11η Σεπτεμβρίου

Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 ήταν τρομοκρατική επίθεση. Μόνο μια αρκετά προχωρημένη ιδεολογική ευαισθησία θα μπορούσε να ανακαλύψει εδώ κάποια «ερμηνεία», πολιτική τοποθέτηση ή επιλογή στρατοπέδου. Δεκαεννέα μέλη της Αλ Κάιντα κατέλαβαν τέσσερα επιβατικά αεροσκάφη, τα χρησιμοποίησαν ως όπλα και δολοφόνησαν σχεδόν τρεις χιλιάδες ανθρώπους επιδιώκοντας ένα συγκεκριμένο πολιτικό και θρησκευτικό αποτέλεσμα. Αν η λέξη «τρομοκρατία» δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί γι’ αυτό, τότε πρέπει μάλλον να καταργηθεί από τα λεξικά.

Λίγο πριν από την εικοστή πέμπτη επέτειο, το CBC/Radio-Canada υπενθύμισε στους δημοσιογράφους του την πάγια οδηγία να μην αποκαλούν αυτοτελώς την 11η Σεπτεμβρίου «τρομοκρατική επίθεση». Η περίεργη αυτή ευαισθησία ως προς τον ορισμό της τρομοκρατίας —για να μην ενοχληθεί ποιος, άραγε;— προκαλεί από μόνη της αρκετές σκέψεις. Ακόμη περισσότερες προκαλεί το γεγονός ότι μια τόσο αυτονόητη περιγραφή θεωρήθηκε προβληματική, ώστε να χρειάζεται ειδική σύσταση προς τους δημοσιογράφους.

Η προτεινόμενη γλώσσα μιλούσε για αεροπειρατίες που οδήγησαν σε συντριβές επιβατικών αεροσκαφών στην Ουάσιγκτον, στην Πενσιλβάνια και στο Μανχάταν. Μετά την κατακραυγή, το CBC υποχώρησε και αποφάσισε ότι ειδικά για την 11η Σεπτεμβρίου οι δημοσιογράφοι του μπορούσαν πλέον να χρησιμοποιούν ευθέως τον όρο «τρομοκρατική επίθεση», χωρίς να χρειάζεται να επικαλούνται κάποιον τρίτο για τον χαρακτηρισμό. Πήραν, με άλλα λόγια, το ελεύθερο. Τα μέτρα προστασίας απέναντι σε μια τόσο επικίνδυνη λέξη μπορούσαν επιτέλους να αρθούν. Ο Καναδός υπουργός Πολιτισμού χαρακτήρισε την προηγούμενη οδηγία «σχολαστικίστικη και ανόητη».

Η υπόθεση θα μπορούσε να περάσει ως ακόμη μία γελοία λεπτομέρεια δημοσιογραφικού εγχειριδίου. Πίσω της, όμως, διακρίνεται ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης, η πεποίθηση ότι ελέγχοντας τις λέξεις μπορεί κανείς βαθμιαία να εξημερώσει και την πραγματικότητα. Το πρόβλημα μετατοπίζεται έτσι από αυτό που συνέβη στον τρόπο με τον οποίο επιτρέπεται να το περιγράψουμε.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της λεγόμενης woke ιδεολογίας όταν μετατρέπεται σε μηχανισμό γλωσσικής επιτήρησης. Οι λέξεις χωρίζονται σε ασφαλείς και επικίνδυνες, επιτρεπτές και ύποπτες. Ο δημόσιος λόγος αποκτά το δικό του τελωνείο και πριν από κάθε πρόταση πρέπει σχεδόν να δηλωθεί το ιδεολογικό της φορτίο.

Στην περίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου η γελοιότητα φτάνει σχεδόν στην τελειότητά της. Η ίδια η καναδική κυβέρνηση έχει χρησιμοποιήσει επισήμως τον όρο «τρομοκρατική επίθεση» για την 11η Σεπτεμβρίου, ενώ η καναδική νομοθεσία διαθέτει συγκεκριμένο ορισμό της τρομοκρατικής δραστηριότητας. Το πρόβλημα, επομένως, δεν ήταν κάποια πραγματική αβεβαιότητα ως προς το τι συνέβη. Ήταν η αμηχανία απέναντι στη λέξη.

Και εδώ αρχίζουν οι σοβαρότερες πολιτικές συνέπειες. Επί χρόνια, ένα τμήμα της δυτικής Αριστεράς και της προοδευτικής διανόησης συμπεριφέρθηκε σαν τα δικαιώματα να ανήκουν αποκλειστικά στις μειοψηφίες, ενώ στην πλειοψηφία αναλογούσαν κυρίως υποχρεώσεις, ενοχές και σιωπή. Σαν ο πολίτης που ανήκει στην πλειονότητα να οφείλει διαρκώς να απολογείται για όσα είναι, για όσα πιστεύει, ακόμη και για τις λέξεις που χρησιμοποιεί, προκειμένου να αποδείξει ότι δεν αποτελεί απειλή για κάποιον άλλον.

Μόνο που η δημοκρατία δεν είναι σύστημα προστασίας μειονοτήτων απέναντι σε μια εκ προοιμίου ύποπτη πλειοψηφία. Είναι πολίτευμα ελεύθερων και ίσων πολιτών. Προστατεύει τη μειοψηφία ακριβώς επειδή αναγνωρίζει δικαιώματα σε όλους, όχι επειδή αφαιρεί δικαιώματα από τους πολλούς για να τα απονείμει στους λίγους. Και η πλειοψηφία έχει δικαίωμα στην πολιτισμική της μνήμη, στη γλώσσα της, στην ιστορική της εμπειρία, στην κοινή λογική και, κυρίως, στο να περιγράφει την πραγματικότητα χωρίς να περνά κάθε λέξη από ιδεολογικό έλεγχο.

Όταν αυτό το αυτονόητο λησμονείται, η δημοκρατική ευαισθησία εκφυλίζεται σε καθεστώς επιτήρησης. Και τότε ο πολίτης που επί χρόνια ακούει ότι πρέπει να προσέχει πώς μιλά, τι θυμάται και ποιο γεγονός δικαιούται να ονομάζει με το όνομά του δεν γίνεται κατ’ ανάγκην πιο ανεκτικός. Συχνά γίνεται απλώς οργισμένος. Και κάποια στιγμή αναζητεί εκείνον που θα του υποσχεθεί ότι θα του επιστρέψει τις λέξεις που του απαγόρευσαν.

Η woke κουλτούρα φέρει βαρύ μερίδιο ευθύνης γι’ αυτή την πολιτική μετατόπιση. Δεν γέννησε την Ακροδεξιά. Της παρέδωσε όμως ένα από τα πολυτιμότερα πολιτικά της όπλα, την πεποίθηση ότι αυτή είναι πλέον η μόνη που τολμά να μιλήσει για μια πραγματικότητα την οποία οι άλλοι φοβούνται ακόμη και να ονομάσουν. Όσο το δημοκρατικό κέντρο αρνείται να μιλήσει καθαρά για μετανάστευση, ισλαμισμό, εγκληματικότητα, κοινωνική συνοχή, σύνορα ή τρομοκρατία από φόβο μήπως χρησιμοποιήσει τη «λάθος» λέξη, τόσο παραδίδει αυτά τα θέματα σε εκείνους που υπόσχονται να μιλήσουν χωρίς κανέναν φραγμό.

Και τότε ο πολίτης που έχει κουραστεί να ακούει ότι η δυσφορία του είναι προκατάληψη και η παρατήρησή του «φοβία» αρχίζει να κοιτάζει προς δυνάμεις που του λένε απλώς: «Εμείς θα πούμε αυτό που βλέπεις». Μαζί με αυτή την ανακούφιση, όμως, αυτές οι δυνάμεις τού σερβίρουν συχνά και το δηλητήριο: τον ακραίο εθνικισμό, τη συλλογική ενοχοποίηση, την περιφρόνηση των θεσμών, τον αυταρχισμό.

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ιστορική ανοησία της πολιτικής ορθότητας. Μπέρδεψε τον έλεγχο του λεξιλογίου με τον έλεγχο της πραγματικότητας.

Η 11η Σεπτεμβρίου προσφέρει γι’ αυτό μια χρήσιμη επέτειο, για να τιμήσουμε τους νεκρούς της και να θυμηθούμε ότι μια ελεύθερη κοινωνία περιγράφει την πραγματικότητα με βάση τα γεγονότα και όχι με βάση τις ιδεολογικές της ευαισθησίες.