήματα (δηλαδή το εισόδημά τους και τις αποταμιεύσεις τους) με προϊόντα και υπηρεσίες, στηρίζεται στην ελεύθερη διαμόρφωση των τιμών. Η σχετική προσφορά και ζήτηση για πορτοκάλια ή έξυπνα τηλέφωνα ή διακοπές στην Κρήτη ή πλαστικές εγχειρήσεις διαμορφώνει τις τιμές ισορροπίας αυτών των αγαθών και υπηρεσιών. Οι τιμές δεν είναι απλώς το ποσό που απαιτείται για να αγοραστούν τα προϊόντα και οι υπηρεσίες. Οι τιμές σε μια καπιταλιστική οικονομία αγοράς είναι ο μηχανισμός που καθορίζει το είδος και το μέγεθος της παραγωγής γιατί σηματοδοτούν στους παραγωγούς το ύψος της ζήτησης για κάθε προϊόν και υπηρεσία στην οικονομία. Οι τιμές σε μια ελεύθερη καπιταλιστική οικονομία αγοράς είναι ένας ιδιοφυής μηχανισμός του συστήματος πάνω στον οποίο εξαρτάται όλο το οικοδόμημα και ο οποίος είναι εγγενής, δηλαδή δεν σχεδιάστηκε από κάποιον πολιτικό ή οικονομολόγο αλλά αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της οικονομικής δραστηριότητας.
Παρένθεση: η αποτυχία των «σοσιαλιστικών παραδείσων» της περιόδου 1917-91 οφείλεται κατά κύριο λόγο στην απουσία συστήματος ελεύθερης διαμόρφωσης τιμών, όχι στη δημόσια ιδιοκτησία των πλουτοπαραγωγικών πηγών. Αντ’ αυτού, οι φωστήρες που οδήγησαν ολόκληρες γενιές και δισεκατομμύρια ανθρώπους στη φτώχεια και τη δυστυχία, αποπειράθηκαν να αντικαταστήσουν το σύστημα των τιμών με κεντρικό σχεδιασμό, από γραφειοκράτες σε δεκάδες υπουργεία, οι οποίοι αποφάσιζαν τι και πόσο θα παραχθεί με βάση «οικονομικά μοντέλα παραγωγής» και την τοξική μαρξιστική ιδεολογία. Εμείς, στη Δύση, όπου προφανώ δεν είμαστε τόσο επιστημονικά επαρκείς όσο οι κεντρικοί σχεδιαστές των σοσιαλιστικών οικονομιών, είχαμε λαϊκές αγορές και καταστήματα. Οι νοικοκυρές, με τις προτιμήσεις τους στα ψώνια τους και τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς που διαχειρίζονταν, καθόριζαν και καθορίζουν τις τιμές, και οι επιχειρήσεις προσάρμοζαν και προσαρμόζουν την παραγωγή τους με βάση τις προτιμήσεις της κυρίας Βάγιας από τις Σέρρες και της δεσποινίδος Ίνγκριντ από το Αμβούργο. Το πιο από τα δύο συστήματα είναι πιο αποτελεσματικό και κοινωνικά ωφέλιμο είναι σαφές. Κλείνει η παρένθεση.
Τι γίνεται, λοιπόν, όταν ανεβαίνουν οι τιμές, π.χ., των καυσίμων; Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης (2010-16) οι Έλληνες περιόρισαν δραματικά τη χρήση ιδιωτικών αυτοκινήτων για τις μετακινήσεις τους ή και τις ίδιες τις μετακινήσεις τους. Έτσι, οι τιμές των καυσίμων έπεσαν γιατί η ζήτησή τους γνώρισε μεγάλη κάμψη. Τα διυλιστήρια στράφηκαν στις εξαγωγές και σήμερα τα διυλισμένα προϊόντα πετρελαίου είναι το Νο 1 εξαγωγικό προϊόν της χώρας. Η αποχή από την κατανάλωση όταν οι τιμές ανεβαίνουν στέλνει σήμα στους παραγωγούς ότι πρέπει να μειώσουν τις τιμές ή να περικόψουν την παραγωγή τους.
Ένας άλλος τρόπος να το δει κανείς αυτό είναι ότι η μείωση της κατανάλωσης ενός προϊόντος όταν ανεβαίνει η τιμή του είναι απολύτως ορθολογική και αναμενόμενη οικονομική συμπεριφορά: πώς αλλιώς θα μάθει ένας παραγωγός ότι πρέπει να μειώσει την παραγωγή του; Και το αντίστροφο: όταν ανεβαίνουν οι τιμές ενός προϊόντος, αυτό σημαίνει ότι αυξήθηκε η ζήτησή του και τώρα υπάρχει υπερβολική ζήτηση που πρέπει να οδηγήσει σε αύξηση της παραγωγής. Οι παραγωγοί βλέπουν τις τιμές να ανεβαίνουν, αυξάνουν την παραγωγή τους και τη διοχετεύουν στην αγορά με αποτέλεσμα να πέσουν οι τιμές. Η αγορά για το προϊόν αυτό βρήκε έτσι ένα νέο σημείο ισορροπίας.
Τι σημαίνουν τα παραπάνω; Ότι οι αυξήσεις τιμών (καυσίμων, τροφίμων, εισιτηρίων, κ.λπ.) επιτελούν έναν κρίσιμο ρόλο σε μια ελεύθερη οικονομία αγοράς: είναι αυτό που οδηγεί στην αύξηση της παραγωγής, είτε μέσω αύξησης των ωρών χρήσης υπαρχουσών παραγωγικών εγκαταστάσεων ή με την επένδυση σε μεγέθυνση της παραγωγικής δυναμικότητας, ή με τη μείωση της παραγωγής ως ανταπόκριση σε μεταβαλλόμενες συνθήκες προσφοράς και ζήτησης. Όταν, λοιπόν, επιβάλλονται περιορισμοί στην ελεύθερη αυξομείωση των τιμών ή η κυβέρνηση προσπαθεί να τις απαλύνει μέσω επιδομάτων κ.λπ., αυτό που καταφέρνει είναι να αλλοιώσει τη θεμελιώδη λειτουργία του συστήματος των τιμών, κάτι που βλάπτει όχι μόνο τη θεωρητική ιδέα της «οικονομίας» αλλά, μεσομακροπρόθεσμα, το βιοτικό επίπεδο όλων μας.
Η αγοραστική δύναμη δεν θα ανακτηθεί με πτώση των τιμών
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι το οποίο τείνει να δημιουργεί παρανοήσεις. Το επίπεδο των τιμών στην οικονομία καθορίζει την αγοραστική ισχύ του εισοδήματος των πολιτών. Ένα απλό παράδειγμα: εάν το μοναδικό προϊόν που παράγεται είναι πορτοκάλια, η τιμή τους είναι 1 ευρώ το κιλό και το συνολικό εισόδημα στην οικονομία αυτή είναι 100 ευρώ, η κατανάλωση (άρα: το βιοτικό επίπεδο) θα είναι 100 κιλά πορτοκάλια. Στη διπλανή οικονομία η τιμή των πορτοκαλιών είναι ενάμιση ευρώ και η συνολική κατανάλωση είναι 66 πορτοκάλια. Η πρώτη οικονομία έχει ανώτερο βιοτικό επίπεδο επειδή το επίπεδο τιμών είναι χαμηλότερο και τα 100 ευρώ εθνικού εισοδήματος αγοράζουν περισσότερα αγαθά, άρα έχουν συνέπεια υψηλότερο βιοτικό επίπεδο.
Ο πληθωρισμός δεν είναι το επίπεδο των τιμών στην οικονομία. Ο πληθωρισμός είναι ο ρυθμός αύξησης του επιπέδου των τιμών στην οικονομία σε δωδεκάμηνη βάση. Δηλαδή, πόσο αυξήθηκαν ή θα αυξηθούν οι τιμές από την 1η Ιανουαρίου μέχρι την 31η Δεκεμβρίου. Ή, με βάση τον πίνακα της προηγούμενης ενότητας, ποια είναι η αναμενόμενη αύξηση του πληθωρισμού τους επόμενους 12 μήνες εάν ο πληθωρισμός που παρατηρήθηκε τον περασμένο μήνα είναι ο μηνιαίος πληθωρισμός τους επόμενους 11 μήνες. Παραδείγματος χάριν, εάν ο πληθωρισμός Μαρτίου ήταν 0,2%, πόσο προβλέπεται να είναι ο πληθωρισμός των επόμενων 12 μηνών (Μαρτίου 2026-Φεβρουαρίου 2027); Η απάντηση είναι 2,43%.
Η απώλεια αγοραστικής δύναμης ως αποτέλεσμα της έξαρσης του πληθωρισμού την περίοδο 2021-26 δεν πρόκειται να αναπληρωθεί με πτώση των τιμών στα προηγούμενα επίπεδα. Το γενικό επίπεδο τιμών δεν θα μειωθεί. Και δεν πρέπει να μειωθεί. Μπορεί οι τιμές κάποιων προϊόντων ή υπηρεσιών να μειωθούν, όμως το γενικό επίπεδο τιμών δεν θα πέσει. Εάν συνέβαινε αυτό, εάν δηλαδή είχαμε αρνητικό πληθωρισμό (αποπληθωρισμό), η οικονομία θα είχε μπει σε πορεία καταστροφής.
Ο λόγος είναι απλός. Οι καταναλωτές που σχεδίαζαν να πραγματοποιήσουν σημαντικές αγορές (αυτοκίνητο, ηλεκτρικά είδη, ανακαίνιση σπιτιού, έπιπλα κ.λπ.) θα παρατηρούσαν τη μείωση των τιμών και θα ανέβαλλαν τις αγορές τους επ’ αόριστον: όταν ξέρεις ότι σε τρεις ή σε έξι ή σε δώδεκα μήνες ο νέος καναπές που θέλεις να αγοράσεις ή το νέο πλυντήριο θα είναι 10% ή 20% ή 30% φτηνότερα, περιμένεις. Το ίδιο συμβαίνει και με τα επενδυτικά σχέδια εταιρειών: θα αναβάλουν την αγορά του νέου μηχανήματος ή του ηλεκτρονικού υπολογιστή ή του νέου καυστήρα γιατί υπολογίζουν ότι σε μερικούς μήνες η τιμή θα είναι χαμηλότερη.
Ακριβώς εκείνη τη στιγμή η οικονομία καταρρέει, γιατί καταρρέουν η κατανάλωση και οι επενδύσεις. Αυτή είναι η κατάρα του αποπληθωρισμού, της μείωσης δηλαδή του επιπέδου τιμών. Ο αποπληθωρισμός των τιμών των εμπορευμάτων (αγροτικών προϊόντων, μεταλλευμάτων κ.λπ.), και όχι η πτώση των τιμών του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης ήταν ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε στην παγκόσμια οικονομική κατάρρευση του Μεγάλου Κραχ, το 1929-37.
Ο μόνος τρόπος ανάκτησης της αγοραστικής δύναμης των Ελλήνων είναι η αύξηση των εισοδημάτων. Η μείωση του πληθωρισμού στο 1% ή 2% απλώς θα επιβραδύνει την περαιτέρω αύξηση των τιμών σε πολύ χαμηλούς ρυθμούς. Μείωση του πληθωρισμού δεν σημαίνει επαναφορά στα προηγούμενα επίπεδα τιμών. Σημαίνει επιβράδυνση του ρυθμού αύξησης του γενικού επιπέδου τιμών. Οι τιμές αυξάνονται και πάλι, αλλά πολύ πιο αργά. Μερικές τιμές θα αυξάνονται ταχύτερα από 1-2% και άλλες βραδύτερα ή και θα μειώνονται. Όμως το περίφημο «καλάθι της νοικοκυράς» δεν μπορεί να στοιχίζει λιγότερο αύριο από ό,τι σήμερα, για τους λόγους που αναλύθηκαν παραπάνω.
Αυτά είναι τα «μυστικά και ντοκουμέντα» του πληθωρισμού, σε ό,τι μας αφορά σε σχέση με το πληθωριστικό επεισόδιο που βιώνουμε από το 2021 και προκαλεί πολιτικούς τριγμούς, στην Ελλάδα και σε όλον τον κόσμο. Δύο είναι τα κύρια συμπεράσματα. Πρώτον, δεν υπάρχει κυβερνητικό εργαλείο αντιμετώπισής του. Δεύτερον, ο μόνος τρόπος ανάκτησης της αγοραστικής δύναμης των εισοδημάτων μας είναι η αύξηση των εισοδημάτων μας, γιατί η πτώση του επιπέδου τιμών θα ήταν καταστροφική.
[1] Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης, Πόσο μας κόστισε ο κρατισμός από το 1981, The Books’ Journal, 29 Απριλίου 2025.
[2] “Study in support of the mid-term evaluation of the functioning and the implementation of Council Directive
2009/119-EC on Oil Stocks”, Trinomics, August 2016.
[3] Εβδομαδιαίο Δελτίο Επισκόπησης Τιμών Καυσίμων, fuelprices.gr.
Παλαιοπωλείο αναμνήσεων
Julian Barnes, Αναχωρήσεις. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Μεταίχμιο, Αθήνα 2026, 240 σελ.
«Λένε ότι, καθώς γερνάμε, οι ξεχασμένες αναμνήσεις από τα παιδικά μας χρόνια επανέρχονται, ενώ την ίδια στιγμή η επαφή με το μεσαίο κομμάτι της ζωής μας εξασθενεί. […] Με άλλα λόγια, η ζωή του καθενός μας θα συρρικνωθεί σε μια ιστορία με μια μεγάλη τρύπα στη μέση». Ο Τζούλιαν Μπαρνς αναμετριέται με τις ικανότητες του μνημονικού του, ενόσω ολοκληρώνει τη συγγραφική του έξοδο – το τελευταίο του, όπως λέει, μυθιστόρημα. [TBJ]
Ι.
Ο Μπαρνς ξεκινάει το βιβλίο από το ορθό. Όχι από το σωστό· από το απευθυσμένο. Αφού μας πληροφορήσει ότι τα ενδιαφέροντά του «τείνουν προς το μακάβριο και το ακραίο», μας λέει για τις καθημερινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γιατροί, όπως είναι η αφαίρεση αντικειμένων από το ορθό, μια παλιά πρακτική, όπως τότε που ήταν της μόδας να χρησιμοποιούνται μικρογραφίες της προτομής του Ναπολέοντα, κάτι που ενείχε, εκτός από ρίσκο, και «ένα μέρος πατριωτισμού».
Μα γιατί αυτή η εισαγωγή; Είναι μια μικρή γέφυρα για τις αναμνήσεις του συγγραφέα. Το βιβλίο δεν είναι ορθο-λογικό. Είναι ενδιαφέρον, διασκεδαστικό, και ενίοτε συγκινητικό. Ξεκινάει κάνοντας ένα μακροβούτι στην επικράτεια της μνήμης, αυτής την πλανεύτρας. Θέλει να μας διηγηθεί πράγματα που ποτέ δεν καταλαβαίνουμε πλήρως αν είναι αληθινά ή όχι, μια και στις Αναχωρήσεις ο Μπαρνς έχει σβήσει εντελώς τη διαχωριστική γραμμή –αχνή ούτως ή άλλως στα βιβλία του– ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη μυθοπλασία.
ΙΙ.
Και μετά το ορθό, οι μηλόπιτες. Ο Μπαρνς μας δίνει μια περίπτωση από ιατρικό περιοδικό: ένας άνθρωπος που μετά από εγκεφαλικό βρέθηκε πλημμυρισμένος από ακούσιες αυτοβιογραφικές μνήμες. Δαγκώνει μηλόπιτα και του έρχονται, με τη σειρά, όλες οι μηλόπιτες της ζωής του. Όλες.
Το υλικό είναι γοητευτικό και θεματικά αναγκαίο. Είναι όμως τοποθετημένο σαν διάλεξη πριν από την παράσταση. Στη σελίδα 9, ο συγγραφέας καταλαβαίνει ότι ο αναγνώστης έχει αρχίσει να κοιτάζει το ρολόι του και του υπόσχεται ότι θα υπάρξει και ιστορία, απλώς όχι ακόμη. Είναι η στιγμή που ένας μυθιστοριογράφος παραδέχεται ότι εννιά σελίδες τώρα δεν του χρειάστηκε καθόλου να είναι μυθιστοριογράφος. Καθυστερεί; Καθυστερεί. Αλλά θεωρεί ότι το κάνει με μαεστρία· είναι το ίδιο το θέμα που στήνεται. Όταν, ωστόσο, ο συγγραφέας χρειάζεται να καθησυχάσει τον αναγνώστη ότι το κύριο πιάτο όπου να ’ναι έρχεται, το πρόβλημα δεν έχει λυθεί με την υπόσχεση.
Η μνήμη, όπως μας την περιγράφει, δεν είναι ντουλάπι με αραχνιασμένους φακέλους, είναι ένα έργο αφηρημένης ζωγραφικής. Και όταν ο Μπαρνς φτάνει –επιτέλους– στην Οξφόρδη, μας το λέει καθαρά: αυτό που θα διαβάσετε δεν είναι τι έγινε, είναι τι θέλω να θυμάμαι. Τα υπόλοιπα, είτε τα έχω ξεχάσει είτε τα έχω απωθήσει. Ο Έλιοτ, μας θυμίζει, το είχε πει για τη μνήμη: όσο κι αν την τυλίξεις σε ναφθαλίνη, ο σκόρος θα μπει.
Έχει και τον Προυστ, βεβαίως· εκ των ων ουκ άνευ του. Αλλά δεν του φέρεται τρυφερά· μάλλον κρύα. Η μαντλέν του έχει δουλέψει υπερωρίες έναν αιώνα τώρα και ο Μπαρνς την αντιμετωπίζει με δυσπιστία, όχι με την οφειλόμενη ευλάβεια. Δεν πιστεύει ότι η γεύση σού επιστρέφει τον χαμένο χρόνο. Πιστεύει ότι σου επιστρέφει μια εκδοχή του, καλοφτιαγμένη, και ότι εσύ την υιοθετείς χωρίς προσεκτική ανάγνωση.
ΙΙΙ.
Ο πυρήνας του βιβλίου είναι η ιστορία ενός ζευγαριού. Ο Τζούλιαν, ο αφηγητής, σύστησε σ΄ ένα καφέ στην Οξφόρδη, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1960, δύο συμφοιτητές του: τη Τζιν και τον Στίβεν. Ερωτεύτηκαν και η σχέση τους κράτησε δεκαοκτώ μήνες. Χώρισαν, αποφοίτησαν, ο καθένας τράβηξε το δρόμο του. Η Τζιν δεν παντρεύτηκε ποτέ· ο Στίβεν παντρεύτηκε στα γρήγορα και χώρισε επειδή δεν την ξεπέρασε ποτέ· ο Μπαρνς έγινε ο Μπαρνς. Σαράντα χρόνια αργότερα ο Στίβεν, διαζευγμένος από καιρό, στέλνει μέιλ στον διάσημο πλέον παλιό του φίλο και του ζητά να ξανασυναντήσει την Τζιν.
Ο Τζούλιαν δεν αντέχει στον πειρασμό. Δεν μπορεί να ξαναγίνει ένας κοινός προξενητής. Θέλει να είναι σκηνοθέτης, ή –μια και στο βιβλίο μιλάει συνεχώς με λογοτεχνικά αποσπάσματα– ένας μικρός Πρόσπερος από την Τρικυμία του Σαίξπηρ, ο απόλυτος ρυθμιστής. Στήνει έτσι τη σκηνή: δίνει στην Τζιν ραντεβού για τσάι (και δήθεν να μιλήσουν για τα παλιά) στο ίδιο καφενείο της Οξφόρδης, και βάζει τον Στίβεν να περνάει τάχα τυχαία απ’ έξω. Η συνάντηση γίνεται, οι δυο αναλώνουν το απωθημένο τους και παντρεύονται. Η δεύτερη σχέση κρατά, πάλι, δεκαοκτώ μήνες. Δεν ήταν ακριβώς συμμετρική. Ο Στίβεν αγαπούσε την Τζιν ασφυκτικά. Δεν υπήρχε αυτός ο αέρας ανάμεσά τους, όπως θα τους συμβούλευε ο Καλίλ Γκιμπράν, αν είχε τύχει να τον θεωρήσουν άξιο να διαβαστεί. Ο μικρός Πρόσπερος έχει αποτύχει. «Αυτή τη γοργή υπόθεση πρέπει να τη δυσκολέψω / μην η πολύ ελαφριά κατάκτηση ελαφρύνει και το έπαθλο», είχε γράψει ο Σαίξπηρ, και τον αγνόησε.
Ανάμεσα στις δύο φάσεις υπάρχουν σαράντα χρόνια για τα οποία ο αφηγητής δεν ξέρει σχεδόν τίποτα, και –εδώ είναι όλο το στοίχημα του βιβλίου– δεν τα εφευρίσκει. Μια ερεβώδης παρένθεση (μια από τις πολλές που υπαινίσσεται ο πρωτότυπος τίτλος). Ένας πιο συμβατικός μυθιστοριογράφος θα είχε γράψει, έστω σχηματικά, τη μέση. Θα είχε δώσει στην Τζιν καριέρα, στον Στίβεν έναν κακό γάμο με σκηνές, θα είχε παραγεμίσει το κενό. Ο Μπαρνς το αφήνει ανοιχτό και μάλιστα το ονοματίζει: ιστορία με απούσα μέση. Εδώ επιστρατεύει και το πρώτο κεφάλαιο για τη μνήμη, ώστε να μη διανοηθούμε να τον παρεξηγήσουμε: δεν μιλάει για μια ιδιοτροπία της συγκεκριμένης ιστορίας (ή του ίδιου) αλλά για τον τρόπο που λειτουργεί κάθε ανάμνηση: αρχή, τέλος, και ανάμεσά τους ένα σκοτάδι που το γεμίζουμε με αφήγηση επειδή δεν αντέχουμε το κενό.
Είναι η καλύτερη ιδέα του βιβλίου και ο Μπαρνς την υπηρετεί με πειθαρχία (όσο μπορεί να την αντέξει). Η πρώτη φάση της σχέσης δίνεται σε θραύσματα –δύο νέοι με βιβλία στα γόνατα μέσα σ’ ένα νυχτερινό πλυντήριο, η Τζιν καθισμένη στο πάτωμα με την πλάτη στα πόδια του Στίβεν–, ενώ η δεύτερη, ως πρόσφατη, έχει διάλογο, χρονολογίες, σκηνές. Οι δύο φάσεις έχουν διαφορετική υφή, επειδή η παλιά ανάμνηση έχει εξαχνωθεί. Είναι η σωστή απόφαση, τεχνικά και ηθικά, αν θα θέλαμε να τη θέσουμε με τέτοιους όρους.
Υπάρχουν όμως και λιγότερο καλές αποφάσεις, όπως όταν ο Μπαρνς προλαβαίνει την κριτική βάζοντάς τη στο στόμα της Τζιν: «Αυτά τα υβριδικά που κάνεις», του λέει κάποια στιγμή, «είναι λάθος· διάλεξε το ένα ή το άλλο.» Ο αφηγητής απαντά ότι δεν τον πειράζει να μην της αρέσουν τα βιβλία του, αρκεί να μη νομίζει ότι δεν ξέρει τι κάνει. Η ανταλλαγή είναι πνευματώδης, αλλά είναι ένα από τα πιο παλιά τεχνάσματα του κόσμου: ενσωματώνεις την ένσταση για να την εξουδετερώσεις χωρίς να την απαντάς. Το ότι η Τζιν έχει δίκιο –το βιβλίο όντως μερικές φορές πάσχει από τη σχιζοειδή του δομή— δεν ακυρώνεται επειδή ο συγγραφέας το είπε πρώτος. Το πρόβλημα μιας κατασκευής δεν λύνεται αν ο κατασκευαστής το παραδεχτεί μέσα στην ίδια του την κατασκευή.
Η μετάφραση των Αναχωρήσεων δεν είναι εγχείρημα για αρχάριους. Η Κατερίνα Σχινά είναι από τις ελάχιστες που μπορούν να κάνουν αυτή τη δύσκολη δουλειά στα ελληνικά. Το κύριο πρόβλημα των Αναχωρήσεων για τον μεταφραστή δεν είναι το λεξιλόγιο· είναι η απόσταση. Ο Μπαρνς γράφει σε μια αγγλική που ειρωνεύεται τον εαυτό της χωρίς να ανεβάζει ποτέ τον τόνο, με μια μικροαστική, αυτοϋπονομευτική περσόνα. Στα ελληνικά αυτή η φωνή γίνεται είτε σοβαροφανής είτε ελαφρά λαϊκότροπη· δυστυχώς δεν υπάρχει άμεσα διαθέσιμο κάτι ενδιάμεσο. Η Σχινά το κατασκευάζει, πρόταση προς πρόταση, και στα καλύτερα σημεία –στα ιατρικά κεφάλαια, στους διαλόγους με την Τζιν– η ελληνική κρατά και την απόσταση και το χιούμορ ταυτόχρονα. Δεν είναι μικρό κατόρθωμα· είναι ίσως το καλύτερο που μπορούσε να επιτευχθεί.
ΙV.
Ο τίτλος τώρα: Το πρωτότυπο λέγεται Departure(s). Το ελληνικό Αναχωρήσεις. Αυτή η μικρή διαφορά έχει μεγάλη σημασία, ίσως και για ολόκληρο το βιβλίο, επειδή έτσι χάνονται πράγματα.
Χάνεται, πρώτα, ένα υπόρρητο ερώτημα. Πρόκειται για μία αναχώρηση ή για πολλές – για το θάνατο ή για τη σειρά των μικρών εγκαταλείψεων που συνθέτουν έναν βίο: η αναχώρηση από την Οξφόρδη, από τον πρώτο έρωτα, η αναχώρηση της συζύγου του Μπαρνς όταν πεθαίνει, από τους φίλους που πέθαναν, από τη συγγραφή; Ο αγγλικός τίτλος θέλει να τα περιέχει όλα, και συνάμα διστάζει, αυτός δε ο δισταγμός είναι ο τόνος όλου του βιβλίου. Ο ελληνικός τίτλος απαντά κατηγορηματικά: πρόκειται για πολλές.
Χάνεται, δεύτερον, μια άλλη σημασία της αγγλικής λέξης. Departure είναι και η απόκλιση, η παρέκβαση, η ρήξη με το καθιερωμένο. Ο τίτλος δηλώνει, ταυτόχρονα με το αντίο, ότι το βιβλίο αναχωρεί από το είδος του. Το ελληνικό εξώφυλλο υπόσχεται πίνακα αναχωρήσεων αεροδρομίου.
Χάνεται, τρίτον, το τυπογραφικό κλείσιμο του ματιού. Ένα βιβλίο για το τι μένει έξω από την αφήγηση –τα σαράντα χρόνια που δεν γράφτηκαν– κρατά μια παρένθεση στον ίδιο του τον τίτλο. Είναι το πιο κομψό αστείο του βιβλίου και μόλις κανείς το μεταφράσει το χάνει.
Ήταν μια εξαρχής χαμένη υπόθεση; Όχι απολύτως. Η ελληνική αντέχει το «Αναχώρηση(εις)», και ο εκδότης θα μπορούσε να το τολμήσει, αν και, ομολογουμένως δεν είναι κομψό. Η επιλογή του πληθυντικού είναι υπερασπίσιμη – είναι καλόηχη, καθαρή, και το βιβλίο όντως μιλά για πολλές αναχωρήσεις. Απλώς είναι η μία από τις δύο αναγνώσεις από τις οποίες ο Μπαρνς αρνήθηκε ρητά να διαλέξει, και η ελληνική έκδοση τη διαλέγει για λογαριασμό του.
V.
Και πώς μπορεί να τελειώσει μια αναχώρηση, να έχει κάτι παραπάνω από το κούνημα ενός κοινού μαντιλιού; Εδώ το μαντίλι του Μπαρνς είναι κεντημένο με μεγάλη δεξιοτεχνία, δίνοντάς μας την καλύτερη στιγμή του βιβλίου, το οποίο κλείνει με τη σκηνή που έχουν επαινέσει ανεξαιρέτως όλοι, ακόμη κι όσοι δυσανασχέτησαν με τα υπόλοιπα. Και έχουν δίκιο. Ο συγγραφέας κι ο αναγνώστης κάθονται δίπλα δίπλα σ’ ένα τραπεζάκι πεζοδρομίου, σε μια χώρα που δεν κατονομάζεται, και χαζεύουν τον κόσμο να περνά. Πού και πού, ο συγγραφέας μουρμουρίζει μια ερώτηση: αυτοί οι δύο απέναντι, παντρεμένοι ή εραστές; Ό,τι κι αν απαντήσουμε, δεν το ακούει. Καθόμαστε από τη μεριά του κουφού του αυτιού.
Είναι η τελειότερη παράγραφος που έχει γράψει ο Μπαρνς εδώ και πολύ καιρό, επειδή δεν είναι καθόλου γενναιόδωρη. Η σχέση συγγραφέα και αναγνώστη, μας λέει, ήταν πάντα ασύμμετρη (όπως ήταν του Στίβεν με την Τζιν): εμείς τον ακούγαμε, εκείνος όχι. Το «θα μου λείψετε» που προηγείται αποκτά έτσι το σωστό του βάρος — δεν είναι φιλοφρόνηση, είναι διαπίστωση για κάτι που ποτέ δεν υπήρξε αμοιβαίο και τώρα τελειώνει.
Τελειώνει; Κάποια στιγμή βάζει τα καλά του, ανεβαίνει στον πιο ψηλό πύργο του βιβλίου και αναφωνεί: μα τον Τουτάτις, αυτό είναι το τελευταίο μου! Δεν θα ξαναγράψω άλλο βιβλίο. Στ’ αλήθεια; Για έναν συγγραφέα που έχει χτίσει καριέρα πάνω σε αναξιόπιστους αφηγητές, γιατί να μην είναι ένα ακόμη τέχνασμα —ακόμη και αν οι Αναχωρήσεις κυκλοφόρησαν την επομένη των ογδοηκοστών γενεθλίων του; Ας δούμε και τη σχετική προϊστορία: ο Μπαρνς είχε ορκιστεί (δεν είναι γνωστό σε ποιο θεό) το 2016 ότι δεν θα ξαναδώσει συνέντευξη. Το αθέτησε με το αμέσως επόμενο βιβλίο του. Αυτόν τον Οκτώβριο μάλιστα θα έρθει στην Ελλάδα για μία ακόμη τελευταία συνέντευξη. Έχει βέβαια κάθε δικαίωμα να ισχυρίζεται ότι έχει κλείσει τον κύκλο των βιβλίων του· όπως και εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα να πιστεύουμε ότι ο θεός Τουτάτις δεν υπάρχει.
VΙ.
Οι Αναχωρήσεις είναι ένα παλαιοπωλείο αναμνήσεων, ένα Βric-a-Brac μιας ολόκληρης ζωής, με πλίνθους και κεράμους, αλλά όχι τόσα άτακτα ερριμμένους. Δεν είναι το καλύτερό του βιβλίο, με απόσταση από τα καλύτερα. Είναι ένα βιβλίο με λαμπρή ιδέα, ατελή εκτέλεση, με δύο χαρακτήρες που μένουν ασχημάτιστοι ενώ θα μπορούσαν να έχουν μεγαλύτερο βάθος, με συγκινητικά ωραίες τελευταίες σελίδες και με μια ηθική παράβαση που ο συγγραφέας διαπράττει εν γνώσει του και μπροστά στα μάτια μας. Ο Μπαρνς έχει τακτοποιήσει την κατάσταση των πραγμάτων για λογαριασμό μας — αυτό, άλλωστε, κάνει σε όλο το βιβλίο, και είναι ακριβώς αυτό για το οποίο ζητά να τον συγχωρήσουμε. Αν και μας λέει, sotto voce, ότι δεν έχει ανάγκη τη συγχώρεσή μας.
Θάνατος στην Πολωνία
Zyta Rudzka, Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια, μετάφραση από τα πολωνικά: Αναστασία Χατζηγιαννίδη, Loggia, Αθήνα 2026, 247 σελ.
Η νέα προσθήκη στην προσεγμένη πράσινη σειρά των εκδόσεων Loggia, που περιλαμβάνει έργα λογοτεχνών οι οποίοι μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, αυτή τη φορά μας συστήνει την Πολωνή Ζίτα Ρούτσκα (1964), ψυχοθεραπεύτρια και θεατρική συγγραφέα, ποιήτρια και πεζογράφο, με ένα μυθιστόρημά της που τιμήθηκε με το λογοτεχνικό βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση στην Πολωνία. Η θεατρικότητα της γραφής της είναι το βασικό στοιχείο που θα τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη του μυθιστορήματος με τον «πιασάρικο» και αινιγματικό τίτλο.
Πατώντας στα γνώριμα χνάρια του Μπέκετ, του Γκόγκολ και (ενίοτε) του Σαίξπηρ, η Ζίτα Ρούτσκα τοποθετεί μεν το θάνατο στο επίκεντρο του μυθιστορήματός της, αλλά, όπως η ηρωίδα της, αρνείται να του δώσει το πάνω χέρι. Όχι μόνο δεν τον περιβάλλει με σιωπηλό πένθος, τελετουργική συγκίνηση ή εξευγενισμένο πόνο, αλλά τον μετατρέπει σε ένα ακόμη συμβάν της καθημερινότητας. Τραγωδία και κωμωδία συνυπάρχουν δίχως η μία να ακυρώνει την άλλη και, έτσι, μέσα στην ταπεινή υλικότητα των παπουτσιών, της σκόνης, του χρήματος και του γραφείου κηδειών που συνοδεύουν το αναπόδραστο, η συγγραφέας μιλά για την απώλεια δίχως να καταφεύγει σε μια πένθιμη ελεγεία.
Θάνατος χωρίς μελόδραμα
Η μεσήλικη Βέρα, η κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια της ιστορίας, χάνει τον σύζυγό της Κάρολ, τον Τζόκεϊ όπως τον αποκαλεί, και σχεδόν αμέσως βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την απώλεια του αγαπημένου αλλά και με την πρακτική διαχείρισή της. Πρέπει να βρει γραφείο κηδειών, ρούχα, παπούτσια, χρήματα, φέρετρο, βότκα για το δείπνο του τελευταίου αποχαιρετισμού. Η ηρωίδα, πρώην (αυτοδίδακτη) κομμώτρια που αρνείται να παραδώσει το «χρυσό» ψαλίδι της, είχε άλλοτε το δικό της κομμωτήριο «Ανδρικές κομμώσεις Βέρα». Πλέον όμως τα οικονομικά της δεν είναι ανθηρά. Η εποχή της δόξας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Ως εκ τούτου, η οργάνωση της κηδείας του Τζόκεϊ, πρώην αναβάτη σε ιπποδρομίες, καθώς και η εύρεση του ποσού που απαιτείται για την αποπληρωμή της μετατρέπονται σε μια παράδοξη οδύσσεια επιβίωσης, ενώ η πόλη που δεν κατονομάζεται (αλλά θα μπορούσε να είναι η Βαρσοβία, η Κρακοβία ή όποια άλλη από τις πόλεις της Πολωνίας που διασχίζει ο Βιστούλας) μεταμορφώνεται σε ένα χάρτη όπου διασταυρώνονται το παρελθόν, το παρόν, ο έρωτας, ο πόθος, η αγάπη, η απογοήτευση, η θλίψη, η ανάγκη και η μνήμη.
Ο θάνατος του Τζόκεϊ κάνει τη Βέρα να συνειδητοποιήσει πως θα γεράσει μόνη, παρότι σκοπεύει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι της για να καθυστερήσει το αντάμωμά τους στην άλλη ζωή, η οποία, άλλωστε, δεν είναι διόλου βέβαιη πως υπάρχει. Είναι αποφασισμένη όμως να προσφέρει στον σύντροφο της ζωής της μια αξιοπρεπή κηδεία. Για το λόγο αυτό επισκέπτεται παλιούς γνωστούς, εραστές και ερωμένες, παζαρεύει, πουλάει, ζητάει, θυμάται και διεκδικεί. Το πένθος και η επαφή με όλους αυτούς τους ανθρώπους πυροδοτούν την αναδρομή στο πολυτάραχο παρελθόν της.
Με απαράμιλλη μαεστρία, η Ρούτσκα πλάθει μια ηρωίδα που δεν μοιάζει μδε απαρηγόρητη χήρα, η οποία περιμένει από τους γύρω της αλλά και από τον αναγνώστη να τη συμπονέσουν. Άθεη, αγνωστικίστρια –ή, τέλος πάντων, λιγότερο θρησκευόμενη από τον νεκρό σύζυγό της–, ασυμβίβαστη, ωμή και απόλυτη, αρνείται να προσαρμοστεί στην επιταγή της κοινωνίας να υιοθετήσει έναν συγκεκριμένο τρόπο πένθους, ειδικά εφόσον γι’ αυτή την κοινωνία υπήρξε ένα ακόμη αφανές μέλος της εργατικής τάξης. Η Βέρα είναι σκληρή χωρίς να γίνεται άκαρδη· κυνική, αυθάδης και αθυρόστομη χωρίς να μοιάζει κενή· παθιασμένη και απροκάλυπτα ερωτική χωρίς να γίνεται εντελώς πρόστυχη και χυδαία· εξαντλημένη και πικραμένη αλλά ακατάβλητη. Δεν υπερβαίνει τον πόνο, αλλά αρνείται να τον αφήσει να της υπαγορεύσει ποια πρέπει να είναι και πώς πρέπει να φέρεται. Δεν είναι μια «γυναίκα-θύμα», ούτε επιθυμεί να γίνει «γυναίκα-σύμβολο». Είναι απλώς μια γυναίκα με δυναμική προσωπικότητα και θάρρος, αθυρόστομη και έξυπνη, με ισχυρό ένστικτο επιβίωσης. Λογαριάζει, θυμάται, χτυπά πόρτες, διαπραγματεύεται, παλεύει και επιβιώνει δίχως να επαφίεται στον οίκτο κανενός. Με δυο λόγια, είναι ένας ολοκληρωμένος, sui generis και συνάμα τόσο ρεαλιστικός χαρακτήρας, γεμάτος αιχμηρές γωνίες, αντιφάσεις και αντιστάσεις. Η ρητή άρνησή της να γίνει συμπαθής με συμβατικούς όρους αναδεικνύεται τελικά στο στοιχείο που την καθιστά αλησμόνητη στον αναγνώστη.
Θεατρική δομή
Η ιδιόμορφη δομή του βιβλίου είναι αυτή που θα περιμέναμε από μια θεατρική συγγραφέα. Κυριαρχούν οι διάλογοι. Είναι όμως σχεδόν απόλυτη η απουσία σκηνοθετικών οδηγιών. Η Βέρα συζητά με διαφόρους – άλλοτε με φίλους και γνωστούς τους οποίους επιδιώκει να συναντήσει και άλλοτε με ανθρώπους τους οποίους συναντά εντελώς τυχαία. Ταυτόχρονα, δεν σταματά ποτέ ο χειμαρρώδης εσωτερικός μονόλογός της, που σχολιάζει το παρελθόν και τις εξελίξεις, οδηγώντας ενίοτε τα λόγια και τις σκέψεις της σε σκοτεινά μονοπάτια. Η εντύπωση μιας σχεδόν ασθματικής κίνησης, σωματικής και λεκτικής, οφείλεται πρωτίστως στο ρυθμό και το ύφος της Ρούτσκα που είναι προφορικό, κοφτό, ελλειπτικό. Ενίοτε οι φράσεις της Βέρας δεν ολοκληρώνονται, γιατί η σκέψη της έχει προχωρήσει προτού τελειώσει η εκφορά τους. Η αίσθηση του ανεξέλεγκτου παραληρήματος όχι μόνο προσδίδει μεγάλη εσωτερική ένταση στο κείμενο, αλλά είναι εντελώς ελεγχόμενη από τη συγγραφέα, εξυπηρετώντας μια αυστηρή εσωτερική αρχιτεκτονική που καθιστά το έργο έτοιμο σχεδόν να ανεβεί στη σκηνή με τη μορφή θεατρικής παράστασης.
Η γλώσσα, η οποία αναβαθμίζει την πλοκή, ακολουθεί την ίδια διαδρομή με τη Βέρα: απότομη, πρακτική, ρεαλιστική, χωρίς περιστροφές παρά τις συνεχείς αναδιπλώσεις στη μνήμη. Οι χαρακτηρισμοί, τα λογοπαίγνια, οι πρωτότυποι αφορισμοί, οι συγκρίσεις και οι απότομες μεταβάσεις δημιουργούν μια φωνή –βραχνή από τα τσιγάρα που η Βέρα καπνίζει μανιωδώς– η οποία δεν περιγράφει απλώς την ηρωίδα αλλά τη δημιουργεί μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Η Βέρα είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο ίδιος ο στακάτος τρόπος με τον οποίο μιλά. Η γλαφυρή γλώσσα και η έντονη αυτή προφορικότητα –που αποδίδει έξοχα στα ελληνικά η έμπειρη μεταφράστρια Αναστασία Χατζηγιαννίδη– δεν αποτελούν, επομένως, απλώς υφολογικά στοιχεία, αλλά κι έναν μηχανισμό συγκρότησης του χαρακτήρα.
Το μυθιστόρημα μοιάζει εκ πρώτης όψεως άναρχο, σαν μια αδιάκοπη εκφορά λόγου που πηγαινοέρχεται, χωρίς προειδοποίηση, από το παρόν στο παρελθόν και από το σήμερα σε μια εικόνα ή σε μια ανάμνηση. Η Βέρα δεν αφηγείται τα συμβάντα μετά το θάνατο του Τζόκεϊ και δεν ανατρέχει στο παρελθόν της με τη λογική μιας οργανωμένης, γραμμικής ιστορίας, αλλά αποσπασματικά, συνειρμικά, κυκλικά. Η φαινομενική αυτή αταξία, όμως, δεν είναι ένδειξη αδυναμίας σύνθεσης. Το αντίθετο, αποδεικνύεται τελικά μια αυστηρά ελεγχόμενη αφηγηματική επιλογή: η διαδρομή για την εξεύρεση καινούργιων παπουτσιών για τον νεκρό εξελίσσεται σταδιακά σε διαδρομή μέσα στο χρόνο, στη μνήμη, στον έρωτα, στη φθορά και στην κοινωνική εγκατάλειψη, με την κάθε στάση να συμβάλει στην ολοκλήρωση του πορτρέτου της κεντρικής ηρωίδας αλλά και της μετασοσιαλιστικής πολωνικής κοινωνίας.
Σώμα και πόθος
Η Ρούτζκα δανείζει στη χορτάτη από εμπειρίες, ερωμένες και εραστές, απογοητεύσεις και τραύματα ηρωίδα της τη δική της διεισδυτική και αιχμηρή ματιά, προσεγγίζοντας δίχως συναισθηματισμούς, με πικρό χιούμορ και με έντονα σατιρική διάθεση πληθώρα θεμάτων όπως η φτωχοποίηση και η οικονομική κρίση, η μοναξιά, το γήρας, το πένθος, η πατριαρχία, η υποκρισία της εκκλησίας, η μετατροπή του θανάτου σε εμπόριο από ιερείς και γραφεία τελετών, η ομοφυλοφιλία, η αμφιφυλοφιλία και η ομοφοβία (με μια συγκλονιστική σκηνή-ανάμνηση στο τέλος του βιβλίου, που δίνει την αναγκαία εξήγηση της αναγωγής του παπουτσιού σε σύμβολο), ο αντισημιτισμός και η ενδοοικογενειακή βία. Σε μια κοινωνία που έρχεται αντιμέτωπη με πολυκρίσεις, ακόμη και ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί πρωτίστως οικονομικό πρόβλημα – και η Βέρα συγκαταλέγεται σε αυτούς που δεν έχουν το προνόμιο να πενθούν χωρίς να υπολογίζουν το κόστος.
Τόσο στον τίτλο όσο και στις σελίδες του μυθιστορήματος αναδύεται έντονο, σχεδόν απτό, το στοιχείο της σωματικότητας. Η Ρούτσκα στρέφει το φακό της στο ανθρώπινο και δεν διστάζει να μιλήσει για μαλλιά και τρίχες, δόντια και ασθένειες, κόπωση και σωματική εξουθένωση μετά από δεκάωρα ορθοστασίας στο κομμωτήριο, αύξηση του βάρους, ατυχήματα και σπασμένα πλευρά στην αρένα των ιπποδρομιών, φαλάκρες και ρυτίδες, για τα πρησμένα πόδια του νεκρού που χρειάζονται νέα παπούτσια. Οι ήρωες του έργου στην πλειονότητά τους είναι κομμωτές, γιατροί, νεκροθάφτες, κατασκευαστές εσωρούχων – άνθρωποι, δηλαδή, η δουλειά των οποίων είναι να φροντίζουν (για) τα σώματα των άλλων ανθρώπων.
Παράλληλα, η Πολωνή συγγραφέας βάζει την ηρωίδα της να μιλά για την ανάγκη επιβίωσης και τον ερωτικό πόθο με μια απενοχοποιημένη οπτική που δύσκολα συναντάμε σε μυθιστορηματικές ηρωίδες. Η Βέρα μάλιστα παραδέχεται πως το στοιχείο που κρατούσε ζωντανό το γάμο της ήταν το σεξ και η ακόρεστη επιθυμία της για το λεπτό, αθλητικό σώμα του άντρα της κι όχι κάποια πνευματική έλξη. Η σχετική φράση είναι ωμή αλλά λογοτεχνικά πολύ δυνατή: «ένας γάμος δεν είναι πολιτιστικό κέντρο». Δίχως ντροπές και καθωσπρεπισμούς, η Ρούτσκα κάνει συνεχεία αναφορές στα γηρατειά, στη βιολογική παρακμή, στη γυναικεία σεξουαλικότητα και στη φθορά της υλικής διάστασης του εαυτού μας που αναπόφευκτα επιφέρει ο θάνατος.
Η παραλλαγή της παροιμίας στον τίτλο, που βρίσκεται γραμμένη στη βιτρίνα της Κλινικής Χαμόγελων, του πολυτελούς οδοντιατρείου που αντικατέστησε το βιβλιοπωλείο το οποίο υπήρχε δίπλα στο χώρο όπου η Βέρα είχε άλλοτε το κομμωτήριό της, προτού τον χάσει σε πλειστηριασμό, υπαινίσσεται την ίδια την υλική προϋπόθεση της αξιοπρέπειας, μια φαινομενικά αυτονόητη προϋπόθεση που δεν είναι ωστόσο αυτονόητη σε έναν κόσμο κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων. Στο σημείο αυτό, η συγγραφέας υπενθυμίζει στον αναγνώστη πως για να γελάσει κανείς αυθόρμητα, δίχως ντροπές, πρέπει να έχει (υγιή) δόντια: συνώνυμο της ζωής, συνώνυμο της ταξικής θέσης, συνώνυμο σε κάποια σημεία του δυναμισμού που χαρακτηρίζει την κεντρική ηρωίδα του έργου.
Αν και το βιβλίο ξεκινά με έναν θάνατο και περιστρέφεται γύρω από τη διοργάνωση μιας κηδείας, αυτό που δημιουργεί η Ρούτσκα είναι ένα έργο ύμνος στην ορμή για ζωή από μια γυναίκα χτυπημένη από την ίδια τη ζωή – αλλά όχι ακόμα ηττημένη. Μπορεί η Βέρα να μη συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών που μπορούν να αντέξουν οικονομικά επισκέψεις σε μια πολυτελή οδοντιατρική κλινική, αλλά ίσως τελικά είναι αυτή η προσκόλλησή της στην ύλη και στο σώμα που της επιτρέπει να έχει ακόμη δόντια, να «δαγκώνει» και, παρά τις αντιξοότητες, να συνεχίζει να γελά.
Η Ελλάδα απέναντι στην Τουρκία
Άγγελος Συρίγος, Ελλάδα και Τουρκία: 50 ερωτήματα και απαντήσεις, Πατάκη, Αθήνα 2026, 408 σελ.
Σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία, όπου η διεθνής τάξη πραγμάτων κλονίζεται από βαθιές ανακατατάξεις και η ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εισέρχεται σε φάση γενικευμένης γεωπολιτικής ρευστότητας, το νέο βιβλίο του Άγγελου Συρίγου πρωτίστως προσφέρει έναν υπεύθυνο, νηφάλιο οδικό χάρτη για την αποτελεσματική υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων.
Στον δημόσιο βίο μιας χώρας που βιώνει διαρκώς την υπαρξιακή ανασφάλεια των γεωγραφικών της συνόρων, η συζήτηση για την εξωτερική πολιτική και ιδίως για τις σχέσεις με τη γειτονική Τουρκία υποφέρει παραδοσιακά από δύο αντικρουόμενες, αλλά εξίσου παραλυτικές παθολογίες. Από τη μία πλευρά, δεσπόζει ένας θορυβώδης, αυτάρεσκος και συνθηματολογικός πατριωτισμός, ο οποίος αρκείται σε ανέξοδους νομικισμούς, υποκαθιστώντας τη στρατηγική σκέψη με την αυταπάτη ότι το δίκαιο επιβάλλεται από μόνο του στον διεθνή χώρο. Από την άλλη πλευρά, ενδημεί ένας αφηρημένος, σχεδόν μεταφυσικός διεθνισμός της αδράνειας, ο οποίος αντιμετωπίζει τη διπλωματία ως έναν διαρκή συμβιβασμό καλών προθέσεων, πεπεισμένος πως η κατανόηση και η επίκληση της καλής γειτονίας μπορούν να κατευνάσουν έναν δομικό και διαχρονικό αναθεωρητισμό.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο συμπληγάδες, η ψύχραιμη, επιστημονικά τεκμηριωμένη και στρατηγικά προσανατολισμένη ανάλυση αποτελεί συνήθως ένα σπάνιο είδος. Αυτό ακριβώς το δυσαναπλήρωτο κενό έρχεται να καλύψει με τρόπο υποδειγματικό το νέο βιβλίο του Άγγελου Συρίγου, επιβεβαιώνοντας τη δεσπόζουσα θέση του συγγραφέα στο πεδίο του διεθνούς δικαίου και της εξωτερικής πολιτικής στη σύγχρονη Ελλάδα.
Η επιλογή της μαιευτικής μεθόδου, η διάρθρωση δηλαδή του τόμου μέσα από πενήντα καίρια ερωτήματα και ισάριθμες διεξοδικές απαντήσεις, αποδεικνύεται εκδοτικά και παιδαγωγικά ευφυής. Ο Άγγελος Συρίγος, αξιοποιώντας τη μακρά διδακτική του εμπειρία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο αλλά και την πολύτιμη παρακαταθήκη των προηγούμενων αντίστοιχων εγχειρημάτων του σε συνεργασία με τον καθηγητή Ευάνθη Χατζηβασιλείου, κατορθώνει να υπερβεί τη δυσκολία της εκλαΐκευσης χωρίς να διολισθήσει στο παραμικρό σε επιστημονικές εκπτώσεις. Η μελέτη των ελληνοτουρκικών σχέσεων ενέχει πάντα τον ορατό κίνδυνο της υπερβολικής τεχνικοποίησης. Έννοιες όπως η υφαλοκρηπίδα, η αποκλειστική οικονομική ζώνη, τα χωρικά ύδατα, το εύρος του εναέριου χώρου, τα όρια της περιοχής πληροφοριών πτήσεων και οι κανόνες εναέριας κυκλοφορίας συχνά κουράζουν και αποπροσανατολίζουν τον μη ειδικό αναγνώστη. Αντιθέτως, ο συγγραφέας κατορθώνει να αποσαφηνίσει κάθε τεχνικό και νομικό όρο με κρυστάλλινη διαύγεια, αναλύοντας τις έννοιες με τέτοιο τρόπο ώστε ο αναγνώστης να καθίσταται ουσιαστικός κοινωνός των πραγματικών δεδομένων, απαλλάσσοντας οριστικά τον δημόσιο διάλογο από τις απλουστεύσεις και τους επικίνδυνους μύθους.
Μοιάζουμε ή δεν μοιάζουμε;
Το βιβλίο δεν ξεκινά απότομα από τις θαλάσσιες ζώνες ή τα νομικά κείμενα, αλλά χτίζει μεθοδικά το ανθρωπογεωγραφικό, κοινωνιολογικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε η σχέση των δύο λαών. Ο Συρίγος ανοίγει τη συζήτηση θέτοντας με επιστημονικό θάρρος τα βαθύτερα εκείνα ερωτήματα που συχνά ψιθυρίζονται αλλά σπάνια απαντώνται με αυστηρότητα, όπως το αν και κατά πόσο μοιάζουμε ή διαφέρουμε από τους Τούρκους, ποιες είναι οι πραγματικές ιστορικές συγγένειες και ποιες οι αγεφύρωτες πολιτισμικές αποστάσεις. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, αποδομεί με ευκολία τις ρηχές εξισώσεις που εξαντλούν τις σχέσεις των δύο κοινωνιών σε κοινές γαστρονομικές συνήθειες, σε καθημερινές εκφράσεις ή σε κοινά μουσικά ακούσματα. Αντίθετα, αναδεικνύει πώς η σύγχρονη τουρκική κοινωνία διαμορφώθηκε ιστορικά μέσα από τη στρατιωτικοποίηση, τη διάχυτη μνήμη της αυτοκρατορικής απώλειας, το σύνδρομο των Σεβρών και την καλλιεργημένη ιδεολογία της εθνικής ανασφάλειας, στοιχεία που συγκροτούν μια κρατική και κοινωνική ψυχοσύνθεση εντελώς διαφορετική από τη δυτική και ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα της Ελλάδας.
Ιδιαίτερα διεισδυτική, πρωτότυπη και απαλλαγμένη από στερεότυπα είναι η εξέταση των δημογραφικών παραμέτρων, ενός ζητήματος που συχνά αντιμετωπίζεται με συναισθηματισμό και καταστροφολογία. Ο συγγραφέας δεν παρασύρεται από την τρομολαγνεία που συνήθως συνοδεύει τη σύγκριση των απόλυτων πληθυσμιακών αριθμών μεταξύ των δύο χωρών. Χρησιμοποιώντας σύγχρονα δημογραφικά δεδομένα και στατιστικούς δείκτες, αναλύει με απόλυτη νηφαλιότητα τις τάσεις γήρανσης και υπογεννητικότητας που απειλούν και τις δύο κοινωνίες, καταδεικνύοντας ότι ακόμη και η τουρκική δημογραφική δυναμική αρχίζει να εμφανίζει σοβαρά σημάδια κάμψης κάτω από τον κρίσιμο δείκτη αναπλήρωσης πληθυσμού. Αυτή η προσέγγιση προσφέρει μια εξαιρετικά ρεαλιστική ματιά στη βάση της εθνικής ισχύος, υπενθυμίζοντας διαρκώς ότι η γεωπολιτική αντιπαράθεση δεν κρίνεται αποκλειστικά στις διπλωματικές αίθουσες ή στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς, αλλά πρωτίστως στην κοινωνική συνοχή, στην εκπαίδευση, στη δημογραφική αντοχή και στην οικονομική ευρωστία των κρατών.
Περνώντας στον σκληρό πυρήνα της γεωπολιτικής διαμάχης, το έργο προσφέρει μια υποδειγματική, σχεδόν χειρουργική ανατομία του τουρκικού αναθεωρητισμού, παρακολουθώντας την εξέλιξή του από τη δεκαετία του 1970 μέχρι και τις μέρες μας. Ο Συρίγος αποδεικνύει τεκμηριωμένα ότι η τουρκική εξωτερική πολιτική δεν συγκροτείται από σπασμωδικές, αποσπασματικές ή συγκυριακές προκλήσεις που οφείλονται αποκλειστικά στην προσωπικότητα του εκάστοτε ηγέτη στην Άγκυρα. Αντιθέτως, πρόκειται για ένα συνεκτικό, βαθιά ριζωμένο και διαρκώς κλιμακούμενο πρόγραμμα σταδιακής αμφισβήτησης και ανατροπής του status quo που εγκαθίδρυσε η Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 και συμπλήρωσε η Συνθήκη των Παρισίων του 1947.
Με σπάνια αναλυτική ακρίβεια, ο συγγραφέας αποδομεί το περίφημο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», αποκαλύπτοντας ότι δεν πρόκειται για μια απλή ρητορική υπερβολή ή για ένα εσωτερικής κατανάλωσης επικοινωνιακό πυροτέχνημα, αλλά για τη θεσμοποιημένη αποτύπωση μιας μακρόπνοης ναυτικής και γεωστρατηγικής επιδίωξης. Η Τουρκία, υιοθετώντας αυτό το δόγμα, επιχειρεί να ανατρέψει τη φυσική γεωγραφία, να εγκλωβίσει την Ελλάδα στα στενά ηπειρωτικά της όρια και να ακυρώσει πλήρως τη γεωγραφική συνέχεια και τα νόμιμα δικαιώματα του ελληνικού νησιωτικού χώρου. Ο Συρίγος εξηγεί πώς η Άγκυρα επιχειρεί να μετατρέψει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο σε περιοχές συγκυριαρχίας ή τουρκικής ζώνης επιρροής, καταπατώντας κάθε έννοια διεθνούς νομιμότητας.
Στο ζήτημα της αιγιαλίτιδας ζώνης και των χωρικών υδάτων, ο συγγραφέας αναλύει τις νομικές διαστάσεις της δυνατότητας επέκτασης στα δώδεκα ναυτικά μίλια, καταδεικνύοντας ταυτόχρονα την απόλυτη παρανομία του τουρκικού casus belli υπό το πρίσμα του καταστατικού Χάρτη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος απαγορεύει ρητά ακόμη και την απειλή χρήσης βίας. Ο Συρίγος ξεκαθαρίζει ότι η άσκηση ενός κυριαρχικού δικαιώματος που απορρέει ρητά από τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν μπορεί να τίθεται υπό την προαίρεση της γειτονικής χώρας, αναλύοντας παράλληλα με σύνεση τις πολιτικές και στρατηγικές παραμέτρους που απαιτούνται για την αποτελεσματική υλοποίηση μιας τέτοιας απόφασης.
Αντίστοιχα, στο πολυσυζητημένο θέμα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, το βιβλίο αναδεικνύει τις θεμελιώδεις ρυθμίσεις της διεθνούς έννομης τάξης, αποδομώντας με ακλόνητα νομικά επιχειρήματα την αυθαίρετη τουρκική θεωρία περί «ειδικών περιστάσεων» που επιχειρεί να εξαφανίσει τη θαλάσσια επήρεια των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, των Δωδεκανήσων και του Καστελλορίζου. Ο συγγραφέας εξηγεί με παραδείγματα από τη διεθνή νομολογία πώς αντιμετωπίζονται παρόμοιες περιπτώσεις παγκοσμίως, αποδεικνύοντας ότι οι τουρκικές θέσεις αποτελούν πρωτοφανή παρέκκλιση από το διεθνές εθιμικό και συμβατικό δίκαιο, κατασκευασμένες επί τούτω για να εξυπηρετήσουν επεκτατικές βλέψεις.
Η πραγμάτευση του καθεστώτος των νήσων του Ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων, καθώς και της ανυπόστατης τουρκικής θεωρίας περί «γκρίζων ζωνών», αποτελεί ένα από τα πλέον καθοριστικά και αδιάσειστα τμήματα του βιβλίου. Ο Συρίγος, συνδυάζοντας την εξαντλητική ιστορική έρευνα των διεθνών κειμένων με την αυστηρή ερμηνεία των κανόνων του δικαίου, κονιορτοποιεί τον ισχυρισμό της Άγκυρας περί αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας επί νήσων, νησίδων και βραχονησίδων. Παράλληλα, αποδομεί πλήρως την όψιμη τουρκική απόπειρα διασύνδεσης της κυριαρχίας των νησιών με την υποχρέωση αποστρατιωτικοποίησής τους. Παραθέτοντας τα άρθρα της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923, της Σύμβασης του Μοντρέ του 1936 και της Συνθήκης των Παρισίων του 1947, ο συγγραφέας αποδεικνύει τη νομική αυτοτέλεια της ελληνικής κυριαρχίας και τεκμηριώνει αδιάσειστα το αναφαίρετο δικαίωμα της νόμιμης άμυνας της χώρας, όπως αυτό κατοχυρώνεται ρητά στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ, απέναντι σε μια διαρκή και ορατή απειλή εισβολής.
Εκείνο όμως που καθιστά το έργο πραγματικά ξεχωριστό και αναδεικνύει το ήθος του συγγραφέα είναι η παντελής απουσία εθνικού ναρκισσισμού και παρηγορητικής αυταρέσκειας. Ο Άγγελος Συρίγος δεν διστάζει να ασκήσει δριμεία μεν αλλά και νηφάλια αυτοκριτική στην ελληνική πλευρά, αναλύοντας τις χρόνιες αμφιταλαντεύσεις, την αναβλητικότητα, τους στρατηγικούς δισταγμούς και τις ψευδαισθήσεις που χαρακτήρισαν την ελληνική εξωτερική πολιτική καθ' όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Επισημαίνει ότι η Ελλάδα για δεκαετίες επέλεξε συχνά μια στάση αντιδραστική αντί για προληπτική, επαναπαυόμενη στην ηθική υπεροχή των θέσεών της και αφήνοντας την πρωτοβουλία των κινήσεων στην απέναντι πλευρά.
Η στρατηγική της ισχύος
Η βασική φιλοσοφική και πολιτική παραδοχή του βιβλίου συνοψίζεται σε μια σκληρή αλλά απολύτως αναγκαία αλήθεια: το διεθνές δίκαιο δεν αποτελεί από μόνο του στρατηγική, ούτε επιβάλλεται αυτόματα στον διεθνή χώρο. Το δίκαιο παρέχει την αναγκαία νομιμοποιητική βάση και τα διπλωματικά επιχειρήματα, αλλά παραμένει ανενεργό και κενό περιεχομένου εάν δεν υποστηρίζεται από απτή, αξιόπιστη εθνική ισχύ και από τη σαφή, αταλάντευτη πολιτική βούληση προάσπισής του. Πρόκειται για ένα θεμελιώδες αξίωμα της ρεαλιστικής σχολής σκέψης, το οποίο στην Ελλάδα συχνά παρακάμπτεται χάριν μιας βολικής νομικιστικής αυταπάτης.
Αυτή η ρεαλιστική θεώρηση της ισχύος διατρέχει ολόκληρο το βιβλίο και λειτουργεί ως αναγκαία υπενθύμιση απέναντι σε όσους θεωρούν ότι η συμμετοχή της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση ή στο ΝΑΤΟ αρκεί από μόνη της για να εγγυηθεί αυτόματα τα σύνορα και την εδαφική μας ακεραιότητα. Ο συγγραφέας επισημαίνει με ρεαλισμό τα όρια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, εξηγώντας ότι οι ευρωπαίοι εταίροι αντιλαμβάνονται την ασφάλεια μέσα από το πρίσμα των δικών τους ξεχωριστών γεωπολιτικών προτεραιοτήτων, ιστορικών δεσμών και ισχυρών οικονομικών συμφερόντων. Συνεπώς, η Ελλάδα οφείλει να αντιλαμβάνεται τη συμμαχική της ένταξη ως ισχυρό πολλαπλασιαστή ισχύος αλλά όχι ως βολικό υποκατάστατο της δικής της αυτόνομης αποτρεπτικής ικανότητας.
Η ανάλυση επεκτείνεται και στο ζήτημα της προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ενός θέματος που συχνά προβάλλεται στον ελληνικό δημόσιο διάλογο ως πανάκεια. Ο Συρίγος απομυθοποιεί τις υπεραπλουστεύσεις, εξηγώντας διεξοδικά τι σημαίνει πρακτικά ένα συνυποσχετικό, ποιο είναι το ακριβές και μοναδικό αντικείμενο που αναγνωρίζει η Ελλάδα ως επιδεχόμενο δικαστικής κρίσης –η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ– και ποιους σοβαρούς κινδύνους εγκυμονεί η τουρκική προσπάθεια να εισαχθούν στη διαδικασία θέματα κυριαρχίας, αποστρατιωτικοποίησης και εναέριου χώρου. Με αυτόν τον τρόπο, αποτρέπει τη δημιουργία ανεδαφικών προσδοκιών και προειδοποιεί για την ανάγκη απόλυτης προετοιμασίας απέναντι στις τουρκικές μεθοδεύσεις.
Η γραφή του Συρίγου, ρέουσα, ακριβόλογη και πυκνή, καθιστά την ανάγνωση συναρπαστική ακόμα και στις πιο περίπλοκες νομικές λεπτομέρειες. Δεν πρόκειται απλώς για ένα πανεπιστημιακό βοήθημα ή για μια εγκυκλοπαιδική παράθεση θέσεων, αλλά για ένα ολοκληρωμένο εγχειρίδιο στρατηγικής αυτογνωσίας. Ο συγγραφέας καταφέρνει να συνδυάσει την αυστηρότητα του ακαδημαϊκού δασκάλου με την οξυδέρκεια του ενεργού πολιτικού που γνωρίζει εκ των έσω τους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων. Αυτή η διπλή ιδιότητα προσδίδει στο βιβλίο έναν έντονα πραγματιστικό χαρακτήρα, μακριά από θεωρητικούς ιδεαλισμούς και αποστειρωμένες αναλύσεις γραφείου.
Σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία, όπου η διεθνής τάξη πραγμάτων κλονίζεται από βαθιές ανακατατάξεις και η ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εισέρχεται σε φάση γενικευμένης γεωπολιτικής ρευστότητας, το έργο αυτό συνιστά μια ανεκτίμητη συνεισφορά στον εθνικό προβληματισμό. Προσφέρει στον πολίτη τα απαραίτητα εργαλεία για να κατανοήσει την επικαιρότητα πέρα από τις κραυγές των μέσων ενημέρωσης, στον φοιτητή μια στέρεη επιστημονική βάση και στον ασκούντα την πολιτική έναν υπεύθυνο, νηφάλιο οδικό χάρτη για την αποτελεσματική υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων. Ο Άγγελος Συρίγος παραδίδει ένα έργο αναφοράς, αποδεικνύοντας ότι ο αληθινός πατριωτισμός δεν κραυγάζει, αλλά μελετά, αναλύει με ψυχραιμία, αναγνωρίζει τις πραγματικότητες της ισχύος και προετοιμάζεται μεθοδικά για τις προκλήσεις του μέλλοντος.
Άγχος και αθωότητα
Μάρκος Μέσκος, Ποιήματα Ι: 1958-1986, Ποιήματα ΙΙ: 1995-2018, επιμέλεια σειράς: Ιωάννα Καραμαλή, Μετρονόμος, Αθήνα 2026, 334+443 σελ.
Ενσωματώνοντας τις ηθικές αξίες των παραδεδομένων μοτίβων στις ανάγκες της σύγχρονης ποίησης και επιτρέποντας στο αγροτικό τοπίο να λειτουργήσει ως πηγή αθωότητας και διανοητικής υγείας – ένα τοπίο το οποίο εμφανίζεται παράλληλα ως πεδίο προβολής του άγχους και της σύγχυσης που καταλαμβάνουν τους ανθρώπους από τη μεταπολεμική περίοδο έως και σήμερα.
Έγραφα στο προηγούμενο τεύχος (https://booksjournal.gr/panagiotis-k-ioakeimidis/tag/%CE%9C%CE%AC%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82%20%CE%9C%CE%AD%CF%83%CE%BA%CE%BF%CF%82) πως οι ληστές του Μάρκου Μέσκου ζουν διχασμένοι ανάμεσα στην πρόθεση να σαρώσουν τον κόσμο και στην επίγνωση της αδυναμίας τους να υπερβούν την πραγματικότητα. Στα Ανώνυμα (1971), όπου ενδύονται τα άμφια μιας ανομολόγητης ιεροσύνης, συνειδητοποιούν κάτι επιπλέον: ότι ο ρόλος τους (όποιος κι αν είναι αυτός – του ταγού, του οπλαρχηγού ή του καπετάνιου) έχει εξαντληθεί. Χειρότερα, έχει χρεοκοπήσει:
Μ’ αυτούς τους στίχους πλένω τα πόδια σας
αύριον έχουμε δρόμο
ή όχι;
Τη σάλπιγγα κρατώ στα χέρια μου και ραγίζω τον ουρανό
– τι ωφελεί;
Όταν ανθίσουν πάλι τα δέντρα θα ’μαι μόνος
Θα ’μαι μόνος στις όχθες του καλοκαιριού
ενώ το ρεύμα της ζωής
παίρνει άλλη κατεύθυνση.
Ωστόσο, πάντα μένουν κάποια ίχνη, ορισμένα υπολείμματα. Τσακισμένοι επίγονοι ίσως, που μετά βίας θυμίζουν τους προκατόχους τους – πάντως, υπάρχουν:
Η θύρα κλειστή-ανοιχτή. Για το μεγάλο κλειδί που ανοίγει τα πάντα ως του γουστάρει. Αρκεί με το χέρι η απόκοσμη βούλα στιγματίζοντας το σπίτι θανατερά. Και παιχνίδι τα σκαλιά για το αερικό δεν καταδέχτηκε την όμορφη γλάστρα μήτε τα ρούχα στη γωνιά κασκέτο παπούτσια σακάκι και που κανείς άλλος δεν μπορούσε να φορέσει.
Σαν μπήκε στο δωμάτιο τού έγνεψε να σηκωθεί. Επειδή το φως λιγοστό και τα παράθυρα σφαλιστά δεν εννόησε με το πρώτο. Έψαξε το στήθος κατά τη μεριά που το παλιό τραύμα. Τη δεύτερη εννόησε οριστικά… Ρικνός ετοιμάστηκε παραμιλώντας και παραμιλώντας. […]
(Ιδιωτικό Νεκροταφείο - 1975)
Μπορεί ο Διγενής εν προκειμένω να είναι αποσκελετωμένος, να δυσκολευόμαστε να τον αναγνωρίσουμε, να μας προκαλεί κατάθλιψη με την ηττοπάθεια και τη μιζέρια του, αλλά κάτι βαστάει από τη λεοντή του – στο τέλος σηκώνεται και πάει να τα βρει με το θάνατο, ο οποίος εδώ (αξίζει νομίζω τον κόπο να το σημειώσουμε) αντανακλά σε μεγάλο ποσοστό την αίγλη και την αλαζονεία τού εκ παραδόσεως αντιπάλου του. Να, είναι, άραγε και μια αντιστροφή που σκόπιμα επιχειρεί ο ποιητής; Δεν είμαι βέβαιος, μια ιδέα ρίχνω απλώς.
Κάποτε, ο αντάρτης γίνεται ποιμένας. Δεν παύει, ωστόσο, να κάνει ό,τι και οι ληστές ή οι αντάρτες της λαϊκής παράδοσης, υποταγμένος πάντοτε στο ήθος του Μέσκου: προφυλάσσει τα αρνιά του θεού από το κακό, ξαγρυπνάει τις νύχτες για να εξασφαλίσει τον ειρηνικό ύπνο τους:
Μετά αντίο έχετε γεια και ο Μίτιας προστατεύει τα ζώα από το φονικό
των λύκων που πηδάνε στο λαιμό τους και τα πνίγουν στης ομίχλης
τον καιρό
σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει άγρια θηρία χιόνια ανέμους και κρύο.
[…]
Είναι, όμως, και πάλι δισυπόστατος, αυτή τη φορά πολύ καθαρά:
[…]
απρόσιτος γενναίος μακρυνός –τι μοναξιά!– σπάνια
κλαίει πάνω στο βουνό
–βοήθεια! –βοήθεια!... όταν ζητάει τα δέντρα με τις φτέρες στα ποδάρια
τρέχουν σωρό
–βοήθεια –βοήθεια!... μέσα του φωνάζει όταν ξεγεννάει της
δαμάλας το μικρό
[…]
(Ισόβια Ποιήματα, 1977)
Ιδού, λοιπόν, ένας φανερός ζωομορφισμός («σκύλος μαντρόσκυλος φοβερίζει…») μέσω του οποίου διατηρείται στο ακέραιο το «αρχέτυπο» του δημοτικού ληστή και ο εσωτερικός κλονισμός του ήρωα που το υπονομεύει αμέσως μετά.
Άγιοι ληστές
Αναποδογυρίζω τα χαρτιά περνώντας στον Ίσκιο της γης (1986). Η εικόνα στρέφει στο αντίθετό της (λειτουργική βάση του ποιήματος είναι τώρα ένας ανθρωπομορφισμός), αλλά η ουσία δεν μεταβάλλεται στο παραμικρό:
Στα ονειρικά πετρώματα της Ιστορίας κυνηγημένοι απ’ τη φωτιά και το νερό πάρε μια στιγμή όταν μελανιάζουν τα βουνά από το κρύο και το κέρμα χρυσό βυθίζεται στον κουμπαρά του σύννεφου ποτέ μη σβήνοντας το φυτίλι της καρδιάς κρυφό μέσα στα κρυφά (κι ας λησμονηθεί παρακαλώ) το χωριό Τσέγανη στην ενδοχώρα με τα ψάρια κόκκινα – λοιπόν για το ψηλό μαύρο σκυλί να πούμε περήφανο και μυώδες μα ποιος αφιλότιμος του ’κοψε το πίσω πόδι και σαν παπί φοβισμένο πέτρα την πέτρα πηδούσε λακίζοντας κάθε που το γάβγιζαν τ’ ανύπαρκτα μικρά ψωρόσκυλα.
Δεν χρειάζονται πιστεύω πρόσθετες αποδείξεις για το ότι ο Μέσκος, διαμορφώνοντας μια σχέση αποδοχής-μεταστροφής με την παράδοση, κατορθώνει να υποβάλλει με πολύ πειστικό τρόπο τα θέματά του. Οι ληστές του, περιβεβλημένοι το φωτοστέφανο του αγίου, φορώντας ρούχα πληβείων και παραδομένοι στους φόβους και στις φαντασιώσεις τους μιλούν για τους νεκρούς της ιστορίας, για την ασφυξία της ζωής στη μεταπολεμική κοινωνία, για το θάνατο, για τη μνήμη, ακόμη και για την υποχώρηση της φύσης ως γνωστικής και ηθικής οντότητας. Τονίζω ιδιαίτερα αυτό το τελευταίο διότι με τη γενικότερη συμπεριφορά και τη συγκεκριμένη υφή τους οι ήρωες του Μάρκου Μέσκου μάς βοηθούν να αποκλείσουμε το έργο του από τον βουκολισμό. Αν τους παρατηρήσουμε προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι στη συνείδησή τους αντικατοπτρίζονται, αξεχώριστα πλεγμένες, η αντίληψη του αφελούς και η στάση του συναισθηματικού ποιητή, όπως τις περιγράφει στο ιδρυτικό του ευρωπαϊκού ρομαντισμού δοκίμιό του ο Σίλλερ. Προλαβαίνω πάραυτα την εύλογη ένσταση: οπωσδήποτε, ο Μέσκος δεν είναι ρομαντικός. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο ότι η σιλλερική διάκριση δεν ήταν μόνο μεταξύ κλασικών και ρομαντικών, αλλά και ευρύτερα, μεταξύ παλαιών –δηλαδή παραδεδομένων– και νέων – δηλαδή σύγχρονων. Και απ’ αυτή την άποψη μας λέει κάτι ουσιαστικό για τον δικό μας ποιητή. Κατά το μέτρο που τα πρόσωπά του παραμένουν αφελή –αρματολοί και κλέφτες του δημοτικού τραγουδιού ή πρίγκιπες του παραμυθιού– διασώζουν την τιμή, την ηθική ιδέα της φύσης – αγωνίζονται να προβάλουν την ανάμνηση ενός αδιαφοροποίητου και ισορροπημένου συνόλου. Κατά το μέτρο που τα ίδια πρόσωπα γίνονται συναισθηματικά, αποκαλύπτουν τον διασπασμένο και σπασμωδικό κόσμο που μας κυβερνά – προσπαθούν, επί ματαίω, να αποκαταστήσουν τη χαμένη ενότητα στο εσωτερικό τους. Τελικά, ο μόνος που κερδίζει την ενότητα (αντιθετική και, παράλληλα, συμπαγή) είναι ο δημιουργός στο πεδίο της τέχνης του. Και εν προκειμένω, αυτό είναι που έχει τη μεγαλύτερη σημασία.
«Αμερικανικαί αναμνήσεις» υπό Γ[εωργίου] Δ. Κ[ανάλε], εφημερίς Εβδομάς, φύλλα 33 έως 43, 5 Οκτωβρίου 1891 έως 14 Δεκεμβρίου 1891
Η ιστορία που ακολουθεί αφορά δύο πρόσωπα ασυνήθιστα σ’ αυτού του τύπου τις δοσοληψίες, οι οποίες διαμορφώνουν ενίοτε τις συνολικές απόψεις των συμμετεχόντων. Ο ζωγράφος ήταν o Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς (Joseph Alexander Ames, 1816-1872), ήταν Αμερικανός και έπρεπε να κάνει ένα τεράστιο ταξίδι για να συναντήσει τον Πάπα Πίο IX (1792-1878). Ο δε Πάπας έπρεπε να καταστείλει σοβαρές επαναστάσεις που είχαν ξεσπάσει στα παπικά κράτη για να λειτουργήσει ως μοντέλο. Συνέβησαν και τα δύο.
Τα καθέκαστα περιγράφονται στη μεταγενέστερη διήγηση του Ενετού εκ Ζακύνθου Γεωργίου Δ. Κανάλε, που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην αθηναϊκή εφημερίδα Εβδομάς. Το 1848 ο Έιμς, που είχε όνομα ως πορτρετίστας, ταξίδεψε στη Ρώμη, κατόπιν παραγγελίας εκπροσώπων της αμερικανικής Καθολικής Εκκλησίας, για να φιλοτεχνήσει ολόσωμο πορτρέτο του Πάπα Πίου Θ΄. Η συνάντησή τους πρέπει να πραγματοποιήθηκε πριν από τη φυγή του Πάπα από τη Ρώμη, στις 24 Νοεμβρίου 1848.
Τα περιστατικά που αφηγείται, τα έχει συζητήσει με τον Έιμς όταν τον επισκέφτηκε στο σπίτι του στην Αμερική, χρόνια μετά τη συνάντησή του με τον Πάπα. Υπάρχει πάντως μια ανακόλουθη φράση. Σε κάποιο σημείο, ο Κανάλε αφηγούμενος χρησιμοποιεί τη φράση «τον παρελθόντα χειμώνα», η οποία είναι εμφανές ότι δεν συμφωνεί με τα υπόλοιπα χρονολογικά στοιχεία της αφήγησης και πιθανόν οφείλεται σε μεταφραστική ή εκδοτική αλλοίωση.
Παραθέτουμε αποσπάσματα από το δημοσίευμα σε συνέχειες της εφημερίδας Εβδομάς.
Η επίσκεψη στον Έϊμς
«Ανεχωρήσαμεν εκ Προνοίας την 6 μ.μ. και εφθάσαμεν ενταύθα περί την 8ην. Το Νιούπορτ είναι η Νίκαια των Ηνωμένων Πολιτειών ένθα οι πλουσιότεροι και αριστοκρατικώτεροι των Αμερικανών διέρχονται τας εαρινάς ημέρας μακράν της τύρβης και του θορύβου των μεγαλουπόλεων. Η θέσις του είναι μαγευτικωτάτη. Αι πλείσται των οικιών κείνται επί μικρού υψώματος ούτινος τους πρόποδας λούει ο μεγαλοπρεπής ωκεανός, όστις νυν φαίνεται κοιμώμενος· οι δε επισκέπτες αμφοτέρων των φύλων, επωφελούμενοι του ληθάργου του, ιππεύουσιν επί της ράχεώς του και διασκεδάζουν ποικιλοτρόπως. Αλλ’ ουαί εάν o Νότος αφυπνίση τον γίγαντα, τότε όπου φύγει φύγει. [...] Οι δε κάτοικοι εάν δεν προφθάσωσι να κλείσωσι τα παράθυρα των οικιών των, αυθωρεί βλέπουσιν αυτάς μεταβαλλομένας διά γιγαντιαίων κυμάτων εις θαλάσσια λουτρά. Όπισθεν των οικιών υπάρχουσιν ωραίοι κήποι ων τα πυκνά φυλλώματα σείονται μεγαλοπρεπώς προσκαλούντα υπό την σκιάν των τον κεκοπιακότα περιηγητήν, τα δε ποικιλόχροα άνθη διαχέουν την ευωδίαν των πανταχόθεν. Το κελάδημα των πτηνών, η πνοή του ζεφύρου, ο φλοίσβος των ρυάκων συγκινεί και δονεί την καρδίαν του επισκέπτου.
Ενί λόγω το Νιούπορτ είναι μικρός παράδεισος ούτινος αι νύμφαι έχουν προίκα από 25 εκατομμύρια φράγκα μέχρι πολλών δισεκατομμυρίων… Εν τούτοις ουδέποτε είδον ζωγραφικώτερον μέρος και ουδέποτε το ωραίον φύλον μοι εφάνη ζωηρότερον, συμπαθητικώτερον και ευγενέστερον.
Επεσκέφθην τον κ. Έιμς, ούτινος Αι τελευταίαι ημέραι του Δανιήλ Ουέμπστερ[1] θεωρείται έν των αριστουργημάτων της αμερικανικής καλλιτεχνίας. Ο κύριος Έιμς και η ευγενεστάτη αυτού κυρία με υπεδέχθησαν φιλικώτατα. Μετά το τέιον, λόγος εγένετο περί των αρχαίων της Ελλάδος, ο δε Αμερικανός καλλιτέχνης επεδείξατο μέγα ενδιαφέρον και εζήτησε να μάθη λεπτομερώς τα αφορώντα τον Παρθενώνα, τον ναόν του Ολυμπίου Διός και άλλα.
– Πολλάκις απεφάσισα, μοι λέγει, να επισκεφθώ την Ελλάδα, αλλ’ ημποδίσθην ένεκα σπουδαίας εργασίας. Τέλος, τον παρελθόντα χειμώνα, ενώ προητοιμαζόμην να απέλθω διά της Ιταλίας εις Ελλάδα, έλαβον διαταγήν παρά των εφόρων εκκλησίας τινός της Νέας Ορλεάνης όπως πορευθώ εις Ρώμην και ζωγραφήσω εν φυσικώ μεγέθει την εικόνα του Πάπα Πίου Ενάτου[2]. Ηδυνάμην να αρνηθώ τοιαύτην επωφελεστάτην προσφοράν;
– Λοιπόν, εξηκολούθησεν ο κ. Έιμς, λαβών συστατικήν επιστολήν του εν Νέα Ορλεάνη Αρχιεπισκόπου προς τον Πάπαν ανεχώρησα διά Ρώμην. Ο Πάπας με υπεδέχθη λίαν ευμενώς και διέταξεν ίνα κατάλληλος αίθουσα εν τω Κυριναλίω προετοιμασθή δι’ εμέ. Την προσδιορισθείσαν ημέραν ευρέθην εν τη θέσει μου. Ελβετός φύλαξ ήλθε πολλάκις όπως με ειδοποιήση να είμαι έτοιμος, διότι η αυτού Αγιότης ήρχετο. Τέλος, ήλθε συνοδευόμενος υπό δύο καρδιναλίων.
Συναντήσεις με τον Πάπα
Ήτο απλούστατα ενδεδυμένος, έφερε βραχείαν πορφυράν εφεστρίδα και λευκόν επενδύτην. «Καλή ημέρα σας» μοι λέγει, με ζωηράν φωνήν, και αμέσως εκάθισεν επί της έδρας, ην είχον προετοιμάσει δι’ αυτόν, των δύο καρδιναλίων ισταμένων ορθίων ενόσω ούτος εκάθητο. Η εθιμοτυπία αύτη της Ρωμαϊκής αυλής μοί εφάνη λίαν περίεργος. Οι δύο καρδινάλιοι ίσταντο ως αγάλματα, μη τολμώντες ούτε καν λέξιν να προφέρωσιν, εκτός εάν ο Πάπας απηύθυνε πρώτος τον λόγον.
Ο αντιπρόσωπος του Θεού εκάθητο επί του θρόνου κρούων διά των δακτύλων του επί του καλύμματος της χρυσής ταμβακοθήκης του τον χρόνον ασματίου τινός Ιταλικού μελοδράματος, όπερ έμελπε χαμηλοφώνως. Όταν ηγείρετο, οι καρδινάλιοι εγονυπέτουν και ίσταντο εν τη θέσει ταύτη μέχρις ότου ο Πάπας ήθελε καταλάβει και πάλιν την προτέραν αυτού στάσιν. Κατά πρώτον ευρέθην εις δύσκολον θέσιν μη γινώσκων τι έπρεπε να πράξω εν τη περιπτώσει ταύτη. Αλλ’ επειδή το καθήκον μου ήτο να ζωγραφήσω την εικόνα του και ουδέν περισσότερον, αφιερώθην εις το έργον μου, και τέλος εσυνήθισα τόσον πολύ εις τας εθιμοτυπίας, ώστε ουδεμίαν προσοχήν έδωκα πλέον εις αυτάς.
Την δευτέραν ή τρίτην ημέραν ήρχισα να χρωματίζω την εικόνα, ενώ δε απεσυρόμην βραδέως παρατηρών επισταμένως το αποτέλεσμα των χρωμάτων, ολίγον έλειψε να ρίψω κάτω τον Πάπα όστις είχεν ήδη κατέλθη του θρόνου και ίστατο όπισθέν μου, αγνοών όλως διόλου ότι ευρίσκετο πλησίον μου. «Bravo, bravissimo» μοι λέγει επιδοκιμαστικώς. «Βλέπω ότι ζωγραφίζεις κατά το σύστημα της αγγλικής σχολής». Είτα στρέφων προς έναν των καρδιναλίων, «Πώς σου φαίνεται η εικών αύτη;» ηρώτησεν αυτόν. «Τοσούτον φυσική όσον ή του καθρέπτου αντανάκλασις, Santita».
– Ci ho gusto, είπεν, λαβών δραγμίδα νικοτινιανής.
Μετά μίαν εβδομάδα ετελείωσα την κεφαλήν του, είπον δε αυτώ ότι δεν είχον πλέον ανάγκην της παρουσίας του, εάν μοι έδιδε την παπικήν αυτού περιβολήν, κοσμήματα κ.τ.λ. όπως παραστήσω αυτόν ευλογούντα μετά την απόλυσιν της Μεγάλης Λειτουργίας. Αμέσως έδωκε διαταγάς όπως μοι φέρωσι πάντα ταύτα και την κλείδα της αιθούσης.
– Πόσον καιρόν επησχολήσατε εις την εικόναν ταύτην; ηρώτησα.
– Ολόκληρον μήνα· ήτο ή πρώτη μου εικών φυσικού μεγέθους, υπεχρεώθην δε να εργάζομαι μετά προσοχής. Εξελεξάμην έν modelo των αρίστων της ακαδημίας, όστις ωμοίαζε πολύ τον Πάπαν, αλλ’ ο άθλιος φαίνεται ότι ηυχαριστήθη τόσον πολύ διότι περιεβλήθη την παπικήν στολήν ώστε εμέθυσε με τα χρήματα άτινα του έδωσα διά την πρώτην posa και εγένετο άφαντος· υπεχρεώθην λοιπόν να προσλάβω έτερον. [...] Παρεκλήθην υπό του Πάπα, άμα τη αποπερατώσει της εικόνος να ειδοποιήσω αυτόν· ούτος δε ήλθε μετά μεγίστης συνοδείας όπως επιφέρη την κρίσιν του. Εφαίνετο ζωηρός και εύθυμος, μετ’ ακριβή δε εξέταση εξέφρασε την ευαρέσκειάν του και ενώπιον πάντων μοι έδωκε την ευλογίαν του.
– Σας συγχαίρω εκ καρδίας διά την επιτυχίαν του έργου σας και διά την ευλογίαν της Αυτού Αγιότητος.
– Αλλ’ έκτοτε δεν είδατε πλέον τον Πάπαν; ηρώτησα.
– Τον είδον, απεκρίνατο ο κ. Έιμς, υπομειδιών εις την ανάμνησιν. Η τελευταία μου συνδιάλεξις μετ’ αυτού υπήρξεν έν των αστειοτέρων συμβάντων της ζωής μου. Μετά ένα περίπου μήνα αφ’ ης εποχής έλαβον την πρώτην ευλογίαν του Πάπα, επορεύθην μετά τινος φίλου ιατρού εις τα προάστεια της Ρώμης όπως γευματίσωμεν εις μικρόν τι ξενοδοχείον γνωστότατον διά την λαμπρότητα εξαιρετικών τινων φαγητών και πολύ συχναζόμενον υπό των καλλιτεχνών. Ενώ δε επορευόμεθα εφ’ αμάξης ησύχως, οτέ μεν φλυαρούντες και ευθύμως γελώντες, οτέ δε παρατηρούντες την ωραιότητα και το ρωμαντικόν των μερών εκείνων, ο ηνίοχος αίφνης εσταμάτησε τους ίππους, κατήλθε της θέσεώς του, και είπεν ότι ο Πάπας με την συνοδείαν του ήρχετο. Παρατηρήσαμεν ότι άπαντες κατήλθον των αμαξών και περιέμενον ίνα ό Πάπας και η συνοδεία του διέλθη. Το αυτό και ημείς επράξαμεν. Ο Πάπας εσυνείθιζε να πορεύηται ικανόν διάστημα εφ’ αμάξης εκτός της πόλεως, ακολούθως να αφίνη την άμαξαν και να περιπατή συνοδευόμενος υπό καρδιναλίων και τινων των αυλικών του. Ενώ δε διήρχετο άπαντες εγονυπέτουν. Εγώ και ο φίλος μου εστάθημεν όρθιοι με αποκεκαλυμμένην κεφαλήν κλίνοντες αυτήν ευσεβάστως. Ο Πάπας ιδών με επλησίασε και απηύθυνε τον λόγον αγγλιστί ερωτήσας με περί της υγείας μου, των υποθέσεων μου κ.τ.λ. Είτα δε αποχαιρετών με, έθεσε την χείρα επί τής κεφαλής μου και με ηυλόγησεν. Άπαντες οι κύριοι οι συνοδεύοντες αυτόν απεκάλυψαν την κεφαλήν των, με εχαιρέτησαν λίαν ευγενώς και διήλθον.
Όταν εισήλθομεν εις την άμαξαν, ο ηνίοχος με εξέλαβεν ως πρίγκηπα ταξειδεύοντα incognito και ήτο λίαν αστείον να βλέπη τις αυτόν να με παρατηρή μετά τοσαύτης περιεργείας ως να αμφέβαλλεν εάν ήμην ο Αυτοκράτωρ της Ρωσίας ή ο βασιλεύς της Βαυαρίας. Μετά δέκα λεπτά ο Πάπας έλαβε την θέσιν του εντός της αμάξης. Εις την επιστροφήν η άμαξά του έτυχε να διέλθη πλησίον της ημετέρας, τότε εξέβαλε την χείρα του ευλογήσας με και εκ δευτέρου. Άπαντες δε οι αυλικοί του αποκαλυφθέντες εχαιρέτησαν ημάς· εγώ δε υπεχρεώθην ένεκα της ευλογίας να δώσω δώρον εις τον ηνίοχον, πεντόφραγκον, όστις δεν περιέμενεν, ειμή ολίγα εκατοστά του φράγκου.
Διαρκούσης της διηγήσεως ταύτης του κ. Έιμς, εκκενώσαμεν δώδεκα φιάλας αληθούς καμπανίτου, ας ηγόρασεν εν Γαλλία εκ των χρημάτων της Παπικής εικόνος…
Αφήσας την οικίαν τού φίλου μου καλλιτέχνου, επανέκαμψα εις το ξενοδοχείον και λαβών έδραν εκάθισα πλησίον παραθύρου και παρετήρουν εν εκπλήξει τον αχανή ωκεανόν ούτινος η επιφάνεια εφαίνετο ως πλαξ κρυστάλλου.
[1] Ο πίνακας του Τζόζεφ Αλεξάντερ Έιμς, Οι τελευταίες ημέρες του Γουέμπστερ στο Μάρσφιλντ (The last days of Webster at Marshfield), που φιλοτεχνήθηκε περί το 1858, δείχνει τον Ντάνιελ Γουέμπστερ στο νεκροκρέβατό του, στο σπίτι του στο Μάρσφιλντ.
[2] Ο Πάπας Πίος ΙΧ ή Τζιοβάνι Μαρία Μαστάι Φερέτι (1792 -1878) ήταν και κυβερνήτης στα Παπικά Κράτη (1846-1878). Στην αρχή της αρχιερατικής του εξουσίας ξέσπασαν οι περίφημες Επαναστάσεις του 1848, οπότε ο Πίος αφόρισε όσους συμμετείχαν στη βραχύβια Ρωμαϊκή Δημοκρατία που ανακήρυξαν (1849) και δραπέτευσε από τη Ρώμη. Ο Πίος Θ΄ συνέδεσε το όνομά του με δύο νέα ιστορικά δόγματα που καθιέρωσε ο ίδιος: το πρώτο ήταν η Άμωμος σύλληψη της Παρθένου Μαρίας το 1854, το δεύτερο ήταν το Αλάθητο του Πάπα.
Ο αετός του Ουάσινγκτον
Ένας φυσιοδίφης και ταυτοχρόνως χαρισματικός εικονογράφος, αλλά και τυχοδιώκτης ολκής, ονόματι Τζον Τζέιμς Οντιμπόν, μεταξύ των ετών 1831 και 1839 κυκλοφόρησε ένα πεντάτομο έργο του, υπό τον τίτλο Ορνιθολογική Βιογραφία. Σκοπός του ήταν να προωθήσει δι’ αυτού ένα άλλο τετράτομο έργο του, που έφερε τον τίτλο: Τα πτηνά της Αμερικής, εκδόθηκε τμηματικά από το 1827 ώς το 1835 και περιείχε 435 εξαιρετικής τελειότητας χαλκογραφίες.
Στον πρώτο τόμο της Βιογραφίας του, έγραφε:
Ήταν τον Φεβρουάριο του 1814 όταν είδα για πρώτη φορά αυτό το ευγενές πουλί και δεν θα ξεχάσω ποτέ την απόλαυση που μου έδωσε. Βρισκόμασταν σε ένα εμπορικό ταξίδι, ανεβαίνοντας τον Άνω Μισισιπή. Οι χειμερινές ριπές του ανέμου σφύριζαν γύρω μας και το κρύο είχε σβήσει το βαθύ ενδιαφέρον που, σε άλλες εποχές, ο υπέροχος ποταμός ξυπνούσε μέσα μου… Η ασφάλεια του φορτίου είχε ξεχαστεί και το μόνο πράγμα που τράβηξε την προσοχή μου ήταν το πλήθος από πάπιες διαφόρων ειδών που συνοδεύονταν από τεράστια σμήνη κύκνων, τα οποία κατά καιρούς περνούσαν από δίπλα μας. Ο κυβερνήτης μας, ένας Καναδός που ασχολείτο για πολλά χρόνια με το εμπόριο γούνας, ήταν ένας ευφυής άνθρωπος που, αντιλαμβανόμενος το ενδιαφέρον μου για τα πουλιά, βάλθηκε να με διασκεδάσει.
Ένας αετός πέταξε από πάνω μας. «Κοιτάξτε τον μεγάλο αετό, είναι ο μόνος που έχω δει από τότε που έφυγα από τις λίμνες». Σηκώθηκα όρθιος και, αφού τον παρατήρησα προσεκτικά, συμπέρανα, καθώς τον έχανα στο βάθος, ότι ήταν ένα εντελώς νέο είδος για μένα.
Όπως αφηγείται στον ίδιο τόμο, λίγα χρόνια αργότερα, αφού σκότωσε με το δίκαννό του ένα τέτοιο πουλί στο Κεντάκι, μέτρησε το άνοιγμα των πτερύγων του στα 3,5 μέτρα.
Είναι άγνωστο αν τα περιστατικά αληθεύουν. Ο Οντιμπόν δεν ήταν μυθομανής, ήταν όμως ένας άνθρωπος που ανάμεσα στα προσόντα του περιλαμβανόταν η ικανότητά του να επινοεί τον εαυτό του. Όταν βρέθηκε το 1826 στη Βρετανία –με σκοπό την προώθηση του βιβλίου του– παρουσιαζόταν ντυμένος με δέρματα ώστε να δίνει την εντύπωση του ανθρώπου των δασών ο οποίος έφερνε στα σαλόνια των αριστοκρατών και των ευπόρων εικόνες από την αδάμαστη ομορφιά του Νέου Κόσμου. Κι είχε λόγους για να το κάνει. Το βιβλίο του με τα πτηνά της Αμερικής ήταν ένα δαπανηρότατο εγχείρημα. Χρησιμοποιούσε το ακριβότερο και μεγαλύτερο χειροποίητο χαρτί της εποχής, καθώς κάθε σελίδα είχε διαστάσεις περίπου 1 μέτρο επί 66 εκατοστά, ενώ η τεχνική εκτύπωσης (επιχρωματισμένη χαλκογραφία) καθιστούσε την έκδοση δυνατή μόνο αν κατάφερνε να την προπωλήσει – τμηματικά, σε συνδρομητές.
Βεβαίως, κανείς δεν μπορεί να βεβαιώσει αν πράγματι το πουλί που περιέγραψε ο Οντιμπόν πράγματι υπήρξε. Επ’ αυτού κυκλοφορούν ταυτόχρονα τρεις εκδοχές. Μπορεί το πουλί να ήταν προϊόν επινόησης, μπορεί να υπήρξε, αλλά να έχει εξαλειφθεί, ή μπορεί να είναι αποτέλεσμα λανθασμένης αναγνώρισης (αυτό που είδε και απαθανάτισε ο Οντιμπόν, να ήταν στην πραγματικότητα ένας φαλακρός αετός –το εθνικό δηλαδή σύμβολο των ΗΠΑ–, που σε νεαρή ηλικία έχει μεγαλύτερο άνοιγμα πτερύγων απ’ όσο στην ενήλικη).
Γεγονός είναι πάντως ότι του έδωσε το όνομα Αετός του Ουάσινγκτον, μια επιλογή διόλου τυχαία. Οι Βρετανοί, περίπου πενήντα χρόνια μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας των Αμερικανών, είχαν ξεχάσει τον επαναστάτη Ουάσινγκτον και θαύμαζαν τον πολιτικό που είχε σεβαστεί τις συνταγματικές ελευθερίες και είχε ασκήσει την εξουσία με αυτοσυγκράτηση. Συνεπώς, ένας τέτοιος πίνακας ήταν μια έξυπνη στρατηγική μάρκετινγκ. Ο Οντιμπόν δεν προσέφερε στους Βρετανούς μόνον την εικόνα ενός μεγαλοπρεπούς αετού. Προσέφερε και ένα σύμβολο εκτιμητέο από τις παραδόσεις τους.
Όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης, στον πίνακα είναι διακριτά τα ίχνη ενός ανθρωπομορφισμού. Ο επιβλητικός αετός, με την ευθυτενή στάση και το βλέμμα που εποπτεύει τον ορίζοντα, θυμίζει τα πορτρέτα των στρατιωτικών ηγετών της εποχής, που ατένιζαν αγέρωχοι το μέλλον ή το πεδίο της μάχης.
Ο Οντιμπόν είχε εξηγήσει ως εξής την επιλογή του:
Το όνομα που επέλεξα για αυτό το νέο είδος αετού, μπορεί να θεωρηθεί παράλογο και ακατάλληλο. Αλλά επειδή είναι αναμφισβήτητα το ευγενέστερο πουλί στις ΗΠΑ, ελπίζω ότι θα μου επιτραπεί να το τιμήσω με το όνομα ενός ακόμη ευγενέστερου, που ήταν ο σωτήρας της χώρας του και του οποίου το όνομα θα είναι για πάντα αγαπητό σε αυτήν.
Κι αν ο Οντιμπόν αισθάνθηκε την ανάγκη να εξυμνήσει ως πολιτογραφημένος Αμερικανός –γεννήθηκε στον Άγιο Δομήνικο ως νόθος γιος ενός Γάλλου δουλέμπορου και μιας Κρεολής– τον Ουάσινγκτον, αισθάνθηκε επίσης την ανάγκη να επικρίνει την επιλογή του φαλακρού αετού ως εθνικού συμβόλου των ΗΠΑ. Στη βιογραφία του, αναπαράγει την γνώμη του Βενιαμίν Φραγκλίνου, ο οποίος είχε δηλώσει:
Μακάρι να μην είχε επιλεγεί ο φαλακρός αετός ως εκπρόσωπος της χώρας μας. Είναι ένα πουλί κακοήθους χαρακτήρα. Δεν βγάζει τα προς το ζην έντιμα. Θα τον δείτε να κάθεται σε κάποιο δέντρο όπου, οκνηρός για να ψαρέψει ο ίδιος, παρακολουθεί την εργασία του ψαραετού. Και όταν το επιμελές πουλί πιάσει ένα ψάρι και το μεταφέρει στη φωλιά του για να στηρίξει το ταίρι και τα μικρά του, ο φαλακρός αετός τον καταδιώκει και του το αρπάζει.
Αυτή λοιπόν είναι η ιστορία ενός έργου μιας αμφιλεγόμενης προσωπικότητας –είχε αναμειχθεί και ο ίδιος σε δουλεμπόριο– που όμως έθεσε τον ακατάρριπτο πήχυ για την αξιολόγηση των εικονογραφιών των πτηνών από τον 19ο αιώνα και εντεύθεν.