Τεύχος 180

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος στο Books’ Journal που κυκλοφορεί

Στο τεύχος 180 του Books’ Journal, που κυκλοφορεί, δημοσιεύεται συνέντευξη του Οικουμενικού Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ.κ. Βαρθολομαίου στον συνεργάτη μας Βύρωνα Καρύδη. Σε μια εποχή κατά την οποία ο πόλεμος στην Ουκρανία δοκιμάζει και τις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος μιλά στο Books’ Journal για την αποστολή του Πατριαρχείου και την ευθύνη της Εκκλησίας απέναντι στον άνθρωπο. Στη συνέντευξή του εξηγεί την εκκλησιαστική λογική της χορήγησης Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας και απορρίπτει τον ισχυρισμό ότι η απόφαση αυτή προκάλεσε τη ρωσική εισβολή. Μιλά επίσης για τη στάση των θρησκευτικών ηγετών απέναντι στον πόλεμο, τις σχέσεις Εκκλησίας και κράτους και τον κίνδυνο να περιοριστεί η Ορθοδοξία μέσα σε εθνικά πλαίσια. Οι απαντήσεις του φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος αντιλαμβάνεται τον ρόλο του Οικουμενικού Θρόνου: ως διακονία προς τους πιστούς και ως ευθύνη για την ενότητα της Ορθοδοξίας.

Παρακάτω αναδημοσιεύεται από το τεύχος που κυκλοφορεί ολόκληρο το κείμενο της συνέντευξης του Πατριάρχη:

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπογράφει τον Τόμο Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας (2019). Είχε προηγηθεί, τον Δεκέμβριο του 2018, Ενωτική Σύνοδος στο Κίεβο όπου συστάθηκε η ενιαία Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας και εξελέγη ως προκαθήμενός της ο Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος.

Ουκρανική Προεδρία

Παναγιώτατε, την τελευταία δεκαετία το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει αποκτήσει αυξημένη διεθνή προβολή, άλλοτε ως πνευματικός θεσμός παγκόσμιας ακτινοβολίας και άλλοτε ως σημείο αναφοράς σε ευρύτερες γεωπολιτικές αναγνώσεις. Πώς αντιλαμβάνεστε εσείς το ρόλο και την ευθύνη του Πατριαρχείου στη σημερινή διεθνή συγκυρία;

Κύριε Καρύδη, η αποστολή της Εκκλησίας είναι να βρίσκεται κοντά στον άνθρωπο. Ο Χριστός ήλθε για την σωτηρία όλων μας. Για εμάς ταπεινώθηκε, έπαθε και αναστήθηκε. Για να μας οδηγήσει από το σκοτάδι στο φως, από τη φθορά του θανάτου στην αιώνια ζωή. Ανεξαρτήτως, λοιπόν, των όποιων πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, πέρα από τη σημερινή ή οποιαδήποτε μελλοντική τοπική ή διεθνή συγκυρία, η βασική αποστολή της Εκκλησίας παραμένει σταθερή και αμετάβλητη, στο επίκεντρο της οποίας υπάρχει πάντοτε ο άνθρωπος, ο «ηγαπημένος του Θεού». Για τον άνθρωπο υπάρχει η Εκκλησία, δικοί του διάκονοι του εγκόσμιου και του αιώνιου προορισμού του είμαστε όλοι εμείς οι κληρικοί.

Υπόδειγμα τέτοιας διακονίας προς τον άνθρωπο, ανεξαρτήτως εθνικής καταγωγής, οικονομικής και κοινωνικής θέσης, είναι διαχρονικά ο Οικουμενικός Θρόνος. Η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία στέκεται δίπλα στον συνάνθρωπο που δοκιμάζεται από πολέμους, φτώχεια, ασθένειες, κοινωνικές ανισότητες, ανελευθερία και καταπάτηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων του, αδικία και άλλες φθοροποιές καταστάσεις. Δρα χωρίς διακρίσεις, αλλά με διάκριση. Χωρίς τυμπανοκρουσίες, αλλά με αυτοθυσία και αφοσίωση.

Η Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως, όπως γνωρίζετε, είναι ο αρχαιότερος εν λειτουργία θεσμός που υπάρχει στην Πόλη μας και γενικότερα σε αυτή τη γεωγραφική περιοχή του πλανήτη, όπου συναντιούνται η Ευρώπη και η Ασία, σχηματίζοντας ένα σταυροδρόμι λαών, θρησκειών και πολιτισμών. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, αυτός ο σμιλεμένος από τα πολυποίκιλα γεγονότα της ιστορίας υπερεθνικός πνευματικός θεσμός, ο ένας από τους πέντε αρχαίους Θρόνους της Χριστιανικής Εκκλησίας κατά την πρώτη χιλιετία, της λεγομένης Πενταρχίας, και ο πρώτος εκ των τεσσάρων της Ορθόδοξης Ανατολής, αποτελεί ταυτοτικό στοιχείο αυτού του τόπου, έστω και αν κατά καιρούς συνέβησαν εδώ μεγάλες και ριζικές μεταβολές. Υπό την οικουμενική σκέπη του, το Πατριαρχείο μας έχει πιστούς διαφορετικής φυλετικής και εθνικής καταγωγής και πολιτισμικών παραδόσεων. Ωστόσο, είναι επιφορτισμένο, από τις Οικουμενικές Συνόδους, τη διαμορφωθείσα εκκλησιαστική πράξη και παράδοση, με Κανονικές ευθύνες και προνόμια που συνθέτουν τον ιδιαίτερο ρόλο του εκάστοτε Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως μέσα στην Εκκλησία. Και αυτές τις ευθύνες και τα δικαιώματά του, ο Οικουμενικός Θρόνος και οι Προκαθήμενοί του τα άσκησαν αδιάλειπτα, όχι μόνον για την πνευματική φροντίδα του ποιμνίου της Μητρός Εκκλησίας, αλλά και για τον ευαγγελισμό διαφόρων υπερορίων λαών και, ασφαλώς, για τη διαφύλαξη της ενότητας της καθ’ όλου Ορθοδοξίας. Σε αυτή την κατεύθυνση, η Πρωτόθρονος Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως θα συνεχίσει και στο μέλλον την οικουμενική διακονία της, με την ίδια αφοσίωση και με το ίδιο θυσιαστικό πνεύμα· θα συνεχίσει να αγωνίζεται για την ενότητα της Ορθοδοξίας, αλλά και για την υπέρβαση των σχισμάτων και την αποκατάσταση της κοινωνίας μεταξύ των Χριστιανών.

Η χορήγηση Αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας το 2019 υπήρξε κομβικό γεγονός για την Ορθοδοξία. Θεωρείτε ότι η πράξη αυτή πρέπει να ιδωθεί πρωτίστως υπό το πρίσμα της εκκλησιολογίας ή αναγνωρίζετε ότι είχε και ευρύτερες συνέπειες στις σχέσεις Εκκλησίας και πολιτικής εξουσίας στην Ανατολική Ευρώπη;

Η χορήγηση της Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας ήταν μια πράξη αμιγώς εκκλησιαστική, μια απόφαση που ελήφθη με γνώμονα την ανάγκη αποκατάστασης της ενότητας των Ορθοδόξων πιστών στην πολύπαθη αυτή χώρα. Με αυτόν τον τρόπο κινήθηκε το Οικουμενικό Πατριαρχείο και κατά την απονομή καθεστώτος Αυτοκεφαλίας προς τις άλλες νεότερες Ορθόδοξες τοπικές Εκκλησίες, οι οποίες κάποτε ήταν μέρος της δικαιοδοσίας του και τις κατέστησε αυτοδιοίκητες, διαφυλάσσοντας την ενότητα της Ορθοδοξίας. Ασφαλώς, δεν παραγνωρίζουμε ότι κάθε ενέργεια μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο, όπου θεσμοί και άνθρωποι αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, έχει προεκτάσεις. Ωστόσο, αυτό, σε ό,τι αφορά την Εκκλησία, δεν πρέπει να την αποθαρρύνει από το να μεριμνά για τα του Οίκου της και να λαμβάνει τις προσήκουσες αποφάσεις όταν υπάρχει κάποια ανάγκη ή ένα πρόβλημα. Εμείς σεβόμαστε τους άλλους κοινωνικούς δρώντες, φερ’ ειπείν την πολιτική και τους πολιτικούς, αλλά πάνω απ’ όλα θέτουμε το συμφέρον της Εκκλησίας και του πιστού λαού. Γι’ αυτό και ποτέ δεν ζηλέψαμε τη «δόξα» οιουδήποτε θρησκευτικού θεσμού ή θρησκευτικού λειτουργού, ο οποίος δέχθηκε να μετατραπεί σε εργαλείο των επιδιώξεων αλλοτρίων δυνάμεων έναντι κοσμικών τιμών και τυχόν άλλων απολαβών.

Τα τελευταία 4,5 χρόνια, η Ουκρανία δοκιμάζεται σκληρά από έναν πόλεμο ο οποίος ασφαλώς δεν ξεκίνησε επειδή εδόθη η Αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της, όπως κάποιοι υπαινίχθηκαν τις πρώτες ημέρες της ρωσικής εισβολής σε μια μάλλον ανεπιτυχή προσπάθειά τους να μετακυλήσουν αλλού τις ευθύνες και να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα. Στην πραγματικότητα, η ρωσική στρατιωτική εισβολή επέτρεψε να διαφανεί ευδιάκριτα η υποκρισία εκείνων των εκκλησιαστικών παραγόντων της Ρωσίας που δήθεν νοιαζόντουσαν για τους ορθοδόξους πιστούς της Ουκρανίας. Ανερυθρίαστα ομολόγησαν urbi et orbi τις αιρετικές περί πολέμου απόψεις και θεωρίες τους. Τον βάφτισαν «ιερό», προσπάθησαν να τον θεμελιώσουν θεολογικά και μεταφυσικά και ευλόγησαν τα πυρά κατά του ουκρανικού λαού, δηλαδή εναντίον εκείνων που μέχρι την εισβολή χαρακτήριζαν αδέλφια τους, αλλά στανικώς τούς ήθελαν υπό την πνευματική εξάρτησή τους ή μάλλον υποταγμένους στο εθνοφυλετικό ιδεολόγημα του «Ρωσικού κόσμου».

Στεκόμαστε στο πλευρό των Ουκρανών αδελφών μας, προσευχόμαστε για την επικράτηση της ειρήνης και της δικαιοσύνης, για το τέλος αυτού του ανίερου πολέμου. Νοητά ανάβουμε κερί στους κατεστραμμένους από τις ρωσικές βόμβες Ορθοδόξους Ναούς της Ουκρανίας και συμπροσευχόμαστε με τους Ιεράρχες και τον Ιερό κλήρο της υπέρ αναπαύσεως των ψυχών των χιλιάδων θυμάτων, για την επιστροφή των αγνοουμένων και των προσφύγων και για την προστασία του αγωνιζόμενου Ουκρανικού λαού και της Εκκλησίας του.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία ανέδειξε δραματικά τις δυσκολίες της Ορθοδοξίας να αρθρώσει ενιαίο λόγο απέναντι στη βία. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, τα όρια αλλά και οι δυνατότητες της θρησκευτικής διπλωματίας σε συνθήκες ένοπλων συγκρούσεων;

Πολλές φορές έχουμε πει ότι ο πόλεμος, το να σκοτώνει ο άνθρωπος τον συνάνθρωπό του, ο αδελφός τον αδελφό του, είναι το πλέον αποτρόπαιο και απαράδεκτο αποτύπωμα της φθοροποιού και παρακμιακής καταστάσεως, της οποίας όμηρος, δυστυχώς, εξακολουθεί να παραμένει η ανθρωπότητα. Αυτή η πραγματικότητα έρχεται σε πλήρη αντίθεση προς τη διδασκαλία του Κυρίου μας.

Σε κάθε περίπτωση, οφείλουμε να υπερασπιζόμαστε το δίκαιο, να στεκόμαστε στο πλευρό του θύματος μιας επίθεσης, αλλά και να εργαζόμαστε με όλη μας τη δύναμη για τον τερματισμό του πολέμου, για την επικράτηση της ειρήνης.

Ένας πόλεμος αφήνει πίσω του μόνον θύματα. Νεκρούς, συντρίμμια, τραυματίες, απελπισμένους και φοβισμένους επιζώντες. Οι λαοί που εμπλέκονται σε μια σύγκρουση θρηνούν ακόμα και εάν αισθάνονται νικητές. Οι θρησκευτικοί ηγέτες, οι εκπρόσωποι της κοινωνίας, κάθε άνθρωπος καλής θελήσεως και όλοι όσοι έχουν τη δυνατότητα παρεμβάσεως μπορούν να βοηθήσουν ενθαρρύνοντας τους ηγέτες των εμπλεκομένων να κάνουν εκεχειρία και να καθίσουν στο τραπέζι του διαλόγου, κάτι το οποίο αποτελεί τη μόνη οδό για την επίλυση της όποιας διαφοράς. Όσο γρηγορότερα τερματίζεται μία σύγκρουση τόσο μεγαλύτερη είναι η νίκη της ειρήνης, η νίκη της ζωής επί της βαρβαρότητας και του θανάτου.

Η στενή σχέση Εκκλησίας και κράτους σε ορισμένες ορθόδοξες χώρες τίθεται εκ νέου υπό δοκιμασία. Πιστεύετε ότι η Ορθοδοξία καλείται να επανεξετάσει το μοντέλο αυτής της σχέσης στη σημερινή εποχή;

Η διαμόρφωση της σχέσης Εκκλησίας - κράτους, ιδιαιτέρως σε χώρες όπου η Ορθοδοξία έχει έντονη παρουσία, είναι αποτέλεσμα της ιστορικής εξέλιξης και της πολυδιάστατης προσφοράς της Εκκλησίας στην κοινωνία. Σας υπενθυμίζω ότι, σε πολλές περιπτώσεις, η εκκλησιαστική διακονία και οργάνωση προηγήθηκε κατά πολύ της δημιουργίας κρατικών δομών, ακόμα και της ιδρύσεως των περισσοτέρων σύγχρονων κρατών. Σε κάθε περίπτωση, ιδιαιτέρως στη σημερινή εποχή, οι σχέσεις κράτους-Εκκλησίας αποτελούν μία δυναμική διαδικασία, η οποία βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με την κοινωνία και εξελίσσεται πάντοτε στο πλαίσιο του σεβασμού των θρησκευτικών ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο λειτουργεί σε ένα ιδιαίτερο θεσμικό περιβάλλον, όπου ο ιστορικός και πνευματικός του ρόλος δεν αποτυπώνεται πάντοτε νομικά. Πώς επηρεάζει αυτό την αποστολή και τις διεθνείς του πρωτοβουλίες;

Σας ανέφερα και νωρίτερα πόσο ταυτισμένος είναι ο θεσμός του Οικουμενικού Πατριαρχείου με τον τόπο στον οποίο εδρεύει από το 36 μ.Χ., όταν, κατά την παράδοση, ο Απόστολος Ανδρέας δίδαξε το Ευαγγέλιο και ίδρυσε την τοπική Εκκλησία στη μικρή ελληνική πόλη του Βυζαντίου. Έκτοτε ξεκίνησε μια μακρά αλυσίδα Επισκόπων, Αρχιεπισκόπων, Πατριαρχών και Οικουμενικών Πατριαρχών με έδρα τους την Πόλη, η οποία άλλαξε, μεγάλωσε, έγινε Πρωτεύουσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και στη συνέχεια της Οθωμανικής, ενώ ξεχωριστή παραμένει η θέση της μέχρι τις ημέρες μας. Από το σημείο αυτό του πλανήτη, η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία αναπτύσσει την οικουμενική διακονία της, παρά τις διάφορες απρόσμενες στροφές της ιστορίας, τις στιγμές δόξας και τις στιγμές ταπείνωσης που γνώρισε. Συνεχίζουμε, παρά τις όποιες δυσκολίες, προσηλωμένοι στο ιερό καθήκον και με πυξίδα τη μακρά χριστιανική μας παράδοση και τη διακονική μαρτυρία των προκατόχων μας και την προσφορά του Γένους μας. Ωστόσο, δεν μπορούμε να μην αναγνωρίσουμε ότι, κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έγιναν αρκετά βήματα για την αποκατάσταση αδικιών του παρελθόντος. Είμεθα ευγνώμονες γι’ αυτό και ελπίζουμε ότι θα ακολουθήσουν περισσότερα βήματα προς την ίδια θετική κατεύθυνση τόσο για το Πατριαρχείο μας, όσο και για την περί αυτό Ομογένεια.

Βλέποντας τον κόσμο να οδηγείται σε μεγαλύτερο κατακερματισμό, θεωρείτε ότι η Ορθοδοξία κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε εθνικά πλαίσια ή ότι μπορεί να αναδειχθεί εκ νέου ο υπερεθνικός ρυθμιστικός ρόλος του Οικουμενικού Πατριαρχείου;

Πράγματι, ο κόσμος μας μοιάζει να αλλάζει ραγδαία. Πολιτικές, οικονομικές και τεχνολογικές εξελίξεις μεταβάλλουν ισορροπίες και σχέσεις. Τίποτα δεν μοιάζει να είναι δεδομένο. Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον η Ορθοδοξία καλείται να διακονήσει πνευματικά τον σύγχρονο άνθρωπο και να απαντήσει στα αγωνιώδη ερωτήματά του. Εμείς δεν βλέπουμε την Ορθοδοξία σαν μία συνομοσπονδία τοπικών ανεξάρτητων Εκκλησιών, όπως ίσως κάποιοι θα ήθελαν, αλλά ως τη μία Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπως σας είπα, θα συνεχίσει, στο πλαίσιο της οικουμενικής αποστολής και διακονίας του, να ασκεί τον πρωτεύθυνο ρόλο του για τη διαφύλαξη της ενότητας της Ορθοδοξίας και για τη διακονία κάθε πιστού μέλους της Εκκλησίας.

Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος με τον Πάπα Φραγκίσκο στο Ναό της Αναστάσεως (2014). Ο διάλογος μεταξύ των Χριστιανικών Εκκλησιών αποτελεί μία από τις σταθερές προτεραιότητες του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

Nir Hason

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας στην Ανν Κάρσον μάς προσφέρει μια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει ζωντανή σχέση με την κλασική αρχαιότητα. Στην Ελλάδα το ερώτημα είναι επίκαιρο, ακριβώς επειδή μοιάζει αυτονόητο. Έχουμε μάθει να επικαλούμαστε τους αρχαίους, να τους τιμούμε, να τους επιστρατεύουμε ως πιστοποιητικά πολιτισμικής καταγωγής – την ίδια στιγμή που σε γενικές γραμμές η εκπαίδευση αδυνατεί να τους διδάξει ουσιαστικά και η κοινωνία να χρησιμοποιήσει το πνεύμα τους πρακτικά, πέραν μιας αυτάρεσκης επίκλησης ενός κλέους που δεν καθρεφτίζεται στις ζωές μας.

Η βράβευση με Νόμπελ λογοτεχνίας της Ανν Κάρσον είναι η σημαντικότερη των τελευταίων χρόνων στο πεδίο της λογοτεχνίας. Για πολλούς λόγους – αλλά κυρίως για έναν: επειδή η προσέγγιση της ποιήτριας, μεταφράστριας και μελετήτριας στην κλασική αρχαιότητα, βαθιά και στοχαστική, στηρίζεται στη μελέτη και όχι στους συρμούς, στις μόδες. Δεν αναχαράζει ετοιματζίδικα πράγματα. Είναι ταγμένη στην περιπέτεια της γλώσσας και των ιδεών μέσω της οποίας εκφράζονται, όχι στην τακτοποίησή τους.

Η Κάρσον γνωρίζει την αρχαία ελληνική γραμματεία με την ακρίβεια μιας επιστήμονα που διακονεί τις χειμαζόμενες ανθρωπιστικές σπουδές, συμπληρούμενη από την ανησυχία της ποιήτριας. Μια λέξη, μια συντακτική δυσκολία, ένα σωζόμενο σπάραγμα μπορούν να γίνουν αφετηρία ενός ποιήματος, ενός δοκιμίου, μιας απροσδόκητης αφήγησης. Η φιλολογική γνώση τής επιτρέπει να αναγνωρίζει τις αποστάσεις. Η ποιητική φαντασία τής επιτρέπει να δουλεύει μέσα τους. Στη συνάντησή τους, το αρχαίο κείμενο αποκτά τη δύναμη να διαταράσσει τις σημερινές μας βεβαιότητες.

Στο Έρως ο γλυκόπικρος (μετάφραση: Ανδρονίκη Μελετλίδου, Δώμα), η εμπειρία του έρωτα, όπως εκφράζεται στην αρχαιότητα και μεταφέρεται στις μέρες από διάφορους πολιτισμούς και κουλτούρες, γίνεται εργαλείο σκέψης. Η γλυκύτητα και η οδύνη της επιθυμίας συνδέονται με την απόσταση ανάμεσα σε εκείνον που επιθυμεί και στο αντικείμενο της επιθυμίας του. Αυτή η απόσταση κινεί τη σκέψη και τη γλώσσα. Διαβάζοντας δημιουργικά τους αρχαίους, η Κάρσον εξετάζει μια εμπειρία απολύτως οικεία, η οποία εξακολουθεί να αντιστέκεται στις εύκολες εξηγήσεις μας. Η αρχαιότητα δίνει βάθος στο παρόν χωρίς να εξαλείφει την αμηχανία του.

Στην Αυτοβιογραφία του κόκκινου (μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός, Πατάκη), ο Γηρυόνης, το τέρας που σκοτώνει ο Ηρακλής, αποκτά εσωτερική ζωή. Από τη θραυσματικά σωζόμενη Γηρυονηίδα του Στησιχόρου γεννιέται μια σύγχρονη ιστορία ενηλικίωσης, επιθυμίας και τραύματος. Το κόκκινο φτερωτό αγόρι φωτογραφίζει, ερωτεύεται, πληγώνεται. Ο αναγνώστης καλείται να σταθεί στη θέση εκείνου που η ηρωική αφήγηση προορίζει για εξόντωση. Η μετατόπιση φωτίζει την ευκολία με την οποία αποδεχόμαστε τη διανομή των ρόλων: ποιος δικαιούται να είναι ήρωας, ποιος καταδικάζεται να εμφανίζεται ως τέρας.

Τέτοιες μεταμορφώσεις απαιτούν κρίση. Κάθε δημιουργός που χρησιμοποιεί ένα αρχαίο κείμενο μπορεί να το υποτάξει στις ανάγκες του, να το κάνει πρόθυμο εκπρόσωπο των απόψεών του. Η ελευθερία της διασκευής δεν απαλλάσσει από την ευθύνη της ανάγνωσης. Στην Κάρσον η ένταση ανάμεσα στη γνώση και στην επινόηση μένει ορατή. Ο πειραματισμός της έχει στόχο να δημιουργήσει καινούργιες δυνατότητες έκφρασης, διατηρώντας την αντίσταση του υλικού που χρησιμοποιεί. Αυτή η αντίσταση είναι μέρος της λογοτεχνικής του αξίας.

Στο Antigonick (αμετάφραστο ακόμα στην Ελλάδα), η τραγωδία του Σοφοκλή περνά μέσα από μια γλώσσα απότομη, σύγχρονη, με αναχρονισμούς που αιφνιδιάζουν. Η σύγκρουση γύρω από τον νεκρό, το νόμο και την εξουσία αποκτά νέα ακουστική. Το εγχείρημα μπορεί να ενοχλήσει όσους περιμένουν από τη μετάφραση διακριτικότητα. Μας υποχρεώνει όμως να σκεφτούμε τι διασώζει μια μετάφραση: τις λέξεις, τον ρυθμό, την ιστορική απόσταση ή τη δύναμη του έργου να ενοχλεί σήμερα;

Το βλέπουμε στις μεταφράσεις της Σαπφώς, στο If Not, Winter. Τα χάσματα των αποσπασμάτων παραμένουν εμφανή. Η σελίδα μάς επιτρέπει να αντιληφθούμε και όσα χάθηκαν, να αισθανθούμε τα όρια της πρόσβασής μας. Χρειάζεται αυτοπεποίθηση για να παραδέχεσαι ότι κάτι δεν μπορεί να αποκατασταθεί. Και χρειάζεται εμπιστοσύνη στον αναγνώστη για να του προσφέρεις ένα κενό, αντί να το γεμίσεις με μια καθησυχαστική συνέχεια. Η ελλιπής γνώση μπορεί να είναι αφετηρία δημιουργίας, αρκεί να αναγνωρίζεται ως ελλιπής.

Στο Nox, αυτή η εμπειρία γίνεται προσωπικό πένθος. Η ελεγεία του Κάτουλλου για τον νεκρό αδελφό του συναντά τον θάνατο του αδελφού τής Κάρσον. Λατινικές λέξεις, φωτογραφίες, επιστολές και αναμνήσεις συνθέτουν ένα βιβλίο που ξεδιπλώνεται σαν αρχείο απουσίας. Η μετάφραση αποκτά τη μορφή μιας προσπάθειας να πλησιάσεις έναν άνθρωπο που παραμένει απρόσιτος. Η κλασική γραμματεία προσφέρει μια γλώσσα γι’ αυτή την προσπάθεια, χωρίς να υπόσχεται ότι θα θεραπεύσει την απώλεια.

Εδώ βρίσκεται η αξία χρήσης της αρχαιότητας. Οι παλιές λέξεις είναι εξίσου σύγχρονες λέξεις, αφού τα παλιά νοήματα είναι και δικά μας νοήματα, νοήματα που εξηγούν την εποχή μας, τον καθημερινό μικρόκοσμό μας και τις διεθνείς σχέσεις των κρατών, την παιδεία και την επιστημονική περιέργεια που προσθέτει κατακτήσεις. Ο Θουκυδίδης, δηλαδή, είναι ιδιαίτερα επίκαιρος σε έναν κόσμο που αναδύεται εκ νέου η ωμή ισχύς ως ρυθμιστής του – κι έχει σημασία ότι στις διεθνείς συναντήσεις ηγετών, τον Θουκυδίδη επικαλείται αποκλειστικά ο Κινέζος πρόεδρος.

Οι παλιές λέξεις έχουν ακόμα μια  χρησιμότητα. Είναι η στιβαρή βάση πάνω στην οποία πατά ο κόσμος μας. Δεν προϋποθέτουν μόνο την καλλιέργεια ανθρώπων ικανών να διαβάζουν προσεκτικά, να αντέχουν την αμφισημία, να αναθεωρούν μια ερμηνεία. Ταυτόχρονα, οιστρηλατούν τη ζωή του δυτικού ανθρώπου, τη διεκδίκηση της ελευθερίας, της γνώσης, της ευημερίας, της ευτυχίας. Είναι το νόημα της ζωής μας, ισχυρό, βαθύ – που προσπαθούν να κλονίσουν διάφοροι ολοκληρωτισμοί, κι ανάμεσά τους ισχυρότερος ο γλωσσικός ολοκληρωτισμός της πολιτικής ορθότητας που προσπαθεί να εξοβελίσει από τη ζωή μας τις δημοκρατικές θεσμίσεις χάριν της ταυτότητας.

Όσο για τους Νεοέλληνες, η βράβευση της Κάρσον είναι και μια πρόσκληση αυτοκριτικής. Η αρχαία ελληνική γραμματεία ανήκει σε όποιον καταβάλλει τον κόπο να την προσεγγίσει, να εμβαθύνει σ’ αυτήν. Η γλωσσική συγγένεια και ο τόπος γέννησης δεν διασφαλίζουν την κατανόηση της αρχαιότητας. Αν θέλουμε αυτή την κληρονομιά ενεργή, χρειάζονται σχολεία, μεταφράσεις, βιβλιοθήκες και αναγνώστες που θα μπορούν να συνομιλούν μαζί της ελεύθερα. Στην ουσία χρειάζονται άλλη σχέση με την παιδεία, άλλοι δάσκαλοι, άλλοι γονείς και άλλοι μαθητές. Άλλη χώρα

Η Κάρσον μας θυμίζει ότι ο σεβασμός προς ένα έργο δοκιμάζεται και από όσα τολμούμε να κάνουμε με αυτό. Να αφήσουμε τις λέξεις του να στερεώσουν τις γνώσεις μας. Και να μας αλλάξουν.

Κυκλοφόρησε το τεύχος 180 του Books’ Journal, Οκτώβριος 2026. Τα πλήρη περιεχόμενα:

Editorial

Οι παλιές λέξεις της Ανν Κάρσον

Διάλογος

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΖΙΟΒΑΣ – Ο μοντερνισμός στην Ελλάδα

ΙΑΣΩΝ ΝΕΣΤΟΡΙΔΗΣ – Μεταξάς, ΚΚΕ και πολιτικά άκρα

ΙΩΑΝΝΗΣ-ΑΝΔΡΈΑΣ Γ. ΒΛΑΧΟΣ – Γιατί απέτυχε ο Νόλαν

Διήγημα

ΜΗΝΑΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ – To τελευταίο γράμμα

Συνέντευξη

ΒΥΡΩΝ ΚΑΡΥΔΗΣ – Ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ.κ. Βαρθολομαίος στο Books’ Journal: «Στεκόμαστε στο πλευρό των Ουκρανών αδελφών μας»

Παρεμβάσεις

ΝΙΚΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ – Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ο Έλον Μασκ και ο Αριστοτέλης

NΙΚΟΣ ΚΟΥΡΕΜΕΝΟΣ – Σε ποιον ανήκει ο τσάρος Σαμουήλ; Λείψανα, κειμήλια και οι πόλεμοι της μνήμης στα Βαλκάνια

Θ. Π. ΤΑΣΙΟΣ – Πίστις και επιστημονική γνώσις. Μια επαναφορά παλαιού ερωτήματος

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΗΡΟΔΟΤΟΥ – Ποιος έγραψε τους Στοχασμούς του Κρίτωνος;

ΠΕΡΙΚΛΗΣ Φ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – Θα υπήρχε «Έπος του ’40» εάν δεν ήταν το ΚΚΕ στη φυλακή;

ΞΕΝΟΦΩΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΑΚΗΣ – Οι παράξενες συμμαχίες του αντισημιτισμού. Από τον μουφτή της Ιερουσαλήμ, στο Μόναχο και στα στρατόπεδα του Λιβάνου

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Η δαιμόνια μηχανή. Η τεχνητή νοημοσύνη λύνει ένα από τα «μαθηματικά προβλήματα της χιλιετίας»

ΝΑΤΑΣΣΑ ΠΑΣΧΑΛΗ – «Ας αποδώσουμε στο βιβλίο τις τιμές που του ανήκουν!»

Τίτος Πατρίκιος

ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΗΣ – Τίτος Πατρίκιος: μια ζωή γεμάτη απομυθοποιήσεις (συνέντευξη)

ΤΙΤΟΣ ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ – 2 + 1 ανέκδοτα ποιήματα (Παραλλαγές φωτός, Ένα ολόφωτο αστέρι, Αντιπαραθέσεις)

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΚΟΡΗΣ – Ο ποιητής ως κριτικός - O Τίτος Πατρίκιος για τον Γιάννη Ρίτσο

ΕΛΕΝΗ ΑΝΤΩΝΙΑΔΟΥ – «Ναυαγός σε μια μεγάλη πόλη». Η ευρωπαϊκή εμπειρία του Τίτου Πατρίκιου και η σχέση του με το Παρίσι

Κριτικές

ΓΙΩΡΓΟΣ Λ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ – Γιατί ο κόσμος δεν καταρρέει (Ελευθέριος Ν. Οικονόμου, Ο Κόσμος, ο μικρός, ο μέγας – Σύμφωνα με τη Φυσική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 344 σελ.)

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΖΟΥΡΟΣ – Ό,τι ξέρουμε κι ό,τι δεν ξέρουμε για τη Φυσική (Ελευθέριος Ν. Οικονόμου, Ο Κόσμος, ο μικρός, ο μέγας – Σύμφωνα με τη Φυσική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2025, 344 σελ.)

ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ – Η ψυχρότητα ενός παράδοξου, ευφυούς κόσμου (Σαμάντα Σβέμπλιν, Το καλό μες στο κακό, μετάφραση από τα ισπανικά: Έφη Γιαννοπούλου, Πατάκη, Αθήνα 2026, 219 σελ.)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ – Ονειρεύεται η τεχνητή νοημοσύνη ηλεκτρικά πρόβατα; (K. Hao, Empire of AI - Dreams and Nightmares in Sam Altman’s OpenAI, Penguin Press, 2025, 496 σελ.)

ΣΑΚΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ – Περί του γενεαλογικού δικτύου των μαθηματικών ιδεών (Kate Kitagawa - Timothy Revell, Η μυστική ζωή των αριθμών, μετάφραση από τα αγγλικά: Τεύκρος Μιχαηλίδης, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2026, 296 σελ.)

IΛΑΝ ΜΑΝΟΥΑΧ – Jonas Pardo: αντισημιτισμός, «ο σοσιαλισμός των ηλιθίων» (Jonas Pardo et Samuel Delor, Petit manuel de lutte contre l’antisémitisme. Reconnaître, décrypter, combattre, Éditions du Commun, Paris 2024, 464 σελ.)

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ – Ο Πολ Όστερ έγινε φάντασμα (Siri Hustvedt, Ιστορίες φαντασμάτων, μετάφραση από τα αγγλικά: Ιωάννα Ηλιάδη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2026, 464 σελ. - Siri Hustvedt, Η γυναίκα που τρέμει. Ή μια ιστορία των νεύρων μου, μετάφραση από τα αγγλικά: Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου, Πατάκη, 2026, 272 σελ.)

NENA TSOUTI-SCHILLINGER – Η φύση και η τέχνη (Vicky Colombet, Memory of the Surface. Έκθεση νέων και πρόσφατων έργων ζωγραφικής, γκαλερί Norr Cohan της Νέας Υόρκης, 17 Σεπτεμβρίου - 24 Οκτωβρίου 2026)

ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΜΠΑΚΟΛΟΥΚΑΣ – Οι τολστοϊκές οικογένειες (Πασκάλ Μπρυκνέρ, Ένας καλός γιος. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Γιάννης Στρίγκος, Πατάκη, Αθήνα 2015, 246 σελ. - Andrea Bajani, Η επέτειος. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα ιταλικά: Δήμητρα Δότση, Ίκαρος, Αθήνα 2026, 160 σελ.)

ΓΙΑΝΝΗΣ ΑΨΟΥΡΗΣ – Μια βουβή Ευρώπη (Laurent Mauvignier, La Maison Vide. Μυθιστόρημα, Les Éditions de Minuit, 2025, 744 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ – Είναι το μέλλον μας η καταστροφή; (Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Περγαμηνή χωρίς μπουκάλι (Ίαν ΜακΓιούαν, Τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2026, 462 σελ.)

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΟΥΜΠΟΥΛΗΣ – Οι επαναστάσεις στον ευρωπαϊκό Νότο (Maurizio Isabella, Η Νότια Ευρώπη στην εποχή των επαναστάσεων, επιμέλεια έκδοσης: Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Πεδίο, Αθήνα 2025, 766 σελ.)

ΒΡΑΣΙΔΑΣ ΚΑΡΑΛΗΣ – Από τα σπαράγματα μιας ζωής (Ουρανία Λαμψίδου, Ο δικός του χρόνος. Μυθιστορηματική βιογραφία, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2026, 212 σελ.)

Στήλες

ΣΑΚΗΣ ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ: ΑΡΧΕΙΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ – Στέλλα Βουρδουμπά: «Οι πνευματικές εργασίες στην Ελλάδα κακοπληρώνονται»

ΝΙΚΟΣ ΨΑΡΡΟΣ: ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΥΛΗ – Ο δυϊσμός πνεύματος και ύλης –1

ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: BREVIS IN LONGO – Ποιος σκότωσε τον Πάνο Κολοκοτρώνη (Λεία Βιτάλη, Η οργή των μικρών ανθρώπων. Μυθιστόρημα, Πατάκη, Αθήνα 2025, 608 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ: ΕΙΚΟΝΕΣ ΖΩΗΣ – Ο άνθρωπος ως βιομηχανικό ανάκτορο

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ: ΣΥΜΠΤΩΣΕΙΣ – Η Σάρα Μπερνάρ το 1893 στην Αθήνα