Σύνδεση συνδρομητών

Ζίτα Ρούτσκα

Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέτας

Θάνατος στην Πολωνία

Ματίνα-Ιωάννα Κυριαζοπούλου

Zyta Rudzka, Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια, μετάφραση από τα πολωνικά: Αναστασία Χατζηγιαννίδη, Loggia, Αθήνα 2026, 247 σελ.

Η νέα προσθήκη στην προσεγμένη πράσινη σειρά των εκδόσεων Loggia, που περιλαμβάνει έργα λογοτεχνών οι οποίοι μεταφράζονται για πρώτη φορά στα ελληνικά, αυτή τη φορά μας συστήνει την Πολωνή Ζίτα Ρούτσκα (1964), ψυχοθεραπεύτρια και θεατρική συγγραφέα, ποιήτρια και πεζογράφο, με ένα μυθιστόρημά της που τιμήθηκε με το λογοτεχνικό βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση στην Πολωνία. Η θεατρικότητα της γραφής της είναι το βασικό στοιχείο που θα τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη του μυθιστορήματος με τον «πιασάρικο» και αινιγματικό τίτλο.

 

Πατώντας στα γνώριμα χνάρια του Μπέκετ, του Γκόγκολ και (ενίοτε) του Σαίξπηρ, η Ζίτα Ρούτσκα τοποθετεί μεν το θάνατο στο επίκεντρο του μυθιστορήματός της, αλλά, όπως η ηρωίδα της, αρνείται να του δώσει το πάνω χέρι. Όχι μόνο δεν τον περιβάλλει με σιωπηλό πένθος, τελετουργική συγκίνηση ή εξευγενισμένο πόνο, αλλά τον μετατρέπει σε ένα ακόμη συμβάν της καθημερινότητας. Τραγωδία και κωμωδία συνυπάρχουν δίχως η μία να ακυρώνει την άλλη και, έτσι, μέσα στην ταπεινή υλικότητα των παπουτσιών, της σκόνης, του χρήματος και του γραφείου κηδειών που συνοδεύουν το αναπόδραστο, η συγγραφέας μιλά για την απώλεια δίχως να καταφεύγει σε μια πένθιμη ελεγεία.

 

Θάνατος χωρίς μελόδραμα

Η μεσήλικη Βέρα, η κεντρική ηρωίδα και αφηγήτρια της ιστορίας, χάνει τον σύζυγό της Κάρολ, τον Τζόκεϊ όπως τον αποκαλεί, και σχεδόν αμέσως βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την απώλεια του αγαπημένου αλλά και με την πρακτική διαχείρισή της. Πρέπει να βρει γραφείο κηδειών, ρούχα, παπούτσια, χρήματα, φέρετρο, βότκα για το δείπνο του τελευταίου αποχαιρετισμού. Η ηρωίδα, πρώην (αυτοδίδακτη) κομμώτρια που αρνείται να παραδώσει το «χρυσό» ψαλίδι της, είχε άλλοτε το δικό της κομμωτήριο «Ανδρικές κομμώσεις Βέρα». Πλέον όμως τα οικονομικά της δεν είναι ανθηρά. Η εποχή της δόξας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Ως εκ τούτου, η οργάνωση της κηδείας του Τζόκεϊ, πρώην αναβάτη σε ιπποδρομίες, καθώς και η εύρεση του ποσού που απαιτείται για την αποπληρωμή της μετατρέπονται σε μια παράδοξη οδύσσεια επιβίωσης, ενώ η πόλη που δεν κατονομάζεται (αλλά θα μπορούσε να είναι η Βαρσοβία, η Κρακοβία ή όποια άλλη από τις πόλεις της Πολωνίας που διασχίζει ο Βιστούλας) μεταμορφώνεται σε ένα χάρτη όπου διασταυρώνονται το παρελθόν, το παρόν, ο έρωτας, ο πόθος, η αγάπη, η απογοήτευση, η θλίψη, η ανάγκη και η μνήμη.

Ο θάνατος του Τζόκεϊ κάνει τη Βέρα να συνειδητοποιήσει πως θα γεράσει μόνη, παρότι σκοπεύει να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι της για να καθυστερήσει το αντάμωμά τους στην άλλη ζωή, η οποία, άλλωστε, δεν είναι διόλου βέβαιη πως υπάρχει. Είναι αποφασισμένη όμως να προσφέρει στον σύντροφο της ζωής της μια αξιοπρεπή κηδεία. Για το λόγο αυτό επισκέπτεται παλιούς γνωστούς, εραστές και ερωμένες, παζαρεύει, πουλάει, ζητάει, θυμάται και διεκδικεί. Το πένθος και η επαφή με όλους αυτούς τους ανθρώπους πυροδοτούν την αναδρομή στο πολυτάραχο παρελθόν της.

Με απαράμιλλη μαεστρία, η Ρούτσκα πλάθει μια ηρωίδα που δεν μοιάζει μδε απαρηγόρητη χήρα, η οποία περιμένει από τους γύρω της αλλά και από τον αναγνώστη να τη συμπονέσουν. Άθεη, αγνωστικίστρια –ή, τέλος πάντων, λιγότερο θρησκευόμενη από τον νεκρό σύζυγό της–, ασυμβίβαστη, ωμή και απόλυτη, αρνείται να προσαρμοστεί στην επιταγή της κοινωνίας να υιοθετήσει έναν συγκεκριμένο τρόπο πένθους, ειδικά εφόσον γι’ αυτή την κοινωνία υπήρξε ένα ακόμη αφανές μέλος της εργατικής τάξης. Η Βέρα είναι σκληρή χωρίς να γίνεται άκαρδη· κυνική, αυθάδης και αθυρόστομη χωρίς να μοιάζει κενή· παθιασμένη και απροκάλυπτα ερωτική χωρίς να γίνεται εντελώς πρόστυχη και χυδαία· εξαντλημένη και πικραμένη αλλά ακατάβλητη. Δεν υπερβαίνει τον πόνο, αλλά αρνείται να τον αφήσει να της υπαγορεύσει ποια πρέπει να είναι και πώς πρέπει να φέρεται. Δεν είναι μια «γυναίκα-θύμα», ούτε επιθυμεί να γίνει «γυναίκα-σύμβολο». Είναι απλώς μια γυναίκα με δυναμική προσωπικότητα και θάρρος, αθυρόστομη και έξυπνη, με ισχυρό ένστικτο επιβίωσης. Λογαριάζει, θυμάται, χτυπά πόρτες, διαπραγματεύεται, παλεύει και επιβιώνει δίχως να επαφίεται στον οίκτο κανενός. Με δυο λόγια, είναι ένας ολοκληρωμένος, sui generis και συνάμα τόσο ρεαλιστικός χαρακτήρας, γεμάτος αιχμηρές γωνίες, αντιφάσεις και αντιστάσεις. Η ρητή άρνησή της να γίνει συμπαθής με συμβατικούς όρους αναδεικνύεται τελικά στο στοιχείο που την καθιστά αλησμόνητη στον αναγνώστη.

 

Θεατρική δομή

Η ιδιόμορφη δομή του βιβλίου είναι αυτή που θα περιμέναμε από μια θεατρική συγγραφέα. Κυριαρχούν οι διάλογοι. Είναι όμως σχεδόν απόλυτη η απουσία σκηνοθετικών οδηγιών. Η Βέρα συζητά με διαφόρους – άλλοτε με φίλους και γνωστούς τους οποίους επιδιώκει να συναντήσει και άλλοτε με ανθρώπους τους οποίους συναντά εντελώς τυχαία. Ταυτόχρονα, δεν σταματά ποτέ ο χειμαρρώδης εσωτερικός μονόλογός της, που σχολιάζει το παρελθόν και τις εξελίξεις, οδηγώντας ενίοτε τα λόγια και τις σκέψεις της σε σκοτεινά μονοπάτια. Η εντύπωση μιας σχεδόν ασθματικής κίνησης, σωματικής και λεκτικής, οφείλεται πρωτίστως στο ρυθμό και το ύφος της Ρούτσκα που είναι προφορικό, κοφτό, ελλειπτικό. Ενίοτε οι φράσεις της Βέρας δεν ολοκληρώνονται, γιατί η σκέψη της έχει προχωρήσει προτού τελειώσει η εκφορά τους. Η αίσθηση του ανεξέλεγκτου παραληρήματος όχι μόνο προσδίδει μεγάλη εσωτερική ένταση στο κείμενο, αλλά είναι εντελώς ελεγχόμενη από τη συγγραφέα, εξυπηρετώντας μια αυστηρή εσωτερική αρχιτεκτονική που καθιστά το έργο έτοιμο σχεδόν να ανεβεί στη σκηνή με τη μορφή θεατρικής παράστασης. 

Η γλώσσα, η οποία αναβαθμίζει την πλοκή, ακολουθεί την ίδια διαδρομή με τη Βέρα: απότομη, πρακτική, ρεαλιστική, χωρίς περιστροφές παρά τις συνεχείς αναδιπλώσεις στη μνήμη. Οι χαρακτηρισμοί, τα λογοπαίγνια, οι πρωτότυποι αφορισμοί, οι συγκρίσεις και οι απότομες μεταβάσεις δημιουργούν μια φωνή –βραχνή από τα τσιγάρα που η Βέρα καπνίζει μανιωδώς– η οποία δεν περιγράφει απλώς την ηρωίδα αλλά τη δημιουργεί μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Η Βέρα είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο ίδιος ο στακάτος τρόπος με τον οποίο μιλά. Η γλαφυρή γλώσσα και η έντονη αυτή προφορικότητα –που αποδίδει έξοχα στα ελληνικά η έμπειρη μεταφράστρια Αναστασία Χατζηγιαννίδη– δεν αποτελούν, επομένως, απλώς υφολογικά στοιχεία, αλλά κι έναν μηχανισμό συγκρότησης του χαρακτήρα.

Το μυθιστόρημα μοιάζει εκ πρώτης όψεως άναρχο, σαν μια αδιάκοπη εκφορά λόγου που πηγαινοέρχεται, χωρίς προειδοποίηση, από το παρόν στο παρελθόν και από το σήμερα σε μια εικόνα ή σε μια ανάμνηση. Η Βέρα δεν αφηγείται τα συμβάντα μετά το θάνατο του Τζόκεϊ και δεν ανατρέχει στο παρελθόν της με τη λογική μιας οργανωμένης, γραμμικής ιστορίας, αλλά αποσπασματικά, συνειρμικά, κυκλικά. Η φαινομενική αυτή αταξία, όμως, δεν είναι ένδειξη αδυναμίας σύνθεσης. Το αντίθετο, αποδεικνύεται τελικά μια αυστηρά ελεγχόμενη αφηγηματική επιλογή: η διαδρομή για την εξεύρεση καινούργιων παπουτσιών για τον νεκρό εξελίσσεται σταδιακά σε διαδρομή μέσα στο χρόνο, στη μνήμη, στον έρωτα, στη φθορά και στην κοινωνική εγκατάλειψη, με την κάθε στάση να συμβάλει στην ολοκλήρωση του πορτρέτου της κεντρικής ηρωίδας αλλά και της μετασοσιαλιστικής πολωνικής κοινωνίας.

Σώμα και πόθος

Η Ρούτζκα δανείζει στη χορτάτη από εμπειρίες, ερωμένες και εραστές, απογοητεύσεις και τραύματα ηρωίδα της τη δική της διεισδυτική και αιχμηρή ματιά, προσεγγίζοντας δίχως συναισθηματισμούς, με πικρό χιούμορ και με έντονα σατιρική διάθεση πληθώρα θεμάτων όπως η φτωχοποίηση και η οικονομική κρίση, η μοναξιά, το γήρας, το πένθος, η πατριαρχία, η υποκρισία της εκκλησίας, η μετατροπή του θανάτου σε εμπόριο από ιερείς και γραφεία τελετών, η ομοφυλοφιλία, η αμφιφυλοφιλία και η ομοφοβία (με μια συγκλονιστική σκηνή-ανάμνηση στο τέλος του βιβλίου, που δίνει την αναγκαία εξήγηση της αναγωγής του παπουτσιού σε σύμβολο), ο αντισημιτισμός και η ενδοοικογενειακή βία. Σε μια κοινωνία που έρχεται αντιμέτωπη με πολυκρίσεις, ακόμη και ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί πρωτίστως οικονομικό πρόβλημα – και η Βέρα συγκαταλέγεται σε αυτούς που δεν έχουν το προνόμιο να πενθούν χωρίς να υπολογίζουν το κόστος.

Τόσο στον τίτλο όσο και στις σελίδες του μυθιστορήματος αναδύεται έντονο, σχεδόν απτό, το στοιχείο της σωματικότητας. Η Ρούτσκα στρέφει το φακό της στο ανθρώπινο και δεν διστάζει να μιλήσει για μαλλιά και τρίχες, δόντια και ασθένειες, κόπωση και σωματική εξουθένωση μετά από δεκάωρα ορθοστασίας στο κομμωτήριο, αύξηση του βάρους, ατυχήματα και σπασμένα πλευρά στην αρένα των ιπποδρομιών, φαλάκρες και ρυτίδες, για τα πρησμένα πόδια του νεκρού που χρειάζονται νέα παπούτσια. Οι ήρωες του έργου στην πλειονότητά τους είναι κομμωτές, γιατροί, νεκροθάφτες, κατασκευαστές εσωρούχων – άνθρωποι, δηλαδή, η δουλειά των οποίων είναι να φροντίζουν (για) τα σώματα των άλλων ανθρώπων.

Παράλληλα, η Πολωνή συγγραφέας βάζει την ηρωίδα της να μιλά για την ανάγκη επιβίωσης και τον ερωτικό πόθο με μια απενοχοποιημένη οπτική που δύσκολα συναντάμε σε μυθιστορηματικές ηρωίδες. Η Βέρα μάλιστα παραδέχεται πως το στοιχείο που κρατούσε ζωντανό το γάμο της ήταν το σεξ και η ακόρεστη επιθυμία της για το λεπτό, αθλητικό σώμα του άντρα της κι όχι κάποια πνευματική έλξη. Η σχετική φράση είναι ωμή αλλά λογοτεχνικά πολύ δυνατή: «ένας γάμος δεν είναι πολιτιστικό κέντρο». Δίχως ντροπές και καθωσπρεπισμούς, η Ρούτσκα κάνει συνεχεία αναφορές στα γηρατειά, στη βιολογική παρακμή, στη γυναικεία σεξουαλικότητα και στη φθορά της υλικής διάστασης του εαυτού μας που αναπόφευκτα επιφέρει ο θάνατος.

Η παραλλαγή της παροιμίας στον τίτλο, που βρίσκεται γραμμένη στη βιτρίνα της Κλινικής Χαμόγελων, του πολυτελούς οδοντιατρείου που αντικατέστησε το βιβλιοπωλείο το οποίο υπήρχε δίπλα στο χώρο όπου η Βέρα είχε άλλοτε το κομμωτήριό της, προτού τον χάσει σε πλειστηριασμό, υπαινίσσεται την ίδια την υλική προϋπόθεση της αξιοπρέπειας, μια φαινομενικά αυτονόητη προϋπόθεση που δεν είναι ωστόσο αυτονόητη σε έναν κόσμο κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων. Στο σημείο αυτό, η συγγραφέας υπενθυμίζει στον αναγνώστη πως για να γελάσει κανείς αυθόρμητα, δίχως ντροπές, πρέπει να έχει (υγιή) δόντια: συνώνυμο της ζωής, συνώνυμο της ταξικής θέσης, συνώνυμο σε κάποια σημεία του δυναμισμού που χαρακτηρίζει την κεντρική ηρωίδα του έργου.

Αν και το βιβλίο ξεκινά με έναν θάνατο και περιστρέφεται γύρω από τη διοργάνωση μιας κηδείας, αυτό που δημιουργεί η Ρούτσκα είναι ένα έργο ύμνος στην ορμή για ζωή από μια γυναίκα χτυπημένη από την ίδια τη ζωή – αλλά όχι ακόμα ηττημένη. Μπορεί η Βέρα να μη συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών που μπορούν να αντέξουν οικονομικά επισκέψεις σε μια πολυτελή οδοντιατρική κλινική, αλλά ίσως τελικά είναι αυτή η προσκόλλησή της στην ύλη και στο σώμα που της επιτρέπει να έχει ακόμη δόντια, να «δαγκώνει» και, παρά τις αντιξοότητες, να συνεχίζει να γελά.

 

 

19 Νοεμβρίου 2026