Αριστοτέλης
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΤάσος Αποστολίδης (1947–2026): η αρχαιότητα στα μέτρα μας
Ο Αριστοφάνης δεν ήταν ένας σοβαροφανής κύριος. Ήταν αυθάδης, αθυρόστομος, συχνά ανελέητος σατιρικός συγγραφέας, που συχνά έκανε σάτιρα με τις αδυναμίες των ανθρώπων ενώ ως συντηρητικός είχε μονίμως στο στόχαστρο τους δημαγωγούς και τους σοφιστές, που θεωρούσε ότι έκαναν κατάχρηση των κανόνων της δημοκρατίας. Η νεότερη Ελλάδα τον επανέφερε στο προσκήνιο. Το θεατρικό ανέβασμα όλων των έργων του έκανε απαραίτητη τη συζήτηση γι’ αυτόν, έστω κι αν τις τελευταίες δεκαετίες με ελάχιστες εξαιρέσεις το ανέβασμα των έργων του τυποποιείται με αποτέλεσμα να παραπέμπει σε επιθεώρηση, ιδίως επειδή μέσω των έργων του σχολιάζεται η επικαιρότητα.
Ελάχιστες είναι οι εξαιρέσεις στην προσέγγιση του Αριστοφάνη, στη νεότερη Ελλάδα. Πιο συζητημένη, η προσέγγιση του Κάρολου Κουν· πιο γνωστή, η προσέγγιση του Σαββόπουλου· και πιο πλήρης, εκτός θεάτρου, η μεταφορά των κωμωδιών του σατιρικού ποιητή της κλασικής αρχαιότητας στα κόμικς. Στη μεταγραφή αυτή, σε μια εποχή που τα κόμικς ακόμα διεκδικούσαν την αποδοχή τους, συνέβαλε αποφασιστικά ο Τάσος Αποστολίδης, που πέθανε στις 20 Νοεμβρίου 2026. σε ηλικία 79 χρόνων.
Ο Τάσος Αποστολίδης δεν ήταν κλασικός φιλόλογος. Ήταν μαθηματικός, εκπαιδευτικός και σεναριογράφος κόμικς. Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη το 1947, εργάστηκε επί δεκαετίες στην εκπαίδευση, κυρίως στην Αμερικανική Γεωργική Σχολή. Παράλληλα, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, επιχείρησε κάτι που σήμερα δεν φαντάζει εντυπωσιακό, τότε όμως ήταν: να μεταφέρει τα κλασικά κείμενα στη γλώσσα της ένατης τέχνης.

Βάτραχοι του Αριστοφάνη. Σενάριο: Τάσος Αποστολίδης. Σχέδιο: Γιώργος Ακοκαλίδης.
Ήταν η πρώτη μεγάλη επιτυχία στα κόμικς ενός δίδυμου από τη Θεσσαλονίκη, που παρέμεινε ξεχωριστό, χωρίς να δημιουργήσει σχολή. Μαζί με τον σχεδιαστή Γιώργο Ακοκαλίδη (που είχε διακριθεί ως πολιτικός γελοιογράφος στον τοπικό Τύπο) διασκεύασαν τις έντεκα σωζόμενες κωμωδίες του Αριστοφάνη (πρωτοκυκλοφόρησαν στις εκδόσεις ΑΣΕ, επανεκδόθηκαν στο Μεταίχμιο, σήμερα κυκλοφορούν στος εκδόσεις Κώμος). Δεν τις αντιμετώπισαν σαν ιερά κειμήλια που πρέπει να προσκυνούμε από απόσταση. Τις αντιμετώπισαν ως ζωντανό υλικό, ικανό να προκαλέσει γέλιο, να αφηγηθεί ιστορίες, να συνομιλήσει με τον σημερινό αναγνώστη. Το αποτέλεσμα ήταν μια μεγάλη εκδοτική επιτυχία, με περισσότερα από ένα εκατομμύριο αντίτυπα στην Ελλάδα και μεταφράσεις σε ξένες γλώσσες.
Ήταν μια μικρή πολιτιστική επανάσταση, που δεν χρειάστηκε να διακηρύξει τον επαναστατικό χαρακτήρα της. Σε μια χώρα όπου η αρχαιότητα χρησιμοποιείται συχνά ως διαπιστευτήριο εθνικής ανωτερότητας, ο Αποστολίδης επέλεξε να τη μεταχειριστεί ως αναγνωστική απόλαυση. Αντί να ζητά από τα παιδιά να θαυμάζουν τον Αριστοφάνη, τους έδωσε τη δυνατότητα να γελάσουν μαζί του. Και όχι μόνο στα παιδιά.
Ακολούθησαν η Οδύσσεια, η Αντιγόνη, η Ιφιγένεια, οι μύθοι του Αισώπου. Στην πραγματικότητα, πίσω από αυτή την επίμονη επιστροφή στην αρχαία γραμματεία υπήρχε μια σταθερή ιδέα: τα σπουδαία έργα δεν χρειάζονται την προστασία της σοβαροφάνειας. Αντέχουν τη διασκευή, την εικόνα, το χιούμορ, την αλλαγή του αφηγηματικού μέσου.
Το απέδειξε ακόμη μία φορά με τον Αριστοτέλη, το graphic novel που δημιούργησε με τον Αλέκο Παπαδάτο, το πρόσωπο που ξέρουμε καλά ως σχεδιαστή όλων των εξωφύλλων του Books’ Journal και, επίσης, ως σχεδιαστή του Logicomix. Αυτή τη φορά το εγχείρημα ήταν διαφορετικό και ίσως δυσκολότερο. Δεν επρόκειτο να μεταφερθεί μια κωμωδία ή μια περιπέτεια, αλλά να αποκτήσει αφηγηματική υπόσταση ένας φιλόσοφος. Να γίνει ο Αριστοτέλης άνθρωπος της εποχής του, με διαδρομή, σχέσεις και συγκρούσεις, χωρίς να εξαφανιστεί πίσω από τις ιδέες του. Το βιβλίο γνωρίζει ακόμα διεθνή εκδοτική πορεία.
Ο Τάσος Αποστολίδης ανήκε σε εκείνους τους καλλιτέχνες που εργάστηκαν επίμονα για να πάψει το κόμικς να θεωρείται υποδεέστερη μορφή αφήγησης. Το έκανε όχι με θεωρητικές διακηρύξεις, αλλά με βιβλία. Με σενάρια που έπρεπε να λειτουργούν, με ιστορίες που έπρεπε να διαβάζονται, με συνεργασίες στις οποίες η πρόζα και το σχέδιο αποκτούσαν κοινό ρυθμό.
Κυρίως, όμως, μας θύμισε κάτι που το ελληνικό σχολείο συχνά ξεχνά: ότι η σχέση με την αρχαιότητα δεν είναι υποχρεωτικό να αποτελεί άσκηση καθήκοντος. Μπορεί να είναι παιχνίδι, περιέργεια, απόλαυση. Μπορεί να αρχίζει από ένα μπαλονάκι με λίγες λέξεις.
Είναι ένας τρόπος και μια πρόταση να κρατάς ζωντανά τα παλιά κείμενα χωρίς να τα ταριχεύεις. Και δεν υπάρχουν πολλές πειστικές τέτοιες προτάσεις.

Στιγμιότυπο από τον Αριστοτέλη. Σενάριο: Τάσος Αποστολίδης. Σχέδιο: Αλέκος Παπαδάτος.
Αρχαία Ελλάδα vs Αρχαία Κίνα
Θα ήθελα να θέσω στην κρίση-σας ενα μάλλον πρόχειρο πόνημα – κάτι σάν «τσιμπολόγημα» (άν επιτρέπεται η έκφραση) πάνω σε δυό σπουδαίες κινεζικές μυθοσοφικές αφηγήσεις:
- Τη Μυθολογία των «Τριών Ηγεμόνων και των Πέντε Αυτοκρατόρων», και
- Το κλασικό φιλοσοφικό έργο «Το Δόγμα Chung-Yung», που περιλήφθηκε στο Βιβλίο των Εθιμοτυπιών.
Πώς βλέπουμε τη φιλοσοφία
Τάσος Αποστολίδης (σενάριο) – Αλέκος Παπαδάτος (σχέδιο), Αριστοτέλης, μελάνωμα σχεδίων: Annie Di Donna, Ίκαρος, Αθήνα 2022, 224 σελ.
Υπάρχει τρόπος να απεικονιστεί η φιλοσοφία; Η φιλοσοφία είναι έννοιες, δεν παύει ωστόσο να είναι λόγος ζωντανός, που σχηματίζεται μέσα από αναζήτηση, διάλογο και διαμάχη. Όταν σκέφτεσαι, διάλογο αναπαριστάς με το μυαλό σου, λόγους που από κάποιους εκφέρονται – που επομένως έχουν ήθος, είναι δηλαδή καταρχήν απεικονίσιμοι. Υπ’ αυτούς τους όρους, πώς είναι ο Πλάτων; Και πώς ο Αριστοτέλης; Ο Αλέκος Παπαδάτος, στηριγμένος στο σενάριο του Τάσου Αποστολίδη, έχει τις απαντήσεις.