Δοκίμια

Δημήτρης Καράμπελας, Το πνεύμα και το τέρας. Δοκίμιο, Δώμα, Αθήνα 2025, 174 σελ.

Το ποιητικό σύμπαν του Δάντη, οι αναγεννησιακές ενσαρκώσεις, οι συμβολικές εξάρσεις των ρομαντικών, ο υπαρξισμός του Πασκάλ και του Ντοστογιέφσκι, ο μελαγχολικός συμβολισμός του Μπωντλαίρ, το βλέμμα του Μπένγιαμιν, η αυτόματη γραφή των σουρεαλιστών, οι μορφολογικές διανοίξεις του μοντέρνου κι οι μεταιχμιακές μεταμορφώσεις της λογοτεχνίας του, όλα διανοίγουν ένα διευρυμένο, ψυχικό και αισθητηριακό, πεδίο, ενός εκστατικού υποκειμένου. Τι είναι, κατά τον Δημήτρη Καράμπελα, ο πνευματικός χώρος;

Ο άνθρωπος είναι ένα ον μεταιχμιακό – και μέσα του διασώζει ένα ίχνος αρχαίο που τον δοκιμάζει κάθε φορά στο παρόν του. Ένας «δερμάτινος χιτώνας», όπως θα πει ωραία ο Καβάσιλας, που διαφυλάττει μιαν αιώνια αλήθεια, την αλήθεια της μυστικής του καταγωγής. Μιαν αλήθεια που τον υπερβαίνει και τον συνέχει μαζί.

Στο βιβλίο του Το πνεύμα και το τέρας, ο Δημήτρης Καράμπελας, επιχειρεί να ιχνογραφήσει τις αντοχές και τις ήττες αυτής της πνευματικής υπόστασης. Μιας εσωτερικότητας που μαρτυρά την αφιέρωση του ανθρώπου στο Έξω, μιαν άλλη, φουκωική ονοματοδοσία, αυτής της πνευματικότητας. Μια ακρώρεια, αν κι αδιόρατη, που υπαγορεύει όμως το μέτρο του ανθρώπου, το εύρος της εμπειρίας του, αλλά και τις ιστορικές του αστοχίες. Ο άνθρωπος, ένα εκστατικό, λοιπόν, ον που διακρίνει, πάνω απ’ το ύψος του, τη διαφορά του Άλλου, του Ετέρου, όπως θα πει ο Χάμπερμας, που διαθέτει τις σιωπές του και τις ενορατικές του εκλάμψεις. Μυστικά ίχνη που εκ-δηλώνονται μέσα στη ζωή του ανθρώπου και δι-εγείρουν τον πνευματικό του ορίζοντα. Έναν ορίζοντα που δεν διακρίνεται, δεν χαρτογραφείται, δεν αρθρώνεται μέσα στο Λόγο, αλλά υπερέχει. Έχουμε να κάνουμε περισσότερο με φασματικές διεγέρσεις που διαγράφονται σε «καθημερινές τελετουργίες και φιλοσοφικές πεποιθήσεις», όπως θα πει ο Καράμπελας, αλλά και που πάλιν όμως πάντα κάτι θα διαφεύγει. Τα ίχνη αυτά έχουν μιαν απο-καλυπτική λειτουργία, αυτό που δείχνουν είναι κι αυτό που αποκρύπτουν, γι’ αυτό και οι συμβολικές τους αστοχίες στο πεδίο του ορατού. Είναι περισσότερο απεικονίσεις της νύχτας, μιας βαλπούργειας νύχτας, που δεν ησυχάζει. «Μυστικές ενώσεις», «ερμαφρόδιτες οντότητες», «παράδοξες συμμείξεις», όπως τις ονομάζει ο Καράμπελας, που εικονίζουν τ’ ανεικόνιστο, τ’ ανείπωτο και το μυστικό. Και επειδή δεν μπορείς να είσαι εξ ολοκλήρου στο Έξω, όπως θα πει ο Φουκώ, αυτός ο κόσμος διατίθεται μεν αλλά δεν παραδίνεται, τουλάχιστον μέσα στη βιωτή του ανθρώπου. Μετέχεις στην αλήθειά του, αλλά απ’ την απόσταση του κόσμου· για την ακρίβεια, μέσα απ’ τη γλώσσα του κόσμου. Κι αυτή την ιστόρηση επιχειρεί, μέσα απ’ το βιβλίο του, ο Καράμπελας. Μια ιστόρηση εποχών και έργων, όπου αυτή η χορδή της αλλότητας, ταλάντωνε, μυστικώς, τη συγκίνηση του ανθρώπου. 

Το ποιητικό σύμπαν έτσι του Δάντη, οι αναγεννησιακές ενσαρκώσεις, οι συμβολικές εξάρσεις των ρομαντικών, ο υπαρξισμός του Πασκάλ και του Ντοστογιέφσκι, ο μελαγχολικός συμβολισμός του Μπωντλαίρ, «Δάση από σύμβολα, κατοικημένα», όπως θα γράψει ο ποιητής, το βλέμμα του Μπένγιαμιν που διέκρινε την «αύρα» των πραγμάτων, η αυτόματη γραφή των σουρεαλιστών, οι μορφολογικές διανοίξεις του μοντέρνου, κι οι μεταιχμιακές μεταμορφώσεις της λογοτεχνίας του, όλα διανοίγουν ένα διευρυμένο, ψυχικό και αισθητηριακό, πεδίο, ενός εκστατικού υποκειμένου. Ενός υποκειμένου μεταξύ Ουρανού και γης που δοκιμάζει την άχρονη αλήθεια του στις ιστορικές της εκδραματίσεις. Όχι τόσο μέσα από ένα λόγο, όσο μέσω της σιωπής που εκχέεται απ’ τις ρηγματώσεις του. Αυτή η σιωπή της ποίησης, της εικόνας, κι αυτή ακόμη η βοώσα σιωπή του ασυνειδήτου.

Η εξιστόρηση μιας αποτυχίας

Ο πνευματικός χώρος για τον Καράμπελα, δεν είναι η κατάνυξη μιας κοινωνίας του Θείου, αλλά ο άθλος ενός δυικού υποκειμένου που καλείται να εξέλθει του εαυτού του. Μια διάνοιξη που τον εξαντλεί και εγείρει τις ήττες του. Η εξιστόρηση, έτσι, αυτής της περιοχής είναι κι η εξιστόρηση μιας αποτυχίας. Τα ίχνη της στιγματίζουν το περιβάλλον μας, το περιβάλλον μιας ακατάβλητης μελαγχολίας, και τα έργα του πολιτισμού μας. Μια περιοχή που ’ναι πλέον στις μέρες μας μια ζώνη νεκρή, μια έρημος απολιθωμάτων, ένα άβατο.

Η εξιστόρηση του Καράμπελα είναι χρήσιμη, αλλά και άνιση, και άδικη μερικές φορές. Η συνεισφορά του Φρόυντ ή η αναφορά στο έργο του Μπλανσό εξαντλούνται σε μικρές παραγράφους. Κι ενώ στην ντεριντιανή σκέψη αποδίδεται σωστά η αποκαθήλωση των συμβόλων και η υπονόμευση της θέσης της αλήθειας, δεν αναγνωρίζεται, σ’ αυτή, η τρέλα που την κυβερνούσε, μιαν άλλη μορφή αυτή διάνοιξης. Οι σελίδες του όμως για τη λογοτεχνία του Κάφκα και του Ουελμπέκ, ή για τον κινηματογράφο του Μπέργκμαν, του Χάνεκε και προπάντων του Ταρκόφσκι είναι απολαυστικές και βεβαίως το όλο του εγχείρημα αξιοζήλευτο.

Μαρία Λαϊνά, Θυμάσαι τι είναι ποίηση; Ιστορίες ποδηλασίας, Πατάκη, Αθήνα 2018, 345 σελ.

Μαρία Λαϊνά, Ό,τι έγινε. Άνθρωποι και φαντάσματα, Πατάκη, Αθήνα 2020, 56 σελ.

Καθ’ όλη την πορεία της στην ποίηση, που διαρκεί πενήντα και πλέον χρόνια, η Λαϊνά εργάζεται με μοναδική σοβαρότητα πάνω στην ακρίβεια της γλώσσας, την πυκνότητα του νοήματος, και την απόδοση της προσωπικής της αλήθειας. Έχει τη γοητεία των ποιητών που αποθεώνουν το ελάχιστο, που μοιάζουν να έχουν λίγες λέξεις στη διάθεσή τους –μολονότι, ασφαλώς, γνωρίζουν πλήθος– και γυρνούν γύρω από τις ίδιες. Δεν ταξιδεύουν χιλιόμετρα για να βρουν νέες και να τις βάλουν ως τρόπαια. Κι η γοητεία αυτή δεν παύει να δεσπόζει ούτε όταν γράφει πεζά που μπορούν να λειτουργήσουν ως το σημείο εισόδου στο ποιητικό έργο, να μας προσφέρουν την ευκαιρία να εξοικειωθούμε με τη φωνή, τον αισθητικό κόσμο, τις ιδέες και τις ιδιαιτερότητες της ποιητικής φωνής της. (τεύχος 123)

Όλα τα ανθρώπινα όντα είναι εφοδιασμένα με ίση αξιοπρέπεια, αλλά κάθε άτομο έχει δικαίωμα και σε μια ταυτότητα, αυτή που κρίνει κεντρική, ή σε ένα μοναδικό πλέγμα ταυτοτικών εντάξεων, που εμπερικλείουν πολιτισμικές κληρονομιές ή παραδόσεις. Πράγμα που ισοδυναμεί με μια αποκατάσταση της παράδοσης, στον δρόμο που ανιχνεύθηκε από μια ορισμένη φιλοσοφική ερμηνευτική, η οποία αναδείχθηκε από τους Γκάνταμερ και Ρικέρ.

Η ταυτότητα ως συλλογικός εγωισμός και υποκειμενισμός οδηγεί, με τον έναν ή άλλον τρόπο, στην ακροδεξιά ταυτοτική γραμμή. Μια παρέμβαση του Νικόλα Σεβαστάκη.[1]