Σύνδεση συνδρομητών

Ian McEwan

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Ian McEwan, Όσα μπορούμε να γνωρίζουμε, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.

Πώς μαθαίνουμε το παρελθόν και πόσο μπορούμε να εμπιστευτούμε όσα διασώθηκαν απ’ αυτό; Στο νέο μυθιστόρημα του Ίαν ΜακΓιούαν, δύο ιστορικοί του μέλλοντος αναζητούν ένα χαμένο ποίημα και, μαζί του, την αλήθεια μιας εποχής που έχει πια καταστραφεί. Το νέο μυθιστόρημα του συγγραφέα, ένας θρίαμβος της γλώσσας και της γραφής, είναι ένα βιβλίο για τη μνήμη, την Ιστορία και τις αυταπάτες με τις οποίες κατασκευάζουμε το παρελθόν. Αλλά, ταυτόχρονα, είναι και μια ανησυχητική προβολή του δικού μας κόσμου στο μέλλον: ενός κόσμου μαζικού, που ορίζεται από τον θρίαμβο της επικοινωνίας μέσω του διαδικτύου και της Τεχνητής Νοημοσύνης. [ΤΒJ]

 

 

The ancient green world that we thought we knew (John Fuller, Marston Meadows: Α corona for Prue)

 

Διασώζοντας θραύσματα του παρελθόντος, διεκδικούμε την ένταξή μας σε κάτι μεγαλύτερο, σε ένα νόημα ύπαρξης, λέει ο Ίαν ΜακΓιούαν στο τελευταίο μυθιστόρημά του, το κορυφαίο που διάβασα τα τελευταία χρόνια. Είναι ένα μυθιστόρημα που αποκρυσταλλώνει την κομψότητα της γραφής του, την αρτιότητα της χρήσης κάθε λέξης: πώς ταιριάζει αυτή με την επόμενη και την προηγούμενη, ποιον ρυθμό συνθέτουν όλες μαζί και συγχρονισμένα και συστηματικά υπηρετούν, πώς αυτός ο ρυθμός ταράζεται ανεπαίσθητα και μεταβάλλεται δημιουργώντας σου την επιθυμία να σταματήσεις, έκθαμβος, την ανάγνωση για μια στιγμή, να δώσεις χρόνο στον θαυμασμό αυτόν για να σε γεμίσει.

Το Όσα μπορούμε να γνωρίζουμε, δηλαδή, είναι, πάνω απ’ όλα, ένας θρίαμβος της γλώσσας και της γραφής. Αλλά είναι και το έναυσμα για να αναρωτηθεί ο αναγνώστης πώς μαθαίνουμε το παρελθόν, πώς αντιλαμβανόμαστε και σχηματοποιούμε την Ιστορία, πώς δημιουργούμε τις συλλογικές μνήμες, ποιες πηγές αξιοποιούμε και πόσο αξιόπιστες ή τυχαία διασωθείσες μπορεί να είναι, και πώς τις χρησιμοποιούμε για να φτιάξουμε, ή για να ενισχύσουμε, τα δικά μας αφηγήματα.

Πολύ περισσότερο που, πλέον, ζούμε σε μια εποχή στην οποία έχουμε καταληστεύσει το παρελθόν από την ιδιωτικότητά του με την ψηφιοποίηση και την αρχειοθέτηση κάθε πληροφορίας, ατομικής ή κοινωνικής. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταθέτουμε την καθημερινότητά μας, τις φωτογραφίες των διακοπών και των γιορτών, την οργή μας ή τη χαρά μας, τον αυτοθαυμασμό μας, τα βιβλία που διαβάσαμε και τις ταινίες που είδαμε, τις πόζες που επεξεργαστήκαμε, τη μάσκα που φορέσαμε για να δείχνουμε περισσότερο ενδιαφέροντες, περισσότερο θελκτικοί στους άλλους, σε όσους μάς «γνωρίζουν» πίσω από μια οθόνη. Και ο ιστορικός του μέλλοντος σε αυτές τις φωτογραφίες, στα «μου αρέσει» και στα «νοιάζομαι» και στα «έλεος» emoji, σε κείμενα και κοινοποιήσεις, ενδέχεται να αναζητήσει στοιχεία από το παρελθόν, από τη δεκαετία του 2010 και του 2020.

Όχι ότι ο ιστορικός του παρόντος δεν μπορεί να την πατήσει έτσι: σε πόσες φωτογραφίες του παρελθόντος μπορούμε να φανταστούμε, πίσω από μια σοβαρή πόζα κοινωνικής αποδοχής, τις ατέλειωτες ιστορίες οικογενειακής βίας για παράδειγμα; Πόσα ερωτικά γράμματα φημισμένων λογοτεχνών έχουμε αποθεώσει; Αλλά είμαστε σίγουροι ότι ήταν γράμματα αγάπης, ευμενώς παραλαμβανόμενα από τον αποδέκτη, και όχι παραληρήματα ενός ψυχοπαθούς stalker; Τι είναι η αλήθεια; Αυτά μας ρωτάει ο ΜακΓιούαν.

 

Οι ιστορικοί του μέλλοντος

Είμαστε έναν αιώνα μετά στο μέλλον, το ημι-κατεστραμμένο μέλλον. Δυο νέοι ιστορικοί του μέλλοντος θέλουν να αποκαλύψουν το περιεχόμενο ενός μυθικού ποιήματος που μοιάζει να μην το έχει διαβάσει ποτέ κανένας, αλλά να του έχουν δώσει όλοι, άνθρωποι και χρόνια και δεκαετίες, και πλάνες, μια ιδιαίτερη σημασία – κάποιοι λένε ότι «θα μπορούσε ακόμη και να σώσει τον πλανήτη».  Δεν είναι μόνο το ποίημα μυθικό, είναι και η περίσταση στην οποία πρωτακούστηκε, ένα «αθάνατο» δείπνο. Κι ο Ίαν ΜακΓιούαν, από την αρχή, σου εξηγεί ότι σ’ αυτό το μυθικό δείπνο, σ’ αυτή τη μυθική απαγγελία του ποιήματος, το κοινό δεν νοιαζόταν δα και πολύ, είχε άλλα τετριμμένα στο μυαλό του, απιστίες και έρωτες, καθημερινότητα και προοπτικές – ή, απλά, μια θολούρα από το αλκοόλ. Όμως οι παρόντες στο δείπνο δεν είναι πια εδώ. Μπορούμε, όπως κάνουν οι ιστορικοί του μέλλοντος, να τους φανταζόμαστε ως συγκλονισμένους αφοσιωμένους μάρτυρες μια στιγμής πέρα από εποχές. Και σαν τυμβωρύχοι, οι ιστορικοί του μέλλοντος του ΜακΓιούαν πηγαίνουν στο απομονωμένο, νησί πλέον, σημείο όπου απαγγέλθηκε το ποίημα, στο οποίο ενδέχεται να βρίσκεται κρυμμένη η αλήθεια του.

Στο μεταξύ, ο συγγραφέας συνεχίζει να μας φέρνει πίσω στην εποχή μας, αναδεικνύοντας ξανά και ξανά πως η αλήθεια του μυθικού δείπνου περιείχε μικρότητες και απογοητεύσεις και σπασμένα δεσμά και σκοτεινά σημεία – μα δεν περιείχε δόξα. Επρόκειτο για ένα άθροισμα τυχαιοτήτων και μικροτήτων που δεν γνωρίζουμε και το περνάμε για πλάσιμο ιστορίας, αφού πρώτα το πασαλείψουμε, ενίοτε και υποσυνείδητα, είτε ως άτομα ή ως λαοί και έθνη και χώρες, με ό,τι ομορφότερο, ό,τι μας κάνει να νιώσουμε καλύτερα.

Έχει όμως σημασία; ξαναρωτά ο Ίαν ΜακΓιούαν. Για να δώσω ένα εγχώριο παράδειγμα, έχουν σημασία τα προσωπικά του Γιώργου Σεφέρη, τα παιδιά που άφησε πίσω η Μαρώ; Ή μήπως σημασία έχουν μόνο οι λέξεις; Και τίνος είναι τελικά τα ποιήματα; Έχει καμιά σημασία τι έγραφε το χαμένο μυθικό ποίημα του βιβλίου ή έχει σημασία ότι θα μπορούσε, παραλίγο, να κινητοποιήσει γενιές και αγώνες για τη σωτηρία του πλανήτη;

Αλλά ετούτο το αριστούργημα του ΜακΓιούαν είναι και ένα αφήγημα από το μέλλον: είναι ένας κόσμος «χαλασμένος», που μαθαίνει ακόμη να ζει μετά τις αλλεπάλληλες καταστροφές. Ο ΜακΓιούαν φαντάζεται τι είναι αυτό που θα μας καταστρέψει: η μη αναστρέψιμη κλιματική αλλαγή, μια αναπόφευκτη κλιμάκωση με μικροπυρηνικές εστίες πολέμου. Η άνοδος της στάθμης των ωκεανών, η αποξήρανση των ποταμών και των λιμνών, η επίδραση στη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας, το λιώσιμο των πάγων, το albedo effect (για τους επιστήμονες αναγνώστες), ο πρώτος κλιματικός πόλεμος μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν εν μέρει εξαιτίας του λιωσίματος των πάγων των Ιμαλαΐων, η κλιμάκωσή του από παραδοσιακό σε πυρηνικό εξαιτίας μιας αρρύθμιστης Τεχνητής Νοημοσύνης, ο άμεσος θάνατος ενός εκατομμυρίου και το δέος και η ειρήνη, αλλά μετά νέοι πόλεμοι μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας και Ισραήλ, νέες μικροπυρηνικές αβλεψίες της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και ένταση στην Ταϊβάν και αύτανδρη βύθιση ενός αμερικανικού πλοίου με 2.500 πλήρωμα, και μετά ο Κατακλυσμός του 2042, με έναν διηπειρωτικό ρωσικό πύραυλο να αστοχεί, να πέφτει στον Ατλαντικό και να προκαλεί τσουνάμι 70 μέτρων και να κάνει παρελθόν πόλεις όπως η Γλασκώβη, η Νέα Υόρκη και το Λάγος, ιδού και οι επακόλουθοι τυφώνες που εξαφανίζουν το Λονδίνο ενώ η Αγία Πετρούπολη σβήνει από το χάρτη με πυρά ανταπόδοσης, η Βρετανία είναι πλέον ένα αρχιπέλαγος και οι καιροί μοιάζουν να επέστρεψαν στις μεσαιωνικές οικονομίες, ενώ η γνώση φυλάττεται πλέον στα ορεινά. Ακολουθεί η ψύξη του πλανήτη από την πολεμική πυρηνική σκόνη της Ανατολής, νέα κράτη σχηματίζονται (η δυστοπία έχει και Μεγάλη Ρωσία να καταπίνει, π.χ., τη Γερμανία) κι ακολουθεί ο τρίτος σινοαμερικανικός πόλεμος που παραμένει συμβατικός αλλά συνεχίζει να ισοπεδώνει πόλεις. Μένουμε οι μισοί, αλλά ο ΜακΓιούαν θα εισαγάγει μια ακτίνα αισιοδοξίας: δεν έγινε και γενικευμένος πυρηνικός πόλεμος, μείναμε οι μισοί και όχι κανένας. Και καλού κακού είχαμε φροντίσει να αποθηκεύσουμε απλουστευμένες οδηγίες για τα πάντα σε ασφαλές σημείο: πώς να ανάψουμε φωτιά, πώς να φτιάξουμε γυαλί, πώς ένα απλό μικροσκόπιο, πώς να γίνουμε αγρότες, τι είναι η τυπογραφία, πώς να φτιάξουμε αναλγητικά για τον επερχόμενο πονοκέφαλο από τον φλοιό της ιτιάς (έχει σαλικυλικό οξύ), όλα αυτά τα πράγματα που μας πήραν χιλιάδες χρόνια να αναπτύξουμε, σε απλές οδηγίες χρήσης για να τα καταλάβει ο μελλοντικός επιζών που έχει επιστρέψει στην εποχή των σπηλαίων (εδώ που τα λέμε, ελπίζω κάποιος να εφαρμόζει αυτή την οδηγία του ΜακΓιούαν).

Τελικά, μόνο την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν φοβάται ο συγγραφέας: θα τη δαμάσουμε, θα την κρατικοποιήσουμε, θα την περιορίσουμε, θα είναι σαν μια αγαπημένη θεία για τις επόμενες γενιές, πολυλογού και με κριτική διάθεση, και με «ενδιαφέρον», με γνοιάξιμο για τα ανίψια της.

 

Ελευθερία και εγκατάλειψη

Τον καίνε τον Ίαν ΜακΓιούαν οι καιροί μας. Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα καταγράψουν την επιστημονική πρωτοπορία αλλά και την ξεροκέφαλη απληστία, τα ταξίδια χιλιάδων μιλίων για διακοπές, τα κτίρια που αγγίζουν τα σύννεφα, την εξολόθρευση αρχαίων δασών για να φτιάξουμε χαρτί να σκουπίζουμε τους πισινούς μας, αλλά και την ανάλυση του γονιδιώματός μας, την Τεχνητή Νοημοσύνη και το διαδίκτυο, το γιγάντιο τηλεσκόπιο του διαστήματος. “Such liberty and abandon”. Οι καιροί μας, με ανθρώπους έτοιμους να πεθάνουν για ιδέες, είτε καλές ή κακές. Οι καιροί μας, θορυβώδεις, πεινασμένοι, επιπόλαιοι, ελεύθεροι – εκτός από τα εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπων που «λυπόμαστε, μείνατε πίσω».

Ο ΜακΓιούαν είναι πολλά πράγματα μαζί. Πάντα είναι και λόγιος εστέτ, χαρίζει σταγόνες εσωστρέφειας, κλεισίματος του ματιού στους άλλους λόγιους και στους εξειδικευμένους αναγνώστες – ή προ(σ)καλεί και εσένα να γίνεις κι εσύ λόγιος: το μυθικό ποίημα είναι corona, crown of sonnets, στεφάνη, όπου η πρώτη φράση κάθε στροφής είναι η τελευταία της προηγούμενης (κι όλες μαζί συνθέτουν την τελευταία στροφή στο σονέτο που ενέπνευσε τον McEwan, το “Marston Meadows: A corona for Prue” [πρόσφατο ποίημα, δημοσιεύτηκε στις 9 Ιουλίου 2021 στο Times Literary Supplement, το περίφημο TLS]), αλλού εισχωρεί μια φράση από ένα σονέτο του ποιητή της ελισαβετιανής περιόδου Michael Drayton (“passion, speechless lies”) , αλλού μια φράση του επίσης Άγγλου ποιητή του 19ου αιώνα Άλφρεντ Τένισον γι’ αυτό που δεν είμαστε πλέον (“we are not now that strength which in old days moved earth and heaven”), οι αναφορές στον προγενέστερο του Τένισον Άγγλο ποιητή John Clare (τη χρειάζεσαι τη λογοτεχνική σου γνώση, συν μια εξειδίκευση στη βρετανική ποίηση – ή απλά μαθαίνεις, ανοίγονται παράθυρα γνώσης). Αλλά εδώ είναι και η Αμοργός του Νίκου Γκάτσου, η δική μας γνώση, το δικό μας παρελθόν.

Σαφήνεια για τους δύσκολους καιρούς, σαν τον Καμύ, ζητάει αλλά και προσφέρει ο Ίαν ΜακΓιούαν. Πώς θα ερμηνεύσουμε αυτά που πέρασαν, πώς αυτά που μας δομούν και μας οδηγούν. Πού θα βρούμε έμπνευση – κι αν αυτό το πού είναι απλά πρόσχημα και όχι λάβαρο.

 

 

21 Νοεμβρίου 2026

Σκέφτομαι. Υπάρχω κιόλας;

Γιώργος Ναθαναήλ

΄Ιαν ΜακΓιούαν, Μηχανές σαν κι εμένα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2019, 416 σελ.

Είναι ένα μυθιστόρημα που εμβαθύνει στα ηθικά ζητήματα περί την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη ρομποτική. Συζητά τα δικαιώματα –και τις ευθύνες αντίστοιχα– της δημιουργίας ευφυών μηχανών, καθώς και τη δυνατότητα αυτών των μηχανών να ξεπεράσουν την ανθρώπινη νοημοσύνη και να χειραγωγήσουν τα ανθρώπινα συναισθήματα, σε έναν καινούργιο κόσμο όπου η τεχνολογία θολώνει τα όρια μεταξύ ανθρώπου και μηχανής. Η κριτική μπορεί να διαβαστεί συμπληρωματικά με το κείμενο του Γιώργου Ναθαναήλ «Άνθρωποι και μηχανές», που δημοσιεύεται στο τεύχος 149 του Βooks’ Journal, που κυκλοφορεί.

27 Ιανουαρίου 2024