Παράλληλα, οι δύο τελευταίες δεκαετίες σημαδεύτηκαν από γεγονότα που έδωσαν μια γενικότερη εντύπωση πως ο 21ος αιώνας θα είναι διαφορετικός. Οι επιθέσεις τής 11/9/2001, οι συνεπαγόμενοι πόλεμοι σε Αφγανιστάν (2001) και Ιράκ (2003), η πανδημία COVID19, οι οικονομικές κρίσεις τού 2008 και τού 2010,[5] η εμφανής ένταση τής Κλιματικής Αλλαγής[6] και η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022[7] δημιούργησαν παγκοσμίως ένα διάχυτο κλίμα απαισιοδοξίας. Παράλληλα αναδύθηκε ένας —ως επί το πλείστον απολιτικός— τεχνολογικός ουτοπισμός, εμφανώς καλλιεργημένος από επιχειρηματίες, τεχνολόγους, επενδυτές και «δημόσιους διανοούμενους», συχνά συνδεόμενους με τους νέους τεχνολογικούς κολοσσούς.
Οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις έπαψαν να πείθουν μεγάλα τμήματα τού πληθυσμού, με αποτέλεσμα μια έξαρση τού ακροδεξιού λαϊκισμού, με τη μορφή μεταμοντέρνων, ετερόκλιτων κοινωνικών κινημάτων, όπως to «alt-right», οι Γερμανοί «Querdenker», οι κάθε λογής νεο-/ μετα- / ψευδο-φασίστες,[8] ένας χώρος από τον οποίον ενίοτε εκλέγονται κυβερνήσεις. Από την άλλη, παρατηρείται επίσης μια κάποια (επανα)ριζοσπαστικοποίηση τμήματος τής Αριστεράς[9]. Ο πολιτικός λόγος στον δυτικό κόσμο, σε μεγάλο βαθμό, κινήθηκε ανάμεσα στις πλέον βαθιά καθιερωμένες «woke» και «politically correct» νόρμες,[10] και ανάμεσα σε έναν εκ δεξιών αναδυόμενο ρητορικό αναθεωρητισμό, αντιδραστικού, αλλά επιπλέον φαινομενικά φιλελεύθερου και μάλιστα απελευθερωτικού χαρακτήρα. Το αξιοσημείωτο είναι πως ο καινοφανής αυτός, δεξιός πολιτικός λόγος υιοθέτησε —επιλεκτικά— το πάλαι ποτέ αριστερό επιχείρημα τού σχετικισμού —που είχε αποτελέσει αιχμή στην κριτική τής καταναλωτικής κοινωνίας και τής κατεστημένης, κοινώς αποδεκτής αλήθειας κατά τη δεκαετία τού 1960—, γεγονός που επέτρεψε στις ψευδείς ειδήσεις και τις θεωρίες συνωμοσίας να αξιώνουν θέση γεγονότων.[11] Η δε παρ’ όλα αυτά, ενίοτε αμετροεπής, ρητορική οξύτητα τής λαϊκιστικής Δεξιάς, ανέδειξε το ζήτημα τής λεγόμενης «ρητορικής μίσους (hate speech)», κυρίως λόγου, υπό την ευρεία έννοια ρατσιστικού[12] και σεξιστικού χαρακτήρα.
Ως αποτέλεσμα επανήλθε στο προσκήνιο μια παλιά συζήτηση: έχει όρια η ελευθερία τού λόγου; Εφόσον ναι, ποιος δύναται και ποιος δικαιούται να τα ορίσει; Στην αλγοριθμική εποχή, δεδομένου πως οι αλγόριθμοι δεν έχουν δικαιώματα, αλλά απλώς αποτελούν αυτοματοποιημένες εκφράσεις ανθρώπινων επιλογών, το ερώτημα διατυπώνεται ως εξής: Ποιος πρέπει να ορίζει τη λειτουργία των αλγόριθμων και των διαδικτυακών πλατφορμών;
Το φιλοσοφικό ερώτημα
Ένα κρίσιμο για τη συζήτηση ζήτημα είναι εκείνο τού τεχνολογικού ντετερμινισμού που, στην πλέον δημοφιλή και απλοϊκή του εκδοχή, εκδηλώνεται ως η πεποίθηση πως τα τεχνουργήματα εμφανίζονται νομοτελειακά και καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Ο τεχνολογικός ντετερμινισμός έχει αναλυτική αξία σε μια «ήπια», πραγματιστική εκδοχή, ως ο τρόπος με τον οποίον η τεχνολογία διαμορφώνει τις ζωές των ανθρώπων. Αυτό δεν αναιρεί το γεγονός πως η τεχνολογία per se αποτελεί προϊόν ανθρώπινων επιλογών. Δεν υπάρχει κάποιο αναπόδραστο μέλλον, πέρα από αυτό που διαμορφώνουν με τις επιλογές τους οι επιστήμονες, οι τεχνολόγοι, οι επιχειρηματίες, οι επενδυτές, οι κρατικοί ρυθμιστές και τελικά οι καταναλωτές και οι ψηφοφόροι. Αρκεί να αναφερθεί πως η κλωνοποίηση ανθρώπων απαγορεύεται, ενώ μέχρι στιγμής ουδείς έχει επενδύσει τα ιλιγγιώδη κεφάλαια τα οποία θα χρειαζόταν η κατασκευή τού προηγμένου σπουργιτιού-ρομπότ που έφερε ως παράδειγμα ο φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ.[13] Η διατύπωση τού τεχνολογικού ντετερμινισμού, πέρα από μια αδήριτη νομοτέλεια, έχει διττή σημασία: δεν είμαστε υποχρεωμένοι ούτε να δεχτούμε μοιραία οποιοδήποτε τεχνούργημα ως «πρόοδο» αλλά ούτε και να παγιδευτούμε στη νοσταλγία ενός ιδανικού παρελθόντος που ουδέποτε υπήρξε. Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένα ουτοπικό ούτε δυστοπικό. Κατ’ επέκταση, δεν είμαστε εκ προοιμίου υποχρεωμένοι, να υποστούμε οιαδήποτε πολιτική ως προϊόν νομοτέλειας. Οφείλουμε να διατηρήσουμε την ανθρώπινη επιλογή, ως αξία.[14] Συνεπώς η ελευθερία τού λόγου επί αλγοριθμικής επικράτησης, και κατ’ επέκταση οι ενδεχόμενοι κίνδυνοι για τη δημοκρατία, πρέπει να εξεταστούν μέσα από αυτή την προτεινόμενη χρυσή τομή.
Στον πυρήνα τού προβλήματος τής μαζικής χειραγώγησης έγκειται το αρχαίο ζήτημα τής Ρητορικής και των ρητόρων, τής Τέχνης τής Πειθούς, και των επαγγελματιών της.[15] Συνεπώς το ερώτημα θα έπρεπε να τίθεται ως εξής:
Υπάρχει ειδοποιός —δηλαδή ποιοτική, όχι απλώς ποσοτική— διαφορά μεταξύ των μορφών που έλαβε η ρητορική, από την κλασική αρχαιότητα έως την εποχή των νεωτερικών ΜΜΕ, και τής αυτοματοποιημένης «ρητορικής» των αλγόριθμων;
Όσο και αν, εντός τού κλίματος τής εποχής, οι αλγόριθμοι ανάγονται συχνά στο απόλυτο εργαλείο χειραγώγησης, μια ψύχραιμη εξέταση καταδεικνύει πως για την ώρα αυτό δεν ισχύει.
Η ιστορική διάσταση τής χειραγώγησης
Υπάρχει μια τάση στον ακαδημαϊκό και δημοσιογραφικό λόγο, η αλγοριθμική χειραγώγηση (algorithmic manipulation) να αντιμετωπίζεται ως ριζικά καινοφανές φαινόμενο εκτός ιστορικού πλαισίου. Εντούτοις, «παραδοσιακά» μέσα προπαγάνδας και χειραγώγησης που ακόμη και σήμερα καλά κρατούν, όπως η τηλεόραση και το ραδιόφωνο, έχουν υπάρξει εξαιρετικά αποτελεσματικά στο παρελθόν. Μένει να αποδειχθεί μελλοντικά αν και κατά πόσον η αλγοριθμική χειραγώγηση είναι ισχυρότερη και επιβλαβέστερη από παλιότερες μορφές προπαγάνδας. Αυτό θα συμβεί όταν, ο μη γένοιτο, οι αλγόριθμοι τού Facebook, τού TiK Tοk και τού YouTube[16] προκαλέσουν ακόμα μεγαλύτερη βλάβη, από αυτή που προκάλεσαν βιβλία όπως Τα Πρωτόκολλα των Σοφών τής Σιών και Ο Αγών μου, μαζί με κινηματογραφικές ταινίες, «επίκαιρα» και ραδιοφωνικές εκπομπές, που διαδίδοντας την πλέον επιτυχημένη θεωρία συνωμοσίας, την «Παγκόσμια Σιωνιστική Συνωμοσία», προκάλεσαν έμμεσα ή άμεσα κάπου 85.000.000 θανάτους με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.[17] Προς το παρόν, η αλγοριθμική «προπαγάνδα» δεν έχει —ευτυχώς— καν ξεπεράσει σε κακό την περί μαγείας «πραγματεία» ονόματι Malleus Maleficarum τού 1486, ενός άσημου καθολικού ιερέα, η οποία, αν και αρχικά δεν είχε την έγκριση τής Εκκλησίας, εντέλει εγκαινίασε το διαβόητο κυνήγι μαγισσών (και μάγων) τής πρώιμης νεωτερικότητας. Σημειωτέον πως η προπαγάνδα των κλασικών ολοκληρωτικών καθεστώτων είναι μακράν η χειρότερη τής Ιστορίας, μεταξύ άλλων διότι έδρασε με απαγορευμένο τον αντίλογο — σε πλήρη αντιδιαστολή με το φύσει πλουραλιστικό διαδίκτυο.[18]
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται μια εγγενής αδυναμία τής πλουραλιστικής έκφρασης: ενώ στην κλασική ολοκληρωτική προπαγάνδα τα ανορθολογικά μορφώματα απολάμβαναν μονοπωλιακά τους τεχνητούς διαύλους επικοινωνίας, επί πλουραλισμού δύσκολα εμποδίζονται μέσω πειθούς προκειμένου να μην προξενήσουν κακό. Εντούτοις το διαδίκτυο, ενώ προσφέρεται για ανάδειξη περιθωριακών και ενίοτε επικίνδυνων πεποιθήσεων, δεν τις γεννά.[19]
Μια ταχεία ιστορική διερεύνηση των θεωριών συνωμοσίας, των αλλόκοτων δοξασιών, της ψευδοεπιστήμης, των παραθρησκευτικών οργανώσεων, των κάθε λογής σεκτών, επικίνδυνων ή γραφικών, καταδεικνύει πως το διαδίκτυο, τελικά, δεν είναι και τόσο πρωτότυπο στην παραγωγή ανοησίας. Πολλοί εξ αυτών που γνώρισαν τούς «αντιεμβολιαστές» (Antivaxxers) μέσω τού διαδικτύου, πιστεύουν πως είναι προϊόν τού τελευταίου. Εντούτοις η κίνηση αυτή υπάρχει από τον 19ο αιώνα, και μεταξύ άλλων, ήδη το 1920, οπαδοί της είχαν πραγματοποιήσει μεγάλη διαδήλωση στον Καναδά.[20] Αναλόγως, η «Εταιρεία τής Επίπεδης Γης» (Flat Earth Society), που ενίοτε δημιουργεί την εντύπωση ενός ακόμη δείγματος διαδικτυακού παραλογισμού, υπάρχει από το 1956, κι έχει επίσης ρίζες στον 19ο αιώνα. Οι περίφημοι «Ιλλουμινάτι»,[21] ως αρχιτέκτονες και επικεφαλής τής «Νέας Τάξης Πραγμάτων»,[22] αποτελούν ενδεχομένως την πλέον επιτυχημένη θεωρία συνωμοσίας, έπειτα από τη «σιωνιστική συνωμοσία».[23] Η θεωρία αυτή, που έχει κάνει θραύση στο διαδίκτυο και στη μαζική κουλτούρα γενικότερα, βασίζεται στο ιστορικό μυστικό τάγμα των Πεφωτισμένων τής Βαυαρίας (1776). Ήδη την ίδια εποχή, ο γάλλος ιησουίτης Augustin Barruel, και ξεχωριστά ο σκωτσέζος φυσικός και μαθηματικός John Robison θεμελίωσαν τις πρώτες σχετικές με τους «Πεφωτισμένους» συνωμοσιολογικές θεωρίες, εγκαινιάζοντας μια μακρά παράδοση.[24] Τέλος, η «ουφολογική» παραθρησκευτική οργάνωση των «Ραελιανών» ανάγεται στη δεκαετία τού 1970. Ανάλογα παραδείγματα υπάρχουν πολλά· η απουσία αναγνώρισής τους, ωστόσο, προκαλεί μια μετάθεση τού βάρους από τη χειραγώγηση αυτή καθεαυτή στην αλγοριθμική μορφή που έλαβε την εποχή τού Web 2.0 — η οποία εξακολουθεί να συνυπάρχει με άλλες μορφές χειραγώγησης (τηλεόραση, ραδιόφωνο, έντυπα). Αυτό είχε συνέπεια, τη στιγμή που, για παράδειγμα, σχεδόν κανείς σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία δεν διανοείται πλέον να θέσει όρια στη λογοτεχνική έκφραση, να ανοίξει εκ νέου το γενικότερο ζήτημα τού τι επιτρέπεται να λέγεται, και τι όχι.
Ποιος φοβάται τον ελεύθερο λόγο;
Ενώ η φιλοσοφική συζήτηση περί ελευθερίας τού λόγου είναι τεράστια και συνεχίζεται[25], η ρητορική μάς επιτρέπει εντέχνως να λάβουμε θέση επί τού ζητήματος, δίχως ρητή δήλωση. Όταν κάποιος ξεκινά την επιχειρηματολογία του με προκείμενες όπως: «Ούτως ή άλλως ελευθερία τού λόγου δεν υπάρχει!» —αναλυτική πρόταση που ρητορικά, καθίσταται κανονιστική—, και: «Το δίλημμα ελευθερία τού λόγου ή όχι είναι πλαστό», ο ίδιος, εμμέσως πλην σαφώς, τίθεται υπέρ τουλάχιστον μίας μορφής λογοκρισίας — κι ας αντικαθιστά τον τελευταίο αυτό όρο με κάποιον «επικοινωνιακά» πιο εύπεπτο, όπως «μετριασμός περιεχόμενου». Αντιθέτως, η πρόταση πως «ελευθερία λόγου είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει», ξεκινά κανονιστικά, επιχειρώντας να διασώσει την εν λόγω αξία από τον σταδιακό εκφυλισμό της στην πράξη (βλ. επιχείρημα «Slippery slope»).
Στην καθημερινότητα, ο λόγος όντως μπορεί να βλάψει. Τα προσωπικά δεδομένα πρέπει να είναι καθολικώς σεβαστά, ενώ η συκοφαντία πρέπει να είναι ανεπίτρεπτη, καθώς η κηλίδωση τής φήμης ενός ανθρώπου ενδέχεται να επιφέρει κυριολεκτικά τραγικές συνέπειες. Από την άλλη, ωστόσο, η έννοια τής «προσβολής» (insult) στην «politically correct/woke» ιδεολογία τείνει πλέον να διευρυνθεί σε τέτοιο βαθμό, που δυνητικά θα μπορούσε να συμπεριλάβει κυριολεκτικά οτιδήποτε, με αξίωση μάλιστα νομικής προστασίας. Αυτό σε πολλές περιπτώσεις καθίσταται ιδιαίτερα προβληματικό. Θα αναφέρω δυο μόνο, προκλητικά παραδείγματα:
- Οι Χαλάλ (μουσουλμανική παράδοση) και Κοσέρ (εβραϊκή παράδοση) τρόποι σφαγής είναι, κυριολεκτικά, βασανισμός ζώων μέχρι θανάτου (όποιοι το έχουν δει γνωρίζουν...).
- Ο δε Λωτ που εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 9 Οκτωβρίου —τού οποίου όλοι μόνο την «ανυπάκουη» γυναίκα, τη δύστυχη Ιουδήθ που έγινε στήλη άλατος θυμούνται—, μεταξύ άλλων, κατέστησε το ίδιο βράδυ εγκύους τις δύο έφηβες κόρες του!…[26]
Αλίμονο λοιπόν αν σταματήσουμε να ασκούμε σκληρή κριτική στις θρησκείες και να τις σατιρίζουμε, από «σεβασμό» στην «πίστη» τού καθενός. Κατ’ επέκταση, πώς θα ήταν ένας κόσμος που όλοι υποχρεούνται από αυστηρούς νόμους να «σέβονται» τούς πάντες; Ασφυκτικός ως προς την παραμικρή εκδήλωση ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεδομένου πως πλέον η έννοια τής «προσβολής», παρά φύσιν, τείνει να επεκταθεί στην «πληγή» —φύσει υποκειμενικών— συναισθημάτων, προκύπτει ως —ιδανική— λογική συνέπεια η αναγκαιότητα μιας ολοκληρωτικής επιτήρησης όλων των μορφών επικοινωνίας, προκειμένου να εντοπίζονται όλες οι υπάρχουσες «προσβολές».
Ένα περαιτέρω πρόβλημα με την ελευθερία λόγου είναι η κακοποιητική ιδιοποίηση τής ιδέας για ίδιον όφελος από μεγιστάνες όπως ο Νοτιοαφρικανός Έλον Μασκ. Ο εν λόγω επιχειρηματίας-σταρ και «γκουρού» τής τεχνολογίας, επί κυβέρνησης Μπάιντεν, σήκωσε τη σημαία τού «απόλυτου υπερασπιστή τής ελευθερίας του λόγου».[27] Αυτό επέφερε αρνητικές συνέπειες στην (κεντρο)αριστερή αντίληψη τής ελευθερίας του λόγου, βάσει ενός σκεπτικού, πως οι τεχνολογικοί μεγιστάνες επικαλούνται την ελεύθερη έκφραση σύμφωνα με τα συμφέροντά τους. Εντούτοις το κατά πόσον ένα στοιχείο εξυπηρετεί επιχειρηματικά συμφέροντα, δεν αποτελεί κριτήριο τού κατά πόσον αυτό είναι επιθυμητό, αγαθό, απαραίτητο κ.λπ. Για παράδειγμα, η αποκάλυψη ενός σκανδάλου μέσω τού «κατεστημένου» Τύπου, η οποία εξυπηρετεί τις πωλήσεις δεδομένου επιχειρηματικού ομίλου, δεν συνεπάγεται πως η εν λόγω αποκάλυψη δεν έπρεπε να γίνει.
Το ερώτημα συνεπώς είναι το κατά πόσον αυτή η συγκεκριμένη εκδοχή ελευθερίας λόγου είναι επιθυμητή per se, ως αυταξία, και ως κοινωνικό αγαθό. Εφόσον καταλήξουμε πως είναι, έστω, ας εξυπηρετεί και επιχειρηματικά συμφέροντα. Ο Μαρξ συχνά μνημονεύεται για το τσιτάτο: «Η ελευθερία του Τύπου είναι ελευθερία των ιδιοκτητών του Τύπου», ενώ κάτι ανάλογο είχε πει και ο Τσε Γκεβάρα. Και λοιπόν; Να καταργήσουμε την ελευθερία του Τύπου προκειμένου να μας καθοδηγεί η εκάστοτε πεφωτισμένη ηγεσία τού όποιου «επαναστατικού κόμματος»; Είναι γνωστή η πολυδιάσπαση τής Άκρας Αριστεράς, σε μαρξιστές, μαρξιστές-λενινιστές, μαρξιστές-λενινιστές-σταλινικούς, μαρξιστές-λενινιστές-τροτσκιστές, μαοϊκούς κ.λπ.[28] ενώ κάτι αντίστοιχο συμβαίνει με τα προτεσταντικά δόγματα και τις θρησκευτικές αιρέσεις γενικότερα. Εφόσον απαγορεύσουμε την ελευθερία του Τύπου, η σύγκρουση διαφορετικών πολιτικών λόγων θα περάσει τουλάχιστον εν μέρει στο επίπεδο της βίας· όμως στις σύγχρονες μεταπολεμικές, φιλελεύθερες και πλουραλιστικές δημοκρατίες, αναρχικοί, κομουνιστές, σοσιαλιστές, οικολόγοι, φεμινίστριες, συντηρητικοί, θρησκόληπτοι, φασίστες και άλλοι, είχαν την ελευθερία να έχουν αναρτημένες τις εφημερίδες τους στο ίδιο περίπτερο, τη μια δίπλα στη άλλη.
«Αλήθεια» και «αλήθειες»
Ο κατακερματισμός των ιδεολογιών, και κατά επέκταση η συναίνεση σε μια «αλήθεια», προφανώς δεν αποτελεί αποκλειστικό ίδιον τής άκρας Αριστεράς και των προτεσταντικών διασπάσεων. Στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι ουδέποτε συναίνεσαν σε μία «αλήθεια». Ποτέ δεν υπήρξε συναίνεση αισθητική και ηθική, ούτε καν επιστημολογική. Στα καθεστώτα «υπαρκτού σοσιαλισμού» η επιστημολογία έπρεπε πάση θυσία να είναι συμβατή με τον ιστορικό υλισμό/διαλεκτικό υλισμό. Επί ναζιστικής Γερμανίας εμφανίστηκε η υποτιθέμενη «άρια επιστήμη». Κατά την κλασική άποψη, ολόκληρος ο Μεσαίωνας δεν παρήγαγε πρωτότυπη επιστημονική και φιλοσοφική σκέψη, καθώς όλες οι θεωρίες όφειλαν να «εξυπηρετούν» την ad hoc πρόταση τού «Θεού».[29] Παραπέρα, ακόμη και σήμερα, μεταξύ άλλων, στη Φυσική, η Κβαντομηχανική (μικρόκοσμος) και η Θεωρία τής Σχετικότητας (μακρόκοσμος) δεν μπορούν να συντεθούν σε μια ενιαία θεωρία.
Συνεπώς, απουσία ρεαλισμού —υπό την επιστημολογική έννοια—, η λογοκρισία, όπως και να τη μετονομάσουμε, έχει ολοκληρωτική απόχρωση. Βεβαίως, δεν χωρά αμφιβολία πως, στην εποχή μας, το «διακύβευμα της Αλήθειας», υπό την έννοια στοιχειώδους συναίνεσης, όχι γενικότερα στην επιστήμη, πολλώ μάλλον στην ηθική και την αισθητική, αλλά σε γεγονότα και σε βασικά δεδομένα, βρίσκεται σε κίνδυνο. Οι εφαρμογές ΤΝ δύνανται να παραγάγουν εικόνες, βίντεο, κείμενα, τα οποία δεν ξεχωρίζουν από αληθινά. Και δυστυχώς, δεν είναι καν βέβαιο πως άλλες εφαρμογές ΤΝ μπορούν να «μας προστατέψουν» από την ίδια την ΤΝ — διεξάγεται εκτενής σχετική συζήτηση.[30]
Εδώ όντως ελλοχεύει ο κίνδυνος μαζικού επηρεασμού μέρους της κοινής γνώμης από αυτοματοποιημένους προπαγανδιστές ΤΝ, εντός κι εκτός διαδικτύου. Για την ώρα, δεν υπάρχει λύση, πέρα από την έμφαση στην εκπαίδευση ενηλίκων και ιδίως ανηλίκων στην τεχνολογία, τις κοινωνικές επιστήμες και τις ανθρωπιστικές σπουδές, καθώς και στην αποτελεσματική επικοινωνία με το κοινό.
Εντούτοις, η όλη συζήτηση περί αλγοριθμικής χειραγώγησης από «κακούς δρώντες» και «ελέγχου περιεχομένου» είναι παραπλανητική. Η λεγόμενη χειραγώγηση από τους αλγόριθμους αφορά τους χαμηλού μορφωτικού επιπέδου και χαμηλής αναλυτικής δυνατότητας — αυτούς δηλαδή που ανεβάζουν τις κυβερνήσεις των δεξιών λαϊκιστών· αυτού του είδους οι άνθρωποι είναι οι πλέον επιρρεπείς στη ρητορική. Η απαγόρευση «εκείνου που πασχίζουν να ακούσουν» απλώς το καθιστά ακόμη πιο «αληθές» στα αυτιά τους. Η «απόλυτη λύση» με αυτούς τους ανθρώπους θα ήταν μια ακόμη πιο δελεαστική ρητορική (ως χειραγώγηση/προπαγάνδα) — δύσκολο αν όχι αδύνατο, πέρα από ανήθικο. Σε κάθε περίπτωση, αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να «διαφωτιστούν». Υπ’ αυτή την έννοια, ας επιτρέπονται όλες οι «προσβολές» (insults) και οι ψευδείς ειδήσεις (fake news) στις πλατφόρμες, αλλά ας παραμείνουν οι έλεγχοι επαλήθευσης γεγονότων και δεδομένων (fact checking) ως γνώμονας για τους χρήστες. Ο επιρρεπής χρήστης μιας ψηφιακής πλατφόρμας, πράγματι, ενδεχομένως να ελκυστεί από το ψεύδος, παρά την επίσημη επισήμανση τού γεγονότος, ενίοτε αμφισβητώντας αυτήν ευθέως, ως προϊόν παραπληροφόρησης του «κατεστημένου». Όμως η αφαίρεση της ψευδούς είδησης από την πλατφόρμα, ενισχύει τη δυσπιστία οδηγώντας τον αμφισβητούντα σε άλλους, ψηφιακούς ή μη, ενδεχομένως υπόγειους, διαύλους επικοινωνίας, στερώντας του τελικά μια ευκαιρία να ξεχωρίσει το ψευδές από το γεγονός και εγκαταλείποντας αυτόν βορά στη χείριστη προπαγάνδα.
Εκπαίδευση αντί για υπερ-ρύθμιση
Η ανοικτή, πλουραλιστική, δημοκρατική κοινωνία δεν είναι πατερναλιστική και ηθικοπλαστική. Η όποια ουσία, η οποία δεν απαντάται συχνά στις ακαδημαϊκές συζητήσεις, έγκειται σε ένα σημείο: το εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει να δώσει πρώτιστη σημασία στην τεχνολογική εκπαίδευση συνάμα με τις ανθρωπιστικές σπουδές και τις κοινωνικές επιστήμες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ιδανικά, κανείς δεν θα χειραγωγείται και κανενός τα προσωπικά δεδομένα δεν θα γίνονται αντικείμενο καταχρηστικής εκμετάλλευσης.
Στη σημερινή Ευρώπη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή «έτριξε τα δόντια» στο Facebook για τις στοχευμένες διαφημίσεις βάσει προσωπικών δεδομένων. Το αποτέλεσμα: η εταιρεία απείλησε αρχικά να φύγει από την Ευρώπη, αλλά τελικά συμβιβάστηκε ζητώντας από τους χρήστες 15€ ανά μήνα, προκειμένου να μην αποτελούν αντικείμενο εμπορικής εκμετάλλευσης· τρανό παράδειγμα ρύθμισης ως αυτοσκοπού![31] Το μέγεθος τής γραφικότητας του ευρωπαίου ρυθμιστή Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης αντιστοιχεί στο βαθμό παραδοξότητας τού να θέλουμε να σώσουμε επιδειξιομανείς από τους εαυτούς τους. Ενδεικτικά, μια νεαρή, μάλλον επιτυχημένη «influencer» στις ΗΠΑ, βρέθηκε να λέει παθιασμένα σχετικά με το TikTok, σε τηλεοπτικό κανάλι: «Δεν με νοιάζει! Πάρτε και κάντε τα δεδομένα μου ό,τι θέλετε!».
Συχνά γίνεται στόχος κριτικής το YouTube, το οποίο κατά τεκμήριο χρησιμοποιεί παλαιότερους αλγόριθμους. Τουλάχιστον βάσει των δεδομένων της στιγμής που γράφονται αυτές οι γραμμές, ένα απλό πείραμα σε υπολογιστή αποδεικνύει την απλοϊκότητα της πλατφόρμας. Κάθε φορά που ανοίγει κάποιος ένα τραγούδι στο YouTube, δίχως να συνδέεται στο λογαριασμό του με σύνδεση (login), εμφανίζεται η επιλογή αποδοχής ή μη των cookies, εφόσον βέβαια αυτά έχουν προηγουμένως διαγραφεί. Η μη αποδοχή τους, υπό την επιπλέον προϋπόθεση ορθών ρυθμίσεων ασφαλείας τού περιηγητή (browser), σχεδόν κατά κανόνα, συνεπάγεται διαρκή επανάληψη τού τραγουδιού που ζητήθηκε και ενός άλλου συναφούς τραγουδιού, το σύστημα δηλαδή εισέρχεται σε βρόγχο (loop). Όταν κανείς αποδέχεται τα cookies, εφόσον είναι τυχερός, το σύστημα εμφανίζει κομμάτια που του αρέσουν και βίντεο που τον ενδιαφέρουν. Αν είναι άτυχος, εμφανίζει ελάχιστα επιθυμητά, μαζί με αδιάφορα, αν όχι απωθητικά τραγούδια και βίντεο. Αυτό συμβαίνει λόγω αδυναμίας των σχετικών αλγόριθμων να «δώσουν στον χρήστη αυτό που θέλει».
Παραπέρα, κάθε φορά που ένας χρήστης κλείνει τον διακομιστή (router) και τον ξανανάβει, η ηλεκτρονική του διεύθυνση (IP Adresse) αλλάζει. Στους περισσότερους απλούς χρήστες, επειδή οι IP (IPv4 ) είναι πεπερασμένες, δίνονται εκ περιτροπής οι ίδιες IP.[32] Ενδέχεται δηλαδή να έχει κανείς μια IP, η οποία κυριολεκτικά την επόμενη στιγμή θα αποδοθεί σε άλλο χρήστη. Αυτό δυσχεραίνει την ταυτοποίηση συγκεκριμένου χρήστη με μια δεδομένη IP. Αν κανείς παρανομήσει σοβαρά, συνήθως απαιτείται συνδρομή τού διαδικτυακού παρόχου, ο οποίος θα κληθεί με εισαγγελική εντολή να ελέγξει ενδελεχώς τα αρχεία του, προκειμένου να διαπιστωθεί ποιος χρήστης είχε σε ποιες χρονικές στιγμές ποιες IP.
Συνεπώς, ο δυστυχής αλγόριθμος τού YouTube, όταν δεν τού δηλώνουμε καθαρά πως «είμαι ο Α» κάνοντας εγγραφή (login), και όταν μάλιστα τού κόβουμε τις πηγές από τις οποίες θα μπορούσε να συμπεράνει κάτι για μας (διαγραφή cookies, διαρκώς άλλη IP), εικάζει αυθαίρετα, πιθανότατα συγχέοντας εμάς με άλλους χρήστες, και/ή συγχέοντας μια προτίμησή μας, όπως ας πούμε οι Beatles, με προτιμήσεις άλλων χρηστών που τυχαίνει να ακούνε Beatles. Οι προτιμήσεις των τελευταίων, οι οποίες ενδέχεται να μας φαίνονται από αδιάφορες έως απωθητικές, μπορεί να εμφανιστούν στη δική μας λίστα προτεινόμενων. Δεν αποκλείεται δηλαδή, σε πλήρη αντίθεση με την επικρατούσα «συμβατική σοφία» (conventional wisdom), να εμφανιστεί ντοκιμαντέρ για την κλιματική κρίση σε ψηφοφόρο τού Τραμπ.
Κοντολογίς, —τουλάχιστον— στην περίπτωση του διαβόητου YouTube, δεν χρειάζεται να είναι κανείς χάκερ, για να ξεφύγει από μια «αδυσώπητη, χειραγώγηση, παρακολούθηση και εκμετάλλευση». Εν προκειμένω, το σύστημα στηρίζεται στη μαζική άγνοια στοιχειωδών κανόνων online συμπεριφοράς.
Παραπέρα, υπάρχει διάχυτη η λανθασμένη αντίληψη πως οι ίδιοι οι αλγόριθμοι καθιστούν κάτι «viral». Όμως το τελευταίο είναι φαινόμενο που προηγείται τής αλγοριθμικής επικράτησης, και μάλιστα τής διαδικτυακής εποχής. Σήμερα, αρκεί κάποιος δημοφιλής εμπνευσμένος να προσθέσει, για παράδειγμα, έναν αστείο διάλογο σε έναν κλασικό πίνακα, να αναρτήσει την εικόνα, και αυτή διαδίδεται (meme), απλά, επειδή οι άνθρωποι τη θεωρούν αστεία· οι αλγόριθμοι απλώς επιταχύνουν τη διαδικασία.[33] Πολύ πριν τα ΜΚΔ, χρήστες τού διαδικτύου λάμβαναν από φίλους στο email, διάφορα διασκεδαστικά viral, τα οποία συχνά προωθούσαν πρόθυμα. Κανένας αλγόριθμος τότε δεν τους χειραγωγούσε να το πράξουν.[34]
Στο σημείο αυτό θα μπορούσε να υποστηριχθεί ως αντίλογος πως, άσχετα με τις ρίζες τού viral, σήμερα υπάρχει συντεταγμένη αλγοριθμική προπαγάνδα, από μη δημοκρατικούς δρώντες,[35] που εκμεταλλεύονται ακριβώς τη «δυτική» ελευθερία των επικοινωνιών. Όμως πώς θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να εντοπίσουμε όλα τα ρωσικά προπαγανδιστικά «μποτ» και να τα μπλοκάρουμε; Κι ακόμη και αν το καταφέρναμε, θα απαιτούνταν τεράστιοι πόροι και ακόμη μεγαλύτερα επίπεδα επιτήρησης, και —ακόμη μεγαλύτερου— πολιτισμικού, οικονομικού, πολιτικού, κατακερματισμού σε παγκόσμιο επίπεδο.[36] Το «splinternet», η διάσπαση τού διαδικτύου σε σφαίρες είναι ήδη γεγονός. Το ίδιο και η λογοκρισία ρωσικής κουλτούρας, μαζί με τα προπαγανδιστικά ρωσικά ΜΜΕ.
Δυστυχώς, οι κίνδυνοι από την ΤΝ, όπως επίσης η κλιματική αλλαγή και άλλες κρίσεις, απαιτούν παγκόσμια συνεργασία, η οποία είναι μάλλον δύσκολη — αν όχι αδύνατη. Επί τού παρόντος, πέρα από τη χρονοβόρα εκπαίδευση ανηλίκων και ενηλίκων, οι θεραπευτικές πολιτικές που θα φέρουν κοντά τους λαούς είναι αφανείς, ενώ οι πολιτικές που διευρύνουν το μεταξύ τους χάσμα κατά πολύ εμφανέστερες.
Αλγόριθμοι
Σε κάθε περίπτωση η προηγμένη ΤΝ, και οι κατά πολύ απλοϊκότεροι αλγόριθμοι των ΜΚΔ, και γενικά η ηλεκτρονική διάδοση τής πληροφορίας δεν έχουν ένα πρόσημο. Κατά την αρχική ευφορία τής «Αραβικής Άνοιξης» γινόταν λόγος για τον απελευθερωτικό ρόλο των ΜΚΔ.[37] Η πεποίθηση πως «τα ΜΚΔ ενισχύουν τον δεξιό ριζοσπαστισμό βλάπτοντας τη Δημοκρατία», συνυπάρχει με πεποιθήσεις τού τύπου «τα ΜΚΔ ενισχύουν τον αριστερό ριζοσπαστισμό βλάπτοντας τις παραδοσιακές αξίες και το ρεπουμπλικανικό μας πολίτευμα» (ΗΠΑ).[38] Κοντολογίς, τα ΜΚΔ ταλαντεύονται ανάμεσα σε διασταυρούμενα πυρά ομάδων με διαφορετικές περί αγαθού αντιλήψεις, οι οποίες έχουν τις δικές τους «ατζέντες» ως προς τη θεμιτή μορφή δημόσιου λόγου, προς τη μία ή την άλλη «ορθοδοξία».
Ένα παράδειγμα θα ήταν διαφωτιστικό —δίχως να καν να εισέλθουμε στην ουσία του. Η ομοφυλόφιλη φεμινίστρια, καθηγήτρια φιλοσοφίας Kathleen Stock, υποστηρίζοντας στο Πανεπιστήμιο τού Σάσεξ πως οι τρανς γυναίκες δεν είναι γυναίκες, αντιμετώπισε τεράστιες αντιδράσεις από φοιτητές, αλλά και συναδέλφους της, με αποτέλεσμα η αστυνομία να τη συμβουλέψει να παραμείνει εκτός των χώρων του πανεπιστημίου για δική της ασφάλεια. Τελικά παραιτήθηκε από καθηγήτρια.[39] Η δε —συντηρητικών απόψεων— ερευνήτρια Maya Forstater έχασε τη δουλειά της και ταλαιπωρήθηκε ιδιαίτερα εξαιτίας ανάλογων δηλώσεων. Την ίδια εποχή οι αλγόριθμοι τού Facebook, τουλάχιστον, δεν ευνοούσαν τη διάδοση τέτοιων «μη ορθόδοξων» απόψεων.[40]
Όμως η «επανάσταση» Τραμπ «αποκατέστησε» ως «επίσημη αλήθεια» την πρόταση: «οι τρανς γυναίκες δεν είναι γυναίκες». Θα ήταν εύκολο να απορρίψουμε τον τραμπισμό και τον δεξιό λαϊκισμό ως πολιτικά εξαμβλώματα, τα οποία θα παρέλθουν ώστε να επανέλθει κανονικότητα. Ας μην παρασυρθούμε από τη σαγήνη τής αυταπάτης, μάλλον ήλθαν για να μείνουν… Και εδώ τίθεται το ζήτημα του τι κάνουν οι παραδοσιακές, δημοκρατικές δυνάμεις, και ειδικότερα η Κεντροαριστερά, που διαμόρφωσε το ηγεμονικό (ιδεολογικό) πρότυπο στη Δύση, έπειτα περίπου από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο δεξιός λαϊκισμός φαίνεται πως δρα παράλληλα με μια στροφή τού ηγεμονικού λόγου σε θεσμικό επίπεδο: Πρόσφατα δικαστήριο της Σκωτίας, έπειτα από προσφυγή ομάδας γυναικών, αποφάσισε πως οι τρανς γυναίκες, νομικά, δεν είναι γυναίκες. Αυτό που χθες ήταν «βλάσφημο» κατέστη κανονικό με δικαστική απόφαση. Δεν αποκλείεται αυτή η (αντ)επανάσταση να μη σταματήσει στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, και να μην περιοριστεί στη μεταμοντέρνα, μετα-φασιστική Δεξιά.
Μπορούμε να εικάσουμε πως αυτή η ταλάντευση τού Ηγεμονικού Λόγου, εφόσον εξακολουθήσει και ενταθεί, αντικατοπτρίζοντας τους «πολιτισμικούς πολέμους» των ΗΠΑ, οι οποίοι εξάγονται σε όλη τη «Δύση», είτε θα οδηγήσει σε ρήξη μεταξύ των αντιπάλων, με τραγικές συνέπειες για τη Δημοκρατία, είτε θα παραμείνει εντός τού δημοκρατικού πλαισίου, μέσα από μια νέα συναίνεση. Σε αυτήν την περίπτωση, εφόσον η κάθε πλευρά επιμείνει στην «ορθοδοξία» της, ως πιθανότερο αποτέλεσμα ενδεχομένως να προκύψει ένα αμάλγαμα βάσει τού ελάχιστου κοινού παρονομαστή από τις λογοκρισίες τής μιας και τής άλλης πλευράς· κάτι τέτοιο σε μικρό βαθμό έχει ήδη συμβεί.[41] Θα απαγορεύεται για παράδειγμα η υβριστική λέξη «αράπης»,[42] αλλά ταυτόχρονα θα απαγορεύεται και η σάτιρα του Ιησού, του Μωάμεθ, του Μωυσή και άλλων. Όλοι θα σκεφτόμαστε πολύ πριν πούμε οτιδήποτε, και συχνά δεν θα τολμάμε καν να το πούμε (βλ. «chilling effect»), ενώ θα αναδυθούν νέες, γενικευμένες, υποκριτικές συμπεριφορές, ενίοτε δε εγκληματικές. Η πολιτισμική παραγωγή θα παρακμάσει, ενώ ο πολιτικός διάλογος (debate / discourse) θα περισταλεί εντός ασφυκτικών ορίων, εντέλει περιορίζοντας την ίδια την πολιτική, τον πολιτισμό, τη σκέψη και την επιστήμη.
Κάθε πολιτική ιδεολογία, όπως και κάθε θρησκευτική πίστη, πάσχει λιγότερο ή περισσότερο από μια ψευδαίσθηση κατοχής τής Αλήθειας και ενός μονοπωλίου ηθικής υπόστασης.[43] Οι διάφορες παρατάξεις αφήνονται στην πλάνη πως ως «σωστή πλευρά», σε αντίθεση με τους αντιπάλους, δικαιούνται «κάτι». Από την Ιστορία; Από τη Θεία Πρόνοια; Ποτέ δεν γίνεται σαφές… Το προβληματικό αυτό φαινόμενο, αντιμετωπίζεται μόνο με τον πλουραλισμό.[44]
Το πλουραλιστικό σύστημα, αμβλύνοντας τις κοινωνικές αντιθέσεις, αποτελεί θεμέλιο τής δημοκρατίας. Όπως ορθά λέγει ο Ανδρέας Τάκης, σε άρθρο για τη «ρητορική μίσους», όσο οι ακραίοι —κυρίως οι ακροδεξιοί— βρίσκονται ενταγμένοι στο σύστημα, είναι αφομοιωμένοι και ακίνδυνοι[45] — βεβαίως η συζήτηση συνεχίζεται… Σε κάθε περίπτωση, όσο πιο ανεκτική αντέχει[46] να είναι μια κοινωνία, τόσο πιο γερά ριζωμένη είναι. Σε αντιδιαστολή, η «πολιτική ορθότητα» και η «woke» ιδεολογία/κουλτούρα, μέσα στις ακραίες υπερβολές τους, εδραίωσαν έναν νέο αυταρχικό και δογματικό κυρίαρχο λόγο, γεννώντας νέους αποκλεισμούς και νέες μορφές ρατσισμού.[47] Ας μην εκπλησσόμαστε λοιπόν που η «alt right» φαντάζει απελευθερωτική και έχει ιδιοποιηθεί το πάλαι ποτέ αριστερό, ριζοσπαστικό, μετανεωτερικό / μεταμοντέρνο επιχείρημα τού «σχετικισμού». Και ας μην εκπλησσόμαστε που όπως ακόμη και το δημοκρατικό έθνος-κράτος εμπεριέχει τη δυνητικότητα του ολοκληρωτισμού,[48] το πλέον πλουραλιστικό τεχνολογικό επίτευγμα τής Ιστορίας, το διαδίκτυο, ως παγκοσμίου εμβέλειας, εμπεριέχει επιπλέον μια δυνητικότητα ενίσχυσης και επιτάχυνσης τής γιγάντωσης επιθετικών, μονολιθικών δοξασιών.
Τι μέλλει γενέσθαι;
Το τεχνούργημα αποτελεί εργαλείο, όχι πάντα ουδέτερο είναι η αλήθεια: εμπεριέχει τις αξίες που καθόρισε ως εγγενείς ο τεχνολόγος κατασκευαστής.[49] Πίσω από την κατασκευή και τη χρήση του, τελικά, βρίσκονται επενδυτές και καταναλωτές χρήστες. Σε μεγάλο βαθμό, οι ίδιοι που θα επιλέξουν να επενδύσουν, άμεσα ή έμμεσα, ενεργά ή παθητικά[50] σε μια τεχνολογική εφαρμογή, είναι οι ίδιοι που θα επιλέξουν να την καταναλώσουν. Ο επενδυτής-χρήστης ενσαρκώνει την αντίφαση ανάμεσα στη μεγιστοποίηση τού κέρδους, και το βέλτιστο όφελος χρήσης του προϊόντος —κι εδώ παραδόξως καλείται το κράτος, εντέλει, να μας προστατέψει από το alter ego μας. Οι διαδικτυακές πλατφόρμες αποτελούν εθελοντικές συλλογικότητες, ελεγχόμενες από μεγάλες εταιρείες· με άλλα λόγια, η χρήση τους δεν είναι υποχρεωτική, όπως η χρήση κρατικών πλατφορμών. Βάσει αυτών, η ρύθμιση οφείλει πρωτίστως να προστατέψει τους ανήλικους από σεξουαλική ή άλλη εκμετάλλευση, από εκβιασμό και γενικά από επικίνδυνες και/ή παράνομες δραστηριότητες, καθώς και να προστατεύσει γενικότερα τον καταναλωτή. Το κράτος οφείλει ακόμα να εγγυάται την ορθή λειτουργία της διαδικτυακής αγοράς βάσει αυστηρής αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, και να φορολογεί τα συναφή τεράστια κέρδη με ανάλογους συντελεστές. Δεν επιτρέπεται ωστόσο να κατέχει τον έλεγχο τής επικοινωνίας του χρήστη με άλλους χρήστες, σαν να επρόκειτο για ανήλικους. Ο αλγόριθμος, ως μη-ων, ιδανικά, θα έπρεπε να ελέγχεται από τους ίδιους τους χρήστες — ανεφάρμοστο προς ώρας, αν όχι ουτοπικό. Ο έλεγχος από τον ιδιοκτήτη του μέσου, μοιραία, θα στοχεύσει στην εξυπηρέτηση των στενών συμφερόντων του ιδίου. Ο έλεγχος τής ροής πληροφοριών μεταξύ ιδιωτών από το κράτος όχι απλώς είναι ηθικά μη νόμιμος (illegitimate) και ολοκληρωτικού χαρακτήρα, αλλά επιπλέον αναποτελεσματικός και αντιπαραγωγικός, καθώς μπορεί να επιφέρει αντίθετα αποτελέσματα, ενώ ενδέχεται να στερήσει το κίνητρο τού επιχειρηματία, με τελικό χαμένο τον χρήστη, ο οποίος θα απωλέσει έναν σημαντικό σύγχρονο δίαυλο αμφίδρομης επικοινωνίας και ενημέρωσης. Η πραγματιστική χρυσή τομή, σε μια διαρκώς εξελισσόμενη κατάσταση, αυτή τού Web 2.5, της οποίας την κατάληξη ουδείς γνωρίζει τη στιγμή που νόμοι καθίστανται παρωχημένοι εν ριπή οφθαλμού, μόνο στη βάση τής έμφασης στην εκπαίδευση, ιδίως των νεότερων χρηστών, μπορεί να σχεδιαστεί. Η τεχνολογία θα μπορούσε να είναι και απελευθερωτική.
[1] Ορισμένοι τεχνολόγοι και ενθουσιώδεις οπαδοί τής τεχνολογίας, κάνουν λόγο για 5η Βιομηχανική Επανάσταση, κάπου μετά το 2020, με χαρακτηριστικά την έμφαση στη συνεργασία ανθρώπου–μηχανής, τις τεχνολογίες «με ανθρώπινο πρόσωπο», στη βάση αξιών όπως η ευημερία και η βιωσιμότητα. Η διακήρυξη αυτής της «επανάστασης» είναι πρόωρη και αυθαίρετη – πέρα από ουτοπικού χαρακτήρα.
[2] Οι πιο δόκιμες μεταφράσεις είναι «αλυσίδα συστοιχιών» και «αλυσίδα κατανεμημένης εγγραφής».
[3] Hanna Gawel,“Web 2.5 as a safe shift from Web 2.0 to Web 3.0: A definition of Web 2.5 in informatological approach”, https://www.cambridge.org/engage/api-gateway/coe/assets/orp/resource/item/638df3bd14d92d5c41a1b27d/original/web-2-5-as-a-safe-shift-from-web-2-0-to-web-3-0-a-definition-of-web-2-5-in-informatological-approach.pdf , ανάκτηση 4/4/2026.
[4] Βλ. L. Floridi, “Why the AI Hype is Another Tech Bubble”, Philosophy & Technology (2024) 37:128, https://doi.org/10.1007/s13347-024-00817-w , ανάκτηση 22/10/2025.
[5] Η πρώτη ήταν κρίση τραπεζικών στεγαστικών δάνειων και η δεύτερη κρίση κρατικών ομόλογων.
[6] Όπως αντικατοπτρίζεται σε μεγάλες και ασυνήθιστες φυσικές καταστροφές, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον καύσωνα με τις πυρκαγιές στη Σιβηρία το 2020.
[7] Πρόκειται για έναν από τους χειρότερους πολέμους έπειτα από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
[8] Το πρόθεμα «μετα-» υποδηλώνει μια ασάφεια ποιοτικών χαρακτηριστικών δεδομένων κινημάτων, τα οποία εντός ενός μεταμοντέρνου ιδεολογικού πλαισίου, διαχωρίζονται σαφώς από ιστορικές μορφές του φασισμού. Το πρόθεμα ψευδο- εστιάζει στη μίμηση τού φασισμού κυρίως σε φορμαλιστικά στοιχεία, και λιγότερο στην ουσία.
[9] Βλ. Black Lives Matter, Extinction Rebellion, Fridays for Future και Antifa. Επισημαίνεται πως η ριζοσπαστικοποίηση, ιδίως σε ό,τι αφορά την Αριστερά, δεν συνεπάγεται αναγκαστικά παράνομη, ακραία και βίαιη δράση. Εξτρεμιστικές τάσεις υπάρχουν και στα δύο στρατόπεδα. Εντούτοις, στη υπό εξέτασιν περίοδο στο ακροδεξιό στρατόπεδο έχουμε δύο μοναδικές βίαιες εξεγέρσεις ενάντια στην νόμιμη πολιτική διαδικασία εναλλαγής στη εξουσία, από οπαδούς τού Τραμπ, στις ΗΠΑ, και από οπαδούς του Μπολσονάρο στη Βραζιλία. Αξιοσημείωτο είναι πως μόλις επανήλθε ο Τραμπ στη προεδρία, απένειμε χάρη στους περισσότερους εξεγερθέντες,
[10] Αμφότεροι όροι αρχικά είχαν θετικό χαρακτήρα, έως ότου τελικά μεταλλαχθούν σε κριτικούς όρους.
[11] Ενδεικτικά αναφέρω την επίκληση «εναλλακτικών γεγονότων» (alternative facts) από τη σύμβουλο τού προέδρου Τραμπ, Kellyanne Conway, όταν δημοσιογράφος αμφισβήτησε ότι το πλήθος στην τελετή ορκωμοσίας του Τραμπ ήταν το μεγαλύτερο που είχε υπάρξει ποτέ σε προεδρική ορκωμοσία. Η φράση «εναλλακτικά γεγονότα» χαρακτηρίστηκε οργουελική. “'Alternative Facts': The Needless Lies of the Trump Administration”, David A. Graham, The Atlantic, 22/1/2017, https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/01/the-pointless-needless-lies-of-the-trump-administration/514061/ , ανάκτηση, 22/10/2025.
[12] Στην ελληνική γλώσσα, σε αντίθεση με τα αγγλικά όπου το racism έχει φυλετικό χαρακτήρα, ο κοινωνικός ρατσισμός περιλαμβάνει προκαταλήψεις και διακρίσεις σε βάρος ποικίλων ομάδων.
[13] D. Dennett, “The Age of Post-Intelligent Design”, στο The Age of Artificial Intelligence: An Exploration, Steven S. Gouveia (επιμ.), Delaware, Vernon Press, 2020, σ. 27-62, σ. 50.
[14] Ως ανθρωπιστικό και κοινωνικό αξίωμα, παραβλέποντας εν προκειμένω τις συνέπειες τής φιλοσοφικής συζήτησης περί «ελευθερίας επιλογών».
[15] Εν συνεχεία χρησιμοποιούνται οι όροι: α. Ρητορική, ως η τέχνη τής πειθούς και οι μορφές που παίρνει ο ανάλογος λόγος, β. Προπαγάνδα, ως η συστηματική και οργανωμένη διάδοση ιδεών και απόψεων και γ) Χειραγώγηση, ως —αρνητική— καθοδήγηση ή παρότρυνση (manipulation / nudging). Εν προκειμένω, η προπαγάνδα μπορεί να θεωρηθεί ως σκληρή μορφή χειραγώγησης, ενώ αμφότερες αποτελούν μορφές ρητορικής.
[16] Συχνά αναφέρεται ως παράδειγμα αρνητικής επιρροής των πλατφορμών η μαζική σφαγή των Ροχίνγκια τού 2016-2017 στη Μιανμάρ, βλ. ‘‘Rohingya genocide’’, Wikipedia , https://en.wikipedia.org/wiki/Rohingya_genocide , ανάκτηση 6/11/2025.
[17] Antony Beevor, “We Are Still Fighting World War II”, Foreign Affairs, 7/5/2025, https://www.foreignaffairs.com/world/world-war-ii-antony-beevor-geopolitics , ανάκτηση 10/5/2025.
[18] Αναφέρω ενδεικτικά πως, στην Κατοχή, οι έλληνες πολίτες που είχαν ραδιόφωνα έπρεπε να τα πάνε προς σφράγιση στο τότε Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας, ώστε να λαμβάνουν μόνο τη ναζιστική προπαγάνδα. Βεβαίως και τότε κάποιοι παρέκαμπταν τη σφράγιση και άκουγαν BBC, αναλαμβάνοντας μεγάλο ρίσκο. Επί χούντας, πολλοί άκουγαν το σταθμό τού Πολυτεχνείου στα Μεσαία Κύματα τού ραδιοφώνου, μάλλον δίχως ιδιαίτερες προφυλάξεις και φόβο. Σήμερα, είναι πολύ εύκολο να δει κανείς το μπλοκαρισμένο Russia Today δίχως κανένα απολύτως ρίσκο. Στις δε ΗΠΑ, το εν λόγω κρατικό προπαγανδιστικό κανάλι εκπέμπει ελεύθερα.
[19] Επισημαίνεται πως σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί, οι σημερινές μορφές ΤΝ στερούνται πρόθεση και δυνατότητα δράσης (intention, agency). Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models, LLMs) σαν το ChatGPT, ουσιαστικά αναγνωρίζουν και ανασυνθέτουν γλωσσικά πρότυπα (patterns) με εξαιρετική επιτυχία, αλλά δεν δημιουργούν. Μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, ένα απλό πείραμα καταδεικνύει τού λόγου το αληθές: δίνοντας εντολή στο LLM να δημιουργήσει μια νέα φιλοσοφική θεωρία, εκείνο θα παραθέσει μια λογικοφανή συρραφή υπαρχουσών θεωριών.
[20] Επί COVID19, ορισμένοι εντεταλμένοι με την ενημέρωση και καθοδήγηση τού κοινού υπέπεσαν σε μεγάλα επικοινωνιακά σφάλματα, δημιουργώντας σοβαρή δυσπιστία. Ενδεικτικά: Σε ανακοίνωση τού ΠΟΥ, τη λογική τής οποίας αναπαρήγαγαν εθνικές αρχές, κατά την πρώτη εποχή τής πανδημίας, όταν οι μάσκες δεν επαρκούσαν για όλους και δεν συνίστατο γενικευμένη χρήση, αναφέρθηκε μεταξύ άλλων πως οι μάσκες ενδέχεται να δημιουργήσουν μια «ψευδή αίσθηση ασφάλειας, που μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη τήρηση άλλων μέτρων πρόληψης, όπως η φυσική απόσταση και η υγιεινή των χεριών». Αυτομάτως αναδύονται εύλογα ερωτήματα όπως «Οι ζώνες ασφαλείας των αυτοκίνητων δεν δημιουργούν ανάλογη ψευδαίσθηση; Όποιος φορά ζώνη οδηγεί επικίνδυνα;» ‘‘Advice on the use of masks, inInterim guidance’’, WHO, 5/6/2020,
https://healthynewbornnetwork.org/hnn-content/uploads/WHO-2019-nCov-IPC_Masks-2020.3-eng.pdf.pdf , ανάκτηση 4/11/2025. Η δυσπιστία τού κοινού εντάθηκε όταν σε μια άρδην ανάκρουση πολιτικής, επεβλήθη καθολική χρήση μάσκας. Σε άλλη περίπτωση η αναπληρώτρια υπουργός Υγείας Μ. Γκάγκα δήλωσε πως «οι εμβολιασμένοι κολλούν περισσότερο και νοσούν περισσότερο». Αργότερα ανακάλεσε, αλλά η βλάβη είχε ήδη προκληθεί. Βλ.“Μίνα Γκάγκα: Οι εμβολιασμένοι κολλούν περισσότερο και νοσούν περισσότερο”,
https://www.youtube.com/watch?v=UIuFuFsTJ4I , ανάκτηση 30/10/2025,
και “Προσοχή με τα σχόλια της αναπληρώτριας υπουργού Υγείας σχετικά με τον εμβολιασμό -- ήταν απλώς ένα γλωσσικό ολίσθημα”, 24/6/2022, YouTube, https://factcheckgreek.afp.com/doc.afp.com.32D67M8 , 30/10/2025.
[21] Λατινικά: Illuminati.
[22] Βλ. Michael Barkun, “New World Order Conspiracies I, The New World Order and the Illuminati” σ. 39-64, στο Michael Barkun, A Culture of Conspiracy, Apocalyptic Visions in Contemporary America, Berkeley / Los Angeles / London, University of California Press, 2003.
[23] Αν και, συχνά, οι εν λόγω θεωρίες διαπλέκονται.
[24] Βλ. Augustin de Barruel, ‘Mémoires pour servir à l’histoire du jacobinisme (Memoirs Illustrating the History of Jacobinism)’, Wikipedia , ανάκτηση 4/10/2025 και John Robison, “Proofs of a Conspiracy Against All the Religions and Governments of Europe: Carried on in the Secret Meetings of Free Masons, Illuminati, and Reading Societies.”, Internet Archive, https://archive.org/details/proofsofconspira00r/page/n5/mode/2up , ανάκτηση 4/10/2025.
[25] Πολύ καλή και πάντα επίκαιρη περίληψη υπάρχει στο Jeffrey W. Howard, “Freedom of Speech”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 19/1/2024, https://plato.stanford.edu/entries/freedom-speech/, ανάκτηση 4/10/2025.
[26] Γέν. 19.30-36.
[27] Αν και ο ίδιος στη δικής του ιδιοκτησίας πλατφόρμα Χ, δεν μπόρεσε να μην ενδώσει στον πειρασμό τής
λογοκρισίας. Εν προκειμένω χρησιμοποιήθηκε ο ευφημισμός τού «μετριασμού εμβέλειας». Stuart A. Thompson,
“They Criticized Musk on X. Then Their Reach Collapsed.”, The New York Times, 23/4/2025,
https://www.nytimes.com/interactive/2025/04/23/business/elon-musk-x-suppression-laura-loomer.html ,
ανάκτηση 3/11/2025.
[28] Η χρήση αδόκιμων όρων είναι επιτηδευμένη.
[29] Η Σκέψη εξήλθε από το αδιέξοδο με τον Ρενέ Ντεκάρτ (Καρτέσιο), ο οποίος διατήρησε στη φιλοσοφία του την
έννοια τού Θεού, σε δευτερεύοντα εντούτοις ρόλο.
[30] Βλ. Keith Raymond Harris, “AI or Your Lying Eyes: Some Shortcomings of Artificially Intelligent Deepfake Detectors”, Philosophy & Technology, 2024, 37:7, ανάκτηση 1/9/2025.
[31] “Meta Responds to European Regulations With Subscription Option”, PYMNTS, 30/10/2023, https://www.pymnts.com/subscriptions/2023/meta-responds-european-regulations-with-subscription-option/?utm_source=chatgpt.com , ανακτήθηκε 24/10/2025.
[32] Βλ. CGNAT (Carrier-Grade NAT).
[33] Ενδιαφέρον έχει η σχετική με το viral δουλειά τού Tony D. Sampson, βλ. “Tony D. Sampson”, Wikipedia,
https://en.wikipedia.org/wiki/Tony_D._Sampson, ανάκτηση 22/10/2025.
[34] Βλ. για παράδειγμα βίντεο που διαδόθηκε μέσω email: ‘‘Dancing baby’’, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Dancing_baby, ανάκτηση 4/11/2025.
[35] Βεβαίως εδώ επικρατεί μεγάλη υποκρισία: «δημοκρατικοί» δρώντες επίσης χρησιμοποιούν προπαγανδιστικά «μποτ» και δημιουργούν παραπληροφόρηση. Βλ. Ken Dilanian, “American activists were behind efforts to spread conspiracies with bot networks, study finds”, NBC News,
https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/americans-are-using-bot-networks-manipulate-public-opinion-study-finds-rcna178333 , ανάκτηση 4/11/2025.
[36] Πρβλ. 1984: Ο Μεγάλος Αδελφός προσέχει ώστε οι υπήκοοι τής Ωκεανίας να μην πέσουν θύματα των ψεμάτων τού Emmanuel Goldstein.
[37] Βλ. Nahed Eltantawy, Julie B. Wiest, ‘‘Social Media in the Egyptian Revolution: Reconsidering Resource Mobilization Theory’’, International Journal of Communication, 5, 2011, σ. 1207–1224.
[38] Βλ. Kara Frederick, ‘‘Combating Big Tech’s Totalitarianism: A Road Map’’, The Heritage Foundation, 7/2/2022, https://www.heritage.org/big-tech/report/combating-big-techs-totalitarianism-road-map?utm_source=chatgpt.com , ανάκτηση 4/11/2025, ( Josh Hawley)‘‘The reign of Big Tech is here, and Americans’ First Amendment rights hang by a keystroke.’’, Simon & Schuster ,
https://www.simonandschuster.com/books/The-Tyranny-of-Big-Tech/Josh-Hawley/9781684512409?utm_source=chatgpt.com , Matthew Feeney, ‘‘The Tyranny of Big Tech’’, Φθινόπωρο 2021, Cato Institute,
https://www.cato.org/cato-journal/fall-2021/tyranny-big-tech?utm_source=chatgpt.com, ανάκτηση 4/11/2025, Arthur Milikh, ‘‘How Big Tech Uses ‘Freedom of Expression’ to Quash Free Speech’’, The Heritage Foundation, 24/2/2019,
https://www.heritage.org/technology/commentary/how-big-tech-uses-freedom-expression-quash-free-speech?utm_source=chatgpt.com , ανάκτηση 4/11/2025,
[39] ‘‘Kathleen Stock’’, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Kathleen_Stock , ανάκτηση 4/11/2025.
[40] ‘‘Maya_Forstater’’, Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Maya_Forstater , ανάκτηση 4/11/2025.
[41] Για παράδειγμα σε ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο ο αντισημιτισμός (ως αυτούσιος ρατσισμός αλλά και ως κριτική τού Ισραήλ) φαίνεται πως αποτελεί αυξανόμενο μέλημα τής Δεξιάς, βλ. ‘‘Executive Order on Combating Anti-Semitism’’, trumpwhitehouse, 11/12/2019,
https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/executive-order-combating-anti-semitism/ , ανάκτηση 5/11/2025 και ‘‘Government leads the way in tackling anti-Semitism’’, GOV.UK, 12/12/2016, https://www.gov.uk/government/news/government-leads-the-way-in-tackling-anti-semitism , ανάκτηση 5/11/2025. Επιπλέον στο Ηνωμένο Βασίλειο η αντιτρομοκρατική νομοθεσία τού 2000 περιόρισε εμμέσως περαιτέρω τα περιθώρια έκφρασης, βλ. ‘Terrorism Act 2000’, Legislation.gov.uk,
https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2000/11/contents , ανάκτηση 5/11/2025. Επίσης βλ. Martin Smith, ‘‘Mass arrests escalate in UK following proscription of Palestine Action’’, World Socialist Web Site, 21/7/2025, https://www.wsws.org/en/articles/2025/07/21/gyif-j21.html?utm_source=chatgpt.com , ανάκτηση 5/11/2025, και
Laura Hood,‘‘Gaza campus protests: what are students’ free speech rights and what can universities do?’’, The Conversation, 10/5/2024,
https://theconversation.com/gaza-campus-protests-what-are-students-free-speech-rights-and-what-can-universities-do-229562 , ανάκτηση 5/11/2025. Στην Ελλάδα είναι εύκολο να φανταστεί κανείς την αντίδραση τηλεοπτικού παρουσιαστή ειδήσεων σε αμφότερες τις λέξεις «γύφτος» και «μπάτσος»· η δε επαναλαμβανόμενη χρήση αυτών, θα μπορούσε να επιφέρει παρέμβαση τού Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης.
[42] Όπως στις ΗΠΑ, που για το απαγορευμένο υβριστικό «nigger», δημιουργήθηκε νέο σημαίνων, το «n-word»
[43] Συχνά, ακούγεται χαρακτηριστικά από αμερικανικά χείλη: “Αfter all, WE are the good guys, aren’t we?” (‘Στο κάτω κάτω, εμείς δεν είμαστε οι καλοί;”).
[44] Το σημείο είναι λεπτό. Σε ό,τι με αφορά, σαφώς και δεν εξισώνω, για παράδειγμα τον Μαρξ με τον Χίτλερ και τούς Συμμάχους με τον Άξονα. Όμως αυτή η αξιολογική μου κρίση δεν δύναται να θεμελιωθεί οντολογικά, όπως άλλωστε καμία ηθική πρόταση. Το ζήτημα είναι τεράστιο —πέρα από μοιραίο.
[45] Andreas Takis, ‘‘Ρητορική μίσους, δημοκρατία και λογοκρισία’’, Academia, 2018, https://www.academia.edu/40950577/%CE%A1%CE%B7%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%BC%CE%AF%CF%83%CE%BF%CF%85%CF%82_%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%AF%CE%B1_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%B9%CF%83%CE%AF%CE%B1 , ανάκτηση 5/11/2025.
[46] Η λέξη «αντέχει» δεν είναι τυχαία. Πρακτικές βασανισμού παιδιών, τις οποίες ορισμένοι ανθρωπολόγοι αποδέχονται εντός του «συναφούς πολιτισμικού πλαισίου», είναι και πρέπει να πάντα είναι απαράδεκτες στον πολιτισμένο κόσμο.
[47] Βλ. Ivón Cepeda-Mayorga, “‘Political Correctnes’ from a ‘Border Reason’: Between Dignity and the Shadow of Exclusion”, Philosophies, 2017, 2(2), 13, σσ. 1-12. Επίσης πρβλ. Slavoj Žižek, Living in the End Times, London – Brooklyn, Verso 2010, σ. 38-39.
[48] A. Giddens, The Nation State and Violence, Volume 2 of A Contemporary Critique of Historical Materialism, Cambridge, Polity Press in association with Basil Blackwell, 1985, σ. 302-303.
[49] Luciano Floridi, “On Good and Evil, the Mistaken Idea That Technology Is Ever Neutral, and the Importance of the Double‑Charge Thesis”, Philosophy & Technology, (2023) 36:60.
[50] Παραδείγματα παθητικής επένδυσης είναι η ασφάλιση σε ασφαλιστικό ταμείο και / ή ασφαλιστική εταιρεία που έχουν σχετικές άμεσες ή έμμεσες επενδύσεις Βλ. για παράδειγμα ‘Institutional Investors’, NBG Asset Management, https://www.nbgam.gr/scripts/en/institutional-investors.asp, ανάκτηση 10/11/2025. Επιπλέον, η ψήφιση ενός κόμματος που υπόσχεται κατασκευή πάρκων ΤΝ, ή αιολικών πάρκων μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως μορφή παθητικής επένδυσης. Η μοιρολατρική αντίρρηση πως ο «μέσος άνθρωπος» είναι ανίσχυρος μπροστά στα «μεγάλα συμφέροντα» αποτελεί δικαιολογία απραξίας. Η αυξανόμενη τάση απαγόρευσης «έξυπνων» κινητών τηλεφώνων σε σχολικές αίθουσες ανά τον κόσμο, οφείλεται τουλάχιστον εν μέρει σε προηγούμενη κινητοποίηση πολιτών, Βλ “Mark Sellman, London council is first to ban smartphones in all schools”, The Times, 15/2/2015, https://www.thetimes.com/uk/social-media/article/barnet-all-schools-smartphone-free-986pqcgnr?utm_source=chatgpt.com, ανάκτηση 6/11/2025. Σε διαφορετική περίπτωση, στο Λονδίνο, έπειτα από πίεση περιβαλλοντιστών, το δημοτικό συμβούλιο του Ουόλθαμ Φόρεστ διέκοψε τις επενδύσεις στη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων από το συνταξιοδοτικό του ταμείο. ‘Waltham Forest Council pension fund first in UK to quit fossil fuels’, 23/9/2016, Waltham Forest Echo, ‘https://walthamforestecho.co.uk/2016/09/23/waltham-forest-council-pension-fund-first-in-uk-to-quit-fossil-fuels/?utm_source=chatgpt.com’, ανάκτηση 10/11/2025. Τέλος είναι γνωστό το κίνημα κατά τής πυρηνικής ενέργειας στη Γερμανία, το οποίο και συνέβαλε καταλυτικά στην πλήρη αποπυρηνικοποίηση τής χώρας το 2023.
