web only

Όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση του ποιητή με τον Ηλία Κανέλλη στο Ωδείο Αθηνών

«Η ζωή είναι στο παρόν. Και το μέλλον χρειάζεται ένα δραστήριο παρόν. Δεν έχει καμία αξία να προσπαθεί κανείς να προβλέψει το μέλλον. Δεν έχει καμία αξία η αφηρημένη προσδοκία ενός προκαθορισμένου μέλλοντος που πιστεύεις ότι θα έρθει μόνο και μόνο επειδή εσύ το προέβλεψες».

Λόγια του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, από τη δημόσια συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη την 1η Οκτωβρίου 2026, στο πλαίσιο του δεύτερου κύκλου των εκδηλώσεων/συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».

Η εκδήλωση ήταν η πρώτη της φετινής σεζόν, με μεγάλη προσέλευση κοινού, μέρος του οποίου παρακολούθησε όρθιο από το διάδρομο τον ποιητή να περιγράφει επεισόδια της περιπετειώδους ζωής του, σκιαγραφώντας τον εαυτό του, τις ιδέες του και την ποιητική του. Ο Τίτος Πατρίκιος περιέγραψε τα παιδικά του χρόνια, τη μύησή του στους ποιητικούς τρόπους και τις βασικές επιρροές του, τη σκληρή εμπειρία της Κατοχής και τις πρώτες αντιστασιακές δράσεις του, την ανάμνηση της συνάντησής του με τον Παλαμά και την ποιητική συγκίνηση που του μετέδωσε ο Άγγελος Σικελιανός στην κηδεία του ποιητή. Μίλησε ακόμα για τη στράτευσή του στην κομμουνιστική Αριστερά ως συνέχεια της ένταξής του στο ΕΑΜ Νέων και κατόπιν στην ΕΠΟΝ, κι αργότερα τις διώξεις και τις εξορίες στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη – σε μια δύσκολη συνθήκη, που κατάφερε να μη λυγίσει και να μην υπογράψει δήλωση, όπως έκανε η μεγάλη πλειονότητα όσων πήγαιναν εκεί. Αναφέρθηκε στην περιπέτεια της Επιθεώρησης Τέχνης, του ιστορικού περιοδικού ιδεών της Αριστεράς που το έκλεισε η χούντα, μίλησε για τη φυγή του στο Παρίσι και τη ζωή του εκεί τα χρόνια της χούντας και για τη γνωριμία του με τη μετέπειτα σύζυγό του, τη Ρένα Σταυρίδη. Αλλά και για τα μεταπολιτευτικά χρόνια στην Ελλάδα, το ΚΚΕ εσωτερικού, την αποστασιοποίηση από την πολιτική ένταξη.

Ανάμεσα στις ιστορίες που αφηγήθηκε, ο Τίτος Πατρίκιος εξομολογήθηκε και δύο σοβαρά περιστατικά της ζωής του. Το πρώτο, η παρ’ ολίγον εκτέλεσή του από παρακρατικούς λίγο πριν την Απελευθέρωση, από την οποία σώθηκε την τελευταία στιγμή. Στην ερώτηση, τι σκεπτόταν το δραματικό πεντάλεπτο όπου αποφασιζόταν η τύχη του, απάντησε: τον Ντοστογιέφσκι: ταυτιζόταν με τον μεγάλο συγγραφέα, ο οποίος επίσης είχε γλιτώσει την εκτέλεση την τελευταία στιγμή, όπως αναφέρει στο μυθιστόρημά του Ο ηλίθιος. Το δεύτερο περιστατικό ήταν στον Άη Στράτη, όταν καθοδηγητές κομμουνιστές απέσυραν και στη συνέχεια έκαψαν βιβλία του Ντοστογιέφσκι που βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του στρατοπέδου, επειδή ο συγγραφέας είχε πέσει σε δυσμένεια στη Σοβιετική Ένωση. «Είδα να καίνε βιβλία και οι δικοί μας, και όχι μόνο οι χιτλερικοί», είπε ο Τίτος Πατρίκιος με πικρό χαμόγελο.

Ήταν μια βραδιά γεμάτη αναμνήσεις, ιδεολογικές αναφορές, επίκληση προσωπικοτήτων από τις πολλές που ο ποιητής συνάντησε στη διαδρομή του, χιούμορ και, βέβαια, ποίηση – αφού ο Τίτος Πατρίκιος απήγγειλε από στήθους ξένους και δικούς του στίχους.

Ο Τίτος Πατρίκιος, σε ένα ακροατήριο παλιών και πολλών νεότερων που τον άκουγαν επί μιάμιση ώρα σιωπηλοί διακόπτοντας μόνο για να τον χειροκροτήσουν, ξεχώρισε επειδή επέδειξε ταυτόχρονα με την ποιητική ευαισθησία του και τη δεξιοτεχνική της λιτότητα την ηθική συγκρότηση ενός μεγάλο ποιητή. Αναφερόμενος στο περιστατικό της παρ’ ολίγον εκτέλεσής του στην Κατοχή, αυτός που θυμήθηκε πρόσωπα και πράγματα για όλες τις πτυχές του βίου του που αφηγήθηκε, δήλωσε ότι δεν θυμόταν ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κατέδωσε. Και πρόσθεσε: «Χαίρομαι που δεν θυμάμαι το όνομα του συμμαθητή μου στο Βαρβάκειο που έμενε στην ίδια πολυκατοικία με μένα και με κατέδωσε. Έτσι δεν έχω να μισήσω κάποιον άνθρωπο».

Το πλήρες κείμενο της συνομιλίας του Τίτου Πατρίκιου με τον Ηλία Κανέλλη θα δημοσιευτεί στο επόμενο τεύχος του Βοοks’ Journal.

Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός τολμά για πρώτη φορά να προφέρει δημόσια τη λέξη «επανένταξη». Πόσο ρεαλιστικό είναι το ενδεχόμενο – και τι θα απαιτούσε από το Λονδίνο και τις Βρυξέλλες;

Το πρωί της Τετάρτης 30 Σεπτεμβρίου, στην εκπομπή Today του BBC Radio 4, ο Άντι Μπέρναμ είπε κάτι που κανένας ένοικος της Ντάουνινγκ Στριτ δεν είχε πει εδώ και μία δεκαετία. Ερωτηθείς αν επιθυμεί η χώρα του να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν απάντησε με το τελετουργικό «όχι» που είχε καθιερώσει ο προκάτοχός του. Είπε ότι θέλει να «εξετάσει τις επιλογές» και ανάμεσά τους απαρίθμησε, πλάι στη διατήρηση του σημερινού καθεστώτος, την τελωνειακή ένωση, την ενιαία αγορά και την πλήρη επανένταξη – το να «πάμε μέχρι τέλους», όπως το έθεσε. Η σημερινή διευθέτηση του Brexit, κατά τον ίδιο, έχει προκαλέσει περισσότερη ζημιά παρά όφελος. Την προηγούμενη μέρα, από το βήμα του ετήσιου συνεδρίου των Εργατικών, ο Βρετανός πρωθυπουργός είχε χρεώσει στο Brexit την απώλεια ελέγχου τόσο στη μετανάστευση όσο και στην οικονομία, κρίνοντας τη σημερινή σχέση με την Ευρώπη ανεπαρκή και υποσχόμενος να αναζητήσει «συναίνεση» για τη μελλοντική κατεύθυνση.

Η σημασία της στιγμής δεν βρίσκεται σε όσα δεσμεύτηκε –στην πραγματικότητα δεν δεσμεύτηκε σε τίποτα– αλλά στο ότι μετατόπισε τα όρια του πολιτικά νοητού. Επί μία δεκαετία, το ερώτημα της επιστροφής ήταν στη Βρετανία κάτι σαν οικογενειακό μυστικό: όλοι γνώριζαν ότι υπάρχει, αλλά κανένα κόμμα εξουσίας δεν τολμούσε να το ξεστομίσει. Το Brexit είχε διχάσει οικογένειες, φίλους και εκλογικές περιφέρειες και η επανάληψη της σύγκρουσης θεωρούνταν πολιτική αυτοκτονία. Ο Κιρ Στάρμερ είχε οικοδομήσει ολόκληρη τη στρατηγική του πάνω στη διαβεβαίωση ότι η χώρα δεν θα επιστρέψει ούτε στην ΕΕ, ούτε στην ενιαία αγορά, ούτε στην τελωνειακή ένωση. Ο διάδοχός του, ο Άντι Μπέρναμ, που ανέλαβε την πρωθυπουργία στις 20 Ιουλίου, μετά τη νίκη του στην επαναληπτική εκλογή του Μέικερφιλντ και την παραίτηση του Στάρμερ, έσπασε το ταμπού σε λιγότερο από τρεις μήνες.

Μια ιστορία αμφιθυμίας

Για να εκτιμήσει κανείς τις προοπτικές, αξίζει να θυμηθεί ότι η σχέση Βρετανίας και Ευρώπης υπήρξε πάντοτε σχέση δισταγμού. Ο Τσώρτσιλ μιλούσε μετά τον πόλεμο για «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», εννοώντας όμως μια Ευρώπη την οποία η Βρετανία θα παρακολουθούσε ευμενώς από την άλλη όχθη της Μάγχης, όχι ως μέλος. Όταν το Λονδίνο αποφάσισε τελικά να χτυπήσει την πόρτα των Βρυξελλών, ο Ντε Γκωλ του την έκλεισε δύο φορές, το 1963 και το 1967, θεωρώντας ότι το Ηνωμένο Βασίλειο  ήταν ο δούρειος ίππος της Ουάσιγκτον στην Ευρώπη. Η ένταξη ήρθε μόλις το 1973, επικυρώθηκε με άνεση στο δημοψήφισμα του 1975, και ακολούθησαν σχεδόν πέντε δεκαετίες μιας συμμετοχής με αστερίσκους – π.χ. η επιστροφή εισφορών που απέσπασε η Θάτσερ το 1984, η εξαίρεση από το ευρώ, η παραμονή εκτός Σένγκεν. Το δημοψήφισμα του Ιουνίου 2016, με 51,9% υπέρ της αποχώρησης, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία αλλά η κατάληξη μιας μακράς εσωτερικής διαφωνίας για το τι ακριβώς είναι η Βρετανία – μια ευρωπαϊκή χώρα ή νησί με παγκόσμια ενδιαφέροντα που απλώς τυχαίνει να βρίσκεται κοντά στην ήπειρο ;

Τι λένε οι πολίτες

Από το 2016 η κοινή γνώμη έχει μετακινηθεί αισθητά. Οι μετρήσεις της YouGov δείχνουν εδώ και καιρό ότι μια σαφής πλειοψηφία θεωρεί πλέον το Brexit λανθασμένη απόφαση, ενώ η στήριξη στην επανένταξη κινείται γύρω στο μισό του εκλογικού σώματος. Μια εκτεταμένη δημοσκόπηση, που διενήργησε η YouGov για λογαριασμό της φιλοευρωπαϊκής οργάνωσης Best for Britain, εκτίμησε ότι οι Εργατικοί, αν δεσμεύονταν  να προχωρήσουν στην επανένταξη, θα κέρδιζαν περίπου 321 έδρες – λίγο κάτω από την απόλυτη πλειοψηφία. Το εύρημα προέρχεται από οργάνωση με σαφή ατζέντα και πρέπει να διαβαστεί με την ανάλογη επιφύλαξη· εξηγεί ωστόσο γιατί ο Μπέρναμ δεν θεωρεί πια το ζήτημα εκλογικό βάρος.

Κάτω από την επιφάνεια, όμως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η δημοφιλέστερη επιλογή στις ίδιες έρευνες δεν είναι η πλήρης ένταξη αλλά μια στενότερη σχέση χωρίς επανένταξη – ένα ενδιάμεσο έδαφος που συγκεντρώνει και σημαντικό τμήμα όσων ψήφισαν «έξοδο». Υπάρχει επίσης ένα βαθύ ρήγμα μεταξύ των γενεών. Οι νέοι τάσσονται συντριπτικά υπέρ της Ευρώπης, ενώ οι άνω των 65, που προσέρχονται και με μεγαλύτερη συνέπεια στις κάλπες, παραμένουν πολύ πιο επιφυλακτικοί. Και η στήριξη υποχωρεί αισθητά όταν η ερώτηση συνοδεύεται από τους όρους που θα έθετε μια νέα ένταξη – ευρώ, Σένγκεν, πλήρης ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων. Το «θα προτιμούσαμε να είχαμε μείνει» δεν ταυτίζεται με το «θέλουμε να ξαναμπούμε με οποιουσδήποτε όρους».

Οι όροι της επιστροφής

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας του προβλήματος. Η Βρετανία δεν μπορεί να επιστρέψει σε ό,τι εγκατέλειψε. Οι εξαιρέσεις και οι εκπτώσεις που είχε συσσωρεύσει μέσα σε σαράντα επτά χρόνια χάθηκαν οριστικά το 2020. Μια νέα αίτηση θα εξεταζόταν βάσει του άρθρου 49 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως κάθε υποψηφιότητα, και θα απαιτούσε την ομόφωνη έγκριση των 27 κρατών-μελών και τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Τα νέα μέλη αναλαμβάνουν τυπικά τη δέσμευση να υιοθετήσουν κάποτε το ενιαίο νόμισμα και να ενταχθούν στον χώρο Σένγκεν. Στην πράξη, το παράδειγμα της Σουηδίας, που επί δύο δεκαετίες αποφεύγει το ευρώ χωρίς να παραβιάζει τυπικά τις υποχρεώσεις της, δείχνει ότι υπάρχουν περιθώρια ευελιξίας. Όμως το να εξηγήσεις σε ένα βρετανικό ακροατήριο ότι η εγκατάλειψη της στερλίνας είναι «μόνο θεωρητική» υποχρέωση συνιστά πολιτικό δώρο στους αντιπάλους της επανένταξης.

Ο Μισέλ Μπαρνιέ, ο άνθρωπος που διαπραγματεύτηκε το διαζύγιο για λογαριασμό των Βρυξελλών, έχει δηλώσει ότι η πόρτα παραμένει ανοιχτή, προσθέτοντας όμως ότι η Ένωση δεν είναι πια εκείνη που άφησαν οι Βρετανοί. Η παρατήρηση είναι εύστοχη. Ο κοινός δανεισμός για την ανάκαμψη μετά την πανδημία, η εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η συζήτηση για τη διεύρυνση προς ανατολάς έχουν αλλάξει το χαρακτήρα της Ένωσης. Η Βρετανία θα εισερχόταν σε μια πιο ολοκληρωμένη και πιο φιλόδοξη κοινότητα από εκείνη που εγκατέλειψε – ακριβώς στο είδος της Ευρώπης που πάντοτε φοβόταν.

Υπάρχει και η άλλη πλευρά της εξίσωσης, που στη βρετανική δημόσια συζήτηση συχνά ξεχνιέται. Για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η Βρετανία θέλει να επιστρέψει, αλλά και αν θα παραμείνει χώρα-μέλος της ΕΕ. Τα χρόνια της διαπραγμάτευσης, από το 2016 έως το 2020, άφησαν πίσω τους βαθιά κόπωση. Κανείς στις Βρυξέλλες δεν επιθυμεί ένα κράτος-μέλος που επανέρχεται με ισχνή πλειοψηφία, μόνο για να δει την επόμενη κυβέρνηση να ανοίγει ξανά το ζήτημα. Η απαίτηση για ευρεία και σταθερή συναίνεση, κατά προτίμηση διακομματική και επικυρωμένη με δημοψήφισμα, θα ήταν σχεδόν βέβαιη. Και εδώ ο Μπέρναμ έχει δίκιο να μιλά για «συναίνεση». Χωρίς αυτήν δεν πρόκειται για επιστροφή, αλλά για ένα ακόμη επεισόδιο της ίδιας εσωτερικής διχόνοιας.

Η εσωτερική αρένα

Το μεγαλύτερο εμπόδιο, ωστόσο, δεν βρίσκεται στις Βρυξέλλες αλλά στο Γουέστμινστερ. Οι Συντηρητικοί αντέδρασαν αμέσως, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του πρωθυπουργού. Ο αναπληρωτής αρχηγός των Τόρις, Άλεξ Μπέρκχαρτ, κατηγόρησε τους Εργατικούς ότι φορτώνουν τις δικές τους οικονομικές αποτυχίες σε μια ψηφοφορία που έγινε πριν από μια δεκαετία. Το Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ, που προηγούνταν άνετα στις δημοσκοπήσεις λίγους μήνες νωρίτερα, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα μετέτρεπε κάθε βήμα προς την Ευρώπη σε ζήτημα εθνικής κυριαρχίας και μετανάστευσης. Το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα κάνει τους αριθμούς ακόμη πιο ρευστούς. Μια πανεθνική πλειοψηφία υπέρ της Ευρώπης μπορεί να συνυπάρχει με δεκάδες περιφέρειες της βόρειας και της ανατολικής Αγγλίας όπου το ζήτημα λειτουργεί ως «κόκκινο πανί». Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο πρωθυπουργός προτίμησε την απαρίθμηση επιλογών από τη δέσμευση.

Υπάρχει και το ζήτημα του χρόνου. Οι επόμενες γενικές εκλογές πρέπει να διεξαχθούν έως το 2029. Ακόμη κι αν οι Εργατικοί κέρδιζαν με ρητή εντολή για επανένταξη, θα ακολουθούσε η πιθανότητα του δημοψηφίσματος, έπειτα η υποβολή της  αίτησης επανένταξης, η γνωμοδότηση της Επιτροπής, οι διαπραγματεύσεις και οι κυρώσεις από 27 εθνικά Κοινοβούλια. Ρεαλιστικά, μια Βρετανία εντός της Ένωσης πριν από τα μέσα της δεκαετίας του 2030 μοιάζει απίθανη.

Ο ενδιάμεσος δρόμος

Γι’ αυτό η πιθανότερη εξέλιξη δεν είναι μια θεαματική επιστροφή αλλά μια σταδιακή επανασύνδεση. Η «επανεκκίνηση» των σχέσεων που εγκαινίασε η κυβέρνηση Στάρμερ με τη σύνοδο κορυφής του Μαΐου 2025 –σύμφωνο άμυνας και ασφάλειας, διευκόλυνση των υγειονομικών ελέγχων, συζητήσεις για πρόγραμμα κινητικότητας των νέων– έδειξε ότι υπάρχει διάθεση και από τις δύο πλευρές για πρακτική συνεργασία. Μια τελωνειακή ένωση, την οποία έχει υποστηρίξει ακόμη και ο πρώην Συντηρητικός υπουργός Οικονομικών Τζορτζ Όσμπορν, θα περιόριζε τις τριβές στο εμπόριο αγαθών και θα απάλυνε μέρος του προβλήματος της Βόρειας Ιρλανδίας. Η επιστροφή στην ενιαία αγορά, που προτείνουν οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες, θα προϋπέθετε ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων και αποδοχή κανόνων χωρίς ψήφο στη διαμόρφωσή τους. Τότε η Βρετανία θα κατέληγε, όπως η Νορβηγία, να εφαρμόζει νόμους που αποφασίζονται χωρίς τη γνώμη του Λονδίνου. Οι δύο αντίπαλες πλευρές, που σπάνια συμφωνούν, εν προκειμένω ταυτίζονται. Η συμμόρφωση  με κανόνες, χωρίς τη βρετανική συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων, για τους οπαδούς του Brexit θα ήταν ταπείνωση και για τους φιλοευρωπαίους μια λύση χειρότερη ακόμη και από την πλήρη ένταξη

Ίσως εδώ να βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα της πρωτοβουλίας Μπέρναμ. Εγείροντας ξανά το ερώτημα της πλήρους ένταξης, μετακινεί το κέντρο βάρους της συζήτησης. Μια τελωνειακή ένωση, που πριν από δύο χρόνια έμοιαζε να είναι μια ριζοσπαστική πρόταση, μπορεί πλέον να εμφανιστεί ως μετριοπαθής συμβιβασμός. Η σύνοδος κορυφής Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένου Βασιλείου, που προγραμματίζεται για τους επόμενους μήνες, θα δείξει αν ο Βρετανός πρωθυπουργός επιδιώκει πράγματι το δρόμο της επιστροφής ή αν χρησιμοποιεί την προοπτική της ως μοχλό για μια βαθύτερη σχέση με την Ευρώπη των 27, που θα σταματά όμως στο κατώφλι της πλήρους ένταξης.

Η Margaret (Meg) Alexiou που έφυγε από τη ζωή στις 16 Σεπτεμβρίου 2026, σε ηλικία 87 ετών, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες των νεοελληνικών σπουδών, τόσο στο Ηνωμένο Βασίλειο, την πατρίδα της, όσο και στις ΗΠΑ, καθώς πρώτα δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ και στη συνέχεια υπήρξε η κάτοχος της Έδρας Γιώργου Σεφέρη στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ (1986-2001).

Η Margaret (Meg) Alexiou ήταν «πορφυρογέννητη» ως προς την πρόσβασή της στη γνώση, ως κόρη του μαρξιστή κλασικού φιλόλογου George Thomson (1903-1987) και της Katherine Fraser και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο κείμενα και ήχους. Αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη του ελληνικού πολιτισμού, γράφοντας τη διατριβή της για τον τελετουργικό θρήνο στην ελληνική παράδοση διαχρονικά, από τον Όμηρο ώς τα μανιάτικα μοιρολόγια (βλ. Ο τελετουργικός θρήνος στην ελληνική παράδοση, ΜΙΕΤ 2008). Στη συνέχεια μελέτησε ποιητές και  πεζογράφους από τα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι τον 20ό αιώνα, αναλύοντας ευφυώς ζητήματα που κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα, από την πτωχοπροδρομική ποίηση, μέχρι τον Βιζυηνό, τον Καβάφη και τον Μυριβήλη, μέσα από ένα πολυεπίπεδο συγκριτικό πρίσμα.

Αξίζει να αναφερθεί ότι γαλούχησε γενιές νεοελληνιστών, Ελλήνων και μη, τόσο στο χώρο της λογοτεχνίας, όσο και της ανθρωπολογίας, μπαίνοντας σε έναν ειλικρινή και δημιουργικό διάλογο με όλες και όλους, θέτοντας προκλητικά ερευνητικά ερωτήματα, ωθώντας τις συνομιλήτριες και συνομιλητές της να εξετάσουν το οικείο ως ξένο και το ξένο ως οικείο.

Πέρα από το πλήθος μελετητών που μαθήτευσαν πλάι της, αφήνει πίσω της δύο δίδυμους γιους, τον Δημήτρη και τον Παύλο, που απέκτησε με τον φιλόλογο Χρίστο Αλεξίου.

Φτάσαμε στη Χέυδεν, βρήκαμε το 4, Rodeo έγραφε απ’ έξω, η Αργυρώ, ο Νίκος κι εγώ κατεβήκαμε αρκετά σκαλιά, ήταν εντελώς υπόγειο. Eίχε καθισμένους, ένα πάλκο με μικρόφωνα και όργανα. Καθίσαμε κι εμείς όχι στο πρώτο τραπέζι το οποίο ήταν τόσο ωραίο και με άνετες πολυθρόνες μπαμπού που φανταστήκαμε ότι θα ήταν προορισμένο για κάποιον.

Σε λίγο ήρθε ένας μικρόσωμος ξανθός νεαρός με την κιθάρα του, έμοιαζε ξένος, όμως αργότερα μάθαμε ότι λεγόταν Βαγγέλης Γερμανός. Τραγούδησε δυο τρία αγγλικά τραγούδια, μάλλον του Ντύλαν. Αναγνωρίσαμε το The Times They Are a-Changin. Σε λίγο έφυγε, η προθέρμανση είχε γίνει, στο μεταξύ το μαγαζί είχε γεμίσει, δεν χωρούσε και πολλούς. Ανέβηκαν στη σκηνή τέσσερις σωματώδεις, γνωρίζαμε ότι ήταν τα μέλη της ορχήστρας, τα Μπουρμπούλια, δεν γνωρίζαμε τα ονόματά τους, ίσως μόνο του πιο εντυπωσιακού στην εμφάνιση, του ντράμερ. Άρχισαν να παίζουν την εισαγωγή ενός τραγουδιού. Στη διάρκειά της εμφανίστηκε ο Διονύσης Σαββόπουλος. Τον είχα δει αρχές του 1966, ήταν τελείως διαφορετικός. Τώρα είχε μακριά μαλλιά, συγχρόνως όμως αυτά είχαν υποχωρήσει και είχαν αφήσει γυμνό το μέτωπό του. Ήταν πολύ αδύνατος. Μπήκε στο τραγούδι αμέσως: Τα ξεπούλησα φτηνά, το χαλί μου, τα ρούχα και το μπρίκι. Είμαι άρρωστος παιδιά, ο γιατρός με συμβούλεψε ταξίδι.

Πόσο ταίριαζαν οι απόψεις μας με τους στίχους αυτούς. Τέλος του 1969, η πιο μαύρη εποχή της δικτατορίας. Δύο προσπάθειες που είχαμε κάνει με μια ευρύτερη παρέα είχαν αποτύχει και είχαν σταματήσει από την αστυνομία.

Διέξοδο βλέπαμε μόνο σε μια κατάσταση χιπισμού. Το τραγούδι μάς ξεσήκωσε. Ακολουθήσαν η υπέροχη «Θαλασσογραφία», το «Περιβόλι του τρελού», η «Θεία Μάνου», το «Βρώμικο  ψωμί», η «Μαύρη θάλασσα» και ο «Μπάλλος».

Φεύγοντας αισθανόμασταν ότι είχαμε ζήσει μια σπουδαία στιγμή, εκείνη της στροφής του ελληνικού τραγουδιού. Το προπαγανδιστικό τραγούδι της Αριστεράς ή το τραγούδι πολιτικό μήνυμα τέλειωνε. Ο Μίκης δεν πουλούσε πια, αν και έκανε μεγάλες συναυλίες. Το δικό μας τραγούδι με ερμηνευτή τον Σαββόπουλο είχε νικήσει. 

Η ιστορία, κάποιες φορές, δημιουργεί παράξενους παραλληλισμούς. Αλλάζουν οι εποχές, αλλάζουν τα πρόσωπα και οι θεσμοί, όμως ένα ερώτημα επιστρέφει: πρέπει κάθε δωρεά να γίνεται αποδεκτή μόνο και μόνο επειδή καλύπτει μια πραγματική ανάγκη;

Περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, η περίφημη Φρύνη, η πλούσια εταίρα από τις Θεσπιές της Βοιωτίας, προσφέρθηκε, σύμφωνα με την παράδοση που διασώζει ο Αθήναιος, να αναλάβει με δικά της έξοδα την ανοικοδόμηση των τειχών της Θήβας, τα οποία είχαν καταστραφεί από τον Μέγα Αλέξανδρο.

Έθεσε όμως έναν όρο: στα νέα τείχη να αναγραφεί:

Ἀλέξανδρος μὲν κατέσκαψεν, ἀνέστησεν δὲ Φρύνη ἡ ἑταίρα.

Ο Αλέξανδρος τα κατέστρεψε, η Φρύνη η εταίρα τα ανοικοδόμησε.

Η προσφορά δεν πραγματοποιήθηκε. Η αρχαία πηγή καταγράφει την προσφορά και τον όρο της. Το ουσιαστικό στοιχείο για τη σημερινή συζήτηση είναι ότι η δωρεά δεν εμφανιζόταν ως μια σιωπηλή πράξη προσφοράς: συνοδευόταν από την αξίωση δημόσιας και διαρκούς προβολής του δωρητή. Έτσι, το ερώτημα δεν αφορούσε μόνο το οικονομικό όφελος, αλλά και το μήνυμα που θα αποτυπωνόταν πάνω στον ίδιο τον δημόσιο χώρο.

Ας μεταφερθούμε είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης.

Το 2012, ένα Δημοτικό Σχολείο της Πάτρας είχε ανάγκη από φωτοτυπικό μηχάνημα. Ιδιοκτήτρια οίκου ανοχής ανταποκρίθηκε στην ανάγκη και μέσω του Συλλόγου Γονέων και Κηδεμόνων προσφέρθηκε η σχετική χορηγία.

Ο τότε Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Δυτικής Ελλάδας, Γιώργος Παναγιωτόπουλος, έδωσε εντολή να επιστραφεί το φωτοτυπικό. Η αιτιολογία του δεν περιορίστηκε στην προέλευση της δωρεάς. Έθεσε στο επίκεντρο την παιδαγωγική ευθύνη του σχολείου, υποστηρίζοντας ότι μια σχολική μονάδα δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως όχημα διαφήμισης και προβολής και ότι ο θεσμός του σχολείου οφείλει να προστατεύεται από ενέργειες που μπορεί να τον εκθέτουν. Ο ίδιος  επικαλέστηκε τότε ακριβώς το ιστορικό παράδειγμα της Φρύνης, λειτουργώντας ως Δάσκαλος τόσο για τον γράφοντα όσο και για όλη τη Δημόσια Διοίκηση της Εκπαίδευσης που ξεχνά το ρόλο της και χάνει την Ηθική της.

***

Και φτάνουμε στον Σεπτέμβριο του 2026.

Στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Μεγάρων υπάρχει ένα πραγματικό και σοβαρό πρόβλημα με τη στέγη του κτιρίου. Ο Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων αποδέχθηκε χρηματική δωρεά για την αντιμετώπιση της ανάγκης και προχώρησε σε δημόσια ευχαριστήρια αναφορά. Ο δωρητής είναι πρόσωπο που έχει καταδικαστεί και σε δεύτερο βαθμό για διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή. Η υπόθεση προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην εκπαιδευτική κοινότητα.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 2026 παρενέβη ο Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Αττικής, Διονύσιος Αναστασόπουλος. Με επείγον έγγραφό του ζήτησε εξηγήσεις, διατύπωσε τη θέση ότι η διεύθυνση του σχολείου δεν δικαιούται να αποδεχθεί τη συγκεκριμένη χρηματική δωρεά για την επισκευή της στέγης και όρισε προκαταρκτική εξέταση. Παράλληλα υπενθύμισε ότι η επισκευή και η συντήρηση των σχολικών υποδομών ανήκουν στην αρμοδιότητα των θεσμικά υπεύθυνων δημόσιων φορέων.

Τρεις διαφορετικές εποχές και τρεις διαφορετικές υποθέσεις, οι οποίες ασφαλώς δεν ταυτίζονται ούτε ως προς τα πρόσωπα ούτε ως προς τις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες. Έχουν όμως έναν κοινό πυρήνα: τη στιγμή κατά την οποία η δωρεά παύει να είναι απλώς μια υλική προσφορά και αποκτά δημόσιο συμβολισμό.

Σε μια Δημοκρατία οι θεσμοί οφείλουν να είναι ανεκτικοί. Η ανεκτικότητα αποτελεί στοιχείο της δύναμής τους, όχι της αδυναμίας τους. Οφείλουν να σέβονται τα δικαιώματα όλων, να μην αποκλείουν αυθαίρετα και να μην μετατρέπουν την προσωπική ή κοινωνική αποδοκιμασία σε διοικητικό κριτήριο. Την ίδια στιγμή, όμως, έχουν καθήκον να είναι αυστηροί όταν καλούνται να προστατεύσουν το κύρος, την αποστολή και ιδίως τον παιδαγωγικό χαρακτήρα του σχολείου.

Γιατί μια δωρεά προς ένα σχολείο δεν υπάρχει σε κοινωνικό κενό. Όταν συνοδεύεται από απαίτηση αναγραφής ονόματος, από διαφημιστική αξιοποίηση, από δημόσια ευχαριστήρια προβολή ή από οποιαδήποτε άλλη ενέργεια που συνδέει το θεσμό με την εικόνα του δωρητή, το ζήτημα παύει να είναι μόνο οικονομικό. Τότε ο αρμόδιος θεσμός οφείλει να σταθμίσει αν το πρότυπο και το μήνυμα που τελικά προβάλλονται μπορεί να προκαλέσουν μεγαλύτερη θεσμική ή παιδαγωγική βλάβη από το υλικό όφελος που προσφέρει η δωρεά.

Αυτό είναι ίσως και το ουσιαστικό κοινό νήμα των τριών ιστοριών. Αν μια οικονομική ενίσχυση δινόταν χωρίς απαίτηση δημοσιότητας, χωρίς επιγραφή, χωρίς διαφημιστική αξιοποίηση και χωρίς σύνδεση του ονόματος ή της δημόσιας εικόνας του δωρητή με το σχολείο, η θεσμική αξιολόγησή της θα μπορούσε να είναι διαφορετική, πάντοτε βέβαια μέσα στο ισχύον νομικό πλαίσιο. Εκείνο που δημιουργεί το μείζον πρόβλημα είναι η μετατροπή της ανάγκης του δημόσιου θεσμού σε μέσο προσωπικής, επιχειρηματικής ή πολιτικής προβολής.

Θα θυμάμαι πάντα την ταπεινή και ανώνυμη δωρεά ενός άξιου ιεράρχη που δώρισε υποδήματα και ρούχα ολοκαίνουργια στους Ρομά μαθητές μας.

Δεν είναι θεμιτό να αποδίδονται χωρίς αποδείξεις συγκεκριμένα κίνητρα σε κάθε δωρητή. Οι θεσμοί, όμως, δεν χρειάζεται να γνωρίζουν το εσωτερικό κίνητρο κάποιου για να κρίνουν το αντικειμενικό αποτέλεσμα μιας πράξης. Αν η δημόσια προβολή μιας δωρεάς έχει ως αποτέλεσμα να εργαλειοποιείται το σχολείο, να υποβαθμίζεται η θεσμική του αυτονομία ή να δημιουργείται η εντύπωση ότι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως σκηνικό αυτοπροβολής, η Διοίκηση δικαιούται —και ορισμένες φορές οφείλει— να θέσει όρια.

Το σχολείο δεν είναι διαφημιστική επιφάνεια. Δεν είναι χώρος εξαγοράς κοινωνικού κύρους ούτε πεδίο πάνω στο οποίο οποιοσδήποτε μπορεί, μέσω μιας οικονομικής προσφοράς, να διεκδικήσει θεσμική αναγνώριση. Πολύ περισσότερο, δεν μπορεί η πραγματική ανάγκη ενός σχολείου να μετατρέπεται σε ευκαιρία ώστε ο δωρητής να εμφανίζεται ως υποκατάστατο της πολιτείας και των αρμόδιων δημόσιων φορέων.

Αυτό δεν σημαίνει απόρριψη της κοινωνικής προσφοράς. Το αντίθετο: οι δωρεές μπορούν να αποτελούν έκφραση αλληλεγγύης και κοινωνικής ευθύνης. Για να υπηρετούν όμως πραγματικά αυτόν τον σκοπό, πρέπει να σέβονται την αυτονομία και την αξιοπρέπεια του θεσμού στον οποίο απευθύνονται. Η προσφορά έχει μεγαλύτερη αξία όταν δεν απαιτεί ανταπόδοση σε δημοσιότητα, κύρος ή συμβολική νομιμοποίηση.

Η Δημοκρατία χρειάζεται ανεκτικότητα απέναντι στα πρόσωπα, αλλά και θεσμική αυστηρότητα απέναντι στην εργαλειοποίηση των θεσμών της. Και το σχολείο, επειδή διαμορφώνει συνειδήσεις, αξίες και στάσεις ζωής, έχει ακόμη μεγαλύτερη ευθύνη.

Γιατί η Παιδεία δεν μεταδίδει αξίες μόνο με όσα διδάσκονται μέσα στις αίθουσες. Τις μεταδίδει και με τις επιλογές των θεσμών της: με όσα επιλέγουν να αποδέχονται, με τους όρους υπό τους οποίους τα αποδέχονται και, ορισμένες φορές, με όσα επιλέγουν να αρνούνται. Δυστυχώς δεν συμβαίνει πάντα να λειτουργούν έτσι τα στελέχη της εκπαίδευσης.

Μια τεχνοκρατική ιστορία επιστημονικής φαντασίας

Ένας καινούργιος κόσμος ανοίγεται μπροστά μας, με τις με τις προσδοκίες μας, τις αυταπάτες μας, τα ρεαλιστικά δεδομένα και την πραγματικότητά του τον οποίο, αργά ή γρήγορα, θα αναγκαστούμε όλοι να ακολουθήσουμε. Πολλές χιλιάδες ζωές θα σώζονται κάθε χρόνο από το 2030 λόγω της χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Μόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) υπολογίζονται γύρω στις 400.000. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτελεί την τελευταία από μια σειρά ψηφιακών καινοτομιών που αφορούν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Περισσότερα από 30 δισ. δολάρια το χρόνο ξοδεύονται για την ανάπτυξη της ΤΝ στον τομέα της υγείας – και το ποσό αυτό υπολογίζεται ότι αυξάνεται κατά περίπου 30% κάθε χρόνο. Μέχρι στιγμής, το 55% των εταιρειών στο χώρο της υγείας χρησιμοποιούν την ΤΝ ξοδεύοντας περίπου το 10% του προϋπολογισμού τους στην ανάπτυξη καινοτομιών.

Η ΤΝ μόνον στις ΗΠΑ αναμένεται το 2026 να μειώσει το κόστος της ιατρικής περίθαλψης κατά 10% – που αντιστοιχεί σε εξοικονόμηση 300 δισ. δολάρια. Η χώρα δαπανά το 18% του προϋπολογισμού της στην υγεία, 11.000 δολάρια δηλαδή κατά κεφαλήν. Από την άλλη πλευρά, στην ΕΕ, η εξοικονόμηση αναμένεται να είναι της τάξεως των 200 δισ. ευρώ το χρόνο, με το 25% από αυτό το ποσό να συνδέεται με τη δημιουργία και τη χορήγηση φορητών συσκευών άμεσης διάγνωσης και συνεχούς παρακολούθησης, οι οποίες θα έχουν τη δυνατότητα, όταν παραστεί ανάγκη, να δίνουν συμβουλές προς τους ασθενείς, αποφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο τη χρονοβόρα για το δημόσιο νοσηλεία.

Η αύξηση του γηρασμένου πληθυσμού θα σημάνει έκρηξη στα συστήματα υγείας

Από το 2035 ο αριθμός των ατόμων πάνω από 60 χρονών θα είναι διπλάσιος από ότι σήμερα. Αυτό θα σημαίνει κατακλυσμιαία αύξηση στα νοσήλια για τους γηριατρικούς ασθενείς, κάτι που θα επιβαρύνει ακόμα περισσότερο τους προϋπολογισμούς διεθνώς. Όσο για την Ελλάδα, με βάση τα διαθέσιμα δημογραφικά δεδομένα, το 2035 το ποσοστό των ατόμων άνω των 65 ετών θα ανέρχεται στο 27,7%- 27,9% του πληθυσμού. Ενώ το 2050 το ποσοστό αυτό θα φτάσει το 30,1%-33,3%.

Οι μισοί από τους παρόχους υγείας στις ΗΠΑ χρησιμοποιούν ήδη συστήματα ΤΝ για να βελτιώσουν τη λειτουργία των νοσοκομείων. Η γρήγορη διακίνηση των ασθενών είναι υψίστης σημασίας για τη λειτουργία μιας νοσοκομειακής μονάδας. Η αδικαιολόγητα παρατεταμένη νοσηλεία ασθενών που είναι αρκετά καλά για να πάρουν εξιτήριο είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα συστήματα υγείας διεθνώς.

Πάνω σε αυτό το ζήτημα, το Hywel Dda University της Ουαλίας, χρησιμοποιώντας έναν πρωτότυπο αλγόριθμο ΤΝ που μπορεί να προβλέψει με σχετική ακρίβεια τις πιθανές ημέρες εξιτηρίων για κάθε νέο ασθενή, κατάφερε να μειώσει τα ποσοστά παρατεταμένης νοσηλείας κατά 35%. Η σχετική έρευνα κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αν το εν λόγω σύστημα χρησιμοποιούνταν σε όλη την επικράτεια του Ηνωμένου Βασιλείου θα μπορούσε να απελευθερώσει 9.500 νοσοκομειακές κλίνες, δηλαδή 1 στις 3. Στο NHS (National Health Service), το δημόσιο σύστημα υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, μια μόνο κλίνη κοστίζει πάνω από 2.500 λίρες την εβδομάδα. Έτσι, η απελευθέρωση 4.500 κλινών ισοδυναμεί με εξοικονόμηση της τάξης των 600 εκατομμυρίων λιρών το χρόνο.

Στο ΕΣΥ, για έναν «μέσο» νοσηλευόμενο ασθενή σε παθολογική ή χειρουργική κλινική, το κόστος ανέρχεται σε 1.000 έως 3.000 ευρώ για περίπου μια εβδομάδα νοσηλείας, ενώ σε περιπτώσεις ΜΕΘ ή σύνθετων επεμβάσεων μπορεί να ξεπερνά κατά πολύ τα 5.000 έως και 10.000 ευρώ.

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας: η έλλειψη προσωπικού

Η μεγαλύτερη κρίση στο χώρο της υγείας διεθνώς δεν αφορά ούτε τις κλίνες ούτε τα κτίρια. Αφορά την έλλειψη προσωπικού. Τα μεγαλύτερα προβλήματα  παρατηρούνται στον νοσηλευτικό κλάδο. Μόνον στο NHS του Ηνωμένου Βασιλείου υπάρχουν 97.000 κενές θέσεις εργασίας, ενώ συνολικά λείπουν 1 εκατομμύριο εργαζόμενοι σε όλες τις ειδικότητες του τομέα της υγείας.

Στην Ελλάδα, από το 2021 έως το 2023, τα χρόνια μετά την πανδημία του Covid, παρατηρήθηκε μείωση κατά περίπου 7,7% του ιατρικού προσωπικού στο ΕΣΥ. Όσον αφορά το νοσηλευτικό προσωπικό, παρότι η μείωση είναι μικρότερη από εκείνη των γιατρών, η χώρα μας εξακολουθεί να διαθέτει έναν από τους χαμηλότερους δείκτες νοσηλευτών ανά κάτοικο σε σύγκριση με άλλες χώρες της ΕΕ. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό από την παράθεση των στατιστικών στοιχείων για το υγειονομικό προσωπικό στο ΕΣΥ και τα δημογραφικά στοιχεία για τον γηριατρικό πληθυσμό στην Ελλάδα, μέσα σε λιγότερο από 10 χρόνια το σύστημα υγείας θα βρεθεί μπροστά σε μια εκρηκτική κατάσταση μειωμένου προσωπικού και αυξημένης ζήτησης. Αυτή η δυσάρεστη συνθήκη θα είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα της δεκαετίας του 2030 στο χώρο της υγείας – και γι’ αυτό η ΤΝ δεν προσφέρει καμία απολύτως βοήθεια.

Το καθεστώς έλλειψης προσωπικού οφείλεται στις εξαντλητικές, στρεσογόνες, κακά αμειβόμενες και ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας που αντιμετωπίζουν οι εργαζόμενοι στο χώρο της υγείας διεθνώς. Όπως είπαμε, τίποτε απ’ όλα αυτά δεν θα αλλάξει μέσα στα επόμενα 20 χρόνια λόγω της ΤΝ. Αντίθετα, η δημιουργία πλούτου που σχετίζεται με την ανάπτυξη της ΤΝ σε άλλους τομείς της οικονομίας θα μπορούσε να βοηθήσει έτσι ώστε να εξασφαλιστούν περισσότεροι πόροι για τον τομέα της υγείας, δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο ευνοϊκότερες και ελκυστικότερες συνθήκες εργασίας για νέους ιατρούς ή νοσηλευτές. Για την ώρα, μια κάποια λύση στο πρόβλημα αυτό θα αποτελεί η εισαγωγή αλλοδαπού ιατρικο-νοσηλευτικού προσωπικού από τρίτες χώρες προς εξυπηρέτηση των αναγκών του συστήματος υγείας.

Διαγνωστικός τομέας: το μεγαλύτερο πεδίο δράσης της ΤΝ στο χώρο της υγείας

Πρέπει να καταλάβουμε ότι η ΤΝ είναι κάτι το τόσο καινούργιο και ευμετάβλητο που και τα δεδομένα με τα οποία επιχειρηματολογούμε υπέρ της ή εναντίον της μέσα σε λίγα χρόνια μπορεί να έχουν αλλάξει εντελώς. Σήμερα όμως έχουμε μπροστά μας τη μεγαλύτερη επανάσταση που φέρνει η ΤΝ στο χώρο της υγείας: την καινοτομία στους τομείς της διάγνωσης και της τηλεϊατρικής.

Στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ΤΝ χρησιμοποιείται ήδη στην αξιολόγηση αποτελεσμάτων απεικονιστικών εξετάσεων όπως υπερηχογραφήματα, αξονική και μαγνητική τομογραφία, προλαμβάνοντας ενδεχόμενα ιατρικά λάθη και βοηθώντας στην πρόληψη. Η χρήση των συστημάτων ΤΝ έχει κιόλας συμβάλει στην έγκυρη διάγνωση ασθενειών όπως η οστεοπόρωση, ο καρκίνος του μαστού, της στεφανιαίας νόσου κ.λπ.  Έρευνα από το Πανεπιστήμιο Jyväskylä της Φιλανδίας έχει δείξει ότι οι διαγνώσεις του καρκίνου του παχέος εντέρου που προκύπτουν από την επεξεργασία δεδομένων μέσω ΤΝ είναι πολύ πιο ακριβείς από τις διαγνώσεις που προέρχονται μετά την εξέταση ανατομικοπαθολογικών παρασκευασμάτων. Ενώ, την ίδια ώρα, το Ινστιτούτο Ογκολογίας της Βαλένθια χρησιμοποιεί φωτονιακούς αισθητήρες υψηλής ανάλυσης για τη διάγνωση του καρκίνου του δέρματος. Η διάγνωση γίνεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, χωρίς να απαιτείται βιοψία. Το ελπιδοφόρο με αυτές τις συσκευές είναι ότι όταν δοκιμαστούν και εισαχθούν στην καθημερινή διαγνωστική πρακτική θα χρησιμοποιούνται και για πολλές άλλες μορφές καρκίνου.

Στον τομέα της τηλεϊατρικής, νέες δυνατότητες ανοίγονται που σε άλλες εποχές θα φαίνονταν εξωπραγματικές. Για παράδειγμα, αναπτύσσονται συστήματα ΤΝ τα οποία από τον τόνο της φωνής του εξεταζόμενου θα καταδεικνύουν τυχόν μεταβολές στην υγεία του. Επίσης, κατά τη διάρκεια μιας βιντεοκλήσης, τα συστήματα αυτά θα μπορούν να αντιλαμβάνονται τυχόν μεταβολές στην ποιότητα του δέρματος του εξεταζόμενου. Τα εργαστήρια Klick στον Καναδά έχουν αναπτύξει ένα επαναστατικό τεστ της φωνής 10 δευτερολέπτων με τη χρήση ΤΝ, το οποίο με τις έως τώρα μελέτες φαίνεται να είναι κατά 85% επιτυχημένο στην διάγνωση του διαβήτη τύπου II. Το συγκεκριμένο τεστ, συνδυάζοντας βιομετρικές πληροφορίες για τον εξεταζόμενο όπως η ηλικία, το φύλο, το ύψος, το βάρος καθώς και τυχόν αλλοιώσεις στον τόνο της φωνής του μπορεί να προβεί σε διάγνωση διαβήτη τύπου ΙΙ. Οι ερευνητές είχαν εξετάσει στο εν λόγω σύστημα ΤΝ περιπτώσεις 18.000 ασθενών και ακόμα δεν μπορούν να κατανοήσουν τι είναι αυτό ακριβώς που  η ΤΝ αντιλαμβάνεται ως μεταβολή στον τόνο της φωνής το οποίο οφείλεται στην διαβήτη τύπου ΙΙ.

Όλα φαίνονται ιδανικά. Αλλά είναι όντως έτσι; Ο κίνδυνος είναι ότι τα συστήματα ΤΝ μπορούν να κάνουν λάθος διαγνώσεις χωρίς κανένας να το αντιληφθεί, θέτοντας έτσι σε κίνδυνο ζωές ασθενών. Πάνω σε όλες αυτές τις εξελίξεις, ένα πρέπει να είναι το δίδαγμα για την επιστημονική κοινότητα: ότι όσο φανταστικά και καινοτόμα και αν φαντάζουν τα συστήματα ΤΝ, δεν είναι αλάνθαστα. Χρειάζεται συνεχή και μόνιμη αξιολόγηση από καταρτισμένες και εξειδικευμένες ομάδες κλινικών ιατρών για την αποφυγή τυχών παρεκτροπών.

Η ΤΝ στις υπηρεσίες των χειρουργών

Μια από της μεγαλύτερες παρεξηγήσεις στο χώρο της εμπορευματοποίησης των ιατρικών υπηρεσιών αποτελεί ο ρόλος που έχουν τα ρομπότ σε ένα ορθοπεδικό χειρουργείο ψυχρού περιστατικού, όπως είναι για παράδειγμα οι αρθροπλαστικές. Είναι, πλέον, πολύ σύνηθες το φαινόμενο να καταφθάνουν ασθενείς στα ιατρεία και να ρωτάνε τον χειρουργό αν την επέμβαση θα την κάνει αυτός ή το ρομπότ. Δυστυχώς, το 2026 μ.Χ., η επιστήμη της ρομποτικής χειρουργικής δεν έχει εξελιχθεί τόσο ώστε να διαθέτουμε ανδροειδή ρομπότ χειρουργούς.

Αλλά τι εστί ρομπότ; Ποιος ο ρόλος του; Τα ρομπότ είναι μηχανήματα τα οποία καθοδηγούν τον χειρουργό στο πώς να περατώσει μια επέμβαση. Με βάση απεικονιστικές εξετάσεις του ασθενή, όπως μια αξονική τομογραφία της πάσχουσας περιοχής, μπορούν να παραγάγουν ένα εξατομικευμένο πλάνο επέμβασης γι’ αυτόν. Για να φανταστείτε, αυτή η ήδη υπάρχουσα δυνατότητα μπορεί να επαυξηθεί με την προσθήκη συστημάτων ΤΝ που θα προειδοποιούν τον χειρουργό για τυχόν ανατομικές παραλλαγές που μπορεί να έχει ο ασθενής, προλαμβάνοντας με αυτόν τον τρόπο ακούσια ιατρικά λάθη. Φανταστείτε το ίδιο ρομπότ, με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ, να καθοδηγεί τον χειρουργό πώς θα αντιμετωπίσει έναν καταγματικό ασθενή. Θα κάνει ψηφιακή απεικόνιση της προεγχειρητικής εικόνας των οστικών τεμαχίων, θα επισημαίνει τυχόν εμπλοκή μαλακών μορίων στην καταγματική περιοχή, θα υποδεικνύει την καταλληλότερη προσπέλαση που θα πρέπει να ακολουθήσει ο χειρουργός, τον τρόπο ανάταξης των οπτικών τεμαχίων. Θα επισημαίνει τον κατάλληλο τρόπο οστεοσύνθεσης, αν θα πρέπει για παράδειγμα να τεθεί ενδομυελικός ήλος ή να γίνει ανάταξη με πλάκα και βίδες· και αν επιλεγεί το τελευταίο, το ρομπότ με ενσωματωμένη ΤΝ θα μας ενημερώνει για το είδος και το μέγεθος της πλάκας οστεοσύνθεσης και των βιδών που θα πρέπει να χρησιμοποιήσει κάθε φορά ο χειρουργός. Τέλος, αφού επεξεργαστεί το ατομικό αναμνηστικό του ασθενούς, καθώς και τις τελευταίες εργαστηριακές εξετάσεις του, θα μπορεί να προβλέπει τη μετεγχειρητική πορεία του και να προειδοποιεί έγκαιρα για τον κίνδυνο μετεγχειρητικών λοιμώξεων. Στο μέλλον, οι χειρουργικές επεμβάσεις θα μοιάζουν για τον χειρουργό σαν τη συναρμολόγηση επίπλων από την ΙΚΕΑ, όπου όλα εκτελούνται βάση προκαθορισμένων οδηγιών. Αυτά όλα μπορεί να φαντάζουν επιστημονική φαντασία αλλά δεν αφορούν ένα αρκετά μακρινό μέλλον!

Οι εταιρείες κολοσσοί στο χώρο των ορθοπεδικών υλικών, όπως η Straiker, έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν τέτοια νέας γενιάς ρομπότ με προσαρμοσμένα συστήματα ΤΝ. Εδώ βέβαια εγείρεται ένα νομικό ζήτημα. Μπορούν αυτές οι εξατομικευμένες οδηγίες που θα παραγάγει το ρομπότ με ΤΝ να σταθούν ως νομικά επιχειρήματα σε δίκες που αφορούν ιατρικά λάθη κατά τις επεμβάσεις; Αυτά είναι εύλογα ερωτήματα που μόνο του μέλλοντος οι μέρες μπορούν να μας απαντήσουν.

Εν κατακλείδι

Το μέλλον αποκαλύπτεται μπροστά μας σιγά σιγά κάθε φορά. Η στατιστική, οι αλγόριθμοι, τα ενεστώτα δεδομένα, τα μέσα του παρόντος και οι δυνατότητες του μέλλοντος μας βοηθούν κάθε φορά να δούμε μέσα από μια κλειδαρότρυπα το σχήμα των πραγμάτων που θα έρθουν. Όπως έχουμε δει, στον τομέα της υγείας δεν υπάρχει το μεγάλο φόβητρο που φέρνει η εξάπλωση της ΤΝ, αυτό της απώλειας της ανθρώπινης εργασίας. Τα συστήματα υγείας διεθνώς θα συνεχίσουν να λειτουργούν με τις ανθρώπινες γνώσεις και το μόχθο των ιατρών και των νοσηλευτών.

Συνοψίζοντας, ο ρόλος της ΤΝ στον τομέα της υγείας θα είναι αρκούντως βοηθητικός. Θα συμβάλλει στην εξοικονόμηση πόρων, στην απλοποίηση διαγνωστικών διαδικασιών και, ώς έναν μεγάλο βαθμό, θα κάνει ασφαλέστερες σύνθετες ιατρικές πράξεις όπως οι χειρουργικές επεμβάσεις.

Οι μεγάλες αλλαγές εμφανίζονται και εγκαθίστανται σταδιακά στις ζωές μας.

Βιβλιογραφία

·      Dixon, P. (2024). How AI will change your life: A futurist’s guide to a super-smart world. Profile Books.

·      Business Daily. (2019, 1 Οκτωβρίου). Συνεχίζεται η «αιμορραγία» του ελληνικού πληθυσμού. https://www.businessdaily.gr/koinonia/1770_synehizetai-i-aimorragia-toy-ellinikoy-plithysmoy⁠

·      Healthmag. (2024, 27 Ιουνίου). ΕΛΣΤΑΤ: Έλλειψη ιατρικού προσωπικού στα Κέντρα Υγείας. https://healthmag.gr/elstat-elleipsi-iatrikou-prosopikou-sta-kentra-ygeias

·      Reddit. (2025). Greece set for rapid population aging as 34% will be over 65 by 2060. r/europe. https://www.reddit.com/r/europe/comments/1p1xvcx/greece_set_for_rapid_population_aging_as_34_will⁠

·      Ινστιτούτο Μελέτης Ουρολογικών Παθήσεων. (χ.χ.). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ).

https://www.imop.gr/urotools-KEN?utm_source

·      Υπουργείο Υγείας. (2012). Κλειστά Ενοποιημένα Νοσήλια (ΚΕΝ) 2012–2017. https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/kwdikopoihseis/kleista-enopoihmena-noshlia/5483-fek-kleista-enopoihmena-noshlia-2012-2017

·      Panagiotopoulos, P., Maniadakis, N., Papatheodoridis, G., & Pektasidis, D. (2020). An evaluation of diagnosis-related group (DRG) implementation focused on cancer DRGs in Greek public hospitals. PharmacoEconomics - Open, 4, 61-69.  https://doi.org/10.1007/s41669-019-0146-z

Την 1η Σεπτεμβρίου 2026, η γερμανική κυβέρνηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ρωσικές κρατικές υπηρεσίες βρίσκονταν πίσω από μια επίθεση με drone στο αεροδρόμιο Λειψίας/Χάλλε. Τέσσερις εβδομάδες νωρίτερα, εργαζόμενοι του αεροδρομίου είχαν εντοπίσει ένα drone γεμάτο εκρηκτικά κοντά σε ένα ουκρανικό μεταφορικό αεροσκάφος τύπου Antonov. Οι πτήσεις ανεστάλησαν σε έναν αερολιμένα, ο οποίος αποτελεί τόσο σημαντικό κόμβο πολιτικών εμπορευματικών μεταφορών όσο και βάση για τις στρατηγικές αερομεταφορές του ΝΑΤΟ. Το Βερολίνο αντέδρασε, μεταξύ άλλων, με το κλείσιμο του ρωσικού προξενείου στη Βόννη και του λεγόμενου «Ρωσικού Οίκου» στο Βερολίνο.

Το περιστατικό στη Λειψία αποτέλεσε απόπειρα επίθεσης κατά της φυσικής σύνδεσης μέσω της οποίας η Ευρώπη στηρίζει την Ουκρανία. Η σημασία του έγκειται τόσο στο δίλημμα που δημιούργησε όσο και στις άμεσες ζημιές που θα μπορούσε να είχε προκαλέσει. Πώς πρέπει να αντιδρούν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις όταν μια εχθρική ενέργεια είναι αρκετά σοβαρή ώστε να θέσει σε κίνδυνο τον στρατιωτικό εφοδιασμό, αλλά έχει σχεδιαστεί και ρυθμιστεί έτσι ώστε να παραμένει κάτω από το όριο που θα προκαλούσε μια ενιαία στρατιωτική αντίδραση;

Το επεισόδιο της Λειψίας εντάσσεται σε μια ευρύτερη εικόνα της μεταμόρφωσης του ρωσο-ουκρανικού πολέμου από τον Ιούνιο του 2026. Η Ουκρανία διεξάγει μια εκστρατεία επιθέσεων με drones και πυραύλους βαθιά στο εσωτερικό της Ρωσίας, με στόχο να διαταράξει ή να τερματίσει τη λειτουργία διυλιστηρίων πετρελαίου, δεξαμενόπλοιων του «σκιώδους στόλου», εργοστασίων όπλων, εγκαταστάσεων αποθήκευσης και κέντρων ανεφοδιασμού.

Αυτές οι επιθέσεις μεγάλου βεληνεκούς από μόνες τους δεν θα επιβάλουν αλλαγή στη ρωσική πολιτική. Ωστόσο, έχουν αλλάξει τον χαρακτήρα του πολέμου για τον ρωσικό πληθυσμό, μετατρέποντάς τον από μια μακρινή στρατιωτική εμπλοκή σε μια μάχη με σημαντικές εσωτερικές επιπτώσεις. Ο αντίκτυπος των βαθιών επιθέσεων της Ουκρανίας έχει ως στόχο να οδηγήσει στο τέλος του πολέμου ή, τουλάχιστον, σε μια προσωρινή εκεχειρία.

Ωστόσο, η άμεση αντίδραση της Μόσχας ήταν να ανταποδώσει με κύμα τρομοκρατικών επιθέσεων εναντίον Ουκρανών αμάχων και, όπως έδειξε η περίπτωση της Λειψίας, με την εντατικοποίηση υβριδικών επιχειρήσεων εναντίον διαφόρων ευρωπαϊκών φορέων που υποστηρίζουν την Ουκρανία. Μπορεί η Ρωσία να αποκομίσει οφέλη από τις επιθέσεις αντιποίνων; Η παρούσα μελέτη προσδιορίζει τις επιλογές που η Μόσχα θα μπορούσε ενδεχομένως να διατηρήσει, εκείνες που είναι πιθανό να αποβούν εναντίον της και τα μέτρα της ΕΕ που μπορούν να περιορίσουν τα οφέλη της.

Μεταξύ μετριοπάθειας και κλιμάκωσης

Οι ολοένα και βαθύτερες και ακριβέστερες επιθέσεις της Ουκρανίας στο εσωτερικό της Ρωσίας έχουν κλονίσει τα θεμέλια της άτυπης συμφωνίας μεταξύ της ρωσικής κοινωνίας και του καθεστώτος του Πούτιν. Η σιωπηρή συμφωνία ήταν ότι το τελευταίο μπορεί να κάνει ό,τι θέλει στην πολιτική, αρκεί αυτό να μην βλάπτει σοβαρά το βιοτικό επίπεδο των Ρώσων ή να διαταράσσει την καθημερινή ζωή. Ωστόσο, μεταξύ άλλων, οι επιθέσεις με drone μεγάλου βεληνεκούς της Ουκρανίας προκαλούν έλλειψη καυσίμων και μειώνουν τα κρατικά έσοδα που διατηρούν σταθερούς τους μισθούς, τις τιμές και τις συντάξεις. Επιπλέον, εάν η Ουκρανία καταφέρει να διατηρήσει ή να ενισχύσει αυτή τη δυναμική και να προκαλέσει περαιτέρω ζημιά στις ενεργειακές και υλικοτεχνικές υποδομές της Ρωσίας, θα υπάρξουν αλυσιδωτές επιπτώσεις σε ολόκληρη τη ρωσική οικονομία, για παράδειγμα, στη γεωργία, τον τραπεζικό τομέα και την πολιτική αεροπορία.

Το Κρεμλίνο έχει μέχρι στιγμής απορρίψει τις προτάσεις του Κιέβου για γενική κατάπαυση του πυρός ή αμοιβαία αναστολή των επιθέσεων σε βάθος. Ένας λόγος για την αδιαλλαξία της Μόσχας είναι ότι τα φιλοκυβερνητικά ρωσικά μέσα ενημέρωσης, οι στρατιωτικοί μπλόγκερ, οι ακραίοι εθνικιστές ακτιβιστές και η ημιαυτόνομη κοινωνία των πολιτών απαιτούν αντίποινα και όχι μετριοπάθεια από το Κρεμλίνο. Αυτή είναι η μόνη απάντηση που μπορούν να φανταστούν στη διεθνή ταπείνωση που προξενούν οι επιθέσεις της Ουκρανίας και στην κοινωνικοοικονομική αποσταθεροποίηση της Ρωσίας.

Ο κύριος παράγοντας που καθορίζει την αμετακίνητη στάση της Μόσχας, ωστόσο, είναι ότι ένας συμβιβασμός εκ μέρους του Πούτιν θα ερχόταν σε αντίθεση με τα ιδεολογικά θεμέλια της δικής του σκέψης, της δημόσιας εικόνας του και της πολιτικής του εξουσίας. Το Κρεμλίνο χρειάζεται εκδίκηση για προπαγανδιστικούς σκοπούς, προκειμένου να επιδείξει τη συνεχιζόμενη στρατιωτική του ισχύ και αποφασιστικότητα στον ρωσικό λαό και στους ξένους εταίρους του. Ο Πούτιν και το περιβάλλον του εξακολουθούν να στοχεύουν στη νίκη στον πόλεμο μέσω της κλιμάκωσης της εκστρατείας τρόμου. Αυτό αποσκοπεί στο να αποτρέψει το Κίεβο από περαιτέρω βαθιές επιθέσεις και τη Δύση από τη συνέχιση της στήριξης προς την Ουκρανία, οδηγώντας έτσι στην παράδοση της Ουκρανίας. Στη ρωσική στρατηγική σκέψη, αυτή η προσέγγιση είναι γνωστή ως «κλιμάκωση για αποκλιμάκωση».

Ποιες επιλογές έχει το Κρεμλίνο; Ποια από τις αντιδράσεις της Ρωσίας στις βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας ενδέχεται να εξελιχθούν περαιτέρω και ποιες νέες τεχνικές μπορεί να φέρουν; Τέλος, ποιο είναι το κόστος, η πιθανότητα και οι επιπτώσεις καθεμιάς από τις διάφορες επιλογές που έχει στη διάθεσή της η Μόσχα;

Συμβατική κλιμάκωση

Η τρέχουσα εντατική αντίδραση του Κρεμλίνου συνίσταται σε συμβατική κλιμάκωση εναντίον της Ουκρανίας σύμφωνα με προηγούμενες τακτικές. Αυτό εκδηλώνεται πάνω απ’ όλα με την εντατικοποίηση των ήδη αδίστακτων εκστρατειών τρομοκρατικών βομβαρδισμών εναντίον των ουκρανικών πολιτικών υποδομών, από νοσοκομεία και βιβλιοθήκες έως αποθήκες και σταθμούς παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Μεταξύ άλλων πόλεων, το Κίεβο δέχεται πρόσφατα μεγαλύτερες και πιο παρατεταμένες επιθέσεις με πυραύλους και drones σχεδόν καθημερινά. Η αύξηση των επιθέσεων κατά της πρωτεύουσας της Ουκρανίας το 2026 οφείλεται εν μέρει στην ανακατανομή των ρωσικών στρατιωτικών πόρων.

Η Ρωσία έχει πρόσφατα συγκεντρώσει μεγαλύτερο ποσοστό των επιθέσεων μακράς εμβέλειας στο Κίεβο, συμπεριλαμβανομένων επιθέσεων κατά του πολιτικού και διοικητικού κέντρου της πρωτεύουσας. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η Μόσχα έχει αποκτήσει ουσιαστικά μεγαλύτερη ικανότητα κρούσης. Προς το παρόν, πρόκειται εν μέρει για αναπροσαρμογή των προτεραιοτήτων όσον αφορά τους περιορισμένους πόρους σε πυραύλους, drones και εκτοξευτές. Τα όπλα που στρέφονται κατά του Κιέβου είναι, τουλάχιστον εν μέρει, όπλα που δεν χρησιμοποιούνται εναντίον στόχων αλλού στην Ουκρανία. Η αλλαγή αυτή εξακολουθεί να έχει σημασία, καθώς καθιστά την πρωτεύουσα κύριο πεδίο άσκησης πίεσης, αποδιοργάνωσης και αποστολής πολιτικών μηνυμάτων.

Είναι ωστόσο ανησυχητικό το γεγονός ότι η νέα εστίαση της Ρωσίας στο Κίεβο είναι αποτέλεσμα όχι μόνο μιας «αλλαγής τύπου “είτε το ένα είτε το άλλο”», αλλά και της αυξανόμενης παραγωγικής ικανότητας. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Αμυντικών Πληροφοριών της Ουκρανίας (HUR), η Ρωσία μπορεί πλέον να παράγει περισσότερους από 200 πυραύλους Κρουζ και βαλλιστικούς πυραύλους τον μήνα. Μη επαληθευμένες αναφορές υποδηλώνουν επίσης ότι η Μόσχα ενδέχεται να στοχεύει στην παραγωγή περίπου 10.000 πυραύλων Κρουζ χαμηλού κόστους τύπου Dan-T το 2027. Η Ρωσία προσπαθεί να δημιουργήσει μια δύναμη κρούσης μεγάλου βεληνεκούς που θα είναι φθηνότερη και ευκολότερη στη χρήση σε μεγάλη κλίμακα. Αυτά τα στοιχεία δεν αποδεικνύουν ότι η Ρωσία διαθέτει ήδη πλεονάζουσα ικανότητα κρούσης, αλλά υποδηλώνουν μάλλον μια πιθανή στροφή: εάν η Μόσχα καταφέρει να παράγει φθηνά όπλα μεγάλου βεληνεκούς σε μεγάλη κλίμακα, θα μπορούσε να διατηρήσει ή ακόμη και να αυξήσει την πίεση στο Κίεβο χωρίς να μειώσει τις επιθέσεις σε άλλες περιοχές της Ουκρανίας.

Ακόμη και αν αυτό επιτευχθεί μόνο εν μέρει, θα ξεπερνούσε κατά πολύ μια απλή ανακατανομή της υπάρχουσας δύναμης πυρός. Η Ρωσία θα μπορούσε να διατηρήσει υψηλότερο ρυθμό επιθέσεων κατά του Κιέβου, διατηρώντας παράλληλα την πίεση σε άλλες περιοχές της Ουκρανίας. Η Ουκρανία θα αντιμετώπιζε τότε δύο αλληλένδετες προκλήσεις: αφενός, περισσότερα εισερχόμενα όπλα και μεγαλύτερη ζήτηση για αναχαιτιστικά, και αφετέρου, μια πιο διάσπαρτη, πολυδιάστατη απειλή που καθιστά πιο δύσκολη την ταυτόχρονη προστασία της στρατιωτικού εφοδιασμού, της διοικητικής υποδομής, των αεροπορικών βάσεων και των πόλεων.

Το Κρεμλίνο ενδέχεται επίσης να κλιμακώσει περαιτέρω άλλες συμβατικές απειλές κατά της Ουκρανίας. Από τις αρχές του 2026, η Μόσχα έχει ανανεώσει τις – μέχρι στιγμής ανεπιτυχείς – προσπάθειές της να εμπλέξει τη Λευκορωσία στον πόλεμο, προκειμένου να αναγκάσει την Ουκρανία να αποσπάσει δυνάμεις προς το βορρά. Η Βόρεια Κορέα αποστέλλει επίσης περισσότερα στρατεύματα και η Ρωσία προσελκύει άλλους ξένους μισθοφόρους στην πρώτη γραμμή. Τέλος, το Κρεμλίνο είναι πιθανό να προχωρήσει σε υποχρεωτική μαζική επιστράτευση μετά τις εκλογές για τη Δούμα τον Σεπτέμβριο του 2026.

Ενώ το Κρεμλίνο έχει κίνητρα να εντείνει ή να ξεκινήσει τέτοιες μορφές κλιμάκωσης, τίθεται το ερώτημα σε ποιο βαθμό, και πότε, θα είναι η Ρωσία σε θέση να εφαρμόσει αυτά τα μέτρα. Διαθέτει τους απαιτούμενους οικονομικούς, τεχνολογικούς και άλλους πόρους; Επιπλέον, θα αρκούν αυτά τα μέτρα για να επιφέρουν μια θεμελιώδη αλλαγή στην πρώτη γραμμή;

Η Μόσχα χρησιμοποίησε το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων συμβατικών πόρων της για να εντείνει τον πόλεμο πριν από το 2026, και αυτά είχαν μόνο περιορισμένη επίδραση. Παρ’ όλα αυτά, η μαζική παραγωγή φθηνών όπλων μεγάλου βεληνεκούς προσθέτει ήδη και θα συνεχίσει να προσθέτει νέα δύναμη κρούσης. Αν και δεν θα επιλύσουν τα προβλήματα της Ρωσίας όσον αφορά το ανθρώπινο δυναμικό, τη διοίκηση ή την απόδοση στο πεδίο της μάχης, αυτά τα όπλα θα μπορούσαν να επιτρέψουν στη Μόσχα να επιτεθεί σε περισσότερους στόχους χωρίς να μειώσει την πίεση αλλού. Ένα βασικό ερώτημα για το 2027 είναι αν η Ρωσία μπορεί να υλοποιήσει πλήρως αυτά τα σχέδια πριν οι ουκρανικές επιθέσεις καταφέρουν να επιβραδύνουν ή ακόμη και να διακόψουν την εφαρμογή τους.

Κλιμάκωση με τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής

Αν και σε μεγάλο βαθμό αγνοούνται, απορρίπτονται ή ταξινομούνται εσφαλμένα στη Δύση, η Ρωσία έχει ήδη χρησιμοποιήσει στην Ουκρανία μεθόδους που πλησιάζουν ή αποτελούν οιονεί δοκιμή της εφαρμογής όπλων μαζικής καταστροφής (WMD). Η Μόσχα έχει επιτεθεί επανειλημμένα σε ουκρανικούς πυρηνικούς σταθμούς, συμπεριλαμβανομένων του μεγαλύτερου της Ευρώπης στη Ζαπορίζια και των ερειπίων του Τσερνομπίλ. Έχει επίσης βομβαρδίσει τη μεγαλύτερη δεξαμενή νερού της Ουκρανίας στον ποταμό Δνείπερο, το φράγμα Καχόβκα, και έχει χρησιμοποιήσει χημικές τοξίνες και πυρομαχικά με απεμπλουτισμένο ουράνιο εναντίον των ουκρανικών στρατευμάτων στην πρώτη γραμμή. Η αντίδραση των συμμάχων της Ουκρανίας σε αυτές τις προκλήσεις ήταν συγκρατημένη, γεγονός που καθιστά πιθανό να επεκταθούν και να διευρυνθούν.

Η Ρωσία θα συνεχίσει επίσης τη ρητορική της κλιμάκωση με τη μορφή πυρηνικών μηνυμάτων. Αυτό θα μπορούσε να σημαίνει μια δεύτερη εμφανή αλλαγή στο στρατιωτικό δόγμα της Ρωσίας όσον αφορά τη χρήση πυρηνικών όπλων, μετά από εκείνη του 2024. Θα μπορούσε επίσης να αρχίσει να στέλνει πιο απειλητικά πυρηνικά μηνύματα με υλικά μέσα, για παράδειγμα, διεξάγοντας ασκήσεις εκπαίδευσης για την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Ένα νέο στάδιο δημόσιων μηνυμάτων θα ήταν μια δοκιμή πυρηνικού όπλου, για παράδειγμα στη Νοβάγια Ζέμλια, προκειμένου να δηλωθεί εμφατικά η αποφασιστικότητα της Μόσχας.

Μια περαιτέρω μορφή πυρηνικής κλιμάκωσης θα ήταν μια παρατεταμένη ρωσική εκστρατεία εναντίον πολιτικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, συμπεριλαμβανομένου του Τσερνομπίλ. Ακόμη μεγαλύτερη κλιμάκωση θα αποτελούσε μια επιδεικτική πυρηνική έκρηξη εντός ή πάνω από μια ακατοίκητη περιοχή της Ουκρανίας ή αλλού. Τέλος, η χρήση τακτικού πυρηνικού όπλου εναντίον ουκρανικών δυνάμεων ή μη στρατιωτικών στόχων θα ξεπερνούσε ένα ποιοτικά διαφορετικό όριο. Η χρήση χημικών, βιολογικών (λιγότερο πιθανή) ή ραδιολογικών όπλων μεγάλης κλίμακας στο μέτωπο ή στα μετόπισθεν θα ήταν εξίσου σοβαρή.

Στο χειρότερο σενάριο, η Ευρώπη θα μπορούσε να βρεθεί στο χείλος ενός πλήρους πυρηνικού πολέμου, εάν η Ρωσία πραγματοποιήσει πυρηνική επίθεση εναντίον μιας χώρας της «Συμμαχίας των Προθύμων» που έχει συγκροτηθεί για την υποστήριξη της Ουκρανίας. Αυτό είναι βεβαίως εξαιρετικά απίθανο, αλλά αποτελεί ένα σενάριο που συζητείται σοβαρά στη Μόσχα, όπως υποδεικνύουν δημοσιεύσεις, μεταξύ άλλων, του φιλοπουτινικού πολιτικού σχολιαστή Σεργκέι Καραγκάνοφ.

Η χρήση τοξικών ουσιών από τη Ρωσία και οι προηγούμενες επιθέσεις σε πυρηνικούς σταθμούς (NPP) καταδεικνύουν ότι καμία από αυτές τις επιλογές κλιμάκωσης δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως. Θα πρέπει να αποτελούν σημαντικούς λόγους ανησυχίας για τις κυβερνήσεις πέρα από την Ανατολική Ευρώπη. Ωστόσο, η κλιμάκωση με τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής (WMD) ενέχει δύο θεμελιώδεις κινδύνους για τη Ρωσία, οι οποίοι έρχονται σε αντίθεση με τους στόχους της στην Ουκρανία.

Ο πρώτος κίνδυνος για τη Ρωσία θα ήταν οι εσωτερικές και διεθνείς επιπτώσεις της παραβίασης του πυρηνικού ταμπού που ισχύει εδώ και περισσότερα από 80 χρόνια. Ενώ το Κρεμλίνο δεν θα είχε ηθικούς ενδοιασμούς, η χρήση πυρηνικών ή χημικών κεφαλών θα μπορούσε να προκαλέσει παγκόσμια αντίδραση αρκετά ισχυρή ώστε να ακυρώσει τυχόν οφέλη από μια πυρηνική κλιμάκωση. Όχι μόνο οι εταίροι του Κιέβου, αλλά και χώρες όπως η Κίνα ή η Ινδία δεν θα δέχονταν ευνοϊκά το γεγονός ότι το Κρεμλίνο θα ξεπερνούσε αυτή την κόκκινη γραμμή – και θα μπορούσαν να περιορίσουν σημαντικά την τρέχουσα συνεργασία τους με τη Ρωσία. Οι επιπτώσεις μιας ρωσικής κλιμάκωσης με τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής – είτε στο ουκρανικό πεδίο μάχης είτε σε κάποιο άλλο σημείο – είναι δύσκολο να προβλεφθούν για το Κρεμλίνο και ενδέχεται να το εμποδίσουν, αντί να το βοηθήσουν, να επιτύχει τους στόχους του στην Ουκρανία.

Δεύτερον, ειδικά από το καλοκαίρι του 2026, η Ουκρανία έχει αποδείξει την ικανότητά της να φτάσει σε μεγάλο μέρος του ρωσικού εδάφους. Εάν η Ρωσία χρησιμοποιήσει όπλα μαζικής καταστροφής στην Ουκρανία, παραβιάζοντας έτσι πολλές επιπλέον συνθήκες και συμβάσεις, και σε περίπτωση απουσίας ισχυρής και αποτελεσματικής διεθνούς αντίδρασης, το Κίεβο ενδέχεται να εξετάσει κάτι παρόμοιο. Αν και προς το παρόν δεν διαθέτει όπλα μαζικής καταστροφής για να ανταποκριθεί με τον ίδιο τρόπο, αντιμετωπίζοντας μια υπαρξιακή απειλή, ενδέχεται να αρχίσει να αναπτύσσει τέτοια ικανότητα.

Εάν η Ουκρανία δεχθεί πυρηνικό πλήγμα και δεν υπάρξει σημαντική αντίδραση από τρίτο μέρος, η τρέχουσα παγκόσμια τάξη ασφαλείας θα έχει καταρρεύσει και η λογική των Συμβάσεων της Γενεύης θα έχει υπονομευθεί. Σε μια τέτοια περίπτωση, το Κίεβο ενδέχεται να αισθανθεί ότι δικαιολογείται να φορτώσει ραδιενεργό υλικό από τους πυρηνικούς σταθμούς του σε μη επανδρωμένα αεροσκάφη και πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς, μετατρέποντάς τα σε «βρώμικες βόμβες» εναντίον της Ρωσίας. Η επακόλουθη ραδιενεργή μόλυνση του ρωσικού εδάφους ενδέχεται να αποτελεί υπερβολικά υψηλό τίμημα ακόμη και για τους σκληροπυρηνικούς ιμπεριαλιστές της Ρωσίας.

«Πλευρική» κλιμάκωση

Ο νόμος των ακούσιων συνεπειών ισχύει επίσης για το πολυσυζητημένο σενάριο μιας συμβατικής στρατιωτικής κλιμάκωσης από τη Ρωσία σε άλλο τμήμα της Ευρώπης, όπως οι περιοχές της Βαλτικής ή της Μαύρης Θάλασσας. Μια συμβατική στρατιωτική επίθεση της Ρωσίας, για παράδειγμα, κατά της Εσθονίας ή της Λιθουανίας θα είχε ως στόχο να προκαλέσει σοκ στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ και θα σχεδιάζονταν ως κίνητρο για την απομάκρυνση της Ευρώπης από την υποστήριξη προς την Ουκρανία. Ωστόσο, θα μπορούσε εξίσου να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα, οδηγώντας σε επανεκτίμηση της ρωσικής απειλής για την Ευρώπη, κυρίως επειδή μια άμεση επίθεση εναντίον κράτους μέλους του ΝΑΤΟ ή της ΕΕ θα απαιτούσε την εκπλήρωση των υποχρεώσεων αμοιβαίας βοήθειας βάσει του άρθρου 5 της Συνθήκης της Ουάσινγκτον και του άρθρου 42 της Συνθήκης της Λισαβόνας.

Η προέλαση ρωσικών στρατευμάτων σε έδαφος της ΕΕ/του ΝΑΤΟ θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει ορισμένα κράτη μέλη να αυξήσουν, αντί να μειώσουν, τη στήριξή τους προς την Ουκρανία. Στην πραγματικότητα, μια τέτοια αντίδραση θα μπορούσε να θεωρηθεί από ορισμένες χώρες ως λιγότερο επικίνδυνη απάντηση σε μια ρωσική επίθεση εναντίον ενός ή περισσότερων από τους επίσημους συμμάχους τους, σε σύγκριση με την επιδίωξη άμεσης κλιμάκωσης και στρατιωτικής αντιπαράθεσης με τη Ρωσία. Η επακόλουθη αύξηση της πίεσης επί των ρωσικών στρατευμάτων σε ολόκληρο το ουκρανικό πεδίο μάχης θα ερχόταν σε αντίθεση με τους στόχους της Μόσχας.

Ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν ακόμη και να αποφασίσουν να αντεπιτεθούν εντός ρωσικού εδάφους. Σε αυτό το σενάριο κλιμάκωσης, η Ρωσία θα μπορούσε να βρεθεί σε πλήρη πόλεμο σε δύο μέτωπα εναντίον του ΝΑΤΟ και της Ουκρανίας. Μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν προς όφελος του Κιέβου και όχι της Μόσχας. Αυτές και άλλες πιθανές επιπτώσεις καθιστούν απίθανη μια συμβατική στρατιωτική επίθεση της Ρωσίας εναντίον κράτους μέλους του ΝΑΤΟ ή της ΕΕ.

Στον υβριδικό τομέα, αντίθετα, η έμμεση κλιμάκωση από τη Ρωσία σε ολόκληρη την Ευρώπη είναι λιγότερο προβληματική, συμβαίνει ήδη σε μεγάλη κλίμακα και είναι πιθανό να ενταθεί ακόμη περισσότερο. Το σενάριο που εξελίσσεται επί του παρόντος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων: κυβερνο-σαμποτάζ και υλικό σαμποτάζ σε ευρωπαϊκούς κατασκευαστές αμυντικού εξοπλισμού, κόμβους εφοδιαστικής, σιδηροδρόμους, αεροδρόμια και λιμάνια· αυξημένη παρεμβολή σήματος GPS σε κρίσιμες ευρωπαϊκές υποδομές· πιο επιθετικές στρατιωτικές προκλήσεις κατά μήκος των συνόρων του ΝΑΤΟ, όπως παραβιάσεις εναερίου χώρου και εισβολές με μη επανδρωμένα αεροσκάφη· καθώς και επέκταση των ρωσικών εκστρατειών παραπληροφόρησης, χρονομετρημένων ώστε να συμπίπτουν με τις ευρωπαϊκές εκλογές. Τέτοιες επιχειρήσεις αποφεύγουν την άμεση στρατιωτική κλιμάκωση και έχουν σχεδιαστεί ώστε να μπορεί να αρνηθεί κανείς την ανάληψη ευθύνης, να είναι κλιμακούμενες, καθώς και βιώσιμες.

Οι κλιμακούμενες επιθέσεις της Ρωσίας κατά της Ευρώπης μέσω των ανωτέρω μεθόδων εκμεταλλεύονται σκόπιμα την ασαφή κατάσταση, τις επιχειρησιακές και στρατηγικές αμφιβολίες, συσκοτίζοντας την προέλευσή τους, τον άμεσο σκοπό και τους τελικούς στόχους τους. Η δολιοφθορά μέσω αντιπροσώπων, οι κυβερνοεπιχειρήσεις και τα μη αναγνωρίσιμα μη επανδρωμένα αεροσκάφη καθυστερούν την απόδοση ευθυνών και ενθαρρύνουν τη διαφωνία ως προς τον τρόπο αντίδρασης. Το πρόβλημα δεν είναι ότι τέτοιες επιθέσεις είναι αβλαβείς επειδή δεν φτάνουν το όριο του Άρθρου 5. Είναι το γεγονός ότι το ΝΑΤΟ και η ΕΕ στερούνται συμφωνημένες εκ των προτέρων πολιτικές, νομικές και επιχειρησιακές αντιδράσεις που μπορούν να ενεργοποιηθούν πριν η αβεβαιότητα μετατραπεί σε πλεονέκτημα για τη Ρωσία.

Συμπεράσματα

Οι πιο ριζοσπαστικές οδοί της Μόσχας προς την κλιμάκωση, ως απάντηση στις οδυνηρές βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας, είναι επίσης οι πιο επικίνδυνες και ενδεχομένως οι πιο δαπανηρές. Το Κρεμλίνο δεν μπορεί εύκολα να κλιμακώσει τη σύγκρουση χρησιμοποιώντας όπλα μαζικής καταστροφής έναντι της Ουκρανίας ή μέσω συμβατικής στρατιωτικής εισβολής σε έναν ή περισσότερους από τους δυτικούς εταίρους της Ουκρανίας. Μια μεγάλη διεθνής αντίδραση ή ακόμη και η άμεση εμπλοκή του ΝΑΤΟ στον πόλεμο θα έχει επιπτώσεις για τη Ρωσία που θα υπερβαίνουν οποιαδήποτε οφέλη θα μπορούσε το Κρεμλίνο να ελπίζει να επιτύχει με τέτοιες μοιραίες αποφάσεις.

Η πιο πιθανή αντίδραση της Ρωσίας στις βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας θα σημαίνει, επομένως, εντατικοποίηση της υπάρχουσας εκστρατείας τρομοκρατίας εναντίον ουκρανών αμάχων, αφενός, και του ήδη επιθετικού υβριδικού πολέμου της εναντίον της Δύσης, αφετέρου. Η αυξημένη υποστήριξη από την Κίνα θα μπορούσε να βοηθήσει περαιτέρω τη Ρωσία σε αυτές τις προσπάθειες. Το Πεκίνο επιθυμεί να αποφύγει την ταπείνωση της Μόσχας στην Ουκρανία ή την κατάρρευση της ρωσικής οικονομίας. Η Κίνα έχει ήδη εντείνει τη συνεργασία της με τη Ρωσία, αλλά ακόμη και η αυξημένη κινεζική βοήθεια δεν θα επιλύσει εύκολα τα διαρθρωτικά ελλείμματα στην αεραμυντική ικανότητα της Ρωσίας, τα οποία κατέστησαν δυνατές εξ αρχής τις βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας.

Ταυτόχρονα, η συνεχιζόμενη εντατικοποίηση των ρωσικών τρομοκρατικών επιθέσεων στα μετόπισθεν της Ουκρανίας είναι επικίνδυνη και προβληματική για το Κίεβο και τους εταίρους του από πολλές απόψεις. Ανάλογα με το πόσο γρήγορα η Ρωσία θα μπορέσει να αυξήσει περαιτέρω τις επιθέσεις μακράς εμβέλειας εναντίον της Ουκρανίας, με το βαθμό προθυμίας και ικανότητας των εταίρων της Ουκρανίας να την υποστηρίξουν, καθώς και με την ποσότητα και την ποιότητα της αυξημένης κινεζικής βοήθειας, το νέο κύμα βαθιών επιθέσεων της Ουκρανίας από το καλοκαίρι του 2026 μπορεί να έχει ή να μην έχει τη δυνατότητα να τερματίσει τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο το συντομότερο δυνατόν.

Συστάσεις πολιτικής

Σε συνεργασία με την Ουκρανία και άλλα μέλη της «Συμμαχίας των Προθύμων», η ΕΕ θα πρέπει να καταστήσει την κλιμάκωση μια χαμένη υπόθεση για τη Μόσχα. Αυτό σημαίνει τον περιορισμό της ικανότητας της Ρωσίας να πραγματοποιεί φθηνές μαζικές επιθέσεις, την αποτροπή του εκβιαστικού αποτελέσματος τέτοιων επιθέσεων στην Ουκρανία και τη διασφάλιση ότι η πίεση πέρα από το πεδίο της μάχης θα επιφέρει στη Ρωσία υψηλότερο κόστος αντί για μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ. Οι ακόλουθες συστάσεις μετατρέπουν αυτές τις προτεραιότητες σε πρακτικές ενέργειες.

1. Να καταστεί πιο δύσκολη η κατασκευή των φθηνών πυραύλων και των drones της Ρωσίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να καθιερώσει μια μόνιμη διαδικασία ταχείας εξέτασης σε συνεργασία με τις ουκρανικές αρχές. Όταν η Ουκρανία ανακτά εξαρτήματα από ρωσικό πύραυλο ή drone, θα πρέπει να μπορεί να κοινοποιεί στοιχεία σχετικά με το ποιος κατασκεύασε τα εξαρτήματα, ποιος τα πώλησε και πώς έφτασαν στη Ρωσία. Η Επιτροπή θα πρέπει να χρησιμοποιήσει αυτά τα αποδεικτικά στοιχεία για να εντοπίσει τους εμπλεκόμενους προμηθευτές, μεσάζοντες, μεταφορικές εταιρείες και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, και να προτείνει άμεσα στοχευμένους ελέγχους εξαγωγών και κυρώσεις. Στη συνέχεια, το Συμβούλιο θα πρέπει να τα υιοθετήσει χωρίς να περιμένει το επόμενο μεγάλο πακέτο κυρώσεων. Αυτό θα επιτρέψει στην ΕΕ να ανταποκριθεί καθώς εξελίσσονται τα ρωσικά όπλα – επιβραδύνοντας την παραγωγή, αυξάνοντας το κόστος και περιορίζοντας την ικανότητα της Ρωσίας να διαθέτει φθηνά όπλα μεγάλου βεληνεκούς σε μεγάλους αριθμούς.

2. Χρήση του EDIP και του SAFE για την ανάπτυξη αεροπορικής άμυνας κατά μαζικών επιθέσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη της ΕΕ θα πρέπει να αξιοποιήσουν το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Αμυντικής Βιομηχανίας (EDIP) και την Πρωτοβουλία για την Ασφάλεια της Ευρώπης (SAFE) προκειμένου να υποστηρίξουν την κοινή προμήθεια και τη συμπαραγωγή ΕΕ-Ουκρανίας αναχαιτιστικών χαμηλού κόστους, συστημάτων ανίχνευσης και εξοπλισμού ηλεκτρονικού πολέμου, καθώς και την επισκευή και συντήρησή τους. Οι δυνατότητες αυτές δεν υποκαθιστούν την αμυντική κάλυψη υψηλών προδιαγραφών έναντι πυραύλων. Αποτελούν το απαραίτητο επίπεδο προστασίας για την απορρόφηση του όγκου των φθηνότερων μη επανδρωμένων αεροσκαφών και πυραύλων Κρουζ. Η αρχιτεκτονική που θα προκύψει θα πρέπει να προστατεύει όχι μόνο το Κίεβο, αλλά και τη στρατιωτική εφοδιαστική αλυσίδα, τη διοικητική υποδομή, τις αεροπορικές βάσεις και άλλους κρίσιμους κόμβους σε ολόκληρη την Ουκρανία.

3. Υιοθέτηση ενός «Πρωτοκόλλου Λειψίας» για τους εφοδιαστικούς κόμβους που υποστηρίζουν την Ουκρανία. Η απόπειρα επίθεσης με drone στο αεροδρόμιο Λειψίας/Χάλλε έδειξε πώς ένα φθηνό και ανιχνεύσιμο σύστημα μπορεί να απειλήσει ένα ουκρανικό φορτηγό αεροσκάφος, να παραλύσει έναν σημαντικό εφοδιαστικό κόμβο και να διακόψει τη μεταφορά βοήθειας προς την Ουκρανία. Αντί να δημιουργήσουν ένα νέο πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα συμμετέχοντα κράτη μέλη θα πρέπει να αξιοποιήσουν το Σχέδιο Δράσης για την Ασφάλεια έναντι των Δρόνων και την Αντιμετώπισή τους, καθώς και την εφαρμογή της Οδηγίας για την Ανθεκτικότητα Κρίσιμων Υποδομών, ώστε να μετατρέψουν τα καθορισμένα αεροδρόμια, λιμάνια και σιδηροδρομικούς κόμβους που υποστηρίζουν την Ουκρανία σε μια πρώιμη περίπτωση επιχειρησιακής εφαρμογής της υφιστάμενης πολιτικής της ΕΕ.

Ένα κοινό «Πρωτόκολλο της Λειψίας» θα πρέπει, για παρόμοια περιστατικά, να καθορίζει ποιος εντοπίζει μια απειλή, ποιος λαμβάνει την απόφαση, ποιος είναι νομικά εξουσιοδοτημένος να την εξουδετερώσει, πώς ανακατευθύνεται το φορτίο και πώς επαναλαμβάνονται οι λειτουργίες. Το πρωτόκολλο θα πρέπει να συνδέει τους φορείς μεταφορών, την αστυνομία, τις στρατιωτικές μονάδες, τις τελωνειακές αρχές και τις εταιρείες logistics· να προσδιορίζει εκ των προτέρων τις ομάδες αντιμετώπισης drones και τις ομάδες επισκευής που μπορούν να αναπτυχθούν· να εξασφαλίζει εναλλακτικές διαδρομές και μεταφορική χωρητικότητα· και να προβλέπει τακτικές δοκιμές αντοχής με επιχειρησιακή συμβολή από την Ουκρανία. Κριτήριο επιτυχίας θα πρέπει να είναι το κατά πόσον η υποστήριξη προς την Ουκρανία μπορεί να συνεχίσει να παρέχεται μετά από ένα τέτοιο περιστατικό.

*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε πρόσφατο ενημερωτικό σημείωμα πολιτικής του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Πολιτικής στο Κίεβο (EPIK).

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Και ένα ποίημά τους δημοσιευμένο στο Books’ Journal

Ο Θανάσης Χονδρός (γεννημένος το 1953), που πέθανε στις 20 Σεπτεμβρίου 2026, ήταν μια ξεχωριστή μορφή της ελληνικής καλλιτεχνικής πρωτοπορίας. Μαζί με τη σύντροφό του, Αλεξάνδρα Κατσιάνη, δημιούργησε επί περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες ένα έργο που δύσκολα χωρά σε μία κατηγορία: εικαστικές δράσεις, εκδόσεις, μουσική, ποίηση, παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο και εκπαιδευτικά εγχειρήματα.

Από τις Εκδόσεις Τσάμπα, που ξεκίνησαν το 1980, έως το μουσικό συγκρότημα Δημοσιοϋπαλληλικό Ρετιρέ, οι καλλιτεχνικές παρεμβάσεις του Θανάση Χονδρού και της Αλεξάνδρας Κατσιάνη ήταν συνδεδεμένες με την καθημερινότητα της Θεσσαλονίκης. Διέθεταν χιούμορ, βάθος, πρωτοτυπία και μόνιμος στόχος τους ήταν η επικοινωνία, η συνάντηση με τους άλλους. Δεν τους ενδιέφερε μόνο το έργο ως αντικείμενο που εκτίθεται ή πωλείται, αλλά όσα μπορούν να συμβούν ανάμεσα σε ανθρώπους όταν δρουν μαζί.

Η παρουσίασή τους στην Μπιενάλε Θεσσαλονίκης το 2023 επέτρεψε σε ένα ευρύτερο κοινό να γνωρίσει αυτή τη μακρά κοινή διαδρομή. Ο θάνατος του Χονδρού αφήνει την ανάγκη να τη μελετήσουμε και να τη διαφυλάξουμε. Αφήνει επίσης την ανάμνηση ενός καλλιτέχνη που έβαζε τη φαντασία εκεί όπου οι περισσότεροι βλέπουμε απλώς τη συνηθισμένη ζωή.

O Θανάσης Χονδρός και η Αλεξάνδρα Κατσιάνη είχαν δημοσιεύσει συνεργασίες τους και στο Books’ Journal (μέσω του Παναγιώτη Ιωαννίδη που τους συντόνιζε). Αναδημοσιεύουμε δουλεία τους από το τεύχος 119 της έντυπης έκδοσής μας:

Θανάσης Χονδρός – Αλεξάνδρα Κατσιάνη

ΕΔΩ ΚΙ ΕΚΕΙ ΣΤΟ VORONEZH (ΜΕ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟ)   

1.

Τον οδηγό, όχι, δεν του έδωσα σημασία μπαίνοντας στο 127, μόνο πλήρωσα και έριξα παραξενεμένος μια ματιά στο χαλάκι που είχε κρεμάσει πίσω από το κάθισμά του για να τον χωρίζει από τους επιβάτες. Όταν όμως, πριν διανύσουμε είκοσι μέτρα, άρχισε να βήχει ακατάπαυστα, τότε τράβηξε την προσοχή όλων. Κοιτάζονταν έκπληκτοι στην αρχή, μετά αντάλλασσαν χαμόγελα, χαμηλόφωνα σχόλια, αλλά, όσο ο βήχας δυνάμωνε, κατέληξαν σε φωνές προς τον οδηγό που απαντούσε θυμωμένος χωρίς να σταματά να βήχει. Τι του έλεγαν; Τι τους έλεγε; Θα ‘θελα να ξέρω τη γλώσσα να καταλάβω κάποιες λέξεις. Δεν κατάλαβα όμως ούτε πώς προσπεράσαμε την στάση όπου είχαμε ραντεβού. Πήρα να γυρίσω τρέχοντας γιατί ξέσπασε βροχή. Βλέπεις, έγινα μούσκεμα. Αύριο δεν αποκλείεται να βήχω.

2.

Βρήκε μια χελώνα στο πάρκο.

Δεν υπάρχουν χελώνες σ’ αυτά τα κλίματα, είπε.

Δεν υπάρχουν χελώνες;

Ήταν σίγουρος πως δεν υπάρχουν χελώνες σ’ αυτά τα κλίματα.

Τις φέρνουν απ’ αλλού

και τις πουλούν για κατοικίδια.

Ανήκε σε κάποιον.

Ξέφυγε από κάποιον. Κάποιος την έχασε.

Όμως δεν έχει κάτι χαρακτηριστικό,

όπως λουράκι τα σκυλιά, για να το ξέρει.

Ήταν σίγουρος πως κάποιος την έχασε,

σε κάποιον ανήκε.

Πήρε το 37A και κατευθύνθηκε προς το κέντρο

αποφασισμένος να βάλει αγγελία

στην τοπική εφημερίδα.

Αν με φρόντιζε όσο τα ζώα…

3.

Αφοσιωμένη στο βιβλίο της άργησε να καταλάβει ότι ο οδηγός του λεωφορείου δεν έκανε απλώς την υποχρεωτική κυκλική πορεία αλλά γύριζε δύο και τρεις φορές την πλατεία

παρατηρώντας

το λαμπερό αυτοκίνητο στραπατσαρισμένο στον διαφημιστικό στύλο,

τη νεαρή οδηγό αφημένη στο χορτάρι με πρόσωπο κρυμμένο στα χέρια,

στο ρείθρο τον σκύλο που σφάδαζε βουβά,

τη γριά που μάζευε σκόρπιες πατάτες απ’ το οδόστρωμα βρίζοντας «σούκα, σούκα».

Έχασε τη σελίδα.

4.

Σαν να αναδιπλώθηκε ο χρόνος

διαχέοντας τα χαρακτηριστικά του ενός οδηγού

στο πρόσωπο του άλλου.

Πήραμε το πρωί το 15 για τη Γιουγκοζαπάτνι,

εκεί που στήνεται το σαββατιάτικο σκουπιδοπάζαρο,

η μπαραχόλκα. Το μεσημέρι

για το μουσείο Κραμσκόι

πήραμε το 90. Τα λεωφορεία

ήταν το ίδιο παλιά,

το ίδιο φθαρμένα. Οι επιβάτες πάντως

δεν επιδέχονταν συσχετισμούς.

Αλλά πώς γίνεται να μοιάζουν τόσο

οδηγοί που ακολουθούν αντίθετες κατευθύνσεις;

5.

Μέρα γιορτής

γεμάτο λεωφορείο

οικογένειες στον δρόμο για το νεκροταφείο

να γευματίσουν κοντά στους νεκρούς τους.

Κορίτσι με επίμονο βλέμμα

απλώνει το χέρι

μου προσφέρει ένα δόντι.

Στην έκπληξή μου απαντά με γάργαρο γέλιο.

Ένα χάσμα.

Πώς η πολιτική γίνεται η τέχνη του ανέφικτου

Το εκλογικό πρόγραμμα του κόμματος της Αριστεράς (Die Linke) στο Βερολίνο, με τίτλο Να κάνουμε το Βερολίνο ξανά προσιτό, είναι ένας τόμος 325 σελίδων που συμπεριλαμβάνει 24 κεφάλαια. Δεν θα ασχοληθώ εδώ διεξοδικά με κάθε σημείο του προγράμματος – ούτε πολιτικός αναλυτής είμαι και, για να πω την αλήθεια, ούτε με αφορά, καθώς δεν ζω στο Βερολίνο. Θα επικεντρωθώ όμως σε τρία σημεία του που  αρκούν για να δικαιολογήσουν τον υπότιτλο: Πώς η πολιτική γίνεται η τέχνη του ανέφικτου.

Το πρώτο σημείο είναι οι προτάσεις του κόμματος για την λύση ή, τουλάχιστον, για τη βραχυπρόθεσμη ανακούφιση του οξύτατου στεγαστικού προβλήματος που μαστίζει την πόλη την τελευταία δεκαετία. Παρ’ όλο που το μέσο ενοίκιο ανά τετραγωνικό μέτρο (χωρίς κοινόχρηστα) κυμαίνεται γύρω στα 7,5 ευρώ με μια πολύ χαμηλή τάση αύξησης, όσοι εισέρχονται τα τελευταία χρόνια στην αγορά των ενοικιαστών αντιμετωπίζουν σχεδόν υπερδιπλάσιες τιμές, δηλαδή γύρω στα 11 με 14 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο, ανάλογα με την περιοχή και την κατάσταση του ακινήτου. Η χαμηλή γενική μέση τιμή οφείλεται στο ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού που ζει στο νοίκι απλά δεν μετακινείται, οπότε τα μακροπρόθεσμα μισθώματα παραμένουν σχετικά σταθερά.

Η ραγδαία αύξηση στα νέα μισθώματα οφείλεται στο ότι το ποσοστό των ελεύθερων κατοικιών προς ενοικίαση στο Βερολίνο κυμαίνεται γύρω στο 1 με 2%. Αυτό το ποσοστό είναι σύμφωνα με τους ειδικούς πολύ χαμηλότερο από το ποσοστό του 3% που χαρακτηρίζει μια στεγαστική αγορά σε ισορροπία – καθώς πάντα υπάρχει ένας αριθμός κατοικιών που είναι κενές λόγω π.χ. επισκευών και ανακαινίσεων. Αυτό σημαίνει για το Βερολίνο ότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, μόνο περίπου 40.000 κατοικίες είναι θεωρητικά διαθέσιμες προς ενοικίαση, ενώ πολλές από αυτές είτε βρίσκονται σε κατάσταση ανακαίνισης ή απλά δεν είναι κατοικήσιμες επειδή οι ιδιοκτήτες τους τις αφήνουν να καταστραφούν για διάφορους λόγους.

Η λύση που προτείνει το κόμμα είναι η «κοινωνικοποίηση», η απαλλοτρίωση δηλαδή ενός μέρους των κατοικιών που βρίσκονται στα χέρια μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών διαχείρισης και η διάθεσή τους στην αγορά με χαμηλό ενοίκιο. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως η ιδιωτικοποίηση περίπου 320.000 κατοικιών στις αρχές του αιώνα προωθήθηκε από κυβερνήσεις όπου συμμετείχε το κόμμα της Αριστεράς, απλά επειδή τότε το Βερολίνο υφίστατο, όπως όλες σχεδόν οι πόλεις στην ανατολική Γερμανία, τις συνέπειες της λεγόμενης «επανένωσης», που από τη μια μεριά έφερε στο κράτος υποχρεώσεις απέναντι σε παλιούς ιδιοκτήτες οι ιδιοκτησίες των οποίων είχαν απαλλοτριωθεί από την κυβέρνησης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ενώ από την άλλη μεριά έφερε τον δημόσιο ιδιοκτήτη αντιμέτωπο με τις συνέπειες της μαζικής μετανάστευσης στη Δύση που μάστιζε τότε όλες τις ανατολικογερμανικές πόλεις. Η οικονομική κατάσταση του κράτους του Βερολίνου στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα ήταν τραγική, οπότε η πώληση μεγάλου μέρους των δημόσιων κατοικιών ήταν η πιο προφανής λύση, καθώς τότε και η Ομοσπονδία ήταν σε άσχημη οικονομική κατάσταση.

Αλλά η ξαφνική κατάρρευση των τιμών των ακινήτων και των ενοικίων και η εισροή στην αγορά ενός πολύ μεγάλου αριθμού άδειων κατοικιών –υπολογίζεται ότι εκείνη την εποχή το ποσοστό των ελεύθερων κατοικιών στο Βερολίνο έφθανε το 10% το συνολικού αριθμού– οδήγησε στη μετοίκηση στη γερμανική πρωτεύουσα πολλών ανθρώπων που ανήκαν στην καλλιτεχνική σκηνή ή ήταν νέοι ελεύθεροι επαγγελματίες ή είχαν ιδρύσει/συμμετείχαν σε start-ups. Στο Βερολίνο, επίσης, βρήκαν καταφύγιο πολλοί πρόσφυγες και, στο πλαίσιο μιας πιο ελαστικής μεταναστευτικής πολιτικής, πολλοί συγγενείς και μέλη οικογενειών Τούρκων πολιτών που έμεναν ήδη στην πόλη. Έτσι, από τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, η κατάσταση στον στεγαστικό τομέα άρχισε σιγά σιγά να αντιστρέφεται ώσπου να καταλήξει στη σημερινή κρίση.

Απ’ αυτή τη σύντομη ιστορική ανασκόπηση γίνεται φανερό ότι η ενδεχόμενη ανάκτηση μέρους των κατοικιών που βρίσκεται στα χέρια ιδιωτών όχι μόνο δεν πρόκειται να ανακουφίσει την αγορά της μισθωμένης κατοικίας (επειδή δεν πρόκειται να φέρει νέες άδειες κατοικίες), αλλά ακόμα και αν το νομικό σχήμα που προωθεί το κόμμα –βασιζόμενο σε δυο άρθρα του ομοσπονδιακού συντάγματος που επιτρέπουν υπό όρους τις «κοινωνικοποιήσεις»– λειτουργήσει, δηλαδή αν δεν υπάρξουν αντιδράσεις από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αν βρεθούν τα απαιτούμενα κονδύλια για τις αποζημιώσεις και αν όλες οι ενστάσεις απορριφθούν δικαστικά, τότε ο προϋπολογισμός του Βερολίνου θα επιβαρυνθεί εκτός από το κόστος της «κοινωνικοποίησης» και με τα έξοδα συντήρησης των νέων κατοικιών που θα πρέπει να χρηματοδοτήσει από τα έσοδα από τα μισθώματα, καθώς ο κρατικός προϋπολογισμός του Βερολίνου είναι ήδη παθητικός (το έλλειμμα για το 2026 υπολογίζεται σε 4,6 δισεκατομμύρια ευρώ) και το χρέος ανέρχεται περίπου στα 67 δισεκατομμύρια ευρώ.

Επιπλέον, το κονδύλι που θα δαπανηθεί για την επαναγορά των κατοικιών θα λείψει από τη χρηματοδότηση του κρατικού σχεδίου που προβλέπει την κατασκευή 220.000 νέων κατοικιών ώς το 2034 – υποτίθεται ότι οι επιφάνειες που θα επιτρέψουν την υλοποίηση αυτού του σχεδίου έχουν βρεθεί.

Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η στεγαστική πολιτική του κόμματος τη Αριστεράς για το Βερολίνο μοιάζει λιγότερο με ένα σχέδιο και περισσότερο με ένα όραμα – και όπως ξέρουμε τα οράματα απαιτούν την επέμβαση ενός ειδικού ιατρού.

Το δεύτερο σημείο που ενισχύει την ουτοπική εντύπωση του προγράμματος του κόμματος της Αριστεράς για το Βερολίνο είναι το σχέδιο για την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας. Αυτό το σχέδιο προβλέπει τον αριθμητικό περιορισμό αλλά και τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων της αστυνομίας, βασικά την απομάκρυνσή της από την αστυνόμευση των γειτονιών. Αντί αστυνομικών, την επιβολή της τάξης και την καταπολέμηση της μικροεγκληματικότητας στις γειτονιές θα τις αναλάβουν ομάδες κατοίκων που θα συνεπικουρούνται από κοινωνικούς λειτουργούς. Η ιδέα δεν είναι καινούργια, κάτι παρόμοιο υπήρχε επί Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Υποτίθεται ότι τέτοιες επιτροπές γειτονιάς ήταν σε θέση να προλάβουν και να περιορίσουν τη μικροεγκληματικότητα και ιδιαίτερα τη νεανική εγκληματικότητα. Όμως η ειλικρίνεια των προθέσεων του κόμματος δέχτηκε ισχυρό πλήγμα όταν στους μετεκλογικούς εορτασμούς του κόμματος εμφανίστηκε ο πάτερ φαμίλιας μιας φάρας Λιβανέζων μαφιόζων. Το κόμμα ισχυρίζεται ότι η αντίδραση των μελών ήταν ακαριαία και ότι το πρόσωπο αυτό απομακρύνθηκε άμεσα. Όμως εν τω μεταξύ διέρρευσαν μηνύματα ανάμεσα στο γιο του και σε ένα μέλος του κόμματος που δημιουργούν υπόνοιες για πιθανές συνεργασίες ανάμεσα σε μεμονωμένα μέλη του κόμματος και αυτή τη φάρα, κάτι που υποσκάπτει προφανώς την εμπιστοσύνη στη δυνατότητα αλλά και στη θέληση του κόμματος να υλοποιήσει ένα σχέδιο καταπολέμησης ή έστω περιορισμού της εγκληματικότητας. Οπότε και εδώ οι μεγαλεπήβολες ανακοινώσεις τείνουν να μεταμορφωθούν σε ευσεβείς πόθους.

Το τρίτο σημείο, που μπορεί ίσως και να αποδειχθεί ως υφέρπον σημείο θραύσης του κόμματος είναι η στάση του απέναντι στο διογκούμενο κύμα αντισημιτισμού στους κόλπους της ευρύτερης γερμανικής Αριστεράς και του αναρχικού κινήματος. Η υποψήφια για το αξίωμα του κυβερνώντος δημάρχου του Βερολίνου, Έλιφ Έραλπ, έχει ξεκαθαρίσει πως, παρ’ όλη την κριτική του κόμματος στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ στη Γάζα και στη στάση του στη Δυτική Όχθη, δεν θα ανεχθεί καμία εκδήλωση και ενέργεια που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αντισημιτική. Όμως, πάλι κατά τη διάρκεια του μετεκλογικού πάρτι, ένα τουρκικής καταγωγής μέλος του κόμματος και μέλος της ομοσπονδιακής Βουλής εθεάθη να διασκεδάζει μαζί με ένα άτομο που εκπροσωπεί στη Γερμανία το ενωμένο παλαιστινιακό λαϊκό συμβούλιο και είναι γνωστό για τις φιλοχαμασιτικές και εντελώς εχθρικές προς το Ισραήλ θέσεις του (γιατί αυτός ο άνθρωπος κυκλοφορεί ακόμα ελεύθερος στην Γερμανία, μου είναι άγνωστο).

Η εμφάνισή του στο μετεκλογικό πάρτι προκάλεσε πολλές αντιδράσεις και στο εσωτερικό του κόμματος με αποτέλεσμα την προσωρινή απόσυρση του βουλευτή από την ενεργό πολιτική, ενώ ακούγονται ήδη φωνές που απαιτούν την παραίτησή του. Η αντίδραση από τη «φιλοπαλαιστινιακή» πτέρυγα του κόμματος εκδηλώθηκε με μια «ανοικτή επιστολή» εκατόν πενήντα δημοσίων προσώπων (καλλιτεχνών, διανοούμενων κ.λπ.) εβραϊκής καταγωγής που υποστηρίζουν το σχηματισμό μιας κυβέρνησης συνασπισμού μεταξύ του κόμματος της Αριστεράς, των Σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων. Βέβαια, οι συντάκτες της επιστολής παραβλέπουν το γεγονός ότι οι υπόλοιποι 30.000 κάτοικοι του Βερολίνου με εβραϊκή καταγωγή μάλλον δεν συντάσσονται με τις απόψεις τους.

Μένει να φανεί αν μια κοκκινο-πράσινη κυβέρνηση πάρει σάρκα και οστά υπό την ηγεσία της Έλιπ Έραλπ. Μένει να φανεί, επίσης, πόσα απ’ αυτά που περιέχονται στις 325 σελίδες του εκλογικού προγράμματος του κόμματος της Αριστεράς θα γίνουν πραγματικότητα και ποιες θα είναι οι συνέπειές τους.

Αλλά αν κρίνουμε από τα πρώτα βήματα του κόμματος μετά την εκλογική του νίκη, οι Βερολινέζοι αριστεροί σύντροφοι θα αποδειχθούν αρχιτέκτονες παλατιών στα σύννεφα, δηλαδή μάστορες στην τέχνη του ανέφικτου.

Το Books’ Journal εγκαινιάζει τον δεύτερο κύκλο των δημόσιων συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών» με προσκεκλημένο τον Τίτο Πατρίκιο, έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της μεταπολεμικής Ελλάδας, σε μια συζήτηση με τον Ηλία Κανέλλη, δημοσιογράφο, συγγραφέα και εκδότη του Books’ Journal.

Σήμερα Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026, στις 7.30 μ.μ., ο Τίτος Πατρίκιος θα είναι στην Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών. Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Η καταγωγή του, οι ιδέες του, η Αριστερά, οι διώξεις, η Επιθεώρηση Τέχνης, η χούντα, τα χρόνια στη Γαλλία και στην Ιταλία, η διάσπαση του ΚΚΕ, οι φιλίες και οι επιρροές, η Ρένα Σταυρίδη, οι μεταφράσεις, η μεταπολιτευτική στράτευση, το ΚΚΕ εσωτερικού, τα χρόνια του εκσυγχρονισμού, οι ποιητικές συντροφιές, η ελληνική χρεοκοπία, η ώρα των απολογισμών – αυτά και άλλα πολλά θα ακουστούν από μια προσωπικότητα που δεν υπήρξε απλώς παρατηρητής της ιστορικής εξέλιξης, αλλά έζησε από κοντά πολλές από τις δραματικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής περιπέτειας.

Το τεύχος Οκτωβρίου του Books’ Journal θα περιλαμβάνει αφιέρωμα στον Τίτο Πατρίκιο, στο οποίο θα δημοσιευθούν και τρία νέα, αδημοσίευτα ποιήματά του.

Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης, εργάστηκε ως δικηγόρος, κοινωνιολόγος, ερευνητής και μεταφραστής. Έζησε και εργάστηκε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων έργων, η Μαθητεία, η Προαιρετική στάση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, Η ηδονή των παρατάσεων, Η αντίσταση των γεγονότων, Η νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν και το Σε βρίσκει η ποίηση.

Η Ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία.

Το 1994 τιμήθηκε με το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του.

«Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών»

Ο Τίτος Πατρίκιος συνομιλεί με τον Ηλία Κανέλλη

Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026 | 19:30
Ωδείο Αθηνών – Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής
Είσοδος ελεύθερη

Συμπαραγωγή: The Books’ Journal – Ωδείο Αθηνών