Υγεία

Μια τεχνοκρατική ιστορία επιστημονικής φαντασίας

Ένας καινούργιος κόσμος ανοίγεται μπροστά μας, με τις με τις προσδοκίες μας, τις αυταπάτες μας, τα ρεαλιστικά δεδομένα και την πραγματικότητά του τον οποίο, αργά ή γρήγορα, θα αναγκαστούμε όλοι να ακολουθήσουμε. Πολλές χιλιάδες ζωές θα σώζονται κάθε χρόνο από το 2030 λόγω της χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) υπολογίζονται γύρω στις 400.000. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί την τελευταία από μια σειρά ψηφιακών καινοτομιών που αφορούν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Περισσότερα από 30 δισ. δολάρια το χρόνο ξοδεύονται για την ανάπτυξη της ΤΝ στον τομέα της υγείας – και το ποσό αυτό υπολογίζεται ότι αυξάνεται κατά περίπου 30% κάθε χρόνο. Μέχρι στιγμής, το 55% των εταιρειών στο χώρο της υγείας χρησιμοποιούν την ΤΝ ξοδεύοντας περίπου το 10% του προϋπολογισμού τους στην ανάπτυξη καινοτομιών.

Η ΤΝ μόνον στις ΗΠΑ αναμένεται το 2026 να μειώσει το κόστος της ιατρικής περίθαλψης κατά 10% – που αντιστοιχεί σε εξοικονόμηση 300 δισ. δολάρια. Η χώρα δαπανά το 18% του προϋπολογισμού της στην υγεία, 11.000 δολάρια δηλαδή κατά κεφαλήν. Από την άλλη πλευρά, στην ΕΕ, η εξοικονόμηση αναμένεται να είναι της τάξεως των 200 δισ. ευρώ το χρόνο, με το 25% από αυτό το ποσό να συνδέεται με τη δημιουργία και τη χορήγηση φορητών συσκευών άμεσης διάγνωσης και συνεχούς παρακολούθησης, οι οποίες θα έχουν τη δυνατότητα, όταν παραστεί ανάγκη, να δίνουν συμβουλές προς τους ασθενείς, αποφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο τη χρονοβόρα για το δημόσιο νοσηλεία.

Η αύξηση του γηρασμένου πληθυσμού θα σημάνει έκρηξη στα συστήματα υγείας

Από το 2035 ο αριθμός των ατόμων πάνω από 60 χρονών θα είναι διπλάσιος από ότι σήμερα. Αυτό θα σημαίνει κατακλυσμιαία αύξηση στα νοσήλια για τους γηριατρικούς ασθενείς, κάτι που θα επιβαρύνει ακόμα περισσότερο τους προϋπολογισμούς διεθνώς. Όσο για την Ελλάδα, με βάση τα διαθέσιμα δημογραφικά δεδομένα, το 2035 το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών θα ανέρχεται στο 27,7%- 27,9% του πληθυσμού. Ενώ το 2050 το ποσοστό αυτό θα φτάσει το 30,1%-33,3%.

Οι μισοί από τους παρόχους υγείας στις ΗΠΑ χρησιμοποιούν ήδη συστήματα ΤΝ για να βελτιώσουν τη λειτουργία των νοσοκομείων. Η γρήγορη διακίνηση των ασθενών είναι υψίστης σημασίας για τη λειτουργία μιας νοσοκομειακής μονάδας. Η αδικαιολόγητα παρατεταμένη νοσηλεία ασθενών που είναι αρκετά καλά για να πάρουν εξιτήριο είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Πάνω σε αυτό το ζήτημα, το Hywel Dda University της Ουαλίας, χρησιμοποιώντας έναν πρωτότυπο αλγόριθμο ΤΝ που μπορεί να προβλέψει με σχετική ακρίβεια τις πιθανές ημέρες εξιτηρίων για κάθε νέο ασθενή, κατάφερε να μειώσει τα ποσοστά παρατεταμένης νοσηλείας κατά 35%. Η σχετική έρευνα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αν το εν λόγω σύστημα χρησιμοποιούνταν σε όλη την επικράτεια του Ηνωμένου Βασιλείου θα μπορούσε να απελευθερώσει 9.500 νοσοκομειακές κλίνες, δηλαδή 1 στις 3. Στο NHS (National Health Service), το δημόσιο σύστημα υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, μια μόνο κλίνη κοστίζει πάνω από 2.500 λίρες την εβδομάδα. Έτσι, η απελευθέρωση 4.500 κλινών ισοδυναμεί με εξοικονόμηση της τάξης των 600 εκατομμυρίων λιρών το χρόνο.

Στο ΕΣΥ, για έναν «μέσο» νοσηλευόμενο ασθενή σε παθολογική ή χειρουργική κλινική, το κόστος ανέρχεται σε 1.000 έως 3.000 ευρώ για περίπου μια εβδομάδα νοσηλείας, ενώ σε περιπτώσεις ΜΕΘ ή σύνθετων επεμβάσεων μπορεί να ξεπερνά κατά πολύ τα 5.000 έως και 10.000 ευρώ.

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας: η έλλειψη προσωπικού

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας διεθνώς δεν αφορά ούτε τις κλίνες ούτε τα κτίρια. Αφορά την έλλειψη προσωπικού. Τα μεγαλύτερα προβλήματα  παρατηρούνται στον νοσηλευτικό κλάδο. Μόνον στο NHS του Ηνωμένου Βασιλείου υπάρχουν 97.000 κενές θέσεις εργασίας, ενώ συνολικά λείπουν 1 εκατομμύριο εργαζόμενοι σε όλες τις ειδικότητες του τομέα της υγείας.

Στην Ελλάδα, από το 2021 έως το 2023, τα χρόνια μετά την πανδημία του Covid, παρατηρήθηκε μείωση κατά περίπου 7,7% του ιατρικού προσωπικού στο ΕΣΥ. Όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό, παρότι η μείωση είναι μικρότερη από εκείνη των γιατρών, η χώρα μας εξακολουθεί να διαθέτει έναν από τους χαμηλότερους δείκτες νοσηλευτών ανά κάτοικο σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΕΕ. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό από την παράθεση των στατιστικών στοιχείων για το υγειονομικό προσωπικό στο ΕΣΥ και τα δημογραφικά στοιχεία για τον γηριατρικό πληθυσμό στην Ελλάδα, μέσα σε λιγότερο από 10 χρόνια το σύστημα υγείας θα βρεθεί μπροστά σε μια εκρηκτική κατάσταση μειωμένου προσωπικού και αυξημένης ζήτησης. Αυτή η δυσάρεστη συνθήκη θα είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της δεκαετίας του 2030 στο χώρο της υγείας – και γι’ αυτό η ΤΝ δεν προσφέρει καμία απολύτως βοήθεια.

Το καθεστώς έλλειψης προσωπικού οφείλεται στις εξαντλητικές, στρεσογόνες, κακά αμειβόμενες και ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στο χώρο της υγείας διεθνώς. Όπως είπαμε, τίποτε απ’ όλα αυτά δεν θα αλλάξει μέσα στα επόμενα 20 χρόνια λόγω της ΤΝ. Αντίθετα, η δημιουργία πλούτου που σχετίζεται με την ανάπτυξη της ΤΝ σε άλλους τομείς της οικονομίας θα μπορούσε να βοηθήσει έτσι ώστε να εξασφαλιστούν περισσότεροι πόροι για τον τομέα της υγείας, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο ευνοϊκότερες και ελκυστικότερες συνθήκες εργασίας για νέους ιατρούς ή νοσηλευτές. Για την ώρα, μια κάποια λύση στο πρόβλημα αυτό θα αποτελεί η εισαγωγή αλλοδαπού ιατρικο-νοσηλευτικού προσωπικού από τρίτες χώρες προς εξυπηρέτηση των αναγκών του συστήματος υγείας.

Διαγνωστικός τομέας: το μεγαλύτερο πεδίο δράσης της ΤΝ στο χώρο της υγείας

Πρέπει να καταλάβουμε ότι η ΤΝ είναι κάτι το τόσο καινούργιο και ευμετάβλητο που και τα δεδομένα με τα οποία επιχειρηματολογούμε υπέρ της ή εναντίον της μέσα σε λίγα χρόνια μπορεί να έχουν αλλάξει εντελώς. Σήμερα όμως έχουμε μπροστά μας τη μεγαλύτερη επανάσταση που φέρνει η ΤΝ στο χώρο της υγείας: την καινοτομία στους τομείς της διάγνωσης και της τηλεϊατρικής.

Στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ΤΝ χρησιμοποιείται ήδη στην αξιολόγηση αποτελεσμάτων απεικονιστικών εξετάσεων όπως υπερηχογραφήματα, αξονική και μαγνητική τομογραφία, προλαμβάνοντας ενδεχόμενα ιατρικά λάθη και βοηθώντας στην πρόληψη. Η χρήση των συστημάτων ΤΝ έχει κιόλας συμβάλει στην έγκυρη διάγνωση ασθενειών όπως η οστεοπόρωση, ο καρκίνος του μαστού, της στεφανιαίας νόσου κ.λπ.  Έρευνα από το Πανεπιστήμιο Jyväskylä της Φιλανδίας έχει δείξει ότι οι διαγνώσεις του καρκίνου του παχέος εντέρου που προκύπτουν από την επεξεργασία δεδομένων μέσω ΤΝ είναι πολύ πιο ακριβείς από τις διαγνώσεις που προέρχονται μετά την εξέταση ανατομικοπαθολογικών παρασκευασμάτων. Ενώ, την ίδια ώρα, το Ινστιτούτο Ογκολογίας της Βαλένθια χρησιμοποιεί φωτονιακούς αισθητήρες υψηλής ανάλυσης για τη διάγνωση του καρκίνου του δέρματος. Η διάγνωση γίνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς να απαιτείται βιοψία. Το ελπιδοφόρο με αυτές τις συσκευές είναι ότι όταν δοκιμαστούν και εισαχθούν στην καθημερινή διαγνωστική πρακτική θα χρησιμοποιούνται και για πολλές άλλες μορφές καρκίνου.

Στον τομέα της τηλεϊατρικής, νέες δυνατότητες ανοίγονται που σε άλλες εποχές θα φαίνονταν εξωπραγματικές. Για παράδειγμα, αναπτύσσονται συστήματα ΤΝ τα οποία από τον τόνο της φωνής του εξεταζόμενου θα καταδεικνύουν τυχόν μεταβολές στην υγεία του. Επίσης, κατά τη διάρκεια μιας βιντεοκλήσης, τα συστήματα αυτά θα μπορούν να αντιλαμβάνονται τυχόν μεταβολές στην ποιότητα του δέρματος του εξεταζόμενου. Τα εργαστήρια Klick στον Καναδά έχουν αναπτύξει ένα επαναστατικό τεστ της φωνής 10 δευτερολέπτων με τη χρήση ΤΝ, το οποίο με τις έως τώρα μελέτες φαίνεται να είναι κατά 85% επιτυχημένο στην διάγνωση του διαβήτη τύπου II. Το συγκεκριμένο τεστ, συνδυάζοντας βιομετρικές πληροφορίες για τον εξεταζόμενο όπως η ηλικία, το φύλο, το ύψος, το βάρος καθώς και τυχόν αλλοιώσεις στον τόνο της φωνής του μπορεί να προβεί σε διάγνωση διαβήτη τύπου ΙΙ. Οι ερευνητές είχαν εξετάσει στο εν λόγω σύστημα ΤΝ περιπτώσεις 18.000 ασθενών και ακόμα δεν μπορούν να κατανοήσουν τι είναι αυτό ακριβώς που  η ΤΝ αντιλαμβάνεται ως μεταβολή στον τόνο της φωνής το οποίο οφείλεται στην διαβήτη τύπου ΙΙ.

Όλα φαίνονται ιδανικά. Αλλά είναι όντως έτσι; Ο κίνδυνος είναι ότι τα συστήματα ΤΝ μπορούν να κάνουν λάθος διαγνώσεις χωρίς κανένας να το αντιληφθεί, θέτοντας έτσι σε κίνδυνο ζωές ασθενών. Πάνω σε όλες αυτές τις εξελίξεις, ένα πρέπει να είναι το δίδαγμα για την επιστημονική κοινότητα: ότι όσο φανταστικά και καινοτόμα και αν φαντάζουν τα συστήματα ΤΝ, δεν είναι αλάνθαστα. Χρειάζεται συνεχή και μόνιμη αξιολόγηση από καταρτισμένες και εξειδικευμένες ομάδες κλινικών ιατρών για την αποφυγή τυχών παρεκτροπών.

Η ΤΝ στις υπηρεσίες των χειρουργών

Μια από της μεγαλύτερες παρεξηγήσεις στο χώρο της εμπορευματοποίησης των ιατρικών υπηρεσιών αποτελεί ο ρόλος που έχουν τα ρομπότ σε ένα ορθοπεδικό χειρουργείο ψυχρού περιστατικού, όπως είναι για παράδειγμα οι αρθροπλαστικές. Είναι, πλέον, πολύ σύνηθες το φαινόμενο να καταφθάνουν ασθενείς στα ιατρεία και να ρωτάνε τον χειρουργό αν την επέμβαση θα την κάνει αυτός ή το ρομπότ. Δυστυχώς, το 2026 μ.Χ., η επιστήμη της ρομποτικής χειρουργικής δεν έχει εξελιχθεί τόσο ώστε να διαθέτουμε ανδροειδή ρομπότ χειρουργούς.

Αλλά τι εστί ρομπότ; Ποιος ο ρόλος του; Τα ρομπότ είναι μηχανήματα τα οποία καθοδηγούν τον χειρουργό στο πώς να περατώσει μια επέμβαση. Με βάση απεικονιστικές εξετάσεις του ασθενή, όπως μια αξονική τομογραφία της πάσχουσας περιοχής, μπορούν να παραγάγουν ένα εξατομικευμένο πλάνο επέμβασης γι’ αυτόν. Για να φανταστείτε, αυτή η ήδη υπάρχουσα δυνατότητα μπορεί να επαυξηθεί με την προσθήκη συστημάτων ΤΝ που θα προειδοποιούν τον χειρουργό για τυχόν ανατομικές παραλλαγές που μπορεί να έχει ο ασθενής, προλαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο ακούσια ιατρικά λάθη. Φανταστείτε το ίδιο ρομπότ, με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ, να καθοδηγεί τον χειρουργό πώς θα αντιμετωπίσει έναν καταγματικό ασθενή. Θα κάνει ψηφιακή απεικόνιση της προεγχειρητικής εικόνας των οστικών τεμαχίων, θα επισημαίνει τυχόν εμπλοκή μαλακών μορίων στην καταγματική περιοχή, θα υποδεικνύει την καταλληλότερη προσπέλαση που θα πρέπει να ακολουθήσει ο χειρουργός, τον τρόπο ανάταξης των οπτικών τεμαχίων. Θα επισημαίνει τον κατάλληλο τρόπο οστεοσύνθεσης, αν θα πρέπει για παράδειγμα να τεθεί ενδομυελικός ήλος ή να γίνει ανάταξη με πλάκα και βίδες· και αν επιλεγεί το τελευταίο, το ρομπότ με ενσωματωμένη ΤΝ θα μας ενημερώνει για το είδος και το μέγεθος της πλάκας οστεοσύνθεσης και των βιδών που θα πρέπει να χρησιμοποιήσει κάθε φορά ο χειρουργός. Τέλος, αφού επεξεργαστεί το ατομικό αναμνηστικό του ασθενούς, καθώς και τις τελευταίες εργαστηριακές εξετάσεις του, θα μπορεί να προβλέπει τη μετεγχειρητική πορεία του και να προειδοποιεί έγκαιρα για τον κίνδυνο μετεγχειρητικών λοιμώξεων. Στο μέλλον, οι χειρουργικές επεμβάσεις θα μοιάζουν για τον χειρουργό σαν τη συναρμολόγηση επίπλων από την ΙΚΕΑ, όπου όλα εκτελούνται βάση προκαθορισμένων οδηγιών. Αυτά όλα μπορεί να φαντάζουν επιστημονική φαντασία αλλά δεν αφορούν ένα αρκετά μακρινό μέλλον!

Οι εταιρείες κολοσσοί στο χώρο των ορθοπεδικών υλικών, όπως η Straiker, έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν τέτοια νέας γενιάς ρομπότ με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ. Εδώ βέβαια εγείρεται ένα νομικό ζήτημα. Μπορούν αυτές οι εξατομικευμένες οδηγίες που θα παραγάγει το ρομπότ με ΤΝ να σταθούν ως νομικά επιχειρήματα σε δίκες που αφορούν ιατρικά λάθη κατά τις επεμβάσεις; Αυτά είναι εύλογα ερωτήματα που μόνο του μέλλοντος οι μέρες μπορούν να μας απαντήσουν.

Εν κατακλείδι

Το μέλλον αποκαλύπτεται μπροστά μας σιγά σιγά κάθε φορά. Η στατιστική, οι αλγόριθμοι, τα ενεστώτα δεδομένα, τα μέσα του παρόντος και οι δυνατότητες του μέλλοντος μας βοηθούν κάθε φορά να δούμε μέσα από μια κλειδαρότρυπα το σχήμα των πραγμάτων που θα έρθουν. Όπως έχουμε δει, στον τομέα της υγείας δεν υπάρχει το μεγάλο φόβητρο που φέρνει η εξάπλωση της ΤΝ, αυτό της απώλειας της ανθρώπινης εργασίας. Τα συστήματα υγείας διεθνώς θα συνεχίσουν να λειτουργούν με τις ανθρώπινες γνώσεις και το μόχθο των ιατρών και των νοσηλευτών.

Συνοψίζοντας, ο ρόλος της ΤΝ στον τομέα της υγείας θα είναι αρκούντως βοηθητικός. Θα συμβάλλει στην εξοικονόμηση πόρων, στην απλοποίηση διαγνωστικών διαδικασιών και, ώς έναν μεγάλο βαθμό, θα κάνει ασφαλέστερες σύνθετες ιατρικές πράξεις όπως οι χειρουργικές επεμβάσεις.

Οι μεγάλες αλλαγές εμφανίζονται και εγκαθίστανται σταδιακά στις ζωές μας.

Βιβλιογραφία

·      Dixon, P. (2024). How AI will change your life: A futurist’s guide to a super-smart world. Profile Books.

·      Business Daily. (2019, 1 Οκτωβρίου). Συνεχίζεται η «αιμορραγία» του ελληνικού πληθυσμού. https://www.businessdaily.gr/koinonia/1770_synehizetai-i-aimorragia-toy-ellinikoy-plithysmoy⁠

·      Healthmag. (2024, 27 Ιουνίου). ΕΛΣΤΑΤ: Έλλειψη ιατρικού προσωπικού στα Κέντρα Υγείας. https://healthmag.gr/elstat-elleipsi-iatrikou-prosopikou-sta-kentra-ygeias

·      Reddit. (2025). Greece set for rapid population aging as 34% will be over 65 by 2060. r/europe. https://www.reddit.com/r/europe/comments/1p1xvcx/greece_set_for_rapid_population_aging_as_34_will⁠

·      Ινστιτούτο Μελέτης Ουρολογικών Παθήσεων. (χ.χ.). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ).

https://www.imop.gr/urotools-KEN?utm_source

·      Υπουργείο Υγείας. (2012). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ) 2012–2017. https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/kwdikopoihseis/kleista-enopoihmena-noshlia/5483-fek-kleista-enopoihmena-noshlia-2012-2017

·      Panagiotopoulos, P., Maniadakis, N., Papatheodoridis, G., & Pektasidis, D. (2020). An evaluation of diagnosis-related group (DRG) implementation focused on cancer DRGs in Greek public hospitals. PharmacoEconomics - Open, 4, 61-69.  https://doi.org/10.1007/s41669-019-0146-z

Γιάννης Κυριόπουλος, Τάσος Τέλλογλου, Η περιπέτεια της μεταρρύθμισης στην υγεία και την ιατρική περίθαλψη, Παπαζήση, Αθήνα 2019, 212 σελ.

Τρεις προσπάθειες έγιναν μεταπολιτευτικά να μεταρρυθμιστεί η δημόσια υγεία (το σχέδιο Δοξιάδη, το ΕΣΥ του Γεννηματά, η πολιτική του Αλέκου Παπαδόπουλου),και οι τρεις δεν τελεσφόρησαν. Μολονότι έγιναν αρκετά, πάντα οι αντιμεταρρυθμιστικές δυνάμεις αποδεικνύονταν ισχυρότερες των μεταρρυθμιστικών βλέψεων. Είναι τελικά τα μικρά και μεγάλα συμφέροντα πάντα τόσο ισχυρά ώστε να αναστέλλουν οραματικές και δίκαιες πολιτικές; Αναδημοσίευση από το Books' Journal, τχ. 106, Φεβρουάριος 2020. [ΤΒJ]